106

BIERW. - BIERZM.

BIERZW. - BIESAGA.

Nuž doma, iešli co zoftało, gotuyże z tego łzami zamo-
czoną biernią, krew utrapionych. *Birk. Zam.* 6. - BIER-
NOSC, sei, ž. skłonność do brania, łakomość, die Nehm-
sucht, Habsucht. §. Stan cierpienia, doświadczenie skutków
przyczyn działających, die Passivität, der leidende Zu-
stand. Ze ogień ma moc roztopić złoto, nazywa się mocą
czynną czyli czynnością; a że złoto może bydź roztopione,
zowie się mocą bierną czyli biernością. *Cyank. Log.* 40. -
BIERNÝ, a, v, BIERNIE przystoj. §. Lubiący brąc,
ehciwy, łakomy, nehmurschlig, habschlig, eigenheitsch.
Znam ią, ma serce bierne i pieniać się rada. *Trěb. S.* M.
36. Bierne wilka charty chowa. *Kochow.* 74. (na wilka
chciwe). §. Obszerny, biorący w się, mogący wiele obiąć,
geraumig, viel fassend. Bierna szkuta. *Off. Wyr.* §. Cier-
piący, znoszący skutkowanie przyczyny iakieści działającey,
paffiv, leidend. Słowa bierne, wyrażają sąd o téy rzeczy,
która bierze iaką własność od drugiéy. *Krcz. Gr.* 1, 32.
*Slov. trpezliwe, trpenliwe słowo; Roff. stpadamewyński
rłaółb, (ob. czynne, ob. niakie słowa).* Duch nasz
przez się bierny ieł w przyymowaniu wyobraźni od zmy-
słów; iednak... *Cyank. Log.* 28. Bierne czyli cierpiące
naczynia chymiczne, za pomocą których otrzymuiemy
owe skutki, których się od czynnych spodziewamy.
*Krumt. Chy.* 18.

BIERWIONO, BIERZWIONO, BIERZMO, a, n. belka,
tram, *Boh. biewno*; *Eccl. et Roff. бервно*, бревно,
бревеню, бревешко; *Carn. bervno*; *brun*; *Vind. bru-
ne*; *ein Balken*, ein Baum. Przyniesiemy stamtąd każdy
bierzmo iedno; a gdy ieden z nich wypuszczal bierzmo,
tedy żelazo wpłodo w wodę. *Budn.* 2. *Reg.* 6, 2 5.
(każdy po iedném drzewie, *Bibl. Gd.* a gdy obalał drze-
wo. *ib.*). Wieże do dobywania murów starzy z bierwion
i desek robili. *Papr. W.* 1, 195. Jupiter żabom za króla
rzucił bierzwiono w wodę. *Ezop.* 9. Widzisz trzaszczkę
w oku brata twoego; a bierzma w oku twoim nie widzisz.
*Leop. Math.* 7, 3. bierwiona. *Gal. Al.* 139. bierzma.
*Sekl. Math.* 7. (balki. *Bibl. Gd.*). *Slovac.* w cudzom ofu
mrwu hledasł, brwno w twoim n'e widisł.

BIERZE ob. Brać. BIERZMO ob. Bierwiono.

BIERZMOWAC, - ował, uie, czyn, niedoh. chryzmem
obmazać na potwierdzenie w wierze, *Boh. bitmowati*,
bitmugi, bitmowawám; *Croat. bérmati*, bérmam; *Hung.
bérmálok*; *Rag. Dal. krizmati*, *Bosn. bermati*, krizmati;
*Carn. krishmati*, firmuvati, firmujem, firmam; *Vind.
firmați*, birmati; *Ger. firmeln*; z Łac. firmare, confir-
mare. BIERZMOWANIE, ia, n. Slov. bitrmowani; bir-
mowka; *Hung. bérmálás*; *Croat. bermante*; *Bosn. berma*.
krizma, krizmanje, (*Jtal. crisma*); *Slavon. krizmanje*;
*Carn. krishmanje*, firma; *Vind. firma*, firmanje, die fir-
melung. Sakrament bierzmowania kościoł bierzmowaniem
albo potwierdzeniem zowie, iż gdy ten, który ieł iuž
ochrzczony, chryzmem S. przez biłkupa pomazany bywa,
z przydaniem słów; bierzmuię cię albo potwierdzam
chryzmem zbawiennym; więc iuž siłą nowey mocy odważ-
nieyszym bydź poczyna. *Kucz. Kat.* 2, 373. Bierzmo-
wanie, w Greckim obrządku miropomazanie. *Sak. Persp.*
4. *Pimin. Kam.* 10. et 20. et 70. Bierzmuącym się do
imione we chrzcie nadanych, ieszcze łedno imię sie przy-
daie. *Kras. Zb.* 1, 159. *Karn. Kat.* 150. Bierzwowanemu
daie biłkup policzek, aby pamiętał, iż iako rycerz wszyftko

ma wycierpieć dla Chryſtusa. *Karnh. Kat.* 160. *Gorn.
Sen.* 313. §. Bierzmować, wyciąć policzek, ohřſejen,
eine Ohřſeige geben, (weil dieß bey der Firmelung durch
den Bischof geschieht. J tytulantów często bierzmowano.
Feż. Ek. D. 1.

BIERZWIONO ob. Bierwiono.

BIES, BIS, a, m. z Ruſka, czart, diaboł, szatan, zły
duch, *Bielſk. Kr.* 44. cf. *Ger. der Böſe*; *der Teufel*, der
Satan; *Boh. beß*; *Roff. 6ßcb*; *Eccl. 6ßcb*, demohb,
diåabohb, самана, духъ залой, ангелъ сапанинъ;
*Croat. béz*, (w inszych dyalektach szczególnie w znaże-
niu wściekłości, *Rag. bjes furor*, *libido*, *phreneſis*, uni-
*mi elatio*, *bjeesan*, *bjeestan furibundus*, *Croat. bisz* *
wściekłość; *Croat. beszen*; *Dal. biszan = rabiosus*: *Bosn.
bis*, mahnjtoſt *insania*: *bisan*, mahnit *insanus*; *Boh.
béſný*, wßtekł, wściekły; *Roff. бßсновашый*, бßменый,
ogetaj, wściekły, бßсноваńě, бßменство wściekłość).
Ruſni swoim ięzykiem gdy komu łaiali, Biesy, to ieł,
szatany, często wspominali. *Papr. Gn.* 1114. Często
ofiaruie się biesowi, co chcemy, aby świat wierzył, iż
bogu ofiaruiem. *Mon. 70, 746.* Zła, iak bies iaki. *Teat.
55, b. 36.* Gdzie bies nie może, tam babę wrazi. *Comp.
Med.* 254. Zle to z biesem żartować. *Off. Wyr.* (nie
maluy diabła to ścianie; nie igray z ogniem; psa nie
drażniy). Potrzebny tu, iak bis w Częttochowie. *Zabt.
Zbb.* 41. (iak Piłat w kredzie). Niechayże bies biesa drze;
równego niech równy poymuie. *Gaw. Siel.* 373. Bies po-
ganina, swój swego znalazł, *Cn. Ad.* 24. (znalazła Marta
swego Tarta, gleich suchte sich, gleich fand sich). Janie!
kądy cię bies? niech cię piorun! *Mon. 65, 541.* ) wo hat
dich der Henker ?) Bies go tam wie. *Boh. Kom.* 1, 71.
 kat go wie; naboźniey: bóg tam wie). Bies po nim!
*Dwor. J.* 4. (diabła po nim, nic wart, na nic się nie zda,
bas taugt den Henker). U biesa! u kata! do biesa! do
kaduka! beym Henker, beym T..., Któż na nie porwie
się u biesa! *Bardz. Tr.* 437. Póysdź do biesa, do diabła,
w niwecz się obrócić, zum Henker fahren, zu Wasser wer-
den. Póydą traktaty do biesa, iešli mu nie odda w za-
kład towarzysza. *Białob. Odm.* 11. - Do biesa tam tego
było - kaducznie wiele, verteuſt viel. Nie mogł mi sobie
dadź rady, bo do biesa to tam było tych, co czupryne
iſkali. *Off. Wyr.* - Leda bies, leda kto, byle kto, jeder
Henker, jeder Marr, jeder dem es nur einfällt, jedweder.
Nie swey sile ufaią, lecz niezgodzie naszey, J tak się nas
leda bies nabiie, naſtraszy. *Pot. Arg.* 324.

Pochodz. bieſtć, zbieſić, bieſtieć, biesoſło w, biesowy
(porówn. beſły, beſtwić). Bieſćiady ob. Beſćiady.
BIESAGA, i, ž. czeſciecy w liczbie mnogiecy BIESAGI,
mieszek takowy, który i na zad i na przód od szyi wiń.
*Mącz.* - *Rag. bisazi*, dvanka; *Jtal. bisaccia*; *Lat. biſaccium*;
*Gall. biſac*, besace; *Bosn. bisaghe*, dvanke; *Croat.
biszaga*, biszáge, dvojacha, bazha; *Dal. dvanke*, dvojache;
*Carn. bésága*, wésága, (*Carn. bêsám = napycham*); *Vind.
bisaga*, bishaga; *der Zweſsaß*, *der Quersaß*, (*ob. Sak.*);
*Roff.* komoma, komomka, сумà, коноěbъ. BIESAZKI
*zdrbn.* kapseczka, mantyczka. *Mącz*. Mnichowi dawszy
ieść, trzeba mu i w biesagi włóżyć. *Rys. Ad.* 41. Przy-
niósł zboże w bieſiadze swoiecy. *W. 4. Reg.* 4, 42. Chleba
iuž nie doſtawa w biesażkach naszych. 1. *Leop.* 1. *Reg.*
9, 7. (w szumkach. 3. *Leop.*). Allegor. Zaden czek nie

BIESCIAD. - BIEŚIA.

pomyśli znać siebie samego, Zaden, lecz patrzy biesag na grzbiecie drugiego. Skton. Pers. 28. (curdze występkı nam w oczy tkwią, a swośmyś nad zadkiem powiesili. Mącz. BIESAGOWY, a, e, tyczący się biesag, Quersach = Roff. сумочный).

BIESCIADY ob. Beściady.

BIESIADA, y, ž. BIESIADKA, i, ž. zdrbn, pośiedzenie wesołe przy trunku albo przy potrawach. CN. Th. uczt. cześć; bankiet, lusztyk, gody, godowanie, das Gaſtmal, die Gaſterey, der Schmaue; Croat. goschenye; Dal. gozba, chasztenye, gosztbina; Bosn. gozba; Slavon. goſtba, csąſt; Sorab. 2. goſcina, Sorab. 1. hoſtjina; Carn. goſtarya, goſtje; Vind. goſtitje, goſtuvanje, goſtuvanſtvu; Boh. kwaſ. Biel. Hſi. 523. Roff. pирьб, пирушка, пиршество. (Bieſiada w inszych dyalektach ma znaczenie poſledzenia, rozprawy, rozmowy, mowy, słowa; Boh. beseda, poseda, poſedeni [ſpolecna conseſus familiaris; miſto, eſde toſowe poſedeni bywa, miſto wesoſe w żahradach, beseda, beſhóka chłodnik, altanka; Roff. бесѣда kompania, rozmowa, бесѣдник; Eccl. бесѣда, разгроſb, rozmowa; dyalekt; homilia; Rag. beſsjedda = dictum, sermocinatio; Croat. beszeda = mowa; Bosn. besjedda = sermo, locutio; Hung. bezséd = dictio, sermo, Vind. beſſeda, jefiſ = ięzyk, sermo, dictum; Carn. besěda verbum, sermo; besedishe = słownik; besednishe = słuchalnia, audytoryum). Któś wywołył bieſiadę, że bies ſiada na niey, Wierzę, iężeli bankiet sprawi kto w otchfani. Kchow. Fr. 80. Wina po biesiadach, kędy bies siada pilnuią. Podw. Syon. Q. 4. Pospolicie o bieſiadach mówią: siedm bieſiada, dziewięć zwada. Kosz. Lor. 71. b. (nie proſs więcej nad siedmiu). Bieſiada rzaſka bez błazna. Rys. Ad. 77. Cn. Ad. 24. Bieſiada sucha, co pianią bez piwa. Cn. Ad. 24. - §. bono-wanie, godowanie, Wohlleben. Bogatego pokuta ubo- giego bieſiada. Cn. Ad. 34. Jadł a pił a używał bieſiady z swej pracy. 1. Leop. Eccl. 5, 17. (roskoszy. 3. Leop.) §. uciecha, rozrywka, zabawka, krotochwila, Unterhal- tung, Scherz, Kurzweil. Król miał niemalą bieſiadę, dworuiąc z tych, którzy się o ten żart gniewiali. Gorn. Dw. 203. Miewaią białe głowki bieſiadki nietrefne lada z kim, a sługa poczciwy będzie na ſtronie. Gorn. Dw. 309. Woyſka z obu ſtron ſłały spokoynie, patrząc na onę bieſiada chłopka małego z olbrzymem. Stryik. 127. BIE- SIADNIK, BIESIADOWNIK, BIESIEDNIK, a, m. bankietnik, godownik, gość na bieſiedzie, lub też spra- wuiają bieſiadę lub ucztę, der Schmauser, Bankietirer, der Gaſt kej einem Mahle, oder auch der Gaſtgeber, der ein Gaſtmaßl gießt; Boh. hodewnik, kwasownik; Slovac. hodownik, kohel; Vind, goſtenik, skupjedez, goſtuvanſki bratez; Sorab. 1. bratja; Eccl. pиров; Roff. pиршествователь; (porówn Vind. besednik, bese- duvauz = mówca; Carn. besednek = adwokat; Rag. beſsjednik, beſsjeditegl = locutor; Croat. beszeditel, govornik = mówca; Bosn. besjeditegl = orator; Eccl. бесѣдовникъ, = homileta; Roff. бесѣдовникъ homileta; собесѣдникъ, собесѣдователь kompan, kamrat, spółnik, towarzysz). Bieſiadniku, twę bankiety Swędem trąćą piekielnym. Bald. sen. 96. Bieſiednicy, ktorzy wesołek z sobą bieſiaduią, symptotes. Mącz. Bieſiadownik, godownik, który uży- wa a bieſiad rad patrzy. Mącz. ein Von Bivant. Leżał bieſiadnik między winnemi kuſlami. Otw. Ow. 356.

BIESIA. - BIEZ.

107

BIESIADNY, BIESIEDNY, BIESIADNICZY, BIE- SIEDNICZY, a, e, tyczący się bieſiady, godowy, ucztowy, bankietny, Bankiet-, Schmaus-, Tractament-, Fest-, Carn. goſtne: Roff. пирным: (Vind. beseden, beseditliu wymowny; Roff. бесѣдными rozmowny). Bieſiedniczy towarzysz, sodalis. Mąrz. Bieſiadnicze korony. Nar. Tac. 2, 328. Wesołość twarzy bieſiadna. Warg. Wal. 225. §. Zawaby, żartowny, krotochwilny, unterhal- tend, scherzhaft, kurzweilig. Bieſadny, kunsztowny, śmieszny, facetus. Mącz. Wielom się podoba człowiek żwawy, a takiego zowią bieſiadnym. Gor. Dw. 16. Starzec iuž zeszły, iuž nie bieſiadny. Pot. Arg. 514. Sprawuy się podług czasu, a raz ku rzeczom ſtatecznym, drugi raz ku bieſiednym, ku krotoſili, ku grze myśl swą przykładay. Gor. Dw. 121. Ludzie krotoſilni i bieſiadni Kosz. Lor. 26. Wada w rzeczy powałyń powieść iaką bieſiadną, letką a żartowną przytaczać. Budn. Cys. 75. BIESIADO- WAC, - ował, - uie, czyn. intrans. godować, bankie- tować, bieſady STroic; Boh. kwaſty, hodugi; Sorab. 1. hoſtjuyu; Vind. goſtuvati, goſiti se; Carn. goſim; Croat. goztiti; Roff. pировać, pиршествовать; (porówn. Rag. beſsjediti sermonem habere; Bosn. besjediti colloqui, sermocinari; Dal. besziditi; Hung. beszilenni; narrare; Vind. besediti, beseduvati = gadać, mówić; Carn. bese- dujem, beseduvati, besędjitem advocare, besędem se, altercari; Roff. бесѣдовать bawić się, rozmawiać, nauczać, kazując mięć, napominać, sobroszy poczynać. Mącz. - §. O zwierzętach: žerować, dobry byt mieć na iakim mieyscu, von Thieren: się es an einem Orte wohł gehen lassen, gut fortkommen. Zwierz dziki w puszczech i lasach przebywa i bieſiaduie. Haur. Sk. 288. Upatrzeć na drze- wie ſiedlisko, gdzie wróble zwyczaynie na nocleg bie- ſiadauią. ib. 41.

BIESIEC niiak. niedok. zbiesić dok. póyść na diabła, na biesa, ſtać się do biesa podobnym, pogorszyć się, psuć się, sza- leć, Rag. bjesniti, bjeſtovati; Eccl. бѣситися, бѣсно- бáмися; teuſlich werden, sich verderben, rafen. Juž wszyscy ludzie na świecie zbieſeli. Jeż. Ek. D. 2. - BIESIC czyn. niedok. zbieſć dok. Roff. бѣсить, вэббесить, beſtwić, szalić kogo, do biesa podobnym czynić, wuſchend, zu einer Jurie machen, rafend machen. Pisałam, proſi- łam się, chęć się ma zbieſła, temerata eſł noſtra volun- tas. Zebr. Ow. 237. BIESOSTWO, a, w. szatańtwo, diabelſtwo, Teſſeley, Teſſel. To biesoſto nie wyrzuca się tylko w modlitwie i w poſcie. Lach. Kaz. 1, 416, (Eccl. алоббсоствіе, тідолобб'єцеIALWALITWO). BIESOWY, a, e, do biesa należący, Teſſels-, Roff. et Eccl. бѣсовскъ, бѣсовъ. Zyć w sprawach biesowych. Stryik. Gon. 43. Roff. бѣсовщина syn diabła, ein Teu- ſelskind. *BIESOWYGANIACZ, a, m. Eccl. бѣсона- гнатель, заклинатель, обаянникъ, zaklinacz, exorcyſta, der Teuſelsbannern.

BIESZCZADZKIE góry ob. Beściad.

BIETTA, y, ž. imie białogłowskie Brygitta. Jabl. Her. Brigitta.

BIEZ, a, m. gra w karty, ein Kartenpfler. Biez uſapłit Faraonowi, chapanka Lombrowi. Kraj. Pod. 50. cf. bice, gra

14

108

BIEZĄC. - BILA.

BILAR - BINDA.

BIEZĄCZKA ob. Biegączka, Biegunka.

BIEŻĘ, BIEZENIE ob. Biedz, biegl, BIEZNIA ob. Biegnia. BIEZNY ob. Biegliwy.

BIGOS, u, m. potrawa z połekanego mięsiwa, (cf. Ger. Begrüß) der Nagout. Bigos hultayſki z różnych mięſiw z kapuſtą. Oſs. Wyr. Bigos to, wzoraysza potrawa. Cn. Ad. 25. nieświeźa rzecz; ponieważ i resztki zdają fię na bigos. §. Rzeż, ſiekanina fig. Nagout, klein gehaſte Stüde. Nunet ſtrychy gryzybałe, baby, ſpitalne kaliki, rąbali Tatarzy na bigosy drobne. Zimor. Siel. 246. Podnosząc nogę ogier iak wilka grzmotnie, z paszczy narobił bigosu. Zab. 13, 277. Tręb. §. Bigos, zamieszanie, mieszanina, zamęt, Verwirrung. Będzie bigos iaki nowy z odszczepieſiłwa tego. Birk. Ex. C. b. Teraz takie bigosy, takie mieszaniny, Ze mi fię od kłopotu aż kurzy z czupryny, Teat. 43, c. 4. Wyb. Narobić bigos, nawarzyć piwa, nanawić ſiebie i drugich kłopotu, Händel, Verdrüß, Verwirrung anrichten. Gdyby nie gienerał, byłby narobił bigosu. Teat. 13, 64. (Roff. nurycb iedný mańci karty).

BIGOT, a, m. z franc. przesadnie nabóżny, ein bigottet Mensch, Roff. богомóleib. BIGOTKA, i, ż. kobieta w wierze i nabożeńtwie przesadzająca, Roff. богомółka, богомółwница, ein bigottes Frauenzimmer, (porówn. dewotka). Z těy paraſanki prawdziwa bigotka; iak ona krzyżyki robi nad tabaką! Teat. 24, b. 49. BIGOTERYA, yi, ż. zabobonne przesadzenie w wierze i nabożeńtwie, die Bigotterie.

BIIAC ob. BIC.- BIIAK, a, m. co fię biia, reßacz, ein Schläger, ein Raufer; Boh. bitec; Sorab. 1. biczj, bipicjer; Vind. bijenik, bivez, biunik; Carn, wyavz; Eccl. biuia, бипель; (porówn: Ger. Büttel; Tatar. bii - hetman. Paszk. Dz. 80.). Roff. biuia, арачуньб, араўб, Biiak, co fię rad biia. Cn. Th. - §. Kiy krótszy u cep (porówn: dzierżak), der Bläuel am Dreßflegel, der Knüttel; Sorab. 2. bizek; (Boh. bigak; Roff. биіо - szłaga). Biiak powinien być z twardego drzewa, łokieć długi, na końcu trzy cale gruby, a nieco cieńszy, gdzie się rzemieniem z rękoieścią łączy. Kluk. Rosl. 3, 121. - §. Biiak w m'ynie prochowym, sam spód źępora zaokrąglony. Jak. Art. 3, 286. das untere abgeründete Ende des Stampfers in der Pulvermühle. BIIANKA ob. Bianka, Biamka. BIEŻ ob. Bić.

BIK, a, m. wyrosły, dragał, całą gębą chtop, leżuch, prożniak, pieeuch, ospalec, domator, ein großet Kerl, ein schwerfälliger Mensch, ein Faulenzer, Dsenhüther, Bärenhauter. Rodzice niektóre iuž wyszłego bika ze szkół, trzymaią za piecem, nie wiedzieć na iaki koniec. Mon. 71, 381. In preceptora leda bika weźmie grubych obyczaiów, co go grzywną odprawi. Falib. Disc. H. Mało bik dba, kiedy mu fię łstrawa wleczc. ib. P. z. Filozofy i wszystkie uczone ludzie bikami zowią. Star. Ref. 34. BIKOWAC fię zaimk. próżnować, müßig gehen, ob. Nabikować fię.

BIKA, i, ż. narzędzie zelazne do rozwalania murów abo ziemi, na kształt ſiekiery i topora. Wtod. Oſkard, młoł oboſtronny mularſki do tłuczenia murów. Dudz. 34. z Niemieck. die Bide, ein spitziges eisernes Werkzeug zum Bicken; Gall. beche; Lat. med. becca.

BILA ob. Biela, Bielka.

BILANS, u, m. balans, równowaga, osobliwie w łosun-

kach handlowych, die Bilanz, das Gleichgewicht, besonders in Handelssachen. Waga tak wielka, żeby można sło funtów razem na niey ważyć, z dobrym bardzo bilansem. Torz. Szk. 120. Zaniechano po tym układania corok bilansu handlowego. Pam. 83, 480.

BILAR, u, m. z franc. gra słołowa w gałki (ob. gałka), das Billiard. W takowey myśli raz ia po drodze. Do Marryllu u bilar wchodzę, Kniaż. Poez. 3, 98. Teat. 14, 146. BILAROWY, BILIARDOWY, a, e, do bilaru należący, Billiard -, Pokoy biliarowy. Kule biliardowe, Boh. Prog. 124. Balle.

BILET¹, u, m. BILECIK, a, m. xdrobn. liftek z opuszczaniem zwyczaynych w liftach formalności, z franc. ein Billet. Przychodzi sługa od Zofi z biletem. Zab. 14, 342. Cukrowy bilet coś miley przekona, Gdzie złote brzegi a przeczęc zielona. Kniaz. Poez. 2, 155. Napisany bilecik odesłał. Mon. 64, 650. Slodki bilecik. Teat. 14, 61. miłosny. ib. 52, d. 113. ein Liebebriechen. §. Kartka, znak n. p. na wolne wniyście na teatr, ein Billet, Eintrittsbillet u. f. w. Bankowe cedułki czyli bilety kassy idą zamiałt pieniędzy. Pam. 84, 749. Bancozettel, Cassenzbillet. BILETOWY, a, e, należący do biletu, Billet-; Biletowy papier.

BILIARDOWY ob: Bilarowy.

BILICA ob: Bielica.

BŁGORAY, aia, m. miało w Polszcze, eine Stadt in Polen. KRASICKIEGO podróž do Bilgoraia. BŁGORAYSKI, a, ie, z Bilgoraia, aus dieser Stadt. Sita Węgierſkie, lub Bilgorayſkie. Torz. Szk. 285. et 69.

BILLION, u, m, million wzięty million razy. Łęsk. Mier. 2, 4. eine Billion. BILLIONOWY, a, e, tyczący fię billionu, Billionen - .

BILMO ob: Bielmo.

BILONOWY, a, e, od bili czyli bieli, bielki, monety drobné, pięknościowy, Pfennig - , Heller - , Monecie zdawkowy czyli bilonowey zagraniczný wchód do kraju nie ma bydź wolny. S. Grodz. 2, 118.

BILOWATY ob: Bielowaty.

BINDA, y, ż. *BINDAŁ, a, m. - *BINDALIK, a, m. BINDKA, i, ż. zdrbn. przepaſka, ścięgaczka, pasmo, taśma, włęga; Ger. die Binde, das Band; Sorab. 2. binda; Sor. 1. bant, bantjik; Boh. pentle, pentlička (porówn. pětle), kanice, Slavon. pantlika; Roff. банть, бантикb; Vind. pinta, vesba, vesa; Lat. nied. banda, bandellum, bandum, Gall. bande, bandeau, bandaše; Perf. bend, Hebr. נַב banat wiązać; Angl. band, bend, porów. Lat. vincire, Graec. σφυγειν, Ger. wunden, Pol. winąć, wiązać). Croa. plenicze; Carn. povoj (ob: Powoy).- Wiązanie bindami. Syr. 80. Binda do zawiązania rany, barwierska, eine Barbierbinde. Bindka do oczu. Teat. 18 c, 4. Binda do noszenia ręki chorey. Cn. Th. (porówn: ręcznik). Zwiesiwszy ręce leniwe na bindę, nie chcą pomagać. Kul. Her. 154. Binda koło głowy, Boh. winek; Carn. ogólza, eine Hauptbinde. Głowę bindalikiem wiązać. Petr. Wod. 41. W ozdobney bindzie łstawa przed ołtarzem. Zebr. Ow. 379. (vita). Bindę Febową kosa wieszczki nałęzona i wieniec iey zrzuciła. Bardz. Luk. 76. Bindał dech tęgi z uſt przewiewał po mnie. Zebr. Ow. 124. (crinales vittas). Binda królewska, dyadema, opaſka głowy, das Diadem,

BIND. - BIO.

Off. Wyr. Binda przez ciało, szarpa, pas, eine Leibbinde, eine Feldbinde, eine Schärpe, ein Gürtel. Ten Danę kochaną zapinał teley, binda ta zdobiła. Twardał Daf. 81. Pałasz przez się zawiesił na bindzie. P. Kchan. Jer. 138. (na bandolecie). Binda rycerska, wstęga oderowa, das Ordnensband. Binda do kapelusza, eine Hutschleife. Tr. Binda do ftroiu białogłowłkiego, eine Weiberbinde, Schmuckbinde (Oberd. das Bündel). Karon też kobiety używają na bindały, bindasy. Haur. Sk. 354. Od obróży na szyi abo bindy ze złotemi koronami, aż za kolana, złotych 12. zbytkowego płacić maią. Lek. C. 3 b. (ob: rańtuch ein Schal). Binda, opuszczona kitayka u wieńca, u ołtarza, lemniscus. Dafyp. Ee. 4 b. Sorab. 1. wěnczowe wotwišł; Slovac. klapcy, klerkń na wěncych wšy, Carn. obesivněza, die Bandschleife. (Sorab. 1. wotwišłate lemniscatus). S. Archit. binda malowana, rzezana na słupach śnicerłich, owoeu, kwiecia pełna, encarpis, feston, die Fruchtschnur, das Fruchtgehänge, das Fruchtband, die Laubschnur. - S. Ryba morška, taenia; Cn. Th. Plin. Hfl. 32, 7. Baudel, ein Seefisch.

BINDARZ, a, m. BINDARZYK, u, m. zdrobn. ulica kryta ogrodowa, szpaler, wirydarz, z Niem. Bindwerk, Spalier, Bogengänge, Luftgatten. Około pałacu wdzięcze wirydarze, Sady rośkoszne i śliczne bindarze. Auszp. 91. Bindarzyk, ogrodek, viridarium. Mącz. - 1. BINDAS, a, m. siekiera wązka do wydrążenia dziur, z szczupłą a długą szyią, z Niem. die Bindart der Zimmerleute. Bindas, choć w ostrzu swoim nieszeroki, Wytanie las cały iedną mocą swoią. Jabt. Buk. J b. Dąb wyniosły poczał siec bindasem. Chrośc. Luk. 83. - 2., BINDAS ob. Binda.

BIODRO, a, n. wydatna część ciała pod słowiznami, a nad udami, coxa, coxendix, die Hüfte (ob. kulsze, ściegno, kirść) w dyalektach Słowiańskich to słowo bądź biodro, bądź lędźwie znaczy, Boh. bedro, kyčel, Slovac. bedra, Sorab. 1. bedro; Croat. et Bosn. bedro; Rag. bêdロ: Carn. bêdru; Vind. bedru; Roff. бедра; Eccl. бедра, Бедеркá. Przepasuy biodra, biodra twoie białe. Kraſ. Off. A. 3. Slovac. dostal ſa ti na bedro, Theonino dente rodi. - BIODROWY, BIEDRZNY, a, e, Vind. bedrouni, Roff. бедерныи, Carn. bêdrën), należący do biodra, Hüſt =, Ogonowa kość z biodrową złączona ieſt przez związek biodrokuprzaſty i guziczny. Krup. 1, 10. Biodrowie albo biedrzna choroba, ischias, scyatyka, dny, łupanie w ftawaw biodrowych, das Hüſtwel, kulszowy ból. Perz. Lek. 171. Sien. 46. Boh. kyčelnice; Rag. bedrobolan ischiaticus; Carn. bêdraft, varus).

Pochodz. biedrunka, biedrzeniec, biedrzeniecowy.

BIOGRAF, a, m. z Greck. žyciopis, żywotopis, der Lebensbeschreiber, Biograph. Kraſ. Zb. 1, 160. BIOGRAFIA, ii, ž. żywotopismo, žyciopismo, die Lebensbeschreibung.

BIORĘ ob: Brac.

BIORO, a, n. BIORKO, BIURKO, a, n. zdrow. STół do pisania, z franc. bureau, ein Bureau, ein Schreibetisch. Kunsztownie zrobione bióro. Gaz. Nar. 1, 81. Bióra w pokoiach bywają z Włoskiego orzecha, dębowe, grusszkowe, bukowe. Kluk Rosł. 2, 158. W biurku jego

nie było szufladki, którzy nie zawierała iakowey osobliwości. Kraſ. Dos. 229. W biórku. Teat. 5, 72. Wotnoż naszey pыsze, u swoiego bióra zasiadłszy, kwoli czarney myśli, oſtrzyći píora! Zab. 4, 228. (ob: sekreter, kantor, kantorek).

BIPONT, u, m. miaſto Niemieckie, dwa moſty, Zweibrücken. Wyrw. G. 507. BIPONCZYK, a, m. z Bipontu rodowity, ein Zweibrücker. BIPONTKA, i, ž. z Bipontu rodowita, eine Zweibrückerinn. BIPONTSKI, BIPONTYNSKI, a, ie, należący do Bipontu, Zweibrüchisch, Zweibrück. - Księstwo Bipontskie, Bipontyńskie, dwóch moſtów. Wyr. G. 507.

BIRBA, y, m. znacznego ſtanu żebrak, ein vornehmer Bettler. Tr.

BIRBANT, a, m. próżniak modny, gach włóczega, elegant, fraczek, ein Pflastertreter, ein Elegant, Eed. n. p. Chociaż na urzędzie ieſt, iednakże w towarzyſtwie birbantów nayczęściły go uyrzysz. BIRBANTSKI, a, ie, tyczący się birbanta, gachowſki, próżniacki, Pflastertreter c. n. p. Niczém niezatruণiony birbanckie życie prowadzi. Źyć po birbancku: BIRBANTOWAC - ował, - uie, cz: niedok: w próżnowaniu, na gachoſtwie czas swój przepędzać, ein Pflastertreter =, Słolaſſenleben führen, n. p. Już od lat kilku birbantuie sobie w Warszawie.

BIRET, BIERET, zBIERYT, u, m. BIRETEK, BIERETEK, BIERYTEK, tka, m. zdrbn. ſtaroświecki gatunek rogatych czyli to czapek, czyli kapeluszów; (porówn. grzybek) teraz zaś nakrycie głowy czworograniałe, właściwo katolickim księjom, zwłaszcza przy obrzędach; służy także przy krawaniu doktorów, ein Barrett, Vind. bareta, Jral, bireta, baretta; Gall. barrete, Lat. med. barretum, birretum). Biſkup ubrał się w szatę szeroką; bieret wielki rogaty ſtaroświecki. Gor. Dw. 155. Rey Ap. 60. Bieretek miała na głowie z feretkami a pióreczko na nim. Rey Wiz. 53 b. Cwiczyła pany, iak krezy-i iako bieretek szychłować. Alb. z W. 27. Bieretek z ferety z piekną zaponą i z piórki barw rozmaitych. Gor. Dw. 115. Odeymie Pan corkom Syońſkim manele i bieretki. IV. Jef. 2, 20. (die Hauben, Luth). Przysł. Nie uczyni głupiego doktorem czerwony bieryt. Mącz. (kto z przyrodzenia głupi, i w Paryżu sobie rozumu nie kupi). Czapka za bieret. Ryſ. Ad. 4. (piękne za nadobne, Wurſt wider Wurſt). - S. Biret, bieretek, birletek, mycka, iarmulka, sam wierzchołek głowy pokrywająca, podkładająca się pod kapełusz lub czapkę, w księży piuſka, u żydów krymka, das Wirbelkäppchen, das von catholischen Geißlchen und von den Juden unter dem Hute oder der Mühe getragen wird. Zydzi znaki, to ieſt, biretki abo mycki, albo inne czapki żólte nosić maią. Sar. St. 262. Wrzucił hayduk żydowi biret w błoto. Pot. Jow. 122.

BIRKOWIEC ob: Bierkowiec,

BIRKUT, a, m. Roff. беркумъ, gatunek Sokoła, der Goldsalk, lub orzeł naywiększego rodzaju w Kaukazkich ſkafach, der Lämmergeyer. Czartr. Mſcr. Birkut, rodzay Tararfichk orłów małych i srokatych, Mon. 74, 37. - S. Gatunek strzał z orlemi piórkami, eine Art Pſeile mit Ablerſſederun. Rzuciwszy luki, cięciwy, birkuty, Uderzą

BIP. - BIRK.

193

110

BIRNIA. - BISK.

w tabor dzidami z biskości. Chrośc. Farf. 454. Tarcze, palasze, zbroie i birkuty. ib. 471. BIRKUTOWY, a, e, należący do birkuta, Goldfalken, Lämmergewer, Powaidą, że birkutowe strzały, które są z orlemi piórami, kiedy kto między inne strzały zmiesza w kolczanie, postrzyszą wszystkie inne pióra. Lub. Roz. 126.

BIRNIA ob: Biernia. BIS ob: Bies.

BISIOR, u, m. BISSON, u, m. z Greckolac. Byſſus, rozday materyi, przednieiszey ieszcze od purpury; jakiego iednak był gatunku i koloru, o tym gruntowney wiadomości nie masz. Kraſ. Zb. 1, 161. Rodzay płotna z Jndyi abo Egiptu. Włod. płotno co naycieńze. Leop. Exod. 25, 4. Byſſus, eine Art kostbaren fcinen vermuthlich linnenen Zeugeß. Roff. byccóhd, byccch. Slavon. bez płotno; byſſus Sorab. 1. cjenke drohe rubno; Carn. tenzhiza, shpenát, prashnu; Croat. bibor, gýłgy, páchólat; Hung. bibor, běbor; Boſn. kambra, veleis; Slovac. et Boh. kment. Biffon toż ieſt, co po Hebraysku ſzesz, płotno cieńkie białe, co teraz kmentem zowią. Maćz. Bisior albo len biały. 1. Leop. Ex. 35. Szaty białe dla kapłanów z bisioru. Mon. 76, 338. BISIOROWY, BISINOWY, a, e, do bisioru należący, z bisioru, Byſſus, von feiner Leinwand, Slovac. et Boh. kmentowny, Roff. byccónny. Obloki go w szatę bisiorową. 1. Leop. Genef. 41, 42. W szaty bisinowe. Budn. ib. not. w cieńkie płotno subtelne. - *§. Co z nayprzednieiszey bisiorowey wełny Daruieć koszuleczkę. Groch. W. 368. (z iak naybielszey i naycieńszey). §. Botan. Bisior, byſſus, rodzay roſlin; u nas ieſt bisior siatkowy. aksamitowy, Šarożynyto, kamienny wonny, żołty. Kluk Dyk. 1, 91. Staubgemachs, Staubaftermoos.

BISKOKT, BISZKOKT, u, m. z Łac. źrzed. chlèb przypiekany, dwa razy pieczony, Biscuit, Schiffzwieback, Zwieback; Carn. pishkót, peshkot; Croat. piſkót, pechekmet; Boſn. peč, beskot; Vind. dviebarti pězhen kruh; Sorab. 1. dwóycě pěcžěnč klěb; Roff. nepeněya, pereněчka (porówn, borys). Z hanyžem pieką chlèb žołnierſki, który biſkoktem, to ieſt, co razy pietczonym złowią. Syr. 404. Niewolnicy u Turków więcej biszkoktów miewaią na dzień, niżli na galerach Weneckich. Kłok, Tur. 250. §. Biszkokt, biszkokcik, zdrbn. ciaſta gatunek z mąki i żółtków, polewanego cukiem, Biscuit, Zuckerzwieback.

BISKUP, a, m. rządca duchowny dyecezyi, pod arcybiskupem, czasem też proſło pod samym papieżem ſtojący duchowny, z Greckolac. episcopus; Boh. et Slovac. biſſup; Boſn. Croat. Slavon. biſkup; Sorab. 1. bīſſop, huschí, měſchník; Sorab. 2. biſkup; Vind. et Carn. skoſſ; Hung. púſpök, piſpek, ſopap; Dal. veliki pop, glaní pop; Roff. epiſkopb, preosvящённый, Eccl. pereosvящённикb; Ger. der Bischof. Pawel zlecil Tytusowi ſtanowić kapłany, albo presbytery, których także biſkupami nazywa; w tencząc za imię obudwom kapłanom służyło; ale samą rzeczą bardzo są rowne te dwa łany, osobliwie co do święcenia i iuryzdykcyi. Sk. Dz. 41. - Biſkup, który męczennikiem zoftał Roff. священосцемладецb. Biſkupem bydź Eccl. epiſkopstwom. Biſkup biſkupów, biſkup naywyzszy, papież. Sh. Dz. 110. - §. Zart. Jakiście mi biſkup! - i wy to mnie będziecie nauczab, Salomon, kaznodzieia. - BISKU-

BISTUR. - BISUR.

PI, ia, ie, należący do biſkupa, bishöſlich. Boh. biſkupſch, Slovac biſkupſch; Sorab. 1. biſkopſch, biſtopowě, huschoh'měſchniczch; Vind. shkofou, shkofen; Roff. et Eccl. epiſkopb, epiſkopcikb. BISKUPIZNA, y, ž, dań biſkupowi, cathedralitium et synodaticum in iure canonico. Farr. 488. Das Bischofsgeld, das an den Bischof gezahlt wird. §. Biſkupie dobra, dochody. Tr. bishöſchliche Cinfünfte, Güter. BISKUPSTWO, a, n. dyecezya, biſkupi urząd, biſkupia władza, das Bisſthum, Bischoſthum, die Bischoſswürde, Boh. et Slovac. biſkupſtwo, biſkupſtwj; Sorab. 2. biſkupſtwo; Sorab. 1. husche měſchnicztwo; Croat. biskupſtvo, biskupia, Boſn. biskupia; Hung. púſpókség; Vind. shkołnia; Carn. shkotijſtvu, shkofya; Roff. et Eccl. epiſkopstwo, apхиерейство, первосвятительство. Założenie dwóch arcybiſkupſtw i siedmiu biſkupſtw przez Mieczysława. Krom. 59. Biſkupwło czyli naywyzsze kapłaństwo. Pitch. Salt. 84. (Roff. преосвящение tytuł biſkupi, eminencya).

BISTUR, BISTOR, a, m. noż cyrulicki do operacyi, ein Operationsmesser der Bundärzte. Zamiaſt biſtor kładło słowo kozik. Perz. Cyr. 2, 321. Gdyby przyszło wużać, niewiem, czy ty piórem, Czy ia więcej potrafiem mym zabić biſturem. Zabt. Zbb. 108.

BISTONSKI ob. Bisurmańſki. BISURMAN, BISURMANIN, BESSERMAN, a, m. BISURMANIEC, BESSERMANIEC, ELZERMANIEC, ńca, m. Eccl. bусурманb, бєвъронкъ, язычникъ, Mahometanin, Turczyn, ein Muselmann, Mahometaner, Türke. (cf bizun, bizon). Czyniono go bisurmaninem. Paszk. Dz. 28. Bezecny bisurman. Birk. Kaz. Ob. E b. Gromił brzydkie bisurmańſce. Birk. Kr. Kaw. 55. Nadęte i buczne bisurmany. Birk. Kunt. A. 4. On rad przeciwko bisurmańcom w oczy Z buławą ſkoczy. Petr. Hor. A. 2. b. Rad, że mu ſie zdarza z bisurmany czynić. Leszcz. Cl. 78. Nie przepuſći žadnemu sułtan, kto nie był bessermanem. Biel. S. M. A. 4 b, Nowotny bisurmaniec w mienionym zawoiu. Pafz. Dz. 81. (Renegat). O Turku to powiadają, że zbiegi a bezermańce chrześciańskie z inszym najemnym ludem zawzdy na około ſtanowi. Kofz. Lor. 157. b. BISURMANIEC, BISSUNIC, czyn. nied. zbisurmanić, pobisurmanić, dok. turczyć, na bisurmana nawracać, zum Mahometaner machen. BISURMANIC ſie zaimh. b'erne, BISURMANIEC niak. BISSUNIC ſie, źłać ſie bisurmanem, ein Mohametaner werden. - §. Łaydaczyć ſie, psuć ſie, rozpuszcać ſie. liederlich werden. Tak ſie z tym światem bisurmaniem śmielo. Wad. Dan. 169. BISURMANKA, i, ž. die Muselmannin. Roff. bусурманка. BISURMANSKI, BISTONSKI, BESSERMIANSKI, a, ie, Eccl. Besserměrnckī, bусурманскій, невърный, мамарскій или турскій, кои въ маомео вбруюмь, muselmannisch, mohametanisch, türkisch. Religia bisurmańſka. Birk. Zbor. D. 2. Zmyiny krwią beſſermiańską tę niesławę oyczyzny. Star. Pob. B. 3. - BISURMANINY, in, liczb: mn. obchód bisurmanienia czyiego obrządek poturczenia, die Feyerlichkeit, womit einer zum Türken gemacht wird, die Türkenbekehrung. Już ſie niedziele cztery przybliżały, kiedy bisurmaniny tam iego bydź miały. Pafz. Dz. 53. - BISURMANSTWO, a, n. religia bisurmańſka, czyli mahometańſka, der Moslemism, mohamitanische Glaube. Roff. bусурманство, Collect.

BISZK. - BITWA.

mahometanie, die Muselmänner. – S. Tureczyzna, Turcy; das (Türfenthum) Türkische Reich, die Türkey, die Türken.
BISZKOKT ob: Bisłokt.

*BISZKUNT, a, m. psi figiel, sztuka, psota, ein loset
Streich, ein Poffen. Psich pełen biszkuntów, kradzężą
nie wskórawszy, dał się do buntów. Pot. Arg. 446. ob.
bies, kunszt.

BITARNIA, i, ż. Miiasz winniki i smaczne bitarnie.
Kochow. 188.?

BITE niiak. imiest. od Bić, co ob: – S. Płacić bitego, z
nadgrodą za bicie, ob: bafšarunk, Schmerzengeld. – BI-
TEWNY, a, e, należący do bitwy, Roff. boeψły, би-
пвенный, оружеборственный, zur Schlacht gehörig,
Schlacht, Lacedemonowie wielce to sobie ważyli, żeby
ludzie ich, nie jedno o płatne, ale i w igrach bitewnych
nigdy zwyciężonemi nie byli. Gorn. Sek. 531. BI-
TNOSC, ści, ż. waleczność, die Streitbarkeit, Tapfer-
keit. Nie sama bitność żołuierza ieſt zaletą. Koll. liſt. 1,
88. – BITNY, a, e, BITNIE adv. waleczny, zdatny do
bicia się, Slovac. bogowný; Eccl. набōbrны, рамо-
борственный, streitbar, tapfer. Na woynie lepszy,
nie kto ieſt mównieyszy, lecz kto bitnieyszy. Kochow.
518. Naród Szwabſki bitnieyszy i mężnieyszy nad wszy-
ſtkie. Warg. Cez. 74. Bitny i mądry. Zegl. Ad. 18.
(przeciwnie: ani do rady, ani do zwady). Niebitny,
niemężny, niewaleczny, niezdatny do bitwy, n. p. Nie-
bitna gawiedź. Pſalmod. 67. Niebitną zgраię kapłanów
i pisarzów w taborze zoſtawił, Krom. 450. – S. Bi-
tny, biiak, siekacz, rad się biały, streitschichtig, rauſe-
tisch. Hift. nat. ptak bitny, tringa pugnae, gatunek
czaiek; same się nie cier i razem ſkupione walczą i
zabiiała się. Zool. 248. der Kampfhahn.

*BITUNEK, *BUTYNEK, nku, plon, łup, zdobycz (po-
równ: Gall. butin, Jtal. botino) die Beute. Spiesz się
do łupu, a kwap' się do bitunku. Radz. Jef. 8, 1. Geneſ.
14, 24. (do korzyści i do łupu. Bibli. Gd. - Budn.) -
Zadney się rzeczy wódz z bitunku a łupu onego, któ-
rym był woyſko zbogacił, nie dołknął. Kofz. Lor. 150.
Nieprzyiaciel swóy będzie dzielić bitunek i korzyść swoje-
Budn. Dan. 11, 24. Przedawali Sylla plon i bitunek swóy,
Kofz. Cyc. 119. – S. Łupież, grabież, plondrowanie,
die Płünderung, das Płündern, Mauben, der Maub. Na
butynku każdemu poganinowi dołało się z działu dwa-
dzieścia chrześcian. Stryik. 525. BITUNKARZ, a, m.
plondruiacy, der Płünderer. Bitunkarze powinni podzie-
lić, czego w bitwie doſtano. Tarn. Uſl. 264.

BITWA, y, ż. bicie się, potykanie się, źarcie się porzą-
dne dwóch woyſk. Papr. W. 1, 468. Boh. et Slovac.
bitwa, půtka; Sorab. 1. bitwa, złret; Sorab. 2. bische;
Slavon. bitva, boj; Croat. bienye; Vind. bitva, bijenje,
bitje, boi, shoud; Roff. битва, бопка, опочěнě, смычка,
оружеборство; Eccl. бойнство, борба, рамоборство,
das Treffen. Nazywa się bitwą rozprawa woyſka uszy-
kowanego. Jak. Art. 2, 492. Powszechna bitwa, walna.
Jak. Art. 2, 492. Warg. Cez. 16. Dorywcza bitwa ob.
Utarczka, potyczka. Bitwa rządna. Warg. Cez. 208. go-
rąca. ib. bitwa przegrana. ib. (tudzież ellipt. opuszcz-
iąc rzeczownik bitwa, przegrana; porów. porażka, klę-
łka, die verłorne Schlacht, die Niederlage). Bitwę wy-

BIURKO. - BLA.

142

grać n. p. Jeżeli która w Polszcze bitwa wygrana była,
któraby sercem, rozumem, szczęściem z łarodawuemi
bitwami równna bydź mogła, tedy Obertyńska takowa
ieſt. Orzech. Qu. Cezar zwyciężtwo odniósł na 32. bi-
twach. Zab. 2, 191. Alb. Bitwa wygrana, ellipt. z opu-
szczonym rzeczownikiem = wygrana = zwyciężtwo. - Mę-
żnie i długo bitwa trwała. Warg. Cez. 16. Bitwę naza-
iutrz opowiedział. ib. 70. Stawił się gotowego do bi-
twy nieprzyjacielowi. ib. 33. Nie wiedzieli, iakim sposo-
bem bitwę zacząć i prowadzić. ib. 63. Bitwę wydaż,
ftoczyć, zwieść, źawić pole; Slavon. boj biti; Vind. boj
dershat, klati, bojovat, shouduwał, eine Schlacht liefern.
Karynus wiele bitew zawodząc z woyſkiem Dyoklecyana,
nakoniec porzucon. Sk. Dz. 150. Pod czas o przełożen-
ftwo bitwy zwodzą. Warg. Cez. 156. Cezar bitwy nie
dał zaraz. ib. 41. Góry osiadłszy, bitwy nie dali. ib.
156. Znowu się do nas rzucili i bitwę wznowili. ib.
16. – S. Bitwa, bitwy sposób, pewny gatunek bitwy,
die Art des Treffens, der Schlacht. Wszyſtek bitwy spo-
sób u nich w měźtwie iednym zoſtawal. Warg. Cez. 65.
Wyćwiczyli się byli Niemcy w takiej bitwie: wyjeżdżalo
6,000. konnych, tyle z pieszych; ci w bitwie obecni
byli, do tych bitwy konni wracali; ci ieśli iaki gwałt był
przybiegali, i t. d. Warg. Cez. 32. S. Bitwa, bicie się,
walka, der Kampf, das Herumschlagen, Schlagen, Kám-
pfen. Sypał grobłę z wielką pracą i uſtawiczną bitwą.
Warg. Cez. 234. Zadnego czasu bez bitwy nie był, ib.
213. Bitwy ludzi z zwierzami, die Thierkämpfe. Tr. -
S. Bitwa prywatna, zwada z biciem się, załepki, razy,
Morav. bitka, bitj, Boh. pranice, Vind. bijenje, bitje,
pobijanje; Roff. храра, die Schlägerey. Od słów przy-
szło do bitwy. Oſſ. Wyr. (Przyst. Slovac. kdě n'enti pro-
tiwnika, tu n'eni bitki, gdzie niemasz przeciwnika, tam i
bitwy niemasz). – S. Słowna bitwa: 1. Leop. 1. Tymot.
6, 4. zwada, młótnia, Wortstreit, Zankerey, - BITY
ob: Bić.

BIURKO ob: Biórko, Bióro.

BIZMUT, u, m. kruszec, der Bisnuth, Wismuth. Bizmut
nad wszyſtkie inne kruszce nayprędzey się topi. Kruml-
Chym. 188.

BIZON, BIZUN, a, m. kanczug, batog, der Kantschu, die
Weitsche. Ekonom z bizonem nad chłopami łoi, Bentk.
S. Raz kanczugowy, plaga, cięcie, der Hieb, Schmiß,
Schlag. Nic łacniey, iak wymówić: daycie mu łto bizu-
nów. Oſſ. Wyr. 2. – S. Goly iak bizon. Trěb, S. M. 15.
(ob. pizus; goły iak Turecki święty (cf bisurman), iak
palec, bettelarm). Bizun wielki, szelaga nie ma przy
duszy. Teat. 8 b, 14. Myśmy goli, iak bizuny, ib. 51,
11. Zgrał się iak bizun. ib. 55 e, 10,

BL.

BLA! sposób mamek ganienia czego małym dzieciom; pfe!
pfui! fe! pfe, pfi! (porówn. Blahy). oppof. caca.

1., BLACHA, y, ż. *BLACH, u, m. (Blaszka zdrob: ) cien-
ki płat wybitego młotem metalu. Kluk Kop. 2, 320. das
Bleß, Boh. plech, łupać; Sorab. 2. blach; Dal. plaſſa,
plocha, pleh, Hung. pleh; Croat. pleh; Bofn. plaſsa,
płocja, plaſsa, plaſsią; Rag. trepteglka, Vind. pleh,

112

BLACHA - BLACHAR.

plah, plahovina, płashta, trepetlika; Carn. plêh, kosi-
tar; Roff. блӑха, жӗсмъ, (поровн: Grae. πλαξ, πλαχός
tabula, поровн: płaski, Ger. flach, Gall. plaque, Roff.
лааха, плашка, płaska, д'uga szczeza drzewa, porówn.
Pol. płat, Gall. plat), Slavon. lim). Każdy kruszec na
blachę wybity bydź może. Kluk Kop. 2, 520. Dwie blas-
sze (Dual. : blachy). Syr. 919. Srebro nierobione, iako
kubek, nalewka, ale w blachach. Gorn. Sen. 37. Bla-
chy mieli przy bokach srebrne z herbami. Boh. Kom. 1,
351. W kościołach chciał ochędźołtwo, nie blachy złota
abo śrebra. Birk. Dom. 75. Blachy żelazne. Warg. Cez.
101. Szczególniey blacha kuta z żelaza, pobielana cyną,
albo mołęźna; tam ta chodzi pod imieniem białej, ta
pod żółtej. Kruml. 193. weiſes Blech, verzinntes Blech;
Messingblech, gelbes Blech. Blacha to, nie piądźdze,
blaszane piędiądze, faſszywa moneta. Off. Wyr. blechernes
Geld, faltches Geld. Siodło blachami zewsząd okowano.
Alb. n. W. 8. Pokrycie dachu blachą; n. p. Pałac J. K. Mści
pod blachą zwany, przy zamku Warszawskim. Off. Wyr. -
§. Blachy do rozmaitego używania, narzędzia z bla-
chy, Bleche, Dinge von Blech. Blacha do kopersztychu,
die Platte zu einem Kupferſchice. Figury na blasze rzuń-
te. Sol. Arch. 171. Blacha od tortu, bywa z miedzy,
na niéy próć tortów różne potrawy z pieca wydała.
Wiel. Kuch. 397. Kaganek iaſnieyszy przy *blachu. Pot.
Jow. 2, 30 (od niego ſie światło odbiia). Blach u szpa-
dy, das Stichblatt am Degen. Tr. Blacha u zamku,
gdzie ſie klucz wklada, Roff. наличикъ, das Schilb
des Schlosses an der Thüre, das Schlüsſelschilb. Zamki
Francuzkie do drzwi z blachami mołęźnemi. Boh. Kom.
3, 169. - Blachy ogniſc do męczenia winowayćów.
Warg. Wal. m. Na měkach Swiecami, albo rozpalonemi
blachami i szynami żelaznemi pałą. Syr. 87. Korbacze,
knuty, głogi, blachy rozpalone. Kulig. Her. 318. Na
pytki i rozpalone blachy ſkazana celadź. Czack. Pr. 2.
227. - Blachy zbroiowe, zbroie, Nüſtung, Waffentü-
ſtung. Blacha na piersi, pancerz, plata; ztąd pancerz-
niarz, blachownik, platner. Czack. 1, 241. (Roff. ламъ
koszula pancernia, pancerz; ламънъ blacha mołęźna).
Zbroie albo blachy. Ktok. Turk. 220. (ob: blacho-
wnica). Zelaznym szyszakiem głowę swą przykryła, J ta-
kowyż przedni blach na piersi wiożyła. Orw. Ow. 218. -
§. Blacha abo Budwicz, herb, strzała żelezcem do gó-
ry między dwoma kwiatami lilii; z Czech. Kurop. 3,
6. ein Wappen.

2., *BLACHA, y, ž. plama na ciele (ob: *Flak) ein Fleck auf dem Körper. Owe blachy, które ſie po ciele pokazują, ludzie prości nazywiają oftudami. Syxt. Szk. 229. Aminek blachy pſtre po ciele wyciera. Syr. 447. (ob: blechy). Pięciornik plamy i blachy sprosne po ciele spędza i ćsiera. Syr. 300. (ob: blachowany).

BLACHARCZYK, a, m. celadnik blacharski, der Klem-
pnergesefelle. BLACHARNIA, ii, ž. Blacharnie, w których
wobią blachy do pobielania, albo czarne pod pokoł do
pobииania kościołów. Of. Zel. 45. die Blechſchütte, der Blćſ-
hammer. BLACHARSKI, a, ie, do blacharza należący,
Klempner =, Blacharska robota. Off. Wyr. = Carn. kositar-
nina. - Blacharskie rzemiosło = BLACHARSTWO, a, n.
die Klempneretey, das Klempnerhandwerf. BLACHARZ,
*BLECHARZ, *BLECHOWNIK, *BLACHOWNIK, a,

BLACH - ELAD.

vn. rzemiesłnik od blach, der Blechſchläger, Flaschner,
Klempner, Roff. et Eccl. блáхарб, блáшникъ; Boh.
plechał, platnyt; Vind. plahar, plehar, plahokovazh, plo-
zhodelaveza; Sorab. 1. klempat, hamornik; Croat. klam-
far, plaſtodel, plochodel, plehar). Niech ci blacharz ro-
bi dwoie, pudełek okrągłych. Sol. Arch. 176. Blecho-
wnik, który z kruszcu blachy kuie. Mącz. Blachownik,
platnerz. Mącz. Blachowniki, pancerzniarze, platnero-
wie. Czack. Pr. 1. 241. Panzerschmiede. Blacharze. Vol.
Leg. 3. 592. - Pochodz: blachownica, blaszka, blasza-
ny, blaszkowy.

BLACHMAL, u, m. z Niem. das Blachmahl, żuźelowata
maſſa, na wierzchu roztopionego śrebra, złoto zawiera-
iącego, pływiająca. - fig. Od wódki mu oczy blachmalem
zachodzą. Mon. 73, 706 (wzrok ſie myli, nie dobrze
widzi, niby przez krepe, er ſieht wie durch einen Flor), -
§. Blachmal, gatunek roboty demeszkowaney, pokład-
ney blaszkami złotemi abo šrebrnemi, eine Art dama-
ſcinter Arbeit. (Blachmahlen u Willerama znaczy: na czar-
nym biało, lub na białym czarno malować.) BLACHMA-
LOWY, a, e, blachmalem demeszkowany, geblachmahl,
damascenirt. Krolewic w zbroi blachmalowey, dyamen-
tami bogato sadzoney. Auszp. 20.

*BLACHOWANY, a, e, *blachami, plamami pokryty, centkowany, plamityſt, flecig, ſcheſzig. Między owcy, cokolwiek płowego, blachowanego i pſtrego będzie to twoie. W. Genes. 30, 32.

BLACHOWNICA, y, ž. blacha na pierſi, kiryś, das Brustſtück, der Kútaß. Quilibet peditum, habeat scutum et pectorale, alias blachownicę. Vol. Leg. 1, 228. (R. 1476.).

BLĄD, ędu, m. łykanie, łykanina, błądzenie, chy-
bienie, uchybienie, myłka, omyłka; Boh. et Slovac.
blud, blubſtwo; Sorab. 2. blud; Sorab. 1. buhб; Carn.
blód, smota; Vind. blod, falar, bledenje, blosnenje,
blodba, blojenje, (porówn. Ger. blind, klóde, klenden;
Hung. bolond = szalony. W inszych dyalektach to słowo
szczególniey cielesne wyſtepkı oznacza; Eccl. блуд,
блуждёнъ; Roff. блудь, porubſtwo; бладини psoty;
Rag. bluud, blúd, bluudnos lasciuia, fornicatio; Bosn.
bludnoſt líbido; Croat. blúd error, bludnoſt líbido),
fizyczne lub moralne od prawdy, rzeczywistości, właści-
wości oddalenie ſie, der Jrrthum; Croat. zahod; Rag.
pomagnkanje, sagrjeha; Roff. norbшношты, прорума;
Eccl. осмошрка, ошибка, недогадка, просмо-
прънѣ. Błąd, błądzenie, łykanie, łykanina, das
Irrten, Irgrechen, Umherirten. Ubozdy Troianie wszęły
Morza wiele zwiedzali rozlicznemi błędy. A. Kchn. W.
20. W nogach błąd, kiedy w głowie nierząd. Dwor.
D. 4. (piiany ſie tacza). Który mógł kędy uciekał, w różne
drogi, w różne poszli błędy. Pot. Arg. 3. (werteby, ma-
nowce). Kto wie, ieſli to pismo przez błędy ciebie nie
znaydzie. Chrośc. Ow. 141. (błądząc, łykaianc się, przy-
padkiem). Poet. w warkocz wſosy powiązała J ich pie-
szeczone powściągnęła błędy. P. Kchan. J. 403. (niby to
będne ich szlaki z rozczochrania). - §. W ogólności błąd
omyłka, omylenie, co do rozumienia, lub poſtěpowania,
Jehley, Jrrthum, Verſehen. Omylne mniemanie i błąd.
Wśn. 190. Ludzie poczciwi prędko uznaią swę błędy.
Dmoch. Jl. 2, 7. Błąd uznać, krok do enoty. Kras. W. 38.

Każdy

BLAD. BLADAWY.

Każdy błąd ma swoje wymowkę. Cn. Ad. 538. Póki ludzie, póty będą błędy. Pot. Zac. 37. Nayściśleysze towarzyftwo, człowiek a błąd. Lub. Roz. 354. (Roff. i na смаруху бываем пропурах). Gdy się zmyli, potrafi poprawić błąd. Teat. 8 c, 61. Poznałem błąd wiego hiftoryi. Teat. 7, 117. Nasi umieli używać błędu abo zley sprawy nieprzyjaciół. Baz. Szk. 579. Błąd drukarłki, omylka drukarłka, ein Drucksehler, Roff, опечąnpka. Błąd pisarłki, ein Schreibsehler. 2., *błąd = błądźacy*, błądnik, Boh. blaud, błaudek. Ger. ein Irrender. Hertykiem go uczynią, i rzeką mu: ten błąd nie wie, co czyni. Sekl. 51.

Pochodź: *błądny, błądny, błądliwy, błądnieć, błądnik, błądokręt, błądliwość, błądzić, pobłądzić, ubłądźić, zbłądzić, błąkać, zabląkać, obłąkać, nabłąkać, pobłąkać, wybłąkać.

BLADAWY, a, e, BLADAWO przysth., pochodzący na blady, Vind. bledoun, Sorab. 1. bledowitě; Croat. na-bled, szubléd, obled; Roff., et Eccl. баѣдановатый, баѣдненъких, błafślich. Księżyc bladawy. Karp. z. 81. Bladawe lica. Ban. D. - BLADAWOSC, ści, ż. farba lub cera bladawa, die Błafślіkeit. - BLADNAĆ, ob: Ble-dnieć, Blednąć. - BLADO prystk: ob: Blady. **BLADOCHUDY, a, e, chudy a przy tém blady, bleś und hager. Umbra bladochuda. Chroś. Luk. 340. BLA-DOCZARNY, a, e, czarniawy. Vind. bledozhern, bleśich-schwarz. Wybucha ogień bladoczarny. Kul. Her. 312. - BLADOCZERWONY, a, e, czerwonawy, bleśroth. BLADOKRUSZ, u, m. kruszec bladożołty, maiący w sobi miedź, żelazo, fiarkę i arszenik. Kluk Kop. 2, 182. Bleicherz. - BLADOLICY, a, e, Bladotwarzy, Roff. баѣдошикий, bladego lica, bladey twarzy, bladey cery, klassen Gesichts. BLADOSC, ści, ż. cera lub farba blada, Boh. bledoſt, Sorab. 1. bledosći; Dal, blidoszt; Bosn. bljdoſt, blidilillo; Rag, bljédnos, bljedillo, xutilło; Croat. bledoſt; Vind. bleduſt, bledoba; Roff. баѣданось; Sorab. 2. błafa, Ger. die Błaffe, Bleiche, bleiche Farbe. Bladość pada na łękaićych się, iż goła-cość wewnątrz się kupi. Pet. Et. 247. Trupia bladość. Otw. Ow. 151. Hodtenbłaffe, Leichenbłaffe. BLADOZOLTAWY, a, e, na bladożołto pochodzący, błafsgelblich. Twarz bladożołtawa. Perz. Lek. 257. - BLADOZOLTY, a, e, żółtawy, Roff. баѣдожематоватый, błafsgelb, płowy. Cn. Th. BLADY, a, e, BLADO prystk. Bławczy, Bledsz. Compar. Bledziuchny, intensiv. bia-lawy, cery lub farby na białą pochodzący, Boh. blebń, Sorab 1. bledě, bledułki, bledy; Croat. bléd, bledo; Dal. blid; Bosn. blid, bljed; Rag. bljéd, xút (porówn: żóły). Eccl. баѣAb. Roff. баѣdnyj; Vind. bled, blied: Carn. bled; Niedersch. bleed; Anglosac. blac; Dan. bleeg; Suec. blex, Lat. pallidus, (Grae. βλητος attonitus, Φαλος, λευχος, albus biały); Ger. bleich, błas (porówn. Ger. fahl, Pol. płowy, Herb. 472 bui pallere). Blada iakaś mara we śnie się pokazała. Tward. Wt. 20. Charon dusze blade przewozi. Zbil. Lam. A. 2. Cienie blade. Otw. W. 435. Zaden się nie trwoż, żaden nie bądź blady. P. Kchan. J. 250. Gdzie serce w strachu, tam na twarzy blado. Pot. Arg. 63. Jak trup blady. Przyb. Ab. 225. Blady iak chuſta, ob. blednieć.

Tom I.

BŁĄDZ. - BŁAGAŁ.

113

Pochodź. blednieć, blednąć, błańił, zhladły, wyładały, poblednąć, zblednąć, bledzić, blecić; porown, blacha, blech, błakować, blachmal.

BŁĄDZIC, *BŁĘDZIC, niiah. nie/ok. zabłądź, zbłądzić, ubłądzić dok. miiać się z prawą drogą; Boh. blauditi, blauditati; Sorab. 2. błujiſch; Sorab. 1. buhdiu; Hung. búdosom; Eccl. буждуся, забуждаюся, бураждствовали, забуждаю, ходить непрямо дорогою, не зная пути, Croat. bluditi; Roff. пхумайт (porówn. płatać); Vind. faiti; (w inszych dyalektach przywięznie się do tego słowa znaczenie hulania, rozpuſty, i t. d. Eccl. блаудими, бажу, непомрěстновали мulać, laydaczyć się; Roff. блаудить, блаудсвую, włoczyć się, swawolować; Vind. bloditi errare, bloditi ſe, z hulać, Carn. blòdem se errare, luxuriari; Rag. blùditi fornicari; Bosn. bluditi; libidinari; Croat. bluditi errare, libidinari). irren, irre gehen, sich verirren. Musi błądzić, kto nie wie drogi. Lub. Roz. 446. Od przykazań twoich nie ułożiliem. Budn. Pf. 119, 110. Błądźacy, błąkaiły się, herumitzend, irrend. Rycerze błądźacy po świecie. P. Kchan. Orl. 1, 100. Błądźące gwiazdy. Pot. Arg. 246. błądne, błąkaiące się, planety, die Jrrrsterne, Planeten. - §. Myleń się, z prawdą się miiać, błąd popełnić, potknąć się, Roff. прорушивься, irren, sich irren, fehlen. Nie wie człowiek, co dobrze, a czasem tak złączi, że swe szczęście za wielką niefortunę sądzi. Papr. Kl. 20. Człowiek by nayświętszy złączić może. Smotrz. Lam. 161. (nikt bez ale; i w kapicy wełna). Którzy od prawdy zbaczaią; wszyscy iednako błądzą. Pilch. Sen. 96. Wyznawał, że był ubłądził, dawszy się oszukać. Baz. Hfl. 98. Sam błądzisz, a drugich rządzisz. Cn. Ad. 213. Nayprędzy błądzi, kto prędko sądzi. Dwor. D. Przed czasem sądzisz, Od prawdy błądzisz. Brath. B. 4. Język błądząc, podczas prawdę mówi. Zebr. Zw. 91. Język, kiedy błądzi, prawdę mówi. Ryf. Ad. 19. (piłany prawdę mówi, in vino veritas).

BŁAGAC czyn. niedok. ubłągać, dok. 1., koić, śmierzyć, dobruchać, łagodzić prośbą; Eccl. obxlarum, ubłażmaw, łасковоговорим, porówn. Łac. placare, besłanftigen, verſchnen, sühnen, (ob. błogo). Bogu się koryli, i gniiew iego błagali. Sk. Dz. 588. Trunek ten beſłyje okrutne i srogie błaga. Syr. 1443. Wszyſtko to błaga okrutne serca. Gorn. Sen. 549. §. Pokornie prosić, modlić się, żebrzeć, demuthbig kitten, flehen, anſlehen. W nieszczęśliwym ſtanie swoim od ciebie błaga ratunku. Teat. 55 b, 41. Nie będzie pochlebnem, bo miuż obrzydły, Błagał nieukroconą ich dumę kadzidły. Wég. lifi. 22. Ja będę maieſtat Bozki za ciebie błagał. Off. Wyr. BŁAGACZ, a, m. który błaga, koi, dobrucha, lub pokornie się prosi. Włod. ein Besłanſtiger, ein ſlehender.

BŁAGALNIA, i, ż. BŁAGALNICA, y, ż. rzecz błagańca, ofiara błagalna, ein Sühnopfer, etwas das für Sühnung dient. Obiera błagalnią pokuty. Pot. 116. Zgniewane nieba alboż ieszcze błagalnią tak czyſta zmiękczemy! Teat. 45 d, 58. Wyb. Teraz cię, niewdzięczniku, duszy Pompeiego Daie Cezar w błagalnią, ziecoza zatitego. Bardz. Luk. 2, 17. W tym przybytku teraz młody, itary błogalaic czyni. Wad. Dan. 215. (modły bla-

17

J14

BŁAHO. - BŁAK.

galne, Sühugebete, Bußgebete). - §. W starym zakone, tablica złota na skrzyni przymierza, leżąca między dwoma cherubinami. Boh. *Przyd. 35. der Versöhnungsedekel, der Gnadenstuhl auf der Bundneslade.* W błagальнi Bóg opowiadał wolą swoję Izraelitom. *Zat. H. T.* 87. Błagальнia była złota i dway cherubinowie przy błagальнi stali. *Bals. Sw. 2, 258.* (*ob: błagальнia, porówn. Modlitwa, modlitewnica*). - Błagальнia w poganítwie, wyrocznia, mieysce, gdzie bogowie swoje odpowiedzi dawali. *Cn. Th. Wlod. ein heidnisches Daraet. BŁAGALNY, s, e, Slovac. ukrotitedlny, spokogitedlny*; *Ross. umiaosnivivitebshnyi, ublagalny, daicy fię ubłagać, veršöhnlich, veršöhnbar, měglich zu veršöhnen.* Bóg iełt błagальнy, nie rozpaczay cale. *Zab. 15, 393.* - §. Błagaiący, od błagania, Sühn, -; *zur Versöhnung dionend.* Błagальнa ofiara, msza święta. *Off. Wyr. Do błagальнego* interessu znaczne czyni przygotowania. *Teat. 18 c, 10.* Modlący fię pokornie, żebrzący, demuthig sfehend. Ręre błagalne wznosi ku niebu. *Pilch. Sall. 57.*

BŁAHO ob: Błahy.

*BŁAHOCZESTYWY, a, e, z Rusk. błogo czci godny, wielebny, wohlehrwürdig, ehrwürdig, verkrungswürdig. Metropolita bławoczeštywy. *Smotrz. Elen. 47.* Z błahoczětwywych przybyło wielu za przyjazdem patryarchy. *Veryf. praef. 16.* (z księży, z świeszczenników, Priester). Brał na fię osobę bławoczeštiwoho (bławoczeštowego) Rusina. *Sak. Kal. B. 4.*

*BŁAHOCZESTIE, ia, n. poświęcenie kapłańskie, die Weihe, Priesterweihe. Bractwa od épiškopów maią bydź wolne, dla zatrzymania bławoczeſtia.* *Sak. Sob. B. 3.*

BŁAHOSC, BŁACHOSC, ści, ż. lichość, podłość, niskczemność, die Schlechtheit, Geringfügigkeit, Werthlosigkeit. Nędzny źan, znaczy poniżenie, błahość, upadłość, lichość, chudobę. *Sekl. Luc. 1.* BŁAHOWAZNY, a, e, niedowažny, unwichtig. Błachowažna i fałszywa moneta, *perleuis. Krom. 531.* BŁAHY, BŁACHY, a, e, BŁAHO przystk. (*ob: bła! porówn. płochy, lekki, Suec. łak, Niedersächs. leeg, Hchd. schlecht, lichy*) powdy, lichy, mizerny, nikczemny, schlecht, elend, gering, geringfügig. Piwo z otrąb smaku błachego, iednak lepsze, niż woda. *Syr. 998.* Błahym i nieznaiomym narodem Ruskim była z początku Mołkwa, *parva et obsecura.* Krom. 438. Od błachego pospółtwa zawołany Augustem. *Sk. Dz. 268.* Murów nie miało miało, iedno błache przekopy. *Sk. Dz. 1175.* Pod błachym drzewkiem, które bardzo mały cień dawało, chciał usiedź. *Gor. Sen. Dz. 390.* Nędza, lichota abo błaho teraz około niego. *Sekl. Luc. 1.* (*es steht schlecht mit ihm*). Rozum móy błahy. *Zabk. mt. 59.* (*mialki, seicht*). Błacha w lučnach i panach nadzieia. *Sk. Dz. 1131.* (*mylna, niepełwna*). Bóg mię wybawił od błahaego ducha. 1. *Leop. Ps. 54, 9.* (*od lękliwości*. 3. *Leop.* - *ob: płochy*).

BLAIER ob: Bleyer.

BLAK, u, m. blakowanie, blednienie, bladność, das Verschießen, Erbleichen, Bleichwerden, die Blässe, Bleiche. Zyły blakiem zachodzą, krwi pozbyszy marnie, palent. *Zebr. Ow. 52.* §. U Flisów blak, mieysce, gdzie miałka woda. *Magier Mscr. eine Untieſe, ob: mielizna.*

BŁAKAC fię, *BŁĘKAC fię, Zaimk. niedok. zबłąkać fię, dok. przydłużey i po różnych mieyscach błądźić, tułać fię, tuc fię, Sorab. 1. wokowo budźtu, Ross. испумтамъ; herum irren, herum streichen, herum schweifen, fizycz. i moral. Błakasz się po nocy. *Teat. 39, 293.* Błakali fię ślepi po ulivach. 1. *Leop. Lam. 43, 14.* (błądili. 3. *Leop*). Błękać fię a tułać. Mącz. Z domu i granic wypędzony, błakał się. *Warg. Cez. 250.* Rozpędzeni ięli fię błękać między pogany. *Klon. Wor. 7.* Ludzie błakaiący fię, nie maiący ani domów, ani osiadłości stałych, lecz z iednego mieysca na drugie przenoszący się *Wyrw. G. 129.* Romaden. Gwiazdy błakaiące się, błądne, błądźące, planeta, *Irrsterne, Planeten*. Nerwy błakaiące, po wielu częściach ciała fię rozchodzące, *vagi*. *Kurop. 3, 174.* §. Fig. o oczach, o myślach, von den Augen, von den Gedanken, herum schweifen. Oczy Numy błakaią fię na przemian z królewny na Romula, a z Romula na królewnę. *Staf. Num. 1, 163.* *§. Błąkać kogo, czyn. w błąd czyli zabłąkanie wprowadzać, irre führen. Ządza ią zbląka i w przepaść powlecze. *Przyb. Luz. 77.* BŁAKACZ, a, m. Sorab. 1. kudżał, błakaiący fię, tułacz, ein Herumirrender, Herumtreiber. Kto idzie proftą drogą, ma swe stanowisko oſtateczne; błakacz nie zna terminu, ani mety. *Pilch. Sen. lift. 2, 125.* Uciekał Dawid, iako iednen błakacz z góry na górę. *Zat. H. T. 163.* Błakacz z domu wykłęty. *Tręb. S. M. 42.* BŁAKANINY, - in, liczb: mno: ciągłe po różnych mieysbach błakanie fię, błędy, das Herumirren, die Irre. Towarzyſtwo uſtalo, i prosi ſtrudzone, By z tych błakanin morſkich było uwolnione. *Otw. Ow. 578.* BŁAKLIWY, a, e, do błakania fię ſklonny, błędliwy, błędn, herumschweiſifog. Dusza błakliwa, spoczynku niecierpiąca, wielce rada nowości. *Off. Sen. 7.* vaga. Wymowa pianego zawikłana, błakliwa, zbujała. *Pilch. Sen. lift. 4, 71.*

BLAKOWAC niah. nied. zblakować, wyblakować, dok. pełniać, płowieć, Ross. muskneßb, musknußt, verbleichen, verſchießen, die Farbe verſliehen. (Ross. bækknunt, pobäsknunt, wieńdınać; Sorab. 1. błak plama, błakovité plamify, ob: blacha 2.,) Ozdoby mey twary powoli niszcezią, Blakuią lica, oczy i uſty sinieią. *Tol. Saut. 126.* W Ożdobe swoje blakujie; iedna chorobka tak śliczny obraz poszpecić sproſta. *Susz. P. 3, R. 4 b.* By zmazą niesławy iakiey imię Polaków teraz nadpłukane, potym nie blakowało. *Krom. 396.* Zblakowanie, spełziość, Ross. musk, Verschoffenheit, verschoſſene Farbe. Tym sposobem z każdyy materyi wszelkie plamy, skazy i zblakowania wyidą. *Haur Sk. 355.* (Ross. bækloosb zwiędłość; Nieders. błak czarny, porówn. Hchd. bleich blady). BLAKOWNY, a, e, łanceno płowieiacy, pełznący. *Off. Wyr. leicht verschieſend.*

BŁAM, u, m. sztuka fretra pewney miary, popolicie we dwie poły składana, ein Sact eines Rauchwerks, šwey Häſſten Pelzwerks. Przedziały, błamy, kożuchy grzbietowe i brzuszkowe popielice, idą pod szacunek. *Vol. Leg. 4, 357.* Futra w blamach gotowe, robione. ib. 4, 82. Rysiego błamu przedniego, tak nożkowego, iako też ślamowego, przedawać maią po Zło: 200. *Vol. Leg. 3, 371.*

Pochod: obłamować, połłamować.

BLAMAS, u, m. galareta z migdałów tluczonych; lub ryb

BŁAKAC. - BLAM.

BLANK. - BLASK.

BLASZ. - BLAT.

155

rozgotowanych. Wiel. Kch. 597. Mandel oder Fischgal-
lerte.

BLANK, u, m. BLANKI liczb. mno. dyle czyli belki
drewniane grube, których używano do opatrzenia miał,
nim mury naftały. Nar. Hifl. 2, 248. Lat. plancae,
Gall. planche, Jtal. palanca, Gr. πλαξ, Ger. die Plan-
krn, Sorab. 2. blanka, planka. §. Rodzay wystawy
w murach, czyli gzemsu, kramzansy. Włod. mur ofro-
fię kończący do koła czegó. Dudz. 34. die Mauerzinne,
die Bruſtwehr, Boh. ſtinky, cymbuł. Nasi na blanki po
drabinach leźli. Biel. Kr. 566. ( na mury zamkowe.
Bohom.). Gdy zbuduiesz dom nowy, uczynisz blank po
krain dachu, żeby kto nie spadł z niego. Budn. Deut.
22, 8. Widziałem go z blanek (z blanków), iak pier-
wszy zaczął bitwę. Min. Ryt. 1, 150. §. Blank okrętu,
poręczca galeryi okrętowej, wierchnie bramowanie okrę-
towe, das Dablbord, das Plattbord. Tr. BLANKOWAC
czyn. nied. zblankować dok. blanki czynić. Włod. blan-
kami, murem obwodzić. Dudz. 34. mit Planken, mit
Mauerzinnen umgeben. Blankowanie obwodzenie blan-
kami, das Einplanken, Einschließen mit Planken. Same
blanki, gzemzy, brzegi, die Umplanfung, die Planken,
Sinnen, der Rand, Mauerrand. Tam są piękne mury
z blankowaniem około. Boter 204.

BLANKIET, u, m. BLANKIECIK, a, m. zdrbn., Lat. med. blanquetum, Gall. blanquet, carte blanche, Jtal. carta bianca, papier niezapisany do podpisem imienia, powierzającego go na czyie ręce do zapisania, das Blanquet, die Carte blanche. Jako plenipotent na kontraktach summ na blankiety nabrał. Zab. 13, 104. O blankiетach. Vol. Leg. 6, 473.

*BLANKSZ ob: bielidło, barwa. BLANKSZOWAC ob: barwić, bielić.

BLASK, u, m. świetność, iasność, glanc w oczy wpada-
jący, das Bliſen, der Schimmer, der Glanz; Slovae.
bleſſ, blifſ; Boh. bleſſ; leſſ, leſſot; Sorab 1. bóſſ;
Hebr. prz basak; Croat. bleſz, obleſz, bleſzikavicza;
Dal. bliſz; Carn. blish; Vind. blisk, liſk, leſſ; Roff.
ßdecſk, łоск, (ob: błyskać, łyſkać, lice, Iśnieć).
otsb't'mb, auhezaŕhocſt, cwaßózárhocſt, obał-
etmăhe, cś'ay'he; Bosn. sjanje, sgjarkoſt, svjetloſt). Blaſk
ſłoneczny od puklerza. Szczerb. Sax. 259. Łańcuch
ma na szy, z którego šrebrny i złoty blaſk biie. Groch.
W. 352. Blaſk słoneczny, promienie, Sonnenschimmer,
Sonnenglanz, Sonnenstrahl. Kto nieuważnie na blaſk
idzie, ile z cienia, znieść słonecznego często nie może
promienia. Pot. Jow. 250. - fig. Blaſk fortuny. Teat. 4 b,
70. Blaſk bogactwa. ib. 46 b, 87. - transl. wychodzić na
blaſk, na iaw, na świat, na publikę, na popis, bł-
szcieć, an das Tageslicht kommen, hervorglänzen, schim-
mern. Bóg poznaje zasługi nieznaime, iak te, które na
blaſk wychodzą. Lach. Kaz. 1, 34. Blaſk mi, blaſk
mi czyni iaka rzecz, przeraża oczy, tępi wzrok, es
macht mir etwas Schimmer, blendet mich. Okna małą
była na pólnoe, aby nie był blaſk patrzeć z pałacu na
drzewa. Cresc. 495. fig. blaſk mi od niego; mily mi
iak sól w oku. Cn. Ad. 499. ( nie lubię nań patrzeć,
ich sehe ihn nicht gern; er ist mir ein Dorn im Ange,
porówn. Fran. ombrage, ombrej). Jako ſie oczyma na
swiat ukaże, tak iż od drugich dobrych blaſk mu będzie

w oczy, śmiele na- nie patrzeć nie będzie mógl. Glicz.
Wych. A. 5. (wſtydźić ſie będzie). Młodzieżom na bia-
te głowy žaden blaſk nie ieſt, i owszem we młodych
Wenus bardzo wre. ib. P. 5. (lubią na nie patrzeć, nie
czuią wſlętu od nich). Przodkowie dzielnością swą ka-
żdemu nieprzyjiacielowi koronnemu blaſkiem w oczach
byli. Weresz. Reg. 54. (imponowali). Do ludzi mu
blaſk. Glicz. Wych. K. 6. (Stroni od nich, odludej.).
BLASKAWY, BLASKATY, a, e, glaucinus. Maćz.
Roff. мола'н'евиднели, blaſglänzend, weißlich, *BLASKI,
a, ie, blawy, modrawy, glaucus. Maćz. weißlich, gräu-
lich und glänzend. Blaſkie abo białe oczy. Maćz. BLA-
SKLIWY, a, e, blaſku pełen, Iśniący, błyszczący, glän-
zend, schimmernd. Słońca osada blaſkliwa. Przyb. Milto.
95. Rěka boża złała na człowieka okrasę blaſkliwą. ib.
114. BLASKOOKI, a, ie, jedno oko często zamrużiaj-
cy. Dudz. 34. Dafyp. R. r. 3 b. blinzelángig; Sorab. 1.
schławcz, (ob: brłok). Blaſkooki ieſtem, mrugam czę-
ło oczyma na wołą. Cn. Th. BLASKORODNY, a,
e, blaſk wydaiany, błyszczący ſie, Iśniący ſie, świecą-
cy, Glanz erzuczend, glänzend. Blaſkorodne zbroie. Petr.
Hor. 2, A b. Dudz. 19. BLASKOT, u, m. błyktryk,
rzecz błyszcząca ſie, etwas Glänzendes, Schimmerndes.
Znikome ſkarby i czece doſtoieńſtw blaſkoty, Są da-
rami losu, nie nadgrodą cnoty. Przyb. Luz. 197. BLA-
SKOTNY, a, e, błyszczący ſie, schimmernd', glänzend.
Jle prawd użytecznych daliby za błedy blaſkotne, któ-
re w pismach ich czytamy wszęza. Przyb. Luz. 151.

BLASZANY, a, e, z blachy zrobiony, Boh. plechowy,
Vind. plahen, plahovinfki, plehaft; Roff. błażechęczy,
żecesznóh, blechern, von Blech. Blaszana konewka. Boh.
plechowice, plechowka. BLASZKA, BLASZECZKA, i,
ż. zdrbn. rzeczwn: blacha, mała cienka blacha, Slovae.
physſek, Hungr. pléhetske, Rag. plociza, płaſziza,
plóka; Croat. plehek, plaſticza, ploſchicza; Roff. błażeme-
ka, błażyka, pałeha, pałěnka; Sorab. 1. laſſk, Ger.
ein Blechchen, Blechlein. Blaszka pod drogim kamie-
niem, folga, die Folie unter einem Edelsteine. Powlóka
cienka, blonka, ein dünnés ſelchen, dünnér Ueberzug
über etwas. Dzban miedziany pod šrebrną blaszką. Off.
Wyr. Blaszka, cacko świecące ſie, Iśniące, pozo-
rem oszkuiące, błyskotek, eine glänzende Spielerēn.
§. Trzeba do tego gliny białeby bez blaszek na geſte si-
to przesianey. Torz. Szk. 83. (bez łuszczek, ohne Schie-
fer, nicht ſchieferig.

BLASZKI, a, ie, trochę błachy, nieco płochy, etwas
ſchleſt, geringfügig. Przebaczam ci tę blaszką próżność.
Teat. 18 b, 33.

BLASZKOWATY, a, e, blachą obłożony. Cn. Th be-
blecht, mit Blech belegt, Eccl. błażechęczy. BLASZKO-
WY, a, e, należący do blachy, w blachach, Blech =, it
Blechen. Złoto blaszkowe biią. Boter, 55.

BLAT, u, m. z Niem. Blaſk, w ogólności rzecz płaſke, a
cienka: kilkokrotne ma znaczenia w Niemców: Polacy
nichtóre tylko z nich sobie przyswoili (porówn. ccr.
platt płaſki; Grae. πλατρ). Blat layugultu. Haur 84.
369, ein Blatt Schlaggold, Blattgold, so auch Blatt-
silber. - §. Blat złota. 3. Leop. Joz. 7. 21. (blacha zło-
ta. Bibl. Gd. - złoto na blachę bżej). §. Blat, pólmi-
sek płaſki podługowaty, którego na pieczyſte używaią;

15..

116

BLAU. - BŁAZEK.

BŁAZEN.

także są flaty kuchenne żelazne lub miedziane wybielane
do pieczyłego, mięsa lub ciałt. Wiel. Kuch. 397. eine
flache längliche Schüssel, eine Bratenschüssel u. s. w. Dwa
blaty srebrne zginęły. Teat 33 d. 89. § 6. Blat, płaszczy-
zna narzędzi, płaz, das Blatt, die flache Seite, die Fläche.
Blat u piły, u siekiery. Blatem, płazem, mit der brei-
ten Fläche. Miecz nieostrżnie blatem uderzony o filar,
popadał się. Otw. Ow. 186. § Blat, głównie szabli, i
t. d. die Klinge, Sabelklinge. Złoto Marsa rwie do sie-
bie flaty, Płytkie bez niego nie sieką karwaty. Mon.
71, 391. §. Blaty, tarcice, Bretter, z. B. Tischblätter.
Blaty, nie tylko dębowe, ale i z różnego drzewa, pół
cala grube, wielorako od rzemieślników wypotrzebo-
wane bywiają. Kluk Rosł. 2, 157. - §. u Flisów, bal
długi od rudla za statkiem w wodzie, na sztorc w slu-
piec wprawiony. Magier Mfcr. ein langer Balken hin-
ten am Steuerruder.

BLAUAZ, u, m. korytowy potaż, Blauasche, eine Art
Pottasche. Potaż, blauaż i waydaż ieſt alkaliczna soł,
ktorą robią z popiołów dębowych. Pam. 84, 761. Na
iedną beczkę zwyczaynego blauału, czyli korytowego
potażu, biorą 20. beczek popiołu. ib. 763.

BŁAWAT, u, m. BŁAWATEK, tku, m. kwiat bławy,
modrak, centaurea eyanus, kwiat błekitny, w zbożu
rosnący. Syr. 1175. die blaue Kornblume, Gall. bla-
vet, blüet; Carn. plaviza, poviza; Boh. chra, Mor.
charba, (ob: chabrek; Vind. shitna roshna; Sorab. 1.
koschijanż; Roff. синюха, лоскутнои цвѣтъ, васи-
лекъ ob: wasiłek). 2., bławat, materya iedwabna, oso-
bliwie bława czyli błekitna, niebieśka, Seidenzeug,
befonders von blauer Farbe. Teraz co young się w bo-
gate bławaty stroi, w których sama biała płeć przed laty
chodziła. Bard. Luk. 5. Od bławatu się stroią. ib. 31.
Nie każdy pan, co w bławacie. Gdrn. Dw. 115. BŁA-
WATNIK, a, m. iedwabi tkacz, der Seidenwebet. §.
Kupiec, maiący sklep iedwabny czyli bławatny, der
Seidenhändler. BŁAWATNO przysłk. w bławatach, in
Seidenzeuge, in Seide. Nie na cie bóg stworzył, abyś
dobrze iadł i pił, ł blawato chodził. Star. Ref. 43.
Owo młod do nauk z doſtatkami oddawiają, bławatno,
pierno, kowano, szabeltaszno. Falib. Dis. O. 3. BŁA-
WATNY, a, e, modry, błekitny zupełnie. Cn. Th. nie-
bieſki, modry, Roff. василкови, (ob: wasiłek), - §.
Jedwabny, ſeiden. Płotno nam potrzebniejsze, niż wszel-
kie bławatne materye. Haur Sk. 81. Manufaktury bła-
watne we Francyi do naywyższego przyszły stopnia do-
ſkonałości. Wyr. G. 308. Bławatne sklepy Roff. cyrób-
ской рикд. - BŁAWY, a, e, blado-modry. Cn. Th.
modrawy. Dudz. 34. błaſki, glaucus Mącz, wasserblau,
blaßblau; Slavon. pláv (ob: płowy); Vind. plavi, pla-
voten; Carn. plav, Holl. blauw, Gall. bleu, Hisp. bloo,
Suec. bla, Dan. blau, Lat. flauus). Bława albo obło-
czna maść, błekitna farba, caſsius color. Mącz.

BLAYGIEL, BLEYGELB, u, m. farba malarſka z bley-
wasu zrobiona, z Niem. das Bleygelb, Maſticot. Roff.
Błagiały, błałgirb. BLAYWAS ob: Bleywas.

BŁAZEK, - żka, m. BŁAZEIEK, - eyka. m. zdrbn.
imienia własnego Błażey, Slovac. Błażegef, Ger. das
Verkleinerungswort des Namens Błasiuß. Wydali Kaśkę za
Błażka. Off. Wyr. Bądź zdrów Błażeyku, mój mężul-

ku kochany. Teat. 54, 82. §. Błażek, krążek woſko-
wy, Cn. Th. eine runde Wachscheibe, ein runder Wachs-
teller. Nuż co gromnic, błażeyków owych świętych.
Rey Pſt. Pp. 5. Polóż Bogu na ofiarę, nie gromniczkę,
ani błażeyka, ale onę niewinną sinogarliczkę. ib. K. 4.
(ob: błogo, blogosławić, Croat. blasiti ob: Błażey). BŁAZEIOWY,
a, e, do Błażeia należąząc, Błasiuss, -,
Sußſt. BŁAZEIOWA, y, ż, t. i. Błażeia žona, die Frau
des Błasiuss. BŁAZEIOWNA, y, ż. Błażeia córka, des
Błasiuss Tochter. Podobn. Błažkowa, Błažkowna.

BŁAZEN, - zna, m. BŁAZENIEC, - eńca, m. BŁAZENEK,
- nka, zdrbn. m. (Roff. błázaneń žartowniś, treńniś, błaz-
nitemelz zgorszyciel, zwodzicieł; błázane pogorszenie,
zgorszenie; блахсникъ gaduła, plotka; блаázж głupie
gadanie; głupie dziecko; Dal. i Bofn. blaznik = pochłeb-
c; Croat. blazen = głupi; blužnierca; Boh. błażen,
blázynek, błazniček, blahowec; Grae. βλασω ſtultus sum,
βλαξ ſtultus; (porówn. błachy, płochy); Sorab. 2. blá-
ſan, narra; Sorab. 1 błasyn, bwazen, bwažničet = glu-
pi). - Pol: §. Błazen nadworny, treńniś, žartowniś,
krotochwilnik iakiego pana, der Hofnarr, Stocknarr; Boh.
ciſtwerak, ciſtwerack, kotyhaun, Roff. wymb; Błazno-
wie prawdę częſto žartem rzeką; iakož u Zygmunta Stan-
czyk blazen był osobliwy. Biel. Kro. 515. Błazen na
dworze. Klok. Turk. 96. Błazen ten był to ieden z bła-
znów owych dworfich, chowanych pańskich domo-
wych. Fabt. Ez. 88. Błazenek w kukle z cepami, pas
miał okowany, uszy iak u sarny, na nich wiszą dzwon-
ki, a cepy na pſtrym kiiu z lisiemi ogonky. Rey Wiz.
39 b. Klon. Fl. D. 4. Błazen szachowany. Klon. Wor.
57. (arlekin, Harlekin, Hans - Wurſt). §. Błazen, Wor.
znuiący, žartuiacy, žartobliwy, trefny, jowialiſta, lecz
z przyganą, Carn. glumazh, łędanz, Slavon. haramzá-
da, ein pudelnärrischer Mensch, ein Spaßmacher, Har-
lekin, Hans Wurſt, Hans Narr. Za Dyoklecyana był
w Rzymie błazen i žartownik, który naywiększe śmie-
chy czynił z chrześcian. Sk. Zyw. 2, 109. Przyganiła žo-
na Dawidowi, że przed arką tańcował, iako owi bła-
znowie, którzy cieszą inszyj. Zat. H. T. 175. Nie
czyń z siebie błazna; lecz gdy co śmiesznego Możesz
poczciwie wtoczyć, nie włyday się tego. Rey Wiz. 44. -
§. Błazen, głupiec, bez rozsądku, bez mózgu, ein Narr,
ein Thor, ein dummer Kerl; Croat. norcz, norchecz,
ludjak; Carn. nórz, nor, abota, abotnek, klama; Vind.
norz, trep, tröpaſt, terklazh, amoshnik; Croat. bedak;
Roff, буи, куроба, дуралéи. Jeden głupi błaznych ro-
bi siła. Pot Arg. 460. Jeden błazen tysiąc błaznych uro-
bi. Pot. Jow. 142. ein Narr maſt zehn Narten. Bła-
znów wszędzie pełno. Rys. Ad. 2. Obadwa błazny, ie-
den kiep', drugi dureń. Dwor. Każdy błazen swoim
ſtroiem. Rys. Ad. 30. (każdy w swoim gatunku). Nie
traſileś na dudka, naydziey sobie błazna. Cn. Ad. 668.
Nie bądź błaznem, kiedy nie możesz bydź wielkim pa-
nem. Rys. Ad. 43. Wielka odmiana, masz z błazna pa-
na. Bratk. H. 3 b. Pozdrawiam błazny ſtare i błazenki
młode. Dzwonk. Stat. A. 2. U Bogaſ sharp tu wszyscy ia-
ko błazenkowie, A zarówno ubodzy iako i królowie.
Rey Wiz. 138 b. Nie wcale ten mądry, kto błaznem
podczas bydź nie może. Zegl. Ad. 80. (blazna udawać,
wesolo žartować, Eccl. Błaغوರډствоваш). Tru-

*BLAZENN. - BLAZENS.

BLAZEY - BŁAZG.

147

dno z błazny na zaiące. Ryf Ad. 68. (trudno ich użyć do czego), (Slovac. blazen ne biwa mudrí, než ho uporu; blazen né biwagu mudri, než ze swu Skodu ob: po szkodny mądy. Slovac. Hrnec se poznawá k klopán, błazen s klekotani, ex verbis fatuus, pulsu cognoscitur olla.) - Pofrzydz, wystrychną kogo na błazna, einen zum Narren machen. Tak dziś w błaznaš postrzyżony. Paſt. F. 131. Błažnaš sobie tak zemnie stroiła, J iak na urząd za nos mnie wodziła. Paſt. F. 109. Juž on tego, kiedy chce, iako błazna goli. Rey Wiz. 136. (ob. kaptur komu przyszyć). §. Czasem też to słowo nie koniecznie żle znaczy; i tak miły blazen, miły błazenek, ein lieber Narr, ein liebes Narrchen, mówi się o iakim młodziku fartycznym, przyiemnie figluiącym i żartuiącym. Pospolicie też w pieczsocie o małych dzieciach swemi dzieciństwy pociesznych. Off. Wyr. *BLAZENNICA, BŁAZNICA, y, ž. kobieta błaznuiąca, figlarka, lub też głupia, Boh. błażnice; Sorab. 1. błasniża; Vind. norinja, tauter, trepa; (Rag. blaznica, blaznitegliza, adulatrix); Carn. abotneza, norriza, eine Stocknarrinn, Posſenreißerinn; eine Närren, Thorinn, eine närrische, alberne Weißberson. Walentynian napisał prawo, aby błaznowie pospolici i błazennice nie byli chrzczeni. Sk. Dz. 283, Potkali błażnice cesarowey. Klok. Turk. 25. (ob. arlekinka). Miły boże, iak wiele na świecie żon ieſt błaznic; Petr. Ek. 75. BŁAZENSKI, a, ie, na błazna nadwornego przyſtoiący, arlekiński, Boh, błażniwy, błaznowſky, błaznowy, cſtweraczy; Roff. шутовскій (Roff. błажных dzieciinny, niespokoyny, krnabrny, błaznennny, blasnitembelyny gorszący), Hofuаррен-, Stockuаррен-, Narren-, Błazeńſki kaptur. Syr, 1455. Błazeńſka suknia Roff. łyda. §. Bez sensu, ni w pięć, ni w dziewięc, bezmózgi, głupi, närrisch, thöricht, albern; Croat. nór, norzi; Vind. norſki, norzhan, norzhaft, trepaſt; Carn. norſke, norzhäßt, norzhav, abotne; Slavon. budalaſt; Roff. лурякки, Błazeńſkie figle. Mat. 2. Pod. C. 2. Błazeńſkie rzeczy nayprędzey poymuiemy, naydlużey pomniemy. Cn. Ad. 26. Błazeńſka racya. Mat. 2. Pod. C. 1. b. Błazeńſka sekta Mahometańſka i śmiechu godna. Sk. Dz. 685. Błazeńſka rzecz nie ma odpowiedzi. Rys. Ad. 2. Błazeńſka, innym rozkazować, a ſiebie samego nie umieć sprawować. Budn. Ap. 11. - Przysth. BŁAZENSKIE, BŁAZENSKO, po BŁAZENSKU, iak błazen, głupie, wie 'ein Narr, närrisch, albern, auf eine närrische alberne Art. Łby teraz po Błazeńſku golą, ieno czupryne zoſtawiwszy. W. Pſl. W. z, 103. To diabła, to będzie błazeńſko trochę, Teat. 35, b, 63. Zamiały muru, dosyć błazeńſko i nieporządnie parkan lepiony. Star. Vot. D. b. BŁAZENSTWO, a, u. figlarſtwo, głupftwo, balamuctwo, Slovac. błaznowſtwj; Boh. błażniwoſt, błażnowſtwj, cſtweractwj; Hung. bolondsag; (Roff. 6álvü nugae Croat. blaznozt: blužnierſtwo); Carn. abotnya; Vind. noruſt, norzhnia, noria; Slavon. budaláshtina; Croat. noria, noroszt); Narretey, Narrenposſen, Posſen. Błazeńſtwa i żarty czynili. Sk. Dz. 833. Jednemu przeciw wszyſtkim zmyślać, ieſt błazeńſtwo. Budn. Ap. 80. Porzuć błazeńſtwo proſtaka, a miey się wſkok do szyszaka. Jag. Wyb. B. 2. §. Rzecz nikczemna, licha, eine Nichtswürdigung, nichtswürdige Sache, etwas Albernes. Ktoby tam ſtał o to błazeńſtwo!

Pochodz. błaźnić, zblaznić, pobłaźnić, błaźnić,

błažniwy, błaznować, nałaznować się, błazgon, błazgonić, pobłażać.

BŁAZEY, eia, m. Błażeiek, Błažek zdrbn. Stovac. et Boh. Błażej, Błażegek, imię mężkie, Felix, szczebsny, od słowa Boh. błaziti uszęśliwić ob. błogo; Boh. Błažena Beatrix; Croat. blasenik beatus, blasenszto beatitudo; Ruſk. błżeństwo beatitudo. Sak. Sob. B. 1. cf. błażenna pśń. Pim. Kam. 112.) ein Mannsname, Błaſſus, Feſir. Męczeństwo S. Błażeia. Sk. Zyw. 1, 77. Kaśka nay-pierwsza z fierpem, Błażej pierwszy z koś Wég. Lift. 10.

BŁAZGON, a, m. głupiomowany, plugawomowany, głupi lub sprosny w mowie Roff. błaznopřbicki, Carn. tápá, Slovac. opſbloniluwec, morologus. Wlod. ein närrisch oder albern Redender, ein elender Schwäher, Salbader. Nudny zoil i blazgon Mewi. Zab. 11, 126. BŁAZGONIC, Fntr. niedok. płeść, co ślina przynieſte, głupie a sprosno gadać, albern schwaßen, salbaderu, Slovac. tlačati. Gdzieby nie szla, grożą się surowie i škaradnie błazgonią, conuicia addunt. Zebr. Ow. 148. Kto w sztuce blazgonienia miſtrz, nayprędzey podoba się babom. Zab. 14, 29. - Nar. Tac. 11, 244. not. - BŁAZKOWA, BŁAZKOWNA ob. Błažek. BŁAZNIC, czyn: niedok. zbałańć, dok. durzyć, odurzyć kogo, na błazna go wyſtrychając. Boh. et Slov. błazniti, zblazniti, błaznijwám; Sorab. 1 bwažim: Roff. oduráčить; Vind. snoriti, obnoriti (por. Roff. błaznить, błажnić, gorszyć; Rag. et Bosn. blazniti, laſkati, millovati - pochlebić; Croat. blazniti - blužnić), zum Narren machen, bethören. Obrocam na wſtecz mědrki, i ich umiejętność błaźnię. Radz. Jes. 44, 25. (głupią uczynię. Bbl. Gd.). Tym sposobem może całe Króleftwo błaźnić i oszlić. Pot. Arg. 18. Nie daycie się błaźnić żonom swoim. W. Pſl. W. z, 84. Łakomstwo tak wszytkich zbałažniło, że prawie do dobrego oczy im zaćmiło. Paszk. Dz. 17. Król dał się takiem bałwochwalſtwem zbałańci i zwieść. Baz. Hſl. 116. §. Za błazna kogo mieć, einen zum Narren haben, verieten. Coż mię błażnisz, że cię niema w domu, a zaż nie znam twoego głosu? Wor. G.3.. §. Błaźnić z kogo, drwić, kpić z kogo, einen schrauben, verieren, zum Besten haben. Lada kto błaźni z niego, risus factus eſt. Mącz. Smiechowiską to co mówisz? błażnisz ze mnie! ib. Naśmiewam się, błaznić z kogo, derideo. Mącz. BŁAZNIC, fię, zaimk. dáź się błaznić, blaznem się źtawać, Sorab. 1, bwažnu ho, Slovac. błaznijm se, Hung. bolondozok, sich bethören lassen, sich narren lassen, ein Narr werden. Gdybyś brał z córek płańnikich za syny twoie, błaznilyby się cŕoki ich za bogami swemi, i uczynią, że i twoi synowie zbałanią się za bogami ich. Budn. Ex. 34, 16. Prorok, któryby się zbałnił, a powiadał co inszego, niżli słowa moje ... Rey Ap. 18. Uponinali go, żeby się nie błaźnił, a nie wydawał się za tego, czym nie ieſt. Gor. Wt. U. 3. Pierwsze sowy bywały mądre; ale teraz iuž się też zbałżnily. Ezop. 49. Zatracił Pan wszytkich, którzy się błazną od niego. W. Pſl. Mn. 522. (co się dali zwieść błazeńſko, żeby go porzucić). BŁAZNICA ob. Błazenica. BŁAZNIWY, a, e, na błazna zarywający, błazeńſki, Slovac. błażniwý, Hung. bolyókás; (Roff. błажливíny žartobliwy; Rag. blazniv: nieuchronny), albern, närrisch, láppisch. Zona mądra rozumem sobie męża obiera; błazniwa pięknego żają Bud. Ap. 11. Smieńę się

118

BLECH - *BLĘDL.

z tych błażniwych wymysłów świata tego. Rey Pft. H. 5. (Slovac. blazniwost; Hung. bolondsag ineptia; Bosn. blaznóst blanditia, adulatio). BŁAZNOWAC intrans. niedok.-blazzeńštwa wyrabiać, figle štozić. Boh. cštweraciti; Croat. budaliti, norujem, Carn.norzhujem; Roff. błажу błaznuię, uparty ieštem; (blажимь wielbić ob. blogosławić) баласничать, шумить žartować, приду́ривать бłažna udawać, юрódостовать; Eccl. аурӑествую, буствую; (Rag. blăzniti, blandiri, allicere), den Nartren machen, vorstellen, nárrisch Zeug machen. Są słudzy u panów tacy, co trąbą, co blaznuią, a nic inszego nie robią. Petr. Ek. 108. §. Błażnować z czego, žartować, drwić, przedrwiwać z czego, sich worüber lustig machen. Bezpieczny na równinie, sypjer z morza błaznuie. Brud. Oft. G. 5.

BLECH, BLICH, u, m. bielnik, bielawa. Ern. 126. Carn. welishe; Vind. pleha, plehalishe, obieluvalishe, oprajalishe; Boh. bělidło, bělisſt: Sorab. 2. bleicha; Ger. die Bleiche, der Bleichplast. Blich wielki pięć osobnych domów źłada: młyn abo folusz, pralnią, ługownik, mełcznik i magazyn. Przędz. 78. Gdzie właściwe płocień są blechy, rynami od rzeki wodę wpuszczają. Kluk. Rosl. 3, 329. Wybielał, iak na blechu. Off. Wyr. (bielutki). §. Blech, blechowanie, das Bleichen. Blichu czas, gdy drzewa kwitną. Przędz. 29. (2., *Blech, blach, plama, ein Fleck. Piołun blechy w gmachach i komorach wytraca. Syr. 347,). BLECHARKA, a, ž. koło blechu chodząca, blechuiąca, Vind. pl.harza, oprajaliza; Boh. běličfa; Roff. 6Бла́льша́ць; die Bleicherinn, Ern. 126. BLECHARZ, a, m. wybielacz płocień, wołku, Vind. plehar, obieluvanz, plehavez; Boh. bělić; Roff. 6Бла́льша́ць, der Bleicher, Leinwandbleicher, Wachébleicher. Szaty iego białe iako śnieg, których blecharz na świecie wybielić nie może. Dambr. 219. Smalc. 71. Blecharz, piłśiarz, fullo. Dasyp. y. 3. b. der Walkmüller. BLECHARSKI, a, ie, BLECHARZOWY, a, e, należący do blecharza, tyczący sie blecharza, Bleicher: źnaneł na polu blecharzowym. Bibl. Gd. 2. Reg. 18, 17. (na polu blecharza. Budn.) Blecharski, walkowniczy. Dasyp. v. 3. b. Walkmüller: Blecharski młyn, ob. folusz. BLECHOWAC, BLICHOWAC czyn. nied. wyblechować dok. na blechu bielić, wybielać, Croat. płałhati; Sorab. 2. bleichowaſch, blachowaſch; Vind. plehati, obieluvati, oprajati, na-sonzhati; bleichen. Nici, płotna, dla dania im należytey białości, blechuią się. Kluk. Rosl. 3, 329. Blechowanie czyli bielenie płocień. Pam. 84, 762. Roff. Wbßbka. Wołk fię blechuite, z złotego czyni fię białym. Kluk. Zw. 4, 259. Wołk świeży, nieblechowany. Haur. Sk. 385.-§. Blechować, barwiczkować, weiß schminken. Ludzie, aby białości doſtąpili, przez niezwyczayne sposoby blechuiąć fię, zdrowiu szkodzą. Comp. Med. 85. Zamknięła fię, bo się blechuite i różuie. Teat. 24, b. 46. Wyblechował fię, wybladł, wybielał, z poſtu, z choroby, z u-martwienia i t. d. Off. Wyr. er ist bleich, błaſh geworden.
*BLECH ob. BLEDZIC.

BŁĘDLIWOSC, ści, ž. podległość błędom, die Irtrigkeit, Fehlerhaftigkeit; Vind. blodlivoſt; (Roff. błudłowosć, swawola, porubſtwo). BŁĘDLIWY, a, e, BŁĘDLIWIE, BŁĘDLIWO przystw. błędem podległy, błądzący, irrend, irrig, fehlerhaft;

BŁĘDN. - BŁĘDNI.

Vind. blodliu, Eccl. błudawый; Sorab. 1. buhdniwé; (Roff. błudawый swawolny, kurwiarski), błądzący, irrig, irrend. Nasze myśli są błędiwe, kiedy abo złewidziemy, abo nie dosyć widziemy. Stas. Buff. 15. Bąkaiący fię, herum irrend. Przypatrzył fię planetom błędiwym i gwiazdom nicbłednym. Bardz. Luk. 151. Niepewnym ſkokiu błędiwo biegaią Po miękkje trawie rozpuſtne kożłęta. Bardz. Tr. 8. Długo był błędiwy dzień Wielkonocnego święta. Sk. Dz. 386.

BLEDNAĆ, BLADNAĆ niiak. iednotl. blednieć niiak. nied. zblednąć, zblednieć, zbladł, zbledniał, zbledli, zblednie, zblednieie, dok. bladym fię źawać, Boh. blednauti, zblednauti; Sorab. 1. blednu, woblednu; Roff. бла́дъты, побла́дъты; Vind. sbledeti, obledeti. sbleduvati, sableduvati; Croat. blédeti, obledeti; Dal. priblediti, blidszam; Rag. bljedi, pobljěditi, Bosn. bliditise, bleich werden, błaſß werden, erbleiche, erblassen. Blednieią, któryſię boią. Petr. Et. 282. Kto ieſt w iakim ſtrachu, pospolicie blednieie. Bud. Ap. 33. Sak Probl. 17. Blednieć, czernieć, zdychać muszą, pod srogiemi plagami pańkiemi. Rey Ap. 58, Zeglarze bladną, serce ziął ſtrach srogi. Ryb. Ps. 217. Stoią zbledli iak chuſta, w głębokim milczeniu, Zab. 222. Na te słowo iak trup zbledniał. Stas. Num. 1, 14. Zbladł, nie dorzezałbyś fię w nim krwi. Cn. Ad. 1312. (ob. płotno). §. Blednieć, płowieć, verſchieren, die Farbe verſieren. Blednie na grzbiecie lichym ona purpura. Wad. Dan. K. 5. Blednązielone gałęzie. Otw. Ow. 63. BLEDNIK, a, m. człowiek blady iak trup, wybladly, ein todtenschicher Mensch, eine Leiche. Wpadli do więzienia, kędy ci blednicy siedzieli, Gwagn. 548.

BŁĘDNIEC, niiak. niedok. błędnieć dok. błędnym się źwać, irrig werden. Zdanie iego tak złączniało, Ze iuž w boga nie wierzył. Jak. Bay. 149.
BŁĘDNIK, a, m. Boh. et Slovac. bludaŕ, bludnik, błaždizciel, ein Irrender; Boh. blaud, blaudek; Sorab, 1. buhdnik; Croat. bludnik, zabludnik; Eccl. błudanga; (Carn. blódnik luxuriosus; Rag. bluudnik fornicator). O wielcy są blednicy ci to heretykija. Sk. Kaz. N. 313. Z Saua, z blednika doktora bóg uczynił. Sk. Zw. 1, 54. Błědnicy! wróćcie fię do drogi. Bals. Niedz. 1, 145. §. Błědnik, labirynt. Perz. Cyr. 1, 157. błędkręt, ein Irsgarten. *BŁĘDNICA, y, ž. (Boh. bludicka = światło błałkaiće fię, mamiące, das Ţrflidt), zjawisko mamiące, mamidło, ein Truggeſicht, eine Scheingefalt. Mafomadr kteyże cofnał fię blednicy, ad faciem eandem. Zebr. Ow. 69. BŁĘDNOSC, ści, ž. błędiwość, błądzień, podleganie błędom, Sorab. 1. buhdoſcſi; (Vind. blodnoſt - rozpuſta; Carn. blodnoſt; Rag. bluudnos, razbluudnos; Bosn. bluudnoſt libido; Croat. bluudnoszt), die Fehlerhaftigkeit, der Irrthum. Dziwne błędnosci. Pies. Kat. 62. BŁĘDNY, *BŁĄDNY, a, e, BŁĘDNIE przystk. nieprawy, mylny, faſszywy, z błądami, fehlerhaft, irrig; Boh. bluudn; Slovac. blaudn: Hung. bolond, bolygó, blejdosó; Sorab. 1. buhdné; Croat. blúden, bludechi; Vind. blodezh, blodni; Eccl. norpbühnemelbny, błaudbny, gábалиbo заблуждáюшія erroneus (2., fornicarius, Bosn. bludan; Rag. bluudan, libidinosus, lascivus; Roff. błaudbny marnotrawny, rozpuſtny, błaudobny kurwiarz). Błądzący, fehlerbart, irrend, irrig. Gdzie błędnipafterze, tam błędneprzody.

BŁEDYN. - BŁĘKIT.

Nar. Hfl. 6, 8. - Zabłąkany, zbłądzony, verirrt. Konia błędnego nikt nie ma trzymać u siebie tylko przez noc. Stat. Lit. 57. - Zabłąkany co do amysłów, pomieszany, verwirrt, gefört, verrübt. Jeśli się z choroby zabie, iako są melankolikowie i błędní ludzie'. . ., Szczeßh, Sax. 392. - Błąkający się, herumirrend, irrend. Na szable i drzewa go pozywa rycerz błędný. P. Kchan. Orl. 1, 247. Pragniesz pokazać swej dzielności proby, ieſt mieysce i sposób, iaki się błędnemu rycerzowi z dawnych lat nie traſił. ib. 101. Po różnych kraiach byłem błędný. Jabl. Tel. 42. Błądne gwiazdy, błądźące gwiazdy, planety. Pot. Arg. 246. Roſſ. бладящая звёзда. Droga błędná, mylna, nie prawdziwa, lub też w błędy wprowadzająca, ein Jrnweg. Na ściezce sprawiedliwości żywot; ale droga błędná wiedzie ku śmierci. 3. Leop. Prov. 12, 28. (niedrożna. 1. Leop. - Błądne dzieci. Stat. Lit. 81. bekarty, nieprawego łóża dzieci, Jrkinder, Baſtardé. BŁĘDOKRĘT, u, m. błędnik, labirynt, Croat. zahod; Vind. sahodlivi vert; Boh. bludiskie, kritowiny; Roſſ. пуллянка; der Jrrgarten, daß Labyrint. Szukasz nici, którąbyś mógł drogę sobie w tym błędnokręcie naznaczyć. Zab. 8, 162. Towarzyſto ludzkie ieſt dziś błędnokrętem, w którym tyſiąc śieszkami do oſtatniey trafić można przepaści, w którym na krok bez boiažni poſtapić nie można. ib. *BŁĘDOWICA, y, ż. błąd, zabłądzenie, der Jrthum, die Verirrung. Za swym ſie rozumem nie puszcza, bo tak snadnie do błędwic, a potym nie wiem kędy traſisz. 1. Leop. praef. n. zolt.

BLEDYNIEC, íca, m. Ow bledyniec Moſkiewſki. Bies. C. 4. Niech cię płacz ruszyż on i dziatek małych, Przez te bledyńce tu ofierociałyż. Paszk. Bell. A. 4. ? ob. blednik.

BLEDZIC, *BLECIC, czyn. nied. bladym czynić, bleich machen. Starości bledząca zgnilizna. Przyb. Ap. 59. Z gromu tego ſtrach ciężki pany te bleci. Tward. Pasq. 51.

BLEIA, ii, ż. Cyprinus batlerus Linn. der Bleiſe, ein Weißſisch, ryba leszczowi podobna. Kluk. Zw. 3, 184.

BLEIER ob. Bleyer.

BŁĘKIT, u, m. kolor błękitny, niebieſki, Roſſ. синь, синемà, rożybeßh, rożybizań, das Blau, die blaue Farbe. Wenus gdy wdzięcznym oczu zabłyśnie błękitem, Przeszywa grotem ukrytym. Nar. Dz. 1, 30. Porze okręt na brozdy ciekąć błękity. Anakr. 81. BŁĘKITNAWY, a, e, na błękitne pochodzący, niebieſkawy, Roſſ. rożyboßamby; Vind. plavoten, veshneukaſt, błaulig. Noc spokoyna i czyſta, na dnie błękitnawym Zarzą się lśniące gwiazdy promieniem haſkrawym. Kras. Off. H. 4. BŁĘKITNIA, i, ż. suknia niebieſka, blawatna, ein blauzeugen Kleid, ein blaſſeidenes Kleid. Chodził w błękitni z frandżlą śrebrną. Jabl. Tel. 168. BŁĘKITNIDŁO, a, n. barwiczka błękitna do farbowania lica, blaue Schminke, blaue Farbe. Bielidło, czernidło, czerwienidło, błękitniddło - błękitnym kolorem damy sobie bieg delikatnych żylčk oznaczają. Kras. Pod. 17. BŁĘKITNOGRZBIET, u, m. ptak ob. Kamienniczek. BŁĘKITNOKRUSZ, u, m. kruszec miedź obficie wydaiący; łatwy do poznania po błękitnym kolorze. Kluk. Kop. 2, 180. Kupſerblau. BŁĘKITNOPIERS, ia, motacilla Suecica, die Blauſtelze, ptaszek wielkości słowika, po większey części błękitny Kluk. Zw. 2, 331. BŁĘKITNY, a, e, BŁĘKITNIE adv. Eccl. blakimшны, (porówn.blakować, Ger. bleich).

niebieſki, bławatnyż, modry, blau, Roſſ. голубы; Slavon. pláv; Carn. majolekłaſt; Vind. veshnen, munder, plavi; Croat. modri; (Boh. blankytny cymatilis). Błękitne ocy. Weg. Mar. 3, 52. Błękitne niebo. Kol. Cat. D. 1. Błękitne drzewo, hæmatoxylon Linn. kapuią go ſtrugane iak brezylią do farbowania fioletowo, błękitno. Kluk. Dyk. 2, 34. das Blauholz, Campecheholz.

BLEKOT, a, m. belkot, belkotcz, momot, prędkomówny, iąkayło; Croat. bekav, pentàvecz; Hung. rebegó; Gall. bégue; Carn. jezavez; Vind. keklazh; ein Stotteret, Stammler. Cr. Th. S. Botan. blekot, ziele, lulek pospity, hyoscyamus niger Linn. Fundz. 160. Roſſ. blekóma, бълена, bielum, szaley, петрушка собáčья, gatunek szaleiu; zażyty sprawicze szaleńtwo. Kluk. Dyk. 1, 11. Tollkraut, schwarz Bilsenkraut. BLEKOTAC, BLEGOTAC, aſ, ce, niiak. nied. belkotać, ehlebotać, iak woda z wąkicy zygi naczynia nagle lana, lub w zawarciu wrząca, bullern, bolfern, kollern, wie das Wasser, wenn es aus einem engen Gefäße haſtig gegeben wird, oder in einem verschloſſchen Gefäße ſiedet. Tak bywa w garcu, kiedy woda wrząca Wewnątrz blekoce u zawartey dziury, P. Kchan. Jer. 218. S. Momotać, zająkać się, newyraźnie wymawiać, blekotać, Eccl. blekotampt, momotampt, neaſcprawno говорим, Roſſ. blekotampt, λεπεματη; Carn. atati, blebetati, lalien, stammeln, stottern, unvernehmlich sprechen. Blegotać, halać, lalkać, iak dzieci czynią, lallare. Maćz. Blegoce momotowym przykładem, co owo Rzadko między tyſiącem całe rzecze słowo. Groch. W. 335. - Nie wyrozumiale szwargotać, ni to ni owo pleść, unverständlich schwaßen, plappernd, Roſſ. balakampt, Sorab. 1. zſlaptam. Godzien taki posmiechu, który tak wiele blekoce, iako dziecię. Eraz. Jez. H. 8. b. A cóż to pomoże, słowa newyrozumiale mówić; obyczajem papugi blekotać? Baz. Hfl. 67. Wiele blekoćesz, a nic nie dowodzisz. ib. 96. Bluźnierfkie ieſt twych uſt blegotanie, Ryb. Ps. 95. (Geschwätz). Vind. bleketati; Ger. blöſen; Gr. βληχαομαι balare beczeß. S. Fukać, laiać, Boh. blekotati, blekocy. Ger. belfern, schelten, keiſen. Nie kontentowała się temi warunkami; ale iak była niewiaſta chciwa grubo dosyć blekotała. Kotz. Mscr. 55. BLEKOTEK, - tka, m. ziele, chaerophylum, Ketbel, u nas ieſt pospology, głowkowy, zwisły, żółty; lecz wszyſtkie nie bardzo bezpieczne są do zażycia. Kluk. Dyk. 1, 117. BLEKOTKA, i, ż. kobieta blekotliwa, eine Stammlerinn, papła, plotka, eine Schwägetinn. Dwie hultayki, blekotki przyszył ofkarzać mię, żem ich obudwóch mężem. Teat. 3, 85. BLEKOTLIWY, BLEGOTLIWY, BLEKOTNY, a, e, BLEKOTLIWIE, przystk. momotliwy, iąkliwy, Roſſ. blekotamby; Croat. pentav, lallend, stammelnd, stotternd. Rwie od pierſ matek blekotnego syna. Chod Kofl. 47. S. Pletliwy, świegotliwy, gadatliwy, schwaßhaft, geschwäßig, Eccl. bлядивы. Blekotliwa Grecya sama się zdobiła szero-kiem pisaniem. Warg. Wal. 81. Kto w każdy de wiecie wielkość słów niepotrzebnych działa, pletliwy, ięzyczny, świegotliwy, blegotliwy. Eraz. Jez. D. 5. b.

BLEN ob. Barwena.

BLENDA, y, ż. z Niem. die Blende, pseudogalaena Linn. kamień od niektórych między kruszce zynkowe policzony. Kluk. Kop. 2, 100. et 258.

BLEKOT - BLEND.

119.

120

BLESK. - BLIZ.

BLÍZKOSC.

BLESKÓT ob. błyskot.

* BLESNY, a, e, szalony, któremu się głowa zawraca, fanaticus. Mącz, fanatycz, verrułt.

BLESZCYC ob. Błyszczyć.

BLEYCZYK, a, m. olówek u modły abo prawidła, z Niem. das Nichtbley, das Bleyloth; Carn. plaibä; Vind. plaiba; Slavon. plaibaz. - Jeft to sztuczka ofłowiu na cienkim sznurku zawieszona w szrodoku szynwagi. Stroyn. Staw. C. 2, b. Bleyczyk u szynwagi pochyłość gruntu ukazuje. ib. BLEYCZYKOWY, a, e, należący do bleyczyka, Bleyloths, Nichtbless. - Sznurek bleyczykowy. Stroyn. Staw. C. b. BLEYER, BLAIER, BLEIER, u, m. formi, model, modła, wzór, króy, foza, das Muster, das Modell, der Zuschnitt. Już i u nas na ten blaier zaczynaią robić. Teat. 19, 7. Małki tragiczne, komiczne, satyryczne, nie na ieden blaier formowane były. Teat. 24, 29. Czrtk. Kksiążki elementarne na ieden blaier pisane. Zab. 11, 410. (ob. na iedno kopyto). Mon. 76, 471.

BLEYGELB ob. Blaygiel.

BLEYTRAM, BLITRAM, u, m. z Niem. der Blendrahmen. Kuliffa, die Conliffe. Bewerley zaglada za bleytramy. Teat. 45, b. 97. Chór źniwaczów śpiewaiacych za blitramem. Teat. 54, d. 23.

BLEYWAIS, BLEYWAS, u, m. 1. olów za pomocą octu przemienia się w proszek biały, który zowią bleywasem. Kruml. 317. z Niem. das Bleyweiß. Boh. pleweys; Slovac. blewyays; Hung. plaivaisz; Vind. pleibes, bleibes, svinzhna bieloba, svinzhnu bielilu, svinzhna bieliza; Croat. playbasz, (Croat. plaibaisz, olovnicza = ofowek; Slavon. plaibas); Sorab. 1. běwě mówwy; Roff. бѣлило, бѣлила. Biel ołowną bleywasem drudzy zowią. Syr. 540. Bleywas czyli bielony olów. Torz. Szk. 261. Bleywas, biały olów, ieſt popioł ofowiany. Sien. 261. Głađzenie lica mączką albo bleywasem. Urzęd. 406. Kluk. Kop. 2, 324. Haur. Sk. 364. Biały iak blaywas, iak alabafter, iak śnieg. BLEYWASOWY, a, e, od bleywasu, do bleywasu należący, Roff. бѣлилѣны, Bleyweiß, von Bleyweiß. Bleywasowy plaſtr. Perz. Cyr. 2, 508. Bleywasowa maſć. ib. 2, 324.

BLICH, BLICHARZ, BLICHOWAC ob. Blech. i t. d.

BLIKTRY ob. BŁYKTRY. - BLISKI, BLISKOSC, ob. Blizki, Blizkość. BLITRAM ob. Bleytram.

*BLIZ, a, m. *BLIZA, y, ž. blikość, poblizkość, Sorab. 2. bliža; Roff. близы, die Nähe. Co go miał porwać lew, przykoczywszy w bliże Łasi się przed nim i nogi mu liże. Jabł. Ez. 214. Abo z bliża gromili, abo z dala pociſkami ranili. Warg. Cez. 220. (z blizka, in der Nähe). *BLIZCE ob. Blizko. BLIZEY ob. Blizko. BLIZIUCHNY, a, e, BLIZIUCZKI, BLIZIUTKI, BLIZIUTENKI, a, je, intensiv. przymtn, blizki; BLIZIUCHNO, BLIZIUCZKO, BLIZIUTKO, BLIZIUTENKO przystk. Boh. bližaucko; Roff. ближайше; Vind. preblisu, najblishe, zielublisu, ganż nahe, kecht nahe. Bliziuchno dobrego że posadzone ieſt. Gorn. Dz. 177. Pich. Sen. lift. 5, 225. Byłem raz bliziuchno śmierci. Gorn. Dw. 272. BLIZKI, BLISKI, *BLIZEK, zka, - zkie, Bliższy Compar, nie oddalony, nie daleki, Sorab. 2. bliki, bliſſi; Boh. blijeſ; Slovac. blijeſk; Roff. ближки; Vind. blisen, blishni, blisneishi; Croat. blisnyi; Dal, běsni; Rag. bliżni, blixij; Bosn. běsgnji; Gr. πλησίος, nahe, nicht fers. Blizki czasem, blizki mieyscem, blizki pokrewieńftwem lub temu podobnemi ftosunkami, nahe der Zeit nach, dem Orte nach, der Verwandtschaft und den Verhältnissen nach. Jeſtże to prawda, iż ieſtě smickim, poyć w związkach z Floryſą? Teat. 11, 81. Przyjań bliższa ieſt szcześcia, aniżeli miłość. Teat. 48, d. 38. Już będą blížek śmierci, tak mówił. Radz. z. Macch. 7, 14. Ten, który našladuje złości, bližek ieſt śmierci. Radz. Prov. 11, 19. Bliższa koszula ciału, niżeli suknia. Pot. Arg. 559. Cn. Ad. 26. Slovac. bližſa kosłała, naž kafat, = bliższym sobie; każdy sobie bliższy, niż komuś. Pot. Syl. 504. Bliższa koszula ciała, niż rodzona ciotka. Mon. 73, 620. Każdy woli sobie pierwey dobrze uczynić, potym drugiemu. Mącz, (ob. Pierwey Sobkowi, potym Dobkowi). Z natury bliższy swøy swoemu. Star. Vot. E. 3. (geht ihn näher an). Blizki, krewny, der nahe Anverwandte. (Vind. blishna shłahta). Od ubogiego i icgo blizcy uciekaią. Kul. Her. 295. Warg. Cez. 206. Nie mówmy w rozdawaniu: tego bliſkim czuię. A owewo nie wiem, skąd do mnie przyłępuie. Prot. Jaf. 10. - Blizki czego czym, blizko naſtepuiący, zunedſt folgend. Prymas naybliższy tronu krzesłem. Off. Wyr. Gdy kto umarł, nikomu urzędu nie dawano, tylko tym, co byli temu mieyscem naybliżſ. Biel. K'r. 308. Naybliższy kanclerſtwa podkanclerzy t, i. naſtapić na kanclerſtwo. Off. Wyr. - Blizki do czego = prawo naybliższe do czego maiący, pierwszeńtwo, das Näherrecht habend. Andrzyey nie mógł sćierpieć, iž Mćsiſław na Kiiowie panował, do którego się on bliższym po oycu czynił. Stryk. 197. et eignete sich das Näherrecht auf Kiiow zu. BLIZKO, BLISKO, *BLIZCE. przystk. przymiotn. blizki, Bliżey Comp. niedaleko, nie w oddaleniu, tak co do czasu, mieysca, iak do pokrewieńftwa, Sorab. 1. bliſko, bliſko, blije; Boh. bliž, blije, blijeſi; Slovac. blijeſo; Roff. близы: Eccl. прибалижно, приблизь, (ob. blizu), nahe, in der Nähe. Lepiey sąſiad blizko, niżli brat daleko. Leop. Prov. 27. 10. (Roff. bliſko, o granicę вскрип). Kto bliżej ognia, bardziezy gore. Chodk. Koſt. 39. Nie tak bliſko mamy od ofkarzenia do dowodów. Teat. 7, b 52. (daleko ztag do ować). Bliżej ma do śmierci niż my. Teat. 22, 32. Niżli młodzi, bliżej grobu ſtarſu. Pot. Syl. 71. Oyca bliżeſ toſi. Zebr. Ow. 3: (przy oycu). Zaręczenie długu do blizko przyszłego sądu. Helm. Pr. 140. (do naypierwszego, co naſtapić, zu dem zunedſt künftigen). Przystw, Tędy bliżej a daley; owędy daley, a bliżej, longius sed tutius. Rys. Ad. 67. (króciey, a gorzej; dłuższa droga, ale lepszy goſciniec). Z blizka przystk. w poblizkości, Boh. zblížka; Sorab. 1. zblíža, zblízſa; Roff. изблизка; Eccl. изближу, in der Nähe, aus der Nähe. Z daleka miłość płuży, powszednie z blizka. Por. Jow. 25. BLIZKOLEGLY, a, e, nie odległy, nahe liegend. Blizkoległe podniety troſkliwie uprząta, By cały okrągt w popioł nie poszedł, przeszkadza. Zab. 13, 265. BLIZKOPRZESŁY, a, e, dopiero co przeszły, náchſt vergangen. W wieku blizkoprzeszymłyludzie więcej nabyli światła, iak w poprzedzaiacych wiekach. Zab. 5, 284. BLIZKOSC, BLISKOSC, źi, ž. nie dalekość, nie oddalenie, die Nähe; Roff. ближкось, близосьм; Boh. blijoſt; Bosn. bliznoſt, blizocchja; Rag. blizika (= sasiedztwo); Vind. bliſka, blishnoſt, blisnoſt;

BLIZK. - BLIZN.

BLIZNI - BLIZNIĘ.

121

noſt; Eccl. близочестство, (= pokrewieństwo). - Blizkość krwi, blizki stopień pokrewieństwa, die Nähe der Verwandtschaft. Już tę między nami rzecz, o którą idzie, Nic z blizkości krwi, ale z cznot uwazać przyidzie. Otw. Ow. 507. szczególnie prawo blizkości krwi, prawo do czego z blizkości krwi, das Naherecht, Verwandtschaftsrecht, Erbrecht. Do Krakowa blizkość się miec kłóżeta Szląscy ozywiają. Biel. Kr. 98. Borzywoy miał z bratem sprawę o blizkość na króleftwo Czeſkie. ib. 77. Ferdynand blizkością dochodził króleftwa Węgierskiego, po żonie swojej córce Władysława. Stryik, 741. Wafili, szczycąc się przyrodzoną do tego blizkością, ofiadł hordy Zawolgkie. Paszk. Dz. 11, b.) Kraie, dobra, rzeczy, prawem blizkości komu się należące, durch das Naherecht zuftändige Länder, Güter, Sachen. Pofiadłeś i dżierżysz blizkość iego, to ieſt, wieś N. N. i ego dziedzictwo, do którego ieſt bliższy, niżli ty, po ſtryiu swym. Herb. Stat. 486. Proſi car króla o pomoc, aby przez niego mógł do wej blizkości przyiść. Stryik. 673. Władysław posłał do braci młodszye, aby mu poddani ich posłuszeństwo wszelakie uczynili; gdy tego nie chcieli, rzucił się gwałtem na ich blizkość. Biel. Kr. 90. BLIZKOWAC się, zaimk. niedok. dochodzić prawem blizkości, się etwas durchs Naherecht queignen. Jeśli syn umarł, nie zoſtawiwſzy po sobie dziatek, tedy rodzice do sukceſſyi się iego blizkuią. Chem. Pr. 74. Prawo pozwala dochodzić i blizkować się rzeczy oddaloney. ib. 55. Ktoby sięch zaſł blizkować do rzeczy, którą on udaie sobie bydź ukradziona albo wydarą, tedy rzecz, iako się działa uczyni wiara blizkowaniu, tak żeby aktor dowołał, iż rzecz ona iego była i teraz ieſt, i iż się do niey blizkuie, iako do ukradziony, albo gwałtem wydarțey. ib. 128. BLIZSZOSC, ści, comparat. subſł. większa blizkość, bliższe pokrewieńtwo, bliższe krwi prawo, Vind. predpraviza, posebna praviza, priedshina, predverſta, die größere Nähe, die nähere Verwandtschaft; das nähere Verwandtschaftsrecht, das Naherecht, Vorrecht. Trwożyla ludzi mogąca naſłać woyna, na bliższości krwi innych kłóżat. Nar. Hſt. 7, 21. BLIZKOWID, BLIZKOWIDZ, a, m. krótkiego wzroku, Dudz. 34. ślep. Cn. Syn. 590. Dasyp. N. n. Sorab. 1. krotkowidjewc, Ger. ein kurzſichtiger, der ein kurz Geficht hat. BLIZKOZIEMNY, a, e, nie oddalony od ziemi, der Erde Nähe. Mglſte blizkoziemne powietrze. Krom. 454. BLIZKOZNACZNY, a, e, von dnylicher, einander naſher Bedeutung. Wyraz blizkoznaczuy, który z drugim niezupełnie iednę, ale blizką bardzo rzecz znaczy, n. p. lubić, kochać. Kpcz. Gr. 5, 3. porówn. spółznaczny, synonym. Roff. coſaab, mójedство, mójeddesство; Slovac. gednotedelné, gednowka, gednotelſka, gednotedelnost. BLIZNA, y, ž. BLIZNECZKA, i, ž. zdřbn., Eccl. близна, враска, моршина на мѣде, zmarszczka plamła na ciele, eine Narbe, ein schumpfiger Flecken auf der Hant. Blizny po ospie. Sienn. 562. Blatterſtecken, Pockengruben. Blizna, znamię przyrodzone. Cn. Th. ein Muttermahl. Blizna, piątno, cecha piątnowana, ein Brandmahl. Blizna, szelmowka. Oſſ. Wyr. §. Szczególniey blizna, znak z zagoioney rany, das Wundenmahl, die vernarbte Wunde, die Narbe; Sorab. 2. bluſna; Sorab. 1. buſna; (buznoyitć cicatricosus), Dal. bilig, bilifich; Tom. I.

Rag. bigljegh, brazgottina; Bosn. bigljegh; (Bosn. blizniła, očigł = łał) ; Croat. brazgotina, brazgotivica; Carn. brasgotina; Vind. shrimf, shrumf, obraſtlika; brasgotina; Boh. ptauha; (ob. prega); Roff. cmpynb, pybgeb, pŕbчикb; Eccl. iáz. Nie szpetna to ieſt blizna, co z męztwa pochodzi. Min. Ryt. 4, 152. J po zgoioncy ranie, blizna się zoſtaie. ib. 4, 154. Rana się zgoi, blizna zoſtaie się, winą darułę, zaſ pamięć ięy schowam. - BLIZNEK ob. Bliźniak. BLIZNI, - iego, BLIZNY, - ego, m. bliſki co do powinności wzaiemnych obowiązków, Boh. bližni; Vind. blishni, blishnik; Carn. blishněk; Roff. bližknyb; Eccl. bližnikb, bližknyb; Gr. ὁ πλησιον; Slavon. iſkěrnì; der Rächſte. Naszym bližnim ieſt każdy, który pomocy naszey potrzebuie. Sk. Kaz. 365. Dambr. 415. Człowiek nieiako sam sobie bliznym ieſt, nie godzi mu się, więc przeciw sobie czynić. Karnk. Kat. 360. Czego sobie nie życzysz, tego bliźniemu nie czyń. Oſſ. Wyr. Krew nie woda; krewny bliższy, niż bližni. ib. 2.) Bližni, ia, ie, bliznijęcy, tyczący się bliźniąt, Zwillings. - Męże i żony służbami pilnemi czczą bliźnie bóztwo, (Dyanę i Apollina). Bardz. Tr. 258. - 3.) *bližni, blizki, nahe. Zmaza wſtydu białogłowskiego u Turków się obraca na iey oyća, na iey bracią i bliżnich krewnych. Ktok. Turk. 185. BLIZNIACZKA, i, ž. która się razem z drugiernie dzieckiem, bratem lub ſioſtrą, na świat urodziła, die Zwillingschweſter. Tr. BLIZNIAK, a, m. *BLIZNEK, znka, m. *BLISNEK, snka, m. *BLIZZNIEC, źnca, m. razem z drugim na świat wydany, Boh. et Slov. bljženec; Bosn. bliznać; Croat. blizanacz; Roff. blixnebez, der Zwilling, Zwillingsbruder. Tomasza blisnkiem zowią. Sekl. Jan. 20. bližniakiem. Leop. Jan. 11, 16. W. Pofl. W. 347. Tomasz, rzeczony bliźniec. Leop. Joan. 20, 24. bliznek. Zrn. Pſl. 5, 518. b. Miał Jezus tę rozprawę z Piotrem przy Tomaszu bliźniaku. Biatob. Pofl. 109. Romulus i Remus Rzymiſkie wilczycy bliźńcowie. Chod. Koſł. ep. Bliźniacy, Bliźńcowie, BLIZNІĘTA, - iąt, razem urodzeni, Zwillinge, Zwillingsbrüder, Zwillingschſwestern, Zwillingsgeſchwister. Croat. blizanezi, za iedno roeni; Bosn. blizanći; Roff. blixnebez; Rag. blizanzi; Eccl. blixneяпа. Bliźnięta, Kastor i Pollux, Tyndarowi synowie, jednym razem urodzeni. Otw. Ow. 315. Bliźniacy dway, dwociacy, para bliźniąt, ein Zwillingspaar, eigentliche Zwillinge; Boh. dwogće; Slovac. dwogćence, dwogćatka; Croat. dvojki, dvodyki, dvojak; Dal. dvoyczi, dvoinczi, dvanki; Rag. dvągnzi, dvojke; Bosn. dvojei, bratinći; Slavon. dvojei; Vind. duoizjhzhì, duojzhetła, dvojniki, duoiki, dua od ene matere na en bart rojena; Carn. dvojzhék, dvojzhézh; Roff. двойни, двойнишникъ. - Bliźniacy trzey, troiacy, Drillinge; Roff. тройни, тройнишникъ; Carn. trojzhék, trojzhézh; Bliźniacy czterzy, czworacy Roff. четверни, Віertlinge. §. Astronom. Bliźnięta na niebie, znak niebieſki wioſienny. Zebr. Zw. 25. J. Kchan. Dz. 6. das Zwillingsgeſtirn, die Zwillinge, Capſor und Pollur. Gromada gwiazd, którą bliźniętami zowią, w kole zwierzęcym. Otw. Ow. 319. BLIZNICZKI wonne, karda pękata, narduum montanum, Zwiebelnarden. Sien. wykt. BLIZNIAŁKO, a, n. zdřbn. rzeczown. bliźniak, bliźnięta, Boh. blijnátko; Ger. ein kleiner Zwilling, ein Zwillingsbrüderchen, Zwillingschweſterchen. BLIZNIECY, a, e,

r6

BŁOGO. - BŁOCOS.

błogo. Cn. Ad. 95. (niech świat ginie, bylem złołać). Chociaż z mniejszym honorem, byleby żyć błogo. Ten twój sposób myślenia, to twoie przysłowie. Zabl. Amf. 38. *BŁOGOBYTNOSC, ści, ž. szczęsny byt. Eccl. блага-бімістство, głučsełiges Leben. *BŁOGOBYTNY, a, e, szczęsny, Eccl. благобытный, głučseelig. *BŁO-GOCZYNNY ob. Dobroczynny. *BŁOGODARZYC, czyn, nied. ialmużnę dawać Croat, blagodarivati, spenden, Al-mosen geben; Rag. blagodariti largirt. Eccl. благодарію, благодарствую dziekułę, wdzięczny ieštem, благода-рěnie dzieci, wdzięczność. Slavon. blagodarno, - miło ludzko dąicy, wspieraiący. *BŁOGODAYNY, a, e, Eccl. благодатelný, aγαστοδοτικός, Gutes gebend ob. dobroczynny. *BŁOGODUSZY, a, e, Eccl. благо-ушный, dobrey myśli, ευθυμος, gutes Muthes. благодушнě dobra myśi, ευθυμία, ευθυχία: благо-дуспивую, ενυψχέω, ενυματί, tuszę. *BŁOGODZIETNY, a, e, Eccl. благоисчадный, ευαπογανος, dobre dzieci maiacy, głučlich in seinen Kindern. благочадіе, ευτεκνία. благочадствую, ευτεκνέομαι, bonos filios habeo. *BŁO-GODZIEYSTWO ob. Dobrodzieystwo. *BŁOGOIESTNY, a, e, Eccl. благоестимственный, ευφυγή, bona na-tura praeditus, ingeniosus. благоестимственность, ευφυκία, bona indoles. *BŁOGOKŁOSY, a, e, Eccl. благоклассный, εναγλίς, hogat w kłosy, plenny, ab-hentereid. *BŁOGOLUBNIK, a, m, Eccl. благолюбець, которори доброе любить, dobre lubiący, ein liebha-ber des Guten, Jugendfreund, cnotolubnik. Roff. благо-любивый cnotolubny. *BŁOGOMYSLNY, a, e, do-brze myślący, gut denkend, gut gesinnt. Roff. благо-мыслящіи. *BŁOGORADNIK, a, m, Eccl. благосо-вѣтник, ευβαλος, ein guter Ratgeber. благосо-вѣтно bono consilio. благосовѣтство, благосо-вѣтіе, ευβελίζ bonum consilium. благосовѣтную ευβαλέω, dobrze radzę. *BŁOGOROD, u, m, Eccl. благородіe, великородіe, εὐγενία, dobre urodzenie, gute Geburt, gute Herkunft. *BŁOGORODNY, a, e, Eccl. благородный, великородный ob. familiant. *BŁOGORZADNY, a, e, szczęsnie fię rządzący, wohl-regiert. Eccl. благозаконный, εὐνομος. благозаконіе, εὐνομία, bona legum confititutto. благозаконюся, εὐνομεομαι; благозаконствую, благозаконю, εὐνομέω bonas leges fero. *BŁOGOSC, ści, ž. szczęsność, szczęśliwość, die Gluč-feeligkeit; Boh. blażenoft; Rag. blaxenštvo, blaxenos; Roff. блаженство; Eccl. благополыіe; Croat. blasenoszt, blasensztvo (ob. Blažey); (Vind. blagovitno: wogactwo; Vind. blaguſt: kleynot.) §. Błogość, litości-wość, ludzkość, dobroć, die Milde, Gnaude, Leutseelig-keit. Eccl. благома; Roff. блáросинь, благома; Croat. blágoszt; Bosn. blagóſt, dobroſtivoſt.

BŁOGOSŁAWA, y, ž. imię niewieście, Beata. Jabt. Her. BŁOGOSŁAWIC, *BOGOSŁAWIC, czyn. nied. pobo-gosławić, ubłogosławić dok. Boh. blahosławiti, obłaſho-ła-witi, lažiti, žehnati; Croat. blagoszlavyati, blagoszlavyati, blagoszloviti; Rag. blagoslovitti, bláxiti, ublaxiti, ublaxen-iti; Dal. blagofsloviti; Bosn. blagosloviti, blagoslivgljati; Roff. благословитъ; Eccl. благословити, благоса-ствовати, блажими, прославлять кого, хвалять, именовать, блаженнымъ, шишъ, ублажить, раз-

BŁOG. - BŁOGOS.

123

Blажими, осѣнить. §. Błogosławić komu, bło-gosławić kogo, dziekować z wysławieniem, uwielbiać, błogim zwać, łobpreifen, preifen, erheben. Błogosła-wiemy cię boże, że fię nie tak stało. W. Tob. 8, 17. Błogosław duszo moia Panu, błogosław imieniowi iego świętemu. J. Kchan. Ps. 151. Chlebodawcę błogosławić będą wargi wielu. W. Syr. 31, 28. Cdy wyszła Judit, błogosławi liwia ią wszyscy: tyś sława Jzraela. IV. Jud. 15, 10. - §. Błogosławić komu, dobrorzeczyć, żegnać (w dawnym znaczeniu), dobrego mu życzyć; Sorab. 1. wozbojnosćiam, wozbojam, johnuu; Vind. shegnati, po-srezhuvati, blogeruvati, blogerrezhi, shegnuvati; Carn. blogerrézhem, blogervam, blogerujem, einem Gutes wun-ſchen, einen segnen, ihn einſegnen, (opos. pizeklinč, zlorzeczyć). Uſty swemi błogosławią, a w sobie prze-klinaią. Budn. Ps. 62, 4. Umierając błogosławił cesa-rzowi, cesarzowey i papieżowi. Sk. Dz. 853. Umierając błogosławił dzieciom swoim (dawał im ocyawkie błogo-ſławienſtwo, et segnete seine Kinder ein, gabi ihnen feinen Segen). Jron. błogosławi kogo kiimm, kropić go, einen durchwaken, durchschmieren. Off. Wyr. *§. Błogosławi kogo na co - święcić, poświęcać go na iaki urząd, ein-weihen, einſegnen. Grzegorza Kalixt patryarcha błogo-ſlawił na metropolią Kiiowfką. Fund. 35. - §. Bóg bło-gosławi komu albo kogo, zdarza mu, szczęści mu, Gott segnet einen, giebt ihm Segen und Gededhen. Bło-gosławiąc ubłogosławi cię bóg w ziemi oney. Budn. Deut. 15, 4. Niech was niebo błogosławi, tak iak ia was bło-gosławie. Teat. 18, 183. Bóg oney pracy błogosławił. Sk. Dz. 698. Niech cię bóg błogosławi ob. szczęść boże. Bóg obiecał napełnić wszyſtkie kąty twoie a ubłogosławić ſtodoły i obory twoie. Rey Pfl. S. 5, 1. Jron. Niech cię bóg błogosławi z twoią radą, wolę pójść za moją głową. Off. Wyr. (bądź zdrów, day mi pokóy, sałhe wohł, bleibe mir vom Leibe). §. Błogosławić kogo, ubłogosławić, uszczęśliwiać, uszczęśliwić, szczęśliwym czynić, be-glučen, głučlich machen. Pan chce błogosławienſtwy ubłogosławić i odzobić każdego wiernego. Rey Ap. 25. Patrz iak cię bóg przez wiarę ubłogosławić raczył. W. Pfl. W. 2, 201. Bóg cię zbyt ubłogosławił, szczęścia ieſteſ iedynakiem. Wad. Dan. 102. Białęgowy mogą swoją pięknością zniedzić abo ubłogosławić, dadź zdrowie abo smierć. Cor. Dw. 308. Te rzeczy człowieka uszczęśli-wiavia i ubłogosławiaią, nauka, cnota, zdrowie. Mon. 65, 513. BŁOGOSŁAWICIEL, a, m, który błogosławi, uwielbiac, dobrorzeczący, uszczęśliwiciel, der Lobpreiser, der Wohłowlende, der Begrüſet; Croat. blagoszlovlitel; Dal. blagoszlaulyalacz; Rag. ublaxenitegl, blagoslovitegl, blagoslivgljalaz; Roff. благословитѣлъ. Przeklinacz twój będzie przeklęty; a błogosławiciel twój błogosławio-ny. Budn. Genes. 27, 29. w rodzaju żeńkim BŁOGO-ŚLAWICIELKA, i, która błogosławi, die Lobpreiserin, die Wohłowlende, die Begrüſerin.

1.) BŁOGOSŁAWIENIE, ia, u. rzeczownik słowa bło-gosławić, we wszyſkich tegoł znaczeniach, uwielbić, dobrorzeczenie, uszczęśliwienie, ob. błożenie, daſ Lob-pretſen, Segnen, Begrücken; Eccl. благозавѣře; Sorab. I. johnuano (żegnanie); Vind. blogerrezhenje, po-srezhanje; - błogosławienſtwo, det Segen. Prosze dla boga, abyś wziął błogosławienie od słužnika twoego.

14

324

BŁOGOSŁAW.

BŁOGOSŁ. - BLOK.

1. Leop. 4. Reg. 5, 15. 2.) BŁOGOSŁAWIENIE przysłk. sposobem błogosławionym, glückfeelig, auf eine glückfeelige Art. Trzeba nam sie ſtarła, żeby zawsze życ dobrze i błogosławienie. *Petr. Pol. 8.* BŁOGOSŁAWIENSTWO, a, n. błogosławienie, dzięka, wychwelanie, das Lobpreisen, Segnen, der Segen: *Boh. et Slov. blahoſławenſtwi, blahoſławenſtwo, pržehnanł; Croat. blasensztvo, blagoszlov; Roff. благословенſte; Dal. blakenſtvo; Rag. blagoslov; Slavon. blagosov; Bosn. blasenſtvo, blagosov; Vind. shoegen, isvelizhanje; Carn. shegu*). 1.) Dobre žyczenie, dobrozeczenie, das Wohlwünſchen, Guteswünſchen, Segnen, der Segen. Jakie też miał błogosławieńftwo od ludzi, boże zawaruy, kiedy szeſł, ludzie nań plwali, iako na beſłyą. *Falib. Dis. 7. 11.* Obrządek błogosławienia, benedykcya, das Segnen, Einſegnen, der Segen. Dąże ci oycowſkie moie błogosławieńftwo. *Kras. Pod. 2, 75.* *Zab. 14, 317.* Błogosławieńftwo rodziców wiele może. *Rys. Ad. 3.* Jak ważne były w ſtarym zakonie błogosławieńftwa rodziców, iak sie do błogosławieńftwa tego synowie ubiegali! *Falib. Dis. R. 2.* Błogosławieńftwo kapłańckie, der priesterliche Segen, die Einſegnung. Błogosławieńftwo w Złoczowskim kościele król odbiera. *Sufs. Pies. 3, K. 2.* Bisſupi iadą na woyny, aby błogosławieńftwo dawali. *Sk. Dz. 729.* *Zart. iron.* Ktoć dał maczuą błogosławieńftwo. *Rey Ap. 11.* (kiiem go przeżeńgał, pokropił). 2.) Błogosławieńftwo boże, gdy komu bóg błogosławi abo dobre powodzenie daie, der Segen Gottes. Boże zmiłuy nad nam, a racz nam dać błogosławieńftwo. 3. Leop. Ps. 66, 1. (a pożegnay nam. 1. Leop.). Naywiększy doſtatek w domu, gdzie błogosławieńftwa bozkiego nie masz, obraca ſie w niwecz. *Karnk. Kat. 357.* Błogosławieńftwo boże, dobry opiekun. *Falib. Dis. R. 3.* Błogosławieńftwo, szczęście, po-
mołyńność, Glück, Wohſarth, Heil; *Boh. blaženof; Roff.* благопоłuchłe, благодёнſchwie, добродёнſchłe, beaititudo. *Mącz. ob. biożenie.* Wielu mędrców tego świata błogosławieńftwo pokładali w rzeczach cielesnych, chrzeſćanie pokładamy go w chwale niebieſkiej. *Karnk. Kat. 94.* - *Zart. błogosławieńftwo boże, konsolacja, dzieci, Gottesſegen, Kinder.* Błogosławieńftwo ieſt boże, kiedy w małżeńkim ſtanie potomſtwem obdarza. *Kras. Pod. 2, 270.* W iego domu aż nadto tego błogosławieńftwa. *Off. Wyr. Eccl. dobrochádże, благословенное чадо-
rodźie, хоропřeђe Дъми.* §. Błogosławieńftwo niebieſkie, zbawienie, die himmlische Seeligkeit. Prawdziwego słowa nie mamy, którembyśmy wyrazili świętych w chwale niebieſkiej błogosławieńftwo; pismo nazywa ie królewbo wbožym, niebieſkim, Chryſtusowym, domem oyca, raiem nowym. *Karnk. Kat. 95.* *§.* Wiele zebranych było błogosławieńftw męczenników, t. i. relikwii. *Sk. Dz. 396.* Reliquien. BŁOGOSŁAWIONOSC, ści, ž. ſtan błogi, szczęśliwość, die Glückfeeligkeit, Wohſarth. Błogosła-
wioność twoia. *W.Pfl. W. 3, 262.* BŁOGOSŁAWIONY, *BOGOSŁAWIONY, a, e,* BŁOGOSŁAWIENSZY Comp. imiest. st. *ezyn. błogosławić, Boh. blahoſławenß, blahoſlawenec; Slovac. blahoſlaweni; Rag. blaxenik, blaxeniza; Slavon. bláxen, blaxeni; Roff.* благословенный, благословенный, благожавленный, богоблаженный, благодёнſchwенный, благопоłuchный; *Vind. isvelizhan, Sorab, 1. žvojne, 1.* z dzięką wysławiony, uwielbiony,

łobgepriesen, gelobpreſt, gebenedegt, gelobt, gesegnet. Błogosławiony bóg Jzraelów; błogosławcie go wszyscy aniołowie. *Sk. Kaz. N. 569.* Bądź imię boże błogosławione na wiek. *Wrob. 268.* 2.) Błogosławiony, ubłogosławiony od boga, zdarzony, uszczegliwiony, szezęśliwy, von Gott gesegnet, glückfeelig, glücklich. Błogosławione miało w którym na temsz dobrze ieſt. *Mącz.* W plemieniu twoim będą ubłogosławiony wszyſtkie na-
rody. *W. Pfl. W. 3, 109.* Nauki czynią błogosławiony żywot nasz. *Gor. Dw. 51.* Błogosławiony był tym, że z ciebie doſłał sobie żony. *Otw. Ow. 248.* §. Błogosławiony, zbawiony po śmierci, feelig nach dem Tode. Błogosławieni, die Seeligen. Błogosławieni będą to mieć, iż žadney boleści ani przykrości ucierpieć nie będą mogli. *Karnk. Kat. 91.* - Za życia błogosławiony, w doſko-
nalszą łaſtę, przemieniony, uwielbiony, verſlått. Równy błogosławionym bóztwem oycu swemu. *Groch. W. 299.* §. Błogosławiony, uwielbiony w niższym ſłopniu od świę-
tego, w wyższym od wielebnego czyli świętobliwie zmarł, feelig wprochen. Papież wprzód błogosławionym, potym świętym oglasza. *Off. Wyr.* Tytuły sobie przy-
właszczaią, nayświętszy, naybłogosławieńſzy, naymiło-
ściwszy. *Rey Ap. 38.* Przez nas i przez S. Synod, we-
poſłek przez nabogosławieńſzego S. apoſtola Piotra, z bi-
ſkupſtwa go złożył. *Herb. Art. 194.* *Przslk.* Błogosła-
wiony; ale ieszcze nie święty. *Off. Wyr.* (panek dopiero,
ieszcze nie pan). *§.* Czyn: błogosławiony, ubłogosławia-
łący, zbawienny, feeligmachend, feelig. Błogosławieńſza
rzecz ieſt dawać, niżli brać. *Leop. Act. 20, 36.* *W. Pfl.*
*W. 2, 201.* (szczegliwsza rzecz. *Bibl. Gd. es ist feeliger. Luth.*)
BŁOGOSŁAWNY, a, e, pełen błogosławieńftwa, segen-
reich. Wkrótce potym Jowisza zapadł wyrok luby, Ze
małżeńtwa zawarli błogosławne łuły. *Zab. 14, 75.* *Roff.*
obćňałajnyj, *(Croat. blagoszlovlyiv, quod sacrari
poteſt)*. BŁOGOSŁOW, a, m. błogo mówiący,
błogosławieńftwa obwieszczaiący, der Segenverkńdiger.
Strzezmyž ſie, abyśmy tych pseudologów za swoich błogo-
ſłowów nie mieli. *Smotr. Ap. 87.* BŁOGOSŁOWNY, a,
e, *Eccl. благословный, ενλογος, blandus in sermone,
mildsprechend, heilverkńndend.* BŁOGOUSTY, a, e,
*Eccl. благоумый, ενσομος, wohl beredt, ob. złotouſty.*
BŁOGOWIEKI, a, ie, *Eccl. благовѣчный, εναίων,
boni aeui, secundae aetatis, sæcznie zeſtarzały, glück-
lich alt geworden, wohlbetagt.* *BŁOGOWIESCIC czyn.*
*niedoch. Eccl. благовѣстни, euangelizare, błогie
rzeczy opowiadać, ewangelią przepowiadać, Heil verkń-
den, das Evangelium predigen.* *BŁOGOWOLENIE ob.
aprobacya.* *BŁOGOWONIC ob. parfumować.* *BŁO-
GOWODNY, a, e, *Eccl. благовѣдный, ενυδρος, do-
brą wodą obſtituieren, reich an gutem Wäßer.* BŁOGOZY-
WOTNY, a, e, *Eccl. благоживо́мный, ευβιος, szczę-
śliwie lub błego žiyący, glückſeelig lebend.*

BLOK, BLOCH, u, m. BŁOSZEK, szka, m. zdrbn.,
drzewo grube nieociosane, Carn. plóh, Obrd. Bloch,
Gall. bloc, Ger. der Bloſt, *Vind. deblu, brune*, Brzeg
taki trzeba chroſtem i ziemią, blochami i palami utwierdzić.
Archel. 2, 156. Sciany na wsi robią z blochów i ſtry-
chulców i ze słomy w glinie walaney. *Swith. Bud. 66.*
Haur. Ek. 171. Składają blocksy. *Miask. Ryt. 69.* §. Blok
albo krążek, trochlea. *Os. F. 124.* *die Blockrolle, der Block.*

BLOKAUZ - BLONA.

Blochy albo kołki, na których się co winduie, bywiają
piązowe. Kluk Rosl. 2, 157. U flisów bloch, kołko, po
kPORém., gdy maią holować, pulkę, pod czas hysu,
tryskę hysuą. Mag. Mscr. Maytki filną ręką blok obra-
cali, Liny, na których kotwa była, wyciągalі. Przyb.
Ludz. 268. ob. Puzdro klubne. Jak. Art. 3, 286. Na
szkucie bloszki, kołką drewniane, dwa na każdym kar-
nacie, od nich idą sznury až do dołu. Mag. Mscr.
BLOKAUZ, BLOKUZ, a, m. z bloków twierdza, Vind.
lesenu obranitvu, Boh. frub, Gr. das Blochaus, das Bolz-
werk. Grobłe osadzili blokauzami i działek dwie zato-
czyli. Tward. W. D. 28. Blokauzów żadnych nie cze-
kaiąc, koszami dział nie obkładaiąc, prosto na Turki działa
narychtował Birk. Chod. 35. 2.) Takaż strażnica abo
wieża, z których nieprzyciela opatruią. Dudz. 34. ein
aus Bloken verfertigter Wachtthurm. Laternią pharus
pod Gdauškiem, Niemcy blokuzem zowią. Klon. Fl. G. 5.
der Leuchtthurm, das Blochaus bey Danzig. II. BLOKUZ:
BLOKADA, y, ž. obsaczenie, opasanie, ofstęp, dobyw-
wanie mieysca obłężonego, die Blocade, die Einschließung
eines belagerten Orts, obłęźenie fortecy, który chcą
dohydź głodem, odiąwszy dowóz żywności. Papr. W. 1,
468. BŁOKOWAC ob. opasą miało.

BŁONA, y, ž., BŁONKA, BŁONECZKA, i, ž. (zdrb.), łkórka
cieńsza, pěcherzowina, pliwa, die Haut, das Häutchen,
ein dünnes Zartes Fellchen: Boh. blána; Roff. оболонка,
оболоночка, оболочка, (ob. oblec, oblok, wlec),
блона: łożysko); Roff. кóжица; Carn. koshèza; Bosn.
kosgića, oppouna; Rag. ópna; Croat, kosicza, mézdra;
Boh. et Slov. mazdra, mazdricka. 1.) Błony, błonki koło
iay lub w ciele zwierzącym, die mancherley Häute und
Häutchen in den Evern, oder im thierischen Körper. Z ja-
iowych skorup obrawszy błonki, same tylko skorupy utluc,
Gosł. Eh. 159. Gdy w ciele nitki różne tak się do kupy
łączą, że niby tkankę formuią, robi się ztąd błonka.
Wych. An. 13. Blona trzecia, membrana adiposa,
część trzecia powłoki pospolitej człowieczey, die Fettbaut.
Krup. 2, 8. (ob. łkóra, łkórka). Blona, trzewo okry-
waiała, kaldun, odziecka, peritonaeum, Croat. rechicza;
Dal. opna; Bosn. opnića, mrjesgića od utrobe; Slovac.
branica, mazdriška tućná około žaludka; Carn. mrěnèza;
das Darmfell; Roff. брюшника (ob. słabizna brzuchowa).
Blona we wnętrzu poprzeczna, ofierdzie, otoczyna, przeg-
groda wnętrza, diaphragma, Roff. перепона; Carn.
peréponka, hapán; das Swergfell, das Brußfell. Blona
kiszkowa, mesenterium, Carn. mihtar, das Gefroſſe.
Blona, w których się dziecię rodzi, łożysko, czepiec, cze-
pek, Roff. Blona, die Nachgeburt. - Błony lub błonki
mózg otaczaiące, odzieczki. Syr. 402. die Hirnhäute, Hirn-
häutchen. Twarda blona, twarda matka, dura mater, die
obere Hirnhaut; paięczynowa, arachneidea, trzecia cienka,
pia mater, die untere Hirnhaut, matka poboźna, Croat.
mrenicza. Krup. 3, 109. Perz, Cyr. 1, 37. Kirch. An. 75.
W głowie mu błonka pękła. Teat. 7. c. 62. (zwaryował,
oszalał). - Błony lub błonki oczne, die Augenhäute, Au-
genhäutchen; pierwsza broniąca, druga rogowa, die Horn-
haut, trzecia iagodowa, winogronowa, die Traubenhaut;
czwarta flatkowa, paięczyniała, Carn. pězkěza, die Neß-
haut. Sak. Pr. 26. Krup. 2, 514. §. Błonka, choroba
oka, das Fell über dem Auge, eine Krankheit des Auges.

BŁOND. = BŁONO.'

125

(ob. bielmo). Oczywiście wpadły i zaszły błonką. Wyr.
Jgn. 170. Lekarze błonkę z oczu zganiają; słowo boże
szkodliwe bielmo z serc naszych zeymuie. Dambr. 111.
fig. ma błonkę na oczach, nie widzi, lub nie chce widzieć.
Off. Wyr. II. Błona w oknie, bądź z błony, bądź
z szkła, że dawniey zamiast szkła używano do okień
pęcherzowin, błon, papierów napuszczanych: szyba, kwa-
tera, ein im Fensterrahmen statt Scheibe ausgespanntes Fell-
chen oder Häutchen, oder in Del getränktes Papier; dann
überhaupt, die Fensterscheibe. Chcąc oknem wyleźć, i wy-
biwszy błonę począł wylazić. Baz. Hfl. 59. Jaſkolka przy
błonach w oknie się fiedli. Spicz. 151. Gdy użrzysz światło
tą błoną, Myśl, zkład ma moc przyrodzoną. Rey Zw. 236. b.
Szklarz na okna nowe błony albo kwatery iak ma źanowić.
Haur. Ek. 178. Komora zadrżała i błona szkl. ni, która
tam była, potłukła się. Wys. Jgn. 7. §. Meton. błono-
okno, Bosn. Croat. Carn. oblok, das Fenster. Rzadko
w zamknione iuž kołace błony Miłością piochą młodzieniec
strapiony. Petr. Hor. D. 3, b. Dawid spyrzawszy prze-
blonę, Obaczył myiąęą się Uryasza żone. Kulig. Her. 143.
W izbach błony, piece dobrze opatrzyć. Gost. Ek. 10.
Oczy iako błony w ciele są wysadzone, patrzą na swe
błony. Rey Wiz. 118. b. (Carn. lina z okno bez szyb,
Niederfächf. et Ger. Line).

Pochodz. błoniany, błonowy, błoniarz, błonkowaty,
błonolotny, błonoſkrzydy, błoniaſloſkrzydy, błonia-
ſłowną.

BŁONDYN, a, m. z franc. złotawy, lisowaty, płowy,
białokurowaty, Roff. бванкрын, ein Blonder. BŁON-
DYNA, y, ž. BŁONDYNKA, i, zdrb., Kobieta włosów
złotawych, eine Blonde, eine Blondine. Blondynowi
podoba się brunetka; a brunet blondynce. N. Pam. 11,
189. 2.) BŁONDYNA, BŁONDYNKA, gatunek ko-
ronek, Blonden, eine Art Spißen. Atłasy, mušliny,
gazy, blondyny. Vol. Leg. 8, 981. Koronki się piorą,
a blondynki nie można. Zab. 13, 210.

BŁONIANY, BŁONOWY, a, e, Roff. перепоночныи,
перепончаптыи, з błon, hăutig. Błoniane ſkrzydło nie-
toperza. Dudz. 34. Z błonowemi ſkrzydy diabła malują,
ib. BŁONIASTOSKRZYDŁY, a, e, maiący ſkrzydła bło-
niane, mit hăutigen Flügeln, hautgefügelt. BŁONIA-
STOWAŻ, - ęża, m. amphisbaena, wąż cały błoną
okryty, na pół łokcia długi, w Ameryce. Zool. 203.
die Hautſchange.

BŁONIE, ia, n. obszerne pątwisko smug gruntu na
pątwisko gromadzkie złoſtawiony, die Aue, die Gemein-
trist, die Koppelhuth, die Gemeinweide, Koppelweide;
Boh. občina; Vind. log (Sorab. 2. blome, darń, mu-
rawa). Piękne błonia w dolinie leżące. Wég. Mar.
1, 277. §. Obszerna otwarta pąszczyzna, równina, ein
weites offenes ebenes Feld. Jęczmień więcej kocha się
na błoniu, gdzie zewsząd słonce dochodzi, niżli w ciem-
niu. Crefc. 161. - §. Błonie miało w ziemi Warsza-
wiskiey. Djk. G. 1, 85. ein Städchen bey Marschau.
BŁONKA ob. BŁONA, BŁONKOWATY, a, e, na
kształt błonek, z błonek złożony, aus Häutchen bestef-
hend. Większa część owadu ma ſkrzydełka błonkowate,
Zool. Nar. 103.

BŁONOLOTNY, BŁONOSKRZYDŁY, a, e, błoniaſto-
ſkrzydiy, błoniane ſkrzydła maiący, mit hăutigen Flü-

126

BŁOSZEK. - BŁOT.

*BŁOT. - BLU.

gełn. Błonoskrzydy nietoperz. Włed. - BŁONOWY ob. Błoniany.

BŁOSZEK ob. Blok.

BŁOTKO, a, n. zdrbu, rzeczown. błoto, kleiner Koth. Czasem mądry wożnica w naymnieyszém błotku utouje. Rey Wiz. 119.

BŁOTNICA, y, ž Scheuchceria, rodzay roślinny, podoby do situ. Kluk Dyk. 3, 58. die Sumpfbine. 2, ziemia łacno łiąca się błotem. Off. Wyr. Sumpfboden, Erdreich, das leicht kothig wird. BŁOTNICZKA, i, ž. sikora, parus palustris, podobna pospolitym, lecz mnieysza; chowa się w trzcinach. Kluk Zw. 2, 312. die Mohrmeise, Kothmeise, das Mohrvögelchen. BŁOTNIEC, -iał, -ieie, niiah. niedok. złotnieć, dok. błotem się ftawać, zu Kothe werden. Ziemia złotniała; myśmy dżźem zmoczeni. Biatob. Odm. 43. BŁOTNISTY, a, è, Eccl. bлатний, Roff. болошыцкий, шиниский; Vind. blatjašt, blaten, blatnu; Rag. blattašt. Jtal. lotolo; Slovac. blatnati, blatnowiti; Boh. blatništ, blatnatý, bařinnatý, Carn. mozhárn, mozhirn, błocify, błotny, błota pełen, voll Koth, kothig. Błotniſta ziemia. Haur Ek. 10. Lin błotniſty. Jabl. Ez. 5. (w błotach się znaydujący). Zaš bez wilgoci rość sitowie może Abo błotniſte bez wody rogle? Chrość. Job. 33. (nad błotami rosnące). BŁOTNIK, a, m. bagno, kakuża, ein Sumpf; (Boh. blatnisk, bahnisk = tun, ryba), Błotnik mieć trzeba przy owczarni, aby się nim owce krzepily i posilały. Gost. Ek. 127. BŁOTNY, a, e, Boh. blatny, blatništ, Roff. bлатный, болошный; шининный; Sorab. 1. hotjaně; Dal. blatan; Rag. blatni, blattaſt; Croat. blaten, blatni, Bosn. blatni, barni; Vind. blaten', blatjaſt, mlakaſt, berezhinaſt, klatjen, klatjaſt; Carn. mlakáthn, udirn), pełen błota, błotnity, błocify, z błotem pomieszany, kothig, voll Koth. Na błotnym źał padole. Wad. Dan. 158. Droga była dla dżżu błotna. Warg. Radz. 350. Nie obieray błotney drogi, gdy suchą można iechać. Fred. Ad. 105. Ziemia błotna. Cresc. 653. Wpuſcili go dołu błotnego. 5. Leop. Jer. 38, 6. (ieziorzystego. 1. Leop.). Błotny Phasis. Otw. Ow. 253. (mętny). Błotna woda albo ieſt na trzęsawicach, albo w kałužach. Kluk Kop. 1, 89. (Sumpſvaſser). Zrzódło to nigdy nie błotne, ale czyſte. Sk. Dz. 771. Umył ich błotne nogi. Groch. W. 286. (zbołcone, błotem zwalane). Błotny, nad błotem lub w błocie się znaydujący, Sumpſ, - in oder an den Súmpfen befindlich. Błotne rośliny, Sumpſpflanzen. Bąk błotny. Ban. J. 2 b. Zółwie błotne. ib.). Wieprz błotny. Sk. Dz. 326. ( błotoložny, w błocie legaiły). BŁOTO, a, n. ziemia zmieszana z rzeczą iaką wilgotną. Syxl. Szl. 502. Z ziemi twardej przedtym, a zbyt napoioney potym, źaie się błoto. Rog. Dos. 1, 219. der Koth, Moraſt; Boh. et Slovac. blato; Roff. боломо, боломина, боломго; грэзь; Eccl. blámo; Croat. Dal. Slavon. blato; Rag. blatto, blattina, barra, łókvo; Bosn. blatto, loqva, barra, barrina; Vind. blatu, mlaka, podmok, masga, berezhina, blatje: Carn. blatu; Sorab. 1. błoto, koto, (Sorab. 2. błotto, kwotto, kwotto = bor, las, błotko laſek; błoto zaš Sorab. 2. pata, kimpaliſchiso); Hung. baleton, Lat. lutum, Lat. med. blathea, Jtal. loto (Ger. Unſath, Fladen). Błot

to ulicowe Straßenkoth, Koth. Błoto Bocheńskie ob: Bocheńki. - Na wiosnę ceber wody, łyžka błota; na iesień łyžka wody, ceber błota. Oss. Wyr. Kedy uczerpnąć z błota czyſley wody. Fred. Ad. 27. Kedy żrzódło, a wody w nim niemasz, tam ieſt błoto. Birk. Ex. E. 4. Zoftawa w błocie słabszy, wyidzie duższy. Jabl. Birk. K. 4. Kto chce kogo z błota wyrwać, musi mieć dobre barki, aby sam z nim w błocie nie zoftał. Sk. Zw. 2, 200. Błoto się podoba świnu. Rey Zw. 232 (ob: błotoložny). Slovac. kdo ſa błatom umiwa, zamaże ſa, perROWN: Kto się tyka smoly, ubrudzi się). Lezie człowiek iak świnia w błoto. Rey Ap. 2. morań. w grzechy. Theol. błoto, nieczyſtość, nieczyſta nauka, kacerstwo, Koth, Jyrleſte, Kegetey. Bywszy aryanem, w większe daleko błoto wpadł, gdy do Nefora przyſał. Sk. Dz. 368. Po tém koncyleny Aryusz i inni do swego błota się wrócili. ib. 222. et 905. Wyſłepnych miał karać, a sam w tym błocie leżał. Szczerb. Sax. 407. §. Błoto, niedola, nędza, Koth, Clend, húſloſer Stand. Wiele dał i wyiał mię z błota, z nędzy. Gorn. Sen. 232. Ci, których pan z ciemności na światło, z błota na suszą wyrwał, częſtokroć naygorzey o nim mówią. Gorn. Dw. 100. (Slovac. pomóct z blata). - Przeciwnie; z błotem mieszać, podeptać, gubić, in den Koth treten, zu Schanden machen. Mieli bohatyry Moskiewſkie podeptać i z błotem mieszać. Birk. Zam. 5. Poydę, go zbuzuię, złaię i z błotem zmieszak. Teat. 24 c, 96. On myśli tylko o pomście, żeby cię mógł pomieszać, możnali i z błotem. Pot. Arg. 322. - §. Jakby w błoto wrzucił. Aß. z W. 12. (iakby w źudnią; przepadły, als ob mans auf die Straße, in den Koth, inš Wasser geworfen hätte). Jakoby 2000. złotych wrzucił w błoto, Pasz. Dz. 26. Roćumieią, iż w błoto wrzucił, ieſli co za synami lub corkami do klasztoru dali. Birk. Ex. 19. Jak w błoto wrzucił pieniądze. Cn. Ad. 294. - §. Na błoto sickierę oſtrzyć, głupim się pokazać; Sforcować się na nic, iak gdyby na co wielkiego. Sk. Dz. 637. (Ungereimtheiten begehen). - §. Job na przyjaćio uraża się o to, że ich odpowiedź, iako ki-iem w błoto, że przyzwoicie z nim się nie zwierali, Lecz tylko w swych go mowach potępiali. Chrość. Job. 119. (odповiedź niegrzeczna, sprzeczna, bez należytego dowodzenia). - §. Błota, kałuże, bagna, Súmpſe, Moráſſe, Pſuſen, Lachen. Pełno tam błot i iezierzyfk. Boter. 32. **BŁOTOŁOZNY, a, e, w błocie legaiły, im Kothe llegend. Błotołožne świnie. Klon. Wor. 69. BŁOTOLUBY, a, e, błota lub bagna lubiący, sumpſlebend. Trzcina błotoluba, palustris. Zebr. Ow. 88. **BŁOTOSLAP, a, m. Boh. błatofflap, brukownik, wiłoczący się po bruku, ein Pſlaskertreter.

Pochodź: błociany, błocisty, błocić, pobołocić, na-błocić, błocko.

*BŁOZBAK, u, m. miech kowalſki, z Niem. der Blaſebalg. Oba policzki odał, iakoby blozbaki abo miechy kowalſkie. Eraz. Dw. F. 3.

*BŁOZENIE, ia, n. blogosławienie, das Segnen, der Segen. Gdzież przeto błożenie wasze! Budn. Gal. 4, 15. (blogosławieństwo. Bibl. Gd).

BLU BLU, wyraźenie odgłosu w lykaniu trunku z samej butelki, bul bul! Pusdruck des Schalls, wenn man aus

BLUC. - BLUSZC.

BLUSZCZOK: - BLUZG.

227

einer Flasche trinkt. (Roff. бу́л, odgłos wrzącey wody, porówn: bełkotać). Baba się winkiem coraz blu blu z puzderka posilała. *Haur. Sk.* 508.

BLUC, bluł, bluie, Intrans. niedok, Blwałc, continuat, z rzygać się, womitować, zrzucić, zrzucać; Boh. bljšł, blil, bligi, bljwam, bljwawam; Morav. blwati, blwš; Slavn. bljuvati, Bosn. bgljuvati; Sorab. 1. blwacj, bluem, bluhwam; Sorab. 2. bluwasch; Croat. blyuvati, blujem; Rag. bgljuvatti, bgljuvattise; Vind. pluvat (ob, pluć); Roff. блевамъ, блюдо, ревмъ, ревамъ, вырватъ, sich erbrechen, brechen, sich übergeben, speven. Piycie a upiycie się; bluycie i padaycie. *Budn. Fer.* 25, 27. Tylko bluią, aby pili, a piąi zasię, aby znowu blwali. *Rey Zw.* 61. Węże łfraszne swemi ksyzy Ropą bluiąc, srogiemi błyskały ięzyki. *Otw. Ow.* 165. Zarazem krwią począł blwać karmazynową. *Otw. Ow.* 182. Blucie, blwanie, womit, rzyganie; Croat. bluwanye, Slavon. bljuvanje, Roff. блеваніе, das Erbrechen, das Brechen. Blwanie, wracanie. *Vomitus. Mącz.* Piany ce blwaniwym swym. *Budn. Jes.* 19, 14. §. Bluć potwarz, niegodziwie gadać, szkalować, lżyć, verłaumden, schmähen, porówn: blužnić.

Pochodz: bluy, błwociny, porówn: pwłociny, na-bluć, obluć, pobluć, ubluć się, wybluć, zbluć się, zebluć, zabluć. 2., blužnieć ze swemi pochodzącemi. 3., bluszgać. 4., bluszczesć.

BLUDA, y, ž. Roff. блюдо, misa drewniana, eine höfz-jerne Schüssel. Z iednýy bludy z gońcem Moskiewskim ieść bżdżiesz. *Papr. Kl.* 519.

BLUMBERG, u, m, herb, dwie litery x, z Inflant. *Kurop.* 3, 6. ein Wappen.

BLUSKIER ob: Bluzgier

BLUSZCZ, a, m. Roff. блюмъ, плюмъ, (porówn: pła-szczyć się) hedera, der Epheu, Croat. blyušch = szparag dziki). Bachus bluszczem otoczon wieńczyštym, Uſrž, Kláud. 8. crinali florens edera. Boh. ličok; Bluszcz drzewny, wielki, biały, około drzew się pnie, tudzież po łtarych murach, der Baumepheu. *Syr.* 886. - Sien. 60. - Kluk Rosł. 2, 210. Sorab. 1. wihyvit kért. Tu bluszcz zwiia się na koło pnakiów i gałęzi, i przechodząc z jaworu 'iednego do drugiego, niby ie złącza, Karp. 3, 143. §. Bluszca ziemny; bluszozyk, kurdwan, konrad, brzesztan, (Boh. břectan, Slov. břectan, Hung. borostyán; Dal. barſtran, barslyan; Slavon. běrſhtan; Bosn. bcrſctran, břriſctran, breſtran; Rag. barſctan; Croat. bersliyen; Vind. barſhlan, berſhlan; Carn. bershlin = bluszcz w ogólności). Roff. будрӑ, кротовицк; Boh. poponec, Sorab. 1. poponcz, glechoma hederacea, der Erdepheu, der Gundermann, Gunderan, rośnie przy płotach, parkanach, i między źkałami, zład i skalny bluszcz. *Syr.* 612. et 887.

Pochodz: bluszczokręt, bluszczopręt, bluszczowy, bluszczoperz, bluszczyć, ubluszcząć, bluszczyk.

BLUSZCZEC, -ał, -y, niiak. nied. pluskać, wytryškać, płynąć, sprudeln, hervorsprudeln. Na rozkaz Możezsa zazmiałt wody, krew ze źródeł Egipłskich bluszcząć poczęła. W. Pfl. W. 247. Krew bluszczy na czoło i na twarz, A zwycięzcy z radości rękami klasłkaią. *Bardz. Luk.* 96. Bluszczące krople dżěżyłtego zlewu ciepłey wody, pieszczone członki twoje zływać będą. *Hul. Ow.* 48.

BLUSZCZOKRĘT, BLUSZCZOPRĘT, u, m. thyrusus. *Mon.* 75, 588. der Thyrſuſtab, Epheustab. Bachantki z gierkim w ręku bluszczoprętem, Szym. S. W. 58. BLUSZCZOKRĘTY, a, e, obwiniony bluszczem, mit Epheu umwunden. Bluszczokręty koſtur. *Mon.* 75, 595. BLUSZCZOPERZ, a, m. ziele, liście ma bluszczowemu pobdobne, gramen Parnassi, Parnaßgras. *Syr.* 1308. blyszczyki, ziele. BLUSZCZOWY, a, e, tyczący się bluszczu, Epheu =, Roff. блюшевый, плюшевый. Boh. břectanowy, Rag. barſctąni; Croat. berslyenov; Sorab. 1. wihyvitóhřtkowě. Liście bluszczowe. *Syr.* 612. - §. Do bluszczu i iego liśća podobny, epheuartig. Bluszczowe rycie na kubkach. *Cn. Th.* - BLUSZCZYC, czyn. nied, ubluszczyć, dok, bluszczem obwiać, mit Epheu umwinden. Satyr ubluszczony w wieńce. *Morszt.* 65. BLUSZCZYK ob: Bluszcz poziomy.

BLUY, - uia, m. blujący, często, rzygacz, ein Spener, Brecher, der sich oft übergiebt. *Croat. blyuvalacz, Rag. bgljuvalaz; Eccl. блавамєл, Naydowali się i ranni bluie, co na czoce womitowali, zalewali się przed porkarmem. Pilch. Sen. lift. 3, 13. §. Botan. psi bluy, ziele, dactylis. Linn. - Hundsgraß. Psi tey trawy do swego czszczenia używaią, zaczym womity miewaią, i zład nazwano ią psim bluiem. *Syr.* 1305. et 1303. - BLUŻKA, i, ż. Rag. bgljuvacizza; *Croat. blyuvachi-cza; z która bluie, rzygaczka, płe Brecherinn, die sich übergiebt.*

BLUZGAC, BLUZGOTAC, czyn, nied. płeść; wygadywać, jąbbern, schwaßen. Jaka taka rozgadawszy się mocno, trzepie, bluzga, co iey tylko wpadnie na ięzyk. *Mon.* 74, 141. Wolno każdemu, co tylko ślina do gęby przyniesie, bluzgać, wolno potwarzać, jąiać, szydzić. *Boh. Diab.* 337. Był on wielki opoy i zuchwały gębacz, pił i blnzał, *Pilch. Sen. lift. 2, 361, Bluzga, co ślina niesie, nie ma w gębie tamy, Gorsząc młodzi wiewinną i uczciwe damy. Nar, Dz.* 3, 232. Bluzgać bez braku musiemy, kiedy bez przeſtanku mówić chcemy. *Zab.* 6, 318. Bluzganie śmiafe, *Mon.* 74, 144. Jak zagrozić obcym ięzykom bluzgania. *Teat.* 30 b, 146, (Schmähreden). - §. *Transit, Uſta glupich bluzgoćą sprosność.* *Budn, Prov.* 15, 2. („albo bluzgaią, „not.)

BLUZGIER, BLUSKIER, u, m, palatynek kobiecy, ein Weißberalatin. Zaczął dyskurs o bluzgierach, które iuż z mody zaczynały wychodzić, *Kras, Pod.* 1, 148. - *Mon.* 72, 21. (porówn: rańtuch).

BLUZGOTAC ob: Bluzgać, BLUZNIC czyn, nied, zblužnić dok, gadać złošliwie, nic do rzeczy, przeciw zdrowemu rozumowi, jastěrljich reden, höchſt unvernünſtig reden, jastěrern. Jakbyś umyšlnie przyszedł, żebyś przeciw niey blužnił. *Teat.* 24 b, 9. *Slovac. blauznjim blatero.* - §. Szczególnie: gadać przeciwko bogu i bozkim rzeczom, gotteſlasterlich reden, *Croat. blazniti, Boh.tauhati se, (porówn: urąć się)*, *Carn. s帅entam, shentujem, klafam; Vind. bogakleti; opfovatti boga; Roff. богооборствоватъ. Blužni, kto boigu przyczytuje, co mu przyczytano bydź nie ma; abo uymuie, co nie ma bydź uymowano, *Sax. Pofl.* 37. Arcykapłan rozdarł szaty swoie, mówiąc: zblužnił! *W. Pfl. Mn.* 164. W utrapienich ludzie niech nie rozpatrzając, ani blužnią. *Haur Sk.* 56. - Z czwartym przypad

128

BLUZN.

BLWAC. - BŁYSK.

kiem: blužnić kogo, einen lästern osobliwie boga i t. d. Dlaczego blužni niezbożnik boga! *Budh.* Ps. 10, 13. Z gniewu niepohamowane go boga blužnił. *Haur Sk.* 56. Bluźnisz maiestat boży, gdy to powidadas. *Smotrz.* Ex. 52. Bluźnisz świętych, blužnisz też w świętych boga swego. *Paszk.* Dz. 97. Biernie: Prawda często bywa zblužniona. Sk. Dz. 50. Iżona gelästert. BLUZNIENIE, ia, n. łzenie, osobliwie boga, blužnierstwo, das Lästern, die Gotteslästerung. Aryańskie fałsze i blužnienia. Sk. Dz. 269. Słuchaiąc tego blužnienia okruznego imienia boskiego, rozgnował się. W. Pofl. W. 3, 441. - BLUZNIERCA, y, m. 2. BLUZNIERZ, d, m. 1. blužniacy, łżyciel, osobliwie boga lub rzeczy świętych, der Lästerer, Gotteslästerer. Rag. bogopovnik; Slavon. bogoplovács; Boh. ruhać; Croat. blaznik; Dah. boghopfzovnik; Eccl. благохулынкъ, похулыпель; Carn. shentuvazv; Vind. shentuauz, bogoklinjauz). Zowią Turcy Persów blužnierców imienia proroka świętego. Kłok. Turk. 148. Teodotus blužnierz nauczał, że Chryflus nie był prawym bogiem. Sk. Dz. 98. Tak rozumiał blužnierz Apollinaryusz. Zrn. Pfl. 29 b. Pierwey był blužnierzem i prześladowcą i potwarcą. I. Leop. 1. Tim. 1, 13. Blužnierze a matakce a zwodnicy słowa bożego. *Rey Pfl. G. g. 4.* BLUZNIERZEM go osądziли. *Baz. Hst. 8o.* Odstapiwszy od blužnierzów, zostanę przy wyznawcach wiary. W. Post. praef. - BLUZNIERKA, i, ž. która blužni, łżycielka, Vind. okliniarza, przekliniarza, die Lästerinn, osobliwie boga i rzeczy świętych, die Gotteslästerinn. Blužnierka to wielka była, o bogu i nieśmiertelności nic nie trzymała. *Birk. Zyg.* 54. Machlerową naleziono bydź blužnierką przeciwko bogu. *Gorn. Dz.* 7. Będąc blužnierką na boga, do prawa małżeńskiego przypuszezoną bydź nie może. Sk. Zyw. 2, 24 b. BLUZNIERSKI, a, ie, BLUZNIERSKIE, BLUZNIER-SKO przysłk. Iływy, szyderłki, łzący osobliwie boga i rzeczy świętych, *Croat. blazingiv*; *Boh. rauchawń*; *Vind. preklinski*, bogoklinjaft, bogoklinski; *Roff. благохулыны*, lästerlich, gotteslästerlich. Ten człowiek nieprzestawa mówić słów blužnierskich przeciw zakonowi. *Biat. Pofl.* 105. Przeciw bogu blužniersko gadał. *Bals. Sw.* 2, 395. O pochodzeniu Ducha S. arcy blužniersko pisał. *Sak. Persp. D.* 4. Blužnierskie mówili. *Radz. 1. Mach.* 7, 41. (blužnili *Bibl. Gd.*). Blužnierskie odpowiedział. W. Pst. W. 2, 45. Słowa blužniersko mówione. *Susz. Pies.* 2, E. 3 b. - BLUZNIERSTWO, a, n. złośliwa potwarz, głupstwo oczywiste lżenie, osobliwie zaś przeciw bogu i rzeczym świętym, *Croat. blaznowšt, blaznowšt*; *Rag. psovka, psooft*; *Sorab. 1. cježki swar*; *Vind. prekljinanje, leshtruvanje, bogoklinenje, bogokletva, bogoklinioft*; *Carn. shent, klasarya*; *Boh. rauhawoſt*: *Roff. благохулыje*, благохулыство: *Eccl. трибálájna*, благохулынichество; das Lästern, die Lästerung, Gotteslästerung. Blužnierstwo może się ściągać na zle mowy, tak przeciwko ludziom o rzecz bozką iako na przeciwko bogu. *Sekl. Marc.* 7. Samemu bogu nie przepuścił swojém blužnierstwem. *Haur Sk.* 56. Słuchay, co za blužnierstwo! blužni maiestat boży. *Smotr. Ex.* 32. Aryusz, przodek i ociec blužnierstw na iedynego syna bożego, i na ducha S. Sk. Zyw. 2, 51. BLUZNIWY, a, e, blužnierski, łżywy, lästerlich, lästernd, gotteslästerlich,

*Croat. blazingiv*). Przy tym dwoiem omylnem, rozumiał i owo trzecie blužniwe, że Duch Sty od oyca zftąpił. *Smotr. Ap.* 41. Co blužniwsze na syna bożego od Aryanow mówić się mogło. ib. 42.

BLWAC ob: Bluć.

BLWOCINY, - in, liczb: mn. co wybluto, zrzucono, das Ausgespieene, Weggebrochene, Rag. Bosn. bgljuvottina; *Sorab. 1 bluhwanki*; *Roff. bławopinna*. Pies waca się ku blwocinom swoim. 1. *Leop. Prov.* 26, 11. (ku zwróceniu swemu. 3. *Leop.*). Piany wala się w blwocinach swoich. *Radz. Jes.* 19, 14. (w zwracaniu swojém. *Bibl. Gd.*.) Otrąci rękę o blwocina (blwociny) swoie. *W. Jer.* 48, 26.

BŁYKTRY, ELIKTRY, - ów, liczb: mno: błyskotki, Schimmer, leerer Schein. Dusie grunt, reszta kliktry. Teat. 43 c, 19. Wyb. *Vind*. blefhenie, fleparia.

BŁYSK, u, m. błyszczenie, blask przerazliwy, szcze-gólniey błyskawicy; błyskawica, das Bližen, Strahlen, Schimmeru, der Bliž, der Bližstrahl, *Boh. et Slovac. bleſſ, blifkani*; *Sorab. 1. bleſſ*; Carn. et *Vind. blisk*, blifkanje, *Roff. cíňnie*. Straszny szereg tarczy z silne-mi pociſki, Całą przefstrzeń napełnia okropnemi błyski. *N. Pam.* 22, 113. Beły Jowiszowe w przykry polerowne błyski. *Zab. 12, 241.* Przelot byſtrzeysy nad błysk-piorunowy. *Hor. 2, 118.* *Nar.* Piorunnych tylko błysków światłość przerazliwa, Biie w oczy, gdy nieba na wylot przeszyna. *Dmoch. Sąd.* 24. Burze czarne z grzmotem daią błyski. *Kulig. Her.* 311. - BŁYSKAC niiah. *Kontyn. BŁYSZCZEC*, *BLESZCZEC niedoh*. BŁYSNAĆ, zabłysnąć, blysnął, błysnęło, błysło, *iedntl. blaski wydadź, łśnić się przerazliwie, schimmern, bližen, glánzen, leuchten*; *Boh. błysſteri, błysſtjwam*; *Slov. błyskati, błysſám*; *Sorab. 1. bokſati, Croat. bleſzikati*; *Vind. blifkati, blifkam, blifkazhem, blifketati*; Carn. bliskatshem, lěshkazhem, leshketati, lěshketám sijati; *Eccl. блистатъ, сиять, сѣвтиить, Roff.*, блеснутъ, блистатъ, лоснѣть, возстаютъ; *Sorab. 2. mürkofaſt*; *Bosn. sinuti, prosjatti, svitliti, sjatti*; laskati; *(Vind. bleſhiti = ślepić kogo, mamić)*. Oba miecze błysnęły, iako lyskawica. *Fabl. Tel.* 287. Co za iskrzący widok błiskie krzaki daią, zmarżą rośą ich ciennie każąki błyskaią. *Chodh. Kost.* 15. Krew się to-cy a żelaza błyskaią. *Tward. Wt.* 66. W hucie trafia się czasem, że wszysłek ogień na przód się zwróci, a na zadnych tyglach ani błysnie. *Torz. Sz.* 111. (ani się iskrzy, bynaymnie ognia niemasz). Grom błyskaiący. *Bard. Luk.* 14. (błyskawica). *fgg.* Szcześć trochę błysnęło, iednak nie długo trwało. Sk. Dz. 536. Błysnęło mu światło rozumu. *Mon. 79, 508.* (es gieng ihm ein Licht auf). Ach coś mi błysnęło; iuž przypominam sobie. *Boh. Kom.* 1, 310. (ochapia mi się, mit schwebt etwas vor, fährt mit durch den Kopf). Błyska w iego głowie. *Oss. Wyr.* (pſtro; nic gruntownego). §. Blyſkać czym, mit etwas schimmern, funkeln, bližen. Gwiazdy nieporuszone własnym błyszczą światłem. *Wyrw. G.* 52. Błyśniy błyskawicą, a rozpłosz ich. *Budn. Ps.* 144, 6. Błyскаć będę mieczem moim po twarzach ich. *Budn. Ez.* 32, 10. Tak mieczem błysnał, iako więc błyskaią Pełne swych gromów i piorunów nieba. *P. Achan. Jer.* 112, Widząc, że ku nam mieczem Kormak.

BŁYSK. - BŁYSKAW.

BŁYSK - BOAZERYA.

129

mak błyska, szedlem prosto ku niemu z memi rycerzami. Kras. *Oss. E.* 2 b. Bleszcza oczyma i zęboma, a nie widzą szpetności swoiecy. *Gif. Post.* 169 b. Błyska-nie, Biysnienie, błyszzenie - błysk, blask, daż Bližen, Schimmern, der Bliž, der Schimmer. Sorab. 1. błysfani. Sertoryusz błyskaniem armaty Łuzytańskiej o-czy woyśka naszego przerażał. *Warg. Wat.* 513. (blaskiem ich zbroi). Honorów czeste błyszczenie. Teat. 46, 6. Nie są światłem błyszczenia, co ledwo się ściwniły, Jowszem gdy zagsną, większa po nich ciemność. Kras. Wf. 53. Nagłe błysnienia dowcipów bytrych połączać trzeba z światami pilnych namysłów. Nag. Fil. 155. BŁYSKA się, zaimk. *bezosob: lyśka się, Sorab. 1. ho błyska; Croat. bliżsichesze; Carn. bliska se, bli-shy se; Vind. bliska, se bliska, eż bliżet. - BŁYSKAC się, BŁYSZCZEC się, zaimk. osob. Iśnić się, migać się, Boh. bleyfati se, bleyſławam se, ſtkwiti se, krypte'ti ſc. Slovaci blyſſtjim se, bleſſati se; Sorab. 1. boſtu ho, błoſcju ho; Sorab. 2. ze bliſkotąſch; Vind. lifkati se, ze leſketati, bliſheti; Eccl. Błewjamisca, Błewjaюscą. Bosn. trifsetiti, ſiſſati, mugniti, schimmern, bližen, funkein, ſimmern. Już zewsząd ostre błyskai się broni. P. Kchan. *Jr.* 534. Złoto, żelazo, herby, swietne frocie, Polerowane błyszczaja się zbroie. P. Kchan. *Jr.* 534. Blask widzą, a nie widzą, co im się świeci, a co się im bleszczy z blasku onego. *Rey Post.* M. m. 1. BŁYSKACZ, a, m. błyskaiący; błyskawicę rzucaiany, pioruniały, der Bližer, Bližſchleuderer, Donnerer. Slovac. bleyſač; Croat. bleſzikavecz; Dal. *zevalacz. BŁYSKAWICA, y, z. błyskawica, der Bliž des Wetterstrahls; Slovac. bližſanj, Sorab. 1. blyſk, błyſkani; Croat. bliſzikanye; Vind. bliſk, grumſki bliſk; Slavon. múnja; Roff. móahń; móahńe. Blyskawica*, płomień szybko na powietrzu migaiący. *Wyrw. G.* 52. 'para siarczyfta zmieszaniem się z innemi, zapalona. Boh. *Diab.* 171. Po burzliwém niebie błyskawica uwija się. *Tward. Wt.* 80. §. Blyſk, blaſk, błyskanie, daż Bližen, Strahlen. Ani polor żelaza, ni z dział błyskawice Urażały subtelney dzicinnney zrzenice. *Tward. Wt.* 6. §. Kamień drogi, astrapias *Plin. Hist.* N. 37, 11. ein schr funkender Edelstein. *Cn. Th.* - **BŁYSKAWICONOSNY, a, e, Roff. molń'ehočnyj, piorunonošny, bližtragend. BŁYSKAWICZNY, a, e, Vind. bliſkni; Eccl. molń'ehałmatsamenh, należacy do błyskawicy, Bliž -, den Bližſtrahl betreffend. Błyskawiczny poſtrzegacz, fulgurator, u Rzymian, wykładacz błyskawicy, wrózek z błyskawicy, Mačz. der Bližausleger, Bližprophet. - BŁYSKAWKA, i, ž. rzecz błyszcząca się, etważ Bližendeš, ſimmeruđes. Dobył błyskawki - błyszczącey szpady lub szabli. Tr. - et żog den ſimmernden Degen. Błyskawki, błyskotki, ozdobki, cacka dzieciinne, fraszki, Flitter. - §. Błyskawka, kruszec, składany z drobnych łusek, w palcach rozcieraiący się na łyśnictwo odrobiny. Kluk *Kop.* 2, 218. Roff. blicętnyknb; Eisenglanz, Eisenglimmer. BŁYSKAWY, BŁYSKLIWY, a, e, Slovac. bleſkawý, Roff. blicętmalebnýj, Boh. bleyſkawý, ſtkw'elš, Vind. bliſketliu, bliſketežhen, Eccl. Błewjamisca, błyszczący, blaſk wydaiący, ſimmernd, gląnzend, ſchimmernd, bližend. Lśnło lice iey a wzrok iey był błyskawy, tak żem się iey łgłk. 1. *Leop. 4. Ezdr.* 10, 25. (rozświetom I.

cilo się. 3. *Leop.*). Róża krucha a błyskliwa. *Przyb. Luz.* 280. Roff. blicętmalebnosz, Blyfkawość. BŁYSKOT, *BLESKOT, u, m. BŁYSKOTEK, tku, m. BŁYSKOTKA, i, ž. błyskawka, trzęsidło łyśnictwo, fraszka pozorna, Roff. kłęstka. bлюстka. błęstochka, Vind. fleparia, bleſhenje, Flitter, Flinder, Flinderlein. Byšbyrym okiem rozona złoto od płoły, Od mężkich ozdob zwodne odłączy błyskoty. *Dmoch. Szt. R.* 20. Dowcip przez ubieganie się za blyſkotkami ſlaie się płochym. *Pir. Wym.* 5. Uciecha w świata prożności jest tylko błyskotką. *Weg. Mar.* 3, 196. §. Bleskot ognia był widziany. *Biat. Odm.* 41. - blask, błysk, Schein, Schimmer, Wiederschein. BŁYSKOTAC, - otał, - oce, niikak. niedok. polyskiwać czym, błyskać czym, Vind. bliſkati, bliſketati, bliſkezhem, bliſkazhem: Carn. leshketati, lěshketám, lěshkazhém; Croat. liſzkechem, leſzetam; Sorab. 2. ſe bliſkotasch, Ger. womit funkeln, schimmern, paradieren. Kto ma ciemno w głowie, rad błykota gwał阶dizitą piersią. *Oss. Wyr.* - BŁYSKOTNIK, a, m. Roff. błačmochnik, co błyskotki, trzęsiła robi, der Flinkermacher, Flittermacher. BŁYSKOTNY, a, e, błyszczący, błyskotny, Iśnity, migaiący, bližend, ſimmernd, funkeind. Blyſkotne kirysy. *Stas. Num.* 1, 219. Niebo lazur błękitną maćzą przyodziewa, 'Po nim zaś złote cętki błyskotne rozsiewa. *Zab.* 15, 156. BŁYSZCZADŁO, a, n. błyskotek, trzęsidło Iśniste, Flitter, Flinker. Tu przyczepia kwiatek, tam trzęsawkę, owdzie błyszczadła, czasem zaś piękrydła. *Mon.* 65, 610. BŁYSZCZAK, a, m. motyl dzienny, Nymphalis fris, maiący skrzydła mieniące się. *Ład. H.* N. 110. - Kluk *Zw. IV*, 390. ein Schmetterling, Iris, ein Tagvogel. - §. Robaczek, złotnik, S. Jana robaczek. *Cn. Th.* 37. daż Johanniswürmchen. - §. Muszla morſka, świetlik, Solen. *Cn. Th.* die Nagelmuschel, der Solemit. - BŁYSZCZYKI ziele ob: Bluszczoperz.

BÖ.

BO! Spoynik, wyrażający przyczynę, z bowiem, albowiem; ponieważ, denn, weil. *Eccl.* 60, понеже, поопому что, для шогo что; напреді речені у славянѣ не полагаемся; малороссі обаче инапреді речені полагаюмь; Boh. neb, nebo, zagiste; Slovac. nebo; Sorab. 1. bo, pjeło, pjełož, dokalj, dpj; Sorab. 2. ho; Bosn. bo, jerbo, jere, jer, ar, zaſcto; Croat. hó, kayti, ar, ſloti, zbog; Slavon. 'jerbor, jer; Dal. jerbo, jer, je, ér, ſloti; Marit. zách; Vind. kir, dokler, potehmal, ſakai; Carn. ſakaj; Roff. 60, ибо, убо, занè, занеже. Słuchaycie, bo osobliwe rzeczy mówić będę, nie idę, bo ſlotię; i nie zatrzymam się, bo nie odchodźę. Teat. 29, 28. - NB. Zwyczaynie, 6o kładzie się na samym początku propozycyi, zamykaiącey przyczynę; wjątki z tey reguły są rzadkie, u. p. Ależ bo sieftrzyczko nie lubię, żeby mnie tak śpiegowano. Teat. 49 b, 49.

BOAZERYA, yi, ž. z Franc. ſaſlowanje, daž Tāſelwerk, die Tāſelung, Futrowanie pokoiów, eo dziš zowiemy

17

150

BOB. - BOBEK.

boazeryą, daie się z desek cieńkich, od podłogi, aż do
samego sufitu. Switk. bad. 162.

BOB, u, m. gatunek iarzyny. Syr. 1025. - Kluk Rosł. 1, 225.
RADC Boh. et Slov. bob; Sorab. 1. et 2. bob; Vind.
b - b. bob, Carn. bób, Croat. bòb; Dal. Slavon. bob;
f - b. Roff. 666b, Hung. bab, Lat. faba, Jtal. faua,
f u. die Bohne. Bob abo groch Turecki, phaseolus.
b - hn. Linn. Bosn. posciagn, fafuo, fafugl; Rag. po-
ſćjagn, die türkische Bohne, Schminkbohne. Bób Egipt-
ski, bób wodny, colacasia, die Egypſtische Bohne, die
Wasserbohne. Syr. 1028. et 1035. - §. Bób kamienny,
tyczna wyka, palnik ogrodny, anagyris Linn. det
Stinkbaum, Bohnenbaum, Syr. 791. Carn. pavos, smer-
dliva, §. Slavon. arabski bob = kawa. §. Bób morſki,
umbilicus Veneris, kamień, pannom wdtężność ma
iednać, które go noszą. Sleszk. Ped. 408. der Nabel-
ſtein, Venuſſtein. - §. Boby abo iądra kurów. Zabk. ml.
331. die Heckdrüsen oder Hoden der Hähne. - §. Plama
na zebach końskich, die Bohne auf den Zähnen der
Pferde, der Bohnenkern, der Kern, die Kennung. Koń-
skie zęby są brudne, niegładkie, maiąc dołki bobem
końskim zwane. Kluk Zw. 1, 157. §. Trsl. bób, bier-
ka, łos, koſtka, calculus, że go używano w Atenach,
gdy lud urzędników obierał. Kras. list. 103. Kréska,
das Botum, der Ausſpruch, die Stimme, das Loob. Je-
śli los mi przezryła czarnego bobu. Pot. Syl 303. (nié-
szczęścia).

BOBAK, a, m. świszcz, mus marmotta. Zool. 346. - Haur. Sk. 304. Mus bobaque naszym ieſt właściwym Ukraińskim i Podolskim zwierzęciem. Kluk Dyk. 1, 366. Murmelthier, die Bergräze. Bobakowi Polskiemu imię świszcza dawiają; lecz bobak albo świszcz Polski, Moraz albo świszcz Kanadeński, Kawia abo świszcz Bahamski, Krycet abo świszcz Strazburski, cztery są różne gatunki. Zab. 12, 196. §. Małe dziecię zowią pictureszenie bobo, bobak, bobek, zärtlich; ein kleines Kind, ein Püppchen. Pień nieociosany, niezgrabny, od głowy do nóg równy, od kochanego tatunia zwany bywa bobakiem. Zab. 13, 64.

BOBEK, bka, m. zdrbn. rzeczown. bób, mały bób,
Boh. bobeſ; Rag. bobizza, bobak; Bosn. bobak; Croat.
bobek, bobicza; Hung. babotska, Dal. bobak; Vind.
bobei, (Vind. bobeka, sernu = iagoda), Roff. 660b',
660b'čk', eine kleine Bohne, ein Bohnchen. - §. Bob-
ki, dla podobieństwa iagody drzewa wawrzynu, die Lor-
beere, bacca lauri; potém drzewko samo, wawrzyn,
laurus nobilis. Kluk Dyk. 2, 74. der Lorbeerbaum, bob-
kowe drzewo, Vind. javorifhka bobeka, lorbar, javori-
ka, lorvrika, lorbar; Bosn. lovorika; Croat. lovarika;
Dalm. lovorika, yawor; Sorab. 1. sorberna. Od nay-
dawnieyszych czasów gałazki tego drzewa wieńczyły bo-
haterów i poetów; u. p. Wieniec z lauru abo z bobku
żołnierzom kładziono. Sk. Dz. 103. Ztąd bobki, wa-
wrzyny, laury, wieńce laurowe, Lorbeertzeige, Lorbeet-
ktanze. Rzym cały z pańtwem Cezarowi kwitnie bo-
kiem. Chrośc. Luk. 274. Z nim naſtawiają lata Satnrno-
we, Jemu teatra buduią, Jemu bobkiem obeliszki snu-
ią. Tward. Misc. 6. Oliwy spokoyne bobki wiekuiste
kwitną. Leszcz. Class. 6. - §. Zartem bobki, łayno ow-
cze, kozie, mysze, iełenie, do iagod bobkowych podo-

BOBIASTY. - BOBR.

bne, Schaſſorbeeren, Ziegenlörbeeren, 1c. Niedersächs. Kd-
thel, Köttel. Roff. 660k'; Vind. ouzhji klat, ouzhji
lorbeh, vorbar). Tu leży, co chciał z kieſpłtwa miec krót-
ki nagrobek, Pigułka Amalthei, vulgo kozi bobek. Sieł.
411. BOBEŁKA, i, ż. krówka, ein Noſkäfer, Mist-
käfer. Tr. - (Bosn. bobak, çrrivak, cantharis).
BOBIASTY, BOBOWATY, a, e, na kształt bobu, boh-
enanhlich, bohnenartig. Kamień bobiasty, cyamea. Plin.
H. N. 37, 11. ein bohnenartiger Edelstein.
BOBKOWY, a, e, laurowy, wawrzynowy, Lorbeer =,
Boh. bobkow, Sorab., lorbernowé, lorberski; Croat. lova-
richni; Carn. lorbarjov, Roff. λαφόνη. Drzewo wa-
wrzynowe abo bobkowe. Otw. Ow. 31. Croat. jaworika,
lorvrika; Carn. lorbar, Roff. λασβ'; Vind. lorbar, lor-
berjevu drevu; Boh. bobłowy ſtrom. Liście bobkowe,
Kluk Dyk. 2, 74. Slavon. lovorika, Lorbeerblätter. Wieh-
ce bobkowe. Past. F. 259. Wieńcy czoła bobkowemi
odziali, na znak zwyciężtwa. Pot. Arg. 308. - Otw. Ow.
224.

Dalsze pochodz: bobowiny, bobowisko, bobownica,
bobownik, bobowniczek, bobowaty, bobowy.

BOBO, a, n. BUBA, y, ž. ſtraszydło, ſtraszydelko, ſtra-
szek, Carn. bavz; Boh. bubák; Roff. et Eccl. бýка,
kóka, der Popanz; Liefland. Bubbull); Kneſt Kuptrecht,
Kinderschreder; (Niedersächſ. Bulleklaus). Bobo czyli
mały dziwoſtorew, który bywa przytomny schadzkom
bab na łysey górze, w kształcie capa lub kota. Teat.
11, 5. 108. Któż więc wolny, kto mądry, i kto pan nad
sobą? Kto ubóztwo, śmierć, więzy, ma za próżne
bobo. Zab. 13, 152. Przysunąlem, fię bliżeż to bobo
ogladać. ib. 11, 404.

BOBOWINY, - in, liczb. mn. bädyle bobowe, Rag. et
Croat. bobovina, Bohnenstroh; Vind. boboushina; (Roff
660b'ーヴa łypliny bobowe). Slovac. bobowa łama; Hung.
bab - szalma; Carn. bobovnéza; Vind. boboushina, bo-
bouna, bobouja łama. BOBOWISKO, a, n. pole bob-
bowe, rýſko bobowe, Boh. bobowſſte; Vind. bobouji-
she, bobouje, bobouna gniva; Roff. 660b'овникb, der
Bohnenacker. BOBOWNICZEK, czka, m. gatunek
przetaczniczka, veronica anagallis aquatica Linn. Klink.
Dyk. 3, 154. Waffergauchheil. BOBOWNICA, y, ž.
ziele, samolus rodzay. Kluk. Dyk. 3, 48. das Běſchlecht
der Bungenpflanzen. BOBOWNIK, a, m Veronica becca-
bunga, gatunek przetacznika. Kluk. Dyk. 3, 154. die Bach-
bunge. Fundz. 90. Roff. иб'унка; Rag. et Bosn. bobovnik,
fabaria herba, telephium. Croat. bobovnyak, Waffet =
bohnen; Eccl. 660b'овникb, fabata, Vind. bobovez, =
rzežucha; Sorab. 2. bobownik - Dreplätt). BOBOWY,
a, e, od bobu, Boh. bobowh; Rag. bobov, Vind. bo-
bouni; Carn. bobóve; Sorab. 1. bobowé; Croat. bobov,
bobni, bobji; Bosn. bobni; Hung. babbólvaló; Roff.
660b'овын, Bohnen =, Ziarna bobowe. Kluk Dyk. 3, 161.

BOBR, - bra, m. zwierzę ziemnowodne, der Biber, Boh.
et Slovac. bobr, bober; Roff. 660b'; Sorab. 1. biber,
Carn. pibr, lěl; Vind. pibra, piber, breher, dabar;
Bosn. bobra, bobr, dabar; Croat. brèber, dabar, Rag.
Dal. Slavon. dabar; Jtal. bebero, bevero, Hisp. befro,
Gall. bievre, u Klaudyan. bebrus, u Plin. hiber, Lat.
fiber, Anglsax. befer, befor, Suec. befwer, Jsl. bior,
bifr, Angl. beayer); Bóhr długi na dwa łąkcie, ciało-

BOBR.

BOCH.

131

porosłe dwoistym włosem, krótszym miękkim i drugim
gęstszym łsnącym się. Ogon łuską naksztalt pargaminu
okryty. Przebywa w lasach nad wodami. Zool. 341.
Kluk Zw. 1, 373. Bóbr suchowodny. Biel. Myśl. A. 4.
Bóbr roczniak, Roff. srepeł ob: iarczak. Bóbr młody
Kamczatskie Roff. kołmák. Pomieszkania bobrów, ob.
żeremie. Bóbr płaczliwy. Zab. 9, 362. Eyss. ratując się
 płacze, er weint, wenn er sich nicht anders mehr hesten
kann. Płakać iak bobr = rzewnie, bitterlich weinen. Syn
macierzyński słysząc napomnienia, Rzewnie się, iako
mówią, 'bóbr, roz płacze. Pot. Syl. 369. Poyźrzyże też
i na mnie, o mój Jezu dobry, Day grzech poznać, day
mi nań płakać, iako bobry. Pot. Zac. 57. - Okupić
się iak bóbr ftroiami, z powodu bayki, iakoby bóbr,
wiedząc, że go naywięcøy dla ftroiów gonią, gdy ucie-
ka, sam ie sobie miał odgryźć, żeby tym zaspokoiwszy
łowców, sam uszcdł; Fzop. 56. = bardzo drogo się oku-
pić, sich fehrt theuer loskaufen. Nie dosyć byłoerkwie
przedmieyskie im złupić, że się każda musiała iako bóbr
okupić.... Zimor. Siel. 250. - 2., Bóbr rzěka w Litwie,
Wyrw. G. 21. ein Fluß in Litthauen. - BOBREK, - brka,
m. rodzay roślinny, menyanthes. Kluk Dyk. 2, 119.
ein Pflanzengeschlecht. Bobrek tróyliftny, Roff. cmpłà
ob: strzała. BOBROSZCZUR, a, m. castor moscha-
tus, w Litwie się nayduie; ma kształt kreta, da dwa
razy większy od niego. Sposób życia z bobrami iedna-
kowy. Kluk Zw. 1, 375. die Biberraße. BOBROWAC,
- ował, - uie, intransit. niedok. brodzić iak bóbr
w wodzie, w błocie, im Wasser, im Sumpfe waten,
wie ein Biber. Nie Don, nie Dunay był nam nieprze-
byty, Grzmiała szumnemi Rodope kopyty, Grzmiała; i
Polskie bobrowały konie po Propontyzdie i złotym Stry-
monie. Tward. Misc. 60. - §. Fig. et transl. Wrozko-
szaeh po uszy bobruiesz. Wad. Dan. 167. (brniesz,
zatopiony). Bobrować, grassari. Dasyp. Aa. 2. herum
schwärmen. Bobrią w spłižarni, w komorze młodzieńcy.
Chrośc. Ow. 9. (gmerzą, herum fuchen, durchplündern).
BOBROWNIA, i, ž. gniazdo bobrowe, gon bobrowy,
der Bieberbau. Widać z tego regiestru, że te bobro-
wnie były porządne. Czack. Pr. 2, 264. BOBROWNIK,
a, m. łowiec bobrów, der Biberjäger, Biberfänger. Mie-
li dawni książęta swoich myśliwców, nazwanych so-
kолнicy, bobrownicy, castorarii. Nar. Hst. 4, 245.
§. Dawny urzędnik nadworny, ein ehemaliger Hofbeam-
ter. Kiedy w Polszcze nadawano swobody, uwalniano
od władzy Woiewodów, Kasztelanów, mincarzów, bo-
browników i łowczych Czack. Pr. 1, 69. et 2, 264.
BOBROWY, BOBRZY, a, e, należący do bobra, od
bobra, Biber =, Castor =. Boh. bobrowń; Sorab. 1. bź-
borowě, Roff. bóbrowń, Bobrowe ftroie, ob: stroy ).
Ezop. 56. Bibergeil, Vind. pibrou proshin, pibrovina,
pibrovu jaize; Carn. pibrovna; Dal. brebrova jaycza );
Bobrowy gon, bobrowe żeremie, ob: gon, żeremię.
Czack. Pr. 1, 66. Bobrowy kapelusz. Chetch. poprz. A.
2 b. der Castorhut. Bobrowy ogon, der Biberschwanz.
Karczemny iunak ma konexyą z bobrowym ogonem, któ-
ry póty iest wielki i dzielny, póki moknie w trunku.
Mon. 73, 309. Bobrowy kołpak, czapka iezuicka wy-
soka z okładem bobrowym. Weg. Lusk. - Eccl. bóbrow-
вана, мясо бобровое, bobrowe mięso. - Rodzay

bobrzy ma ogon łuską pokryty. Zool. 538. - Zab. 11
389.

BOCH; u, m. tulów, tulub oblupionego bydłecia. Wtod.
tułów woli. Cn. Th. der abgelederte Numpf des Ochsen
oder andern Schlachtoveshes, porówn: obs. Germ. Boch
pniak, kloc, Lat. med. buca, bucha. BOCHEN, - chna,
m. BOCHENEK, *BOCHONEK, - nka, m. zdrb., bryła
okrągława gruba, mały bałwan, der Klumpen, der Ver-
leib, die Luppe, der Leib, Laib, Laibel. Bochny mie-
dzi, bryły zlane. Cn. Th. §. Szczególnie chléb okra-
gły a gruby, ein Leib Brot, ein zu einem runden Köt-
per gesformtes Brot, ein Weck. Morav. bochnu, bochý-
nek, Boh. bochní, bochníček, pecen, pecnjčet, pokruta,
pokrutka; Slovac, bochnu, bochník, gulka, pokrutka, Sor.
1. kwojči kl'eb; Sorab. 2. pokšuta; Roff. kóprúra,
Croat. czipóv, (Croat. hlep, Vind. hlep, hliebez, hle-
bez; Carn. hléb, hlébz, hlébzhek, Lat. libo). Chléb
w bochnach. Haur Sk. 214. Dawano mu bochen chle-
ba na dzień z ulicy piekarskiej. Budn. Jer. 37, 27.
Wzięła dwieście bochnów chleba. Birk. Zyg. 49. Ciało-
gniotą w kupy, iż będzie iako bochenek. Sien. 591.
Z ciałta porobią się bochenki; które gdy się podnosić
zaczną, w piec iuž wypalony wsadzaią się. Kluk Rošl.
3, 262. Rozdawał braci po bochenku chleba. Pimin.
Kam. 342. Chleba bochenek dali ubogiemu. Birk. Dom.
80. Bibl. G. Jer. 37, 27. Do bochenka, nie do szabli
towarzysz, do stołu, nie do pomocy. Oss. Wyr. ein
Brotfreund, Tsafelfreund, der nut miteffen hilft und wei-
ter nichts. Przysł. Pomoże bochenkowi, iak mówią,
kukielka. Pot. Pocz. 714. (nie gardź nikim, może ci się
stać pomocą). BOCHENKOWATY, a, e, naksztalt bo-
chna, wecken förmig, wie ein Laib, laibförmig, knollig.
Z wody niezdrowey gardła narastają, maiąc gruzły bo-
chenkowate. Haur Sk. 99. BOCHENKOWY, a, e,
Slovac. bochni, należący do bochna, Laib =, Wecken =.
Towarzysz bochenkowy, darmoiad, darmostraw, próżna
strawa, próżny chléb. Oss. Wyr. ein unnüher Brot-
effer.

BOCHENSKI ob. Bochnia.

BOCHNA, y, ž. imiem białogłowskie, Benigna. Jabt. Her.
ein Weibername.

*BOCHNAR, a, m. gatunek monety, podobno od imienia
 sławnego w Polszcze mincarza. eine Münze, ein Geld-
stück. Ociec worków potrzeza, przebiera bochnary, Bo
podobno płatniejsze tam będą talary. Rey Wiz. 90.

BOCHNIA, i, ž. miało w Gallicyi, sławne dla żup soł-
nych, eine Stadt in Gallicien. Roku 1252. znaleziono
kruszec solny u wsi Bochni, która dziś miasteczkiem
iest, pól mili od Krakowa. Krom. 261. (ob: boch, bo-
chen). Koło Bochni bardzo błotna droga. Alb. z W. 8.
Bocheński, a, ie, od Bochni. - Bochner. Błota Bocheń-
skie, szkaradne, niezgłębione.

BOCIAN, a, m. ptak, ciconia, der Storch, Sorab. 1. ba-
cjen; Sorab. 2. boschon; Slovac. bočan, čap, Morav.
bogdál, bokdál; Boh. čáp, bočan; Bosn. bocjan, le-
lek, fctrrik, setrikonoga; Rag. et Dal. lelek, cnaplya;
Croat. strók, Slavon. róda; Carn. zhapla; Vind. fhtrok,
fhterk, fhtorkla, zhapla; Roff. боуӑнб gatunek czapli;
бӳӑнб, бусӗн, ardea ciconia; Eccl. бӳсӗн, ппа-
ма роду журавлинато; шеслонось bocian; Roff.

17..

32

*BOCIEM. - BOCWINA.

BOCZASTY. - BODAY.

aucmb, смерхв; ptak cały biały; gnieździ się na wy-
sokich drzewach, stodolach, domach; na zimę odlatuię.
Zool. 250. Przytaczaią też drugi rodzay bocianów, na
grzbiecie wszytkę czarny, a pod brzuchem trochę bie-
tasy; ale te nie legą się przy ludziach, ale na bagnach,
i to tedy iest bag, nie bociany. Sien. 292. Bociany plu-
gawe. Ban. J. 2 b. Dziobiały bocian. Przyb. Milt. 225.
Bociany nosem klekotaly. Ban. J. 3 b. Klekce, iako
bocian. Rey Zw. 62. - Rey Wiz. 50 b. (glocitań). Z te-
go klekotania bociana też klekotką, grzegotką zowią;
Flisy zaś księźzem Woyciechem. Klon. Fl. E. 4 b. - Bo-
cian żywi się żabami i inszym owadem. Na iedney łą-
ce, ftara to przypowieść, wół trawy patrzy, a bocian
žaby. Mon. 71, 755. Roman Ruskim książętom takim
prawem, iak bocian żabom panował. Stryik. 206. Cóż
za bocian, świat czyści. Gaw. Siel. 367. (wady drugich
wytyka). Wreszcie, nie mnie na cudze wady bydź bo-
cianem. Zabł. Firc. 69. (censorem). Kontent iak gdy-
by go bocian nosem iskał. Jabł. Ez. 15. (nie ma z cze-
go się cieszyć). BOCIĄNI, ia, ie, BOCIANOWY,
a, e, do bociana należący, Storch =, Boh. čapi, Röf-
sanowob; Croat. strókov). Trzeci rząd ptaków, bo-
cianowy. Zool. 217. Sądło bocianie do lekarstw wcho-
dzi. Kluk Zw. 2, 267. Bocianie gniazda, ein Storchneſt;
Vind. fltrokovu gniesdu), na masztach okrętowych, kosz
maytkowski, der Maſtkorb, der Mars. Maszty wyniosłe
z bocianiemi gniazdy Pod same gwiazdy, corbes, cor-
bitae. Klon. Fl. G. 3 b. - §. Botan. Bocianie noski,
ziele, ma na końcu noski iako bocianie. Urzęd. 286.
Vind. fltrokou klun, pumpava), gatunek ziela, żóra-
wiemi noskami zwanego, z mnieyszemi nasiennikani, geranium.
Kluk Röſl. 2, 269. Bodziszek geranium, ro-
dzay ten ze wszytkiem swemi gatunkami do imieniem
bocianich nosków, żórawich noskami znaiomy. Junlz.
351. Röſſ. журавлённой hocókb, Storchschnabel, Gicht-
kraut. BOCIANIE, - ięcia, u. pisklę bocianie, das
Junge des Storches. Bocianię z nosa, znać żórawie
z szyi. Wad. Dan. 6. - BOCIANEK, - nka, m. BO-
CIEK, - ćka, m. mały bocian, ein Storchgen. Nie wa-
dzi na bočka rzucić. Rys. Ad. 5. (gmin przebywanie
bociana na iakim domu ma za hasło szczęśliwe). BOCIANOWATY,
a, e, kształtu bocianiego, storchähnlich.
Bocianowata szyia.

*BOCIEM, spoyn. albowiem, bo, denn, Chwalcie boga;
bociem on rzekł, a na iego słowo wszystko się stało.
Wrob. Zolt. 352.

BOCIK, a, m. zdrb. rzeczownika bót, bót opięty, kształ-
tny, das Stiefelchen, Boh. botka, Vind. opank, zhish-
ma; Roff. canожókb. Na udatnych nogach znaczne
były bóciki. Otw. Ow. 93 §. Bót z krótszemi cholewa-
mi, pół bóta, Boh. pol auboti, Ger. der Halbstiefel. Ma-
te bóciki do półnogi, starym kroiem Hiszpańskim. Teat.
20 b. praef. §. Fig. Bóciki komu szyć. Teat. 22 b,
102. (dotki pod kim kopać, sidła mu źawiać, Gruben
graben, Fallen stellen). BOCISKO, BUCISKO, a, n.
Roff. canожище, bót stary, brzydki, nieksztątny, ein
hafflicher Stiefel. Palec mu z bocisków patrzy, iako
świat przestrony. Nar. Dz. 3, 55.

BOCWINA, BOTWINA, y, ž. 1., ziele, beta cicla, ga-
tunek ćwikły; 2., liście iey; 3., potrawa z tych liści,

chółodec. Kluk Dyk. 1, 69. - Ład. Hst. 17. Roff. бо-
мывнє, бошвянь; kisielec, naksztalt. Polskiego żu-
ru. 1., Weißer Mangold, weiße Beete, Nieders.
Betrje, Beißkohl. 2., die Blätter derfelben. 3., eine sau-
re Suppe daraus. §. Fig. Wychował się na boćwinie,
wychował się na żurze, za piecem, domator, er ist hin-
ter dem Oſen nicht hervorgekommen.

BOCZASTY, a, e, wielkoboki, groſſettig, von groſſen Sei-
ten. Ochraniali osła, aby mu tucz boczaſtą nie przepa-
dła. Jak. B. 85. (boki iego rozpychająca). BOCZEK,
czka; m. zdrb. mały bok, Roff. боюкъb, Boh. bůček,
Ger. das Seitchen, die kleine Seite. Boczku łyſcy.
boćku uzlocońy. Groch. W. 565. Matka dzieciąteczku
wiąże boczki, rączki, nożki. ib. 69. Boczkiem, z bo-
czka = z boku, von der Seite. Wieyskie domy boczkiem
obieżdża. Zab. 9, 575. Eyss. Miłośnie coś na siebie z bo-
czku poglądaią. Teat. 15, 83. BOCZNICA, y, ž. pobo-
cznica, poboczna strona, pobocze, stronica, die Flanke,
die Seitenstrecke, die Seite der Länge nach. Pomaczy wólu
po zadnich bocznicach. Cresc. 555. Bocznica baszty. Tr. -
BOCZNY, a, e, poboczny, bokowy, w boku, od boku,
Slovac. bočný, Boh. bočnj; Roff. боковы; Vind. na-
franſki, odſeben, Seiten =, Rana boczna. Zyrgr. Pap.
144. Cebryon, syn Pryama boczny. Dmoch. Fl. 2, 125.
et 1, 106. et 295. der natürliche Sohn. BOCZYC in-
trans. niedok. wyboczyć, zboczyć, dok. in bok wystą-
pić, wybaczać, vom graden Wege abgeben, einen Sei-
tenweg nehmen. Dobieżeć kresu życząc sobie prędzy,
Nie chęć zapomniałemi końmi boczyć więcej. Otw. Ow.
627. Przeieżdżaiąc tędy, miło mi iest. zboczyć rochę
z drogi, bym cię nawiedził. Teat. 54 d, 31. Panna ta
z dziką niechcią od młodzię boczy. Hul. Ow. 125.
(ſtroni od niey, unika iey, ſie flieht ſie, meidet ſie).
BOCZYC się zapiąk. 1., boki nadymać, nadymać się,
dic thun, sich auſblassen, prahlen. Boczył się paw', uk-
zuiąc swe cudne pierze. Ezop. 38. Ryba rzeczna poczę-
ła się boczyć i szlachetność swą nad morskie ryby wy-
chwalać. ib. 45. - 2., boczyć się, ſtrouić od siebie wza-
iemnie, unikać, einander meiden, flichen, haffen. Kiedy-
kolwiek się zeydą, choć ſie zrazu boczą. Prědko się z so-
bą zgodzą, prědko się ziednoczą. Pot. Arg. 543. - *2.,
boczyć się na kogo, krzywić się na kogo, marszczyć
się, dąsać się, ungehaften feyn, seinen Aterget auſſaffen.
Prawdę mu powiadają, a król się na nich boczy. Pot.
Arg. 74. (Bosn. bocittise, bedritti le, Roff. reßprimber,
na bok iść, po boku czyim iść, Boh. bocim ſe, boč-
wam ſe, opierać się bokiem o co, sich stemmen).

BODAĆ, BODAŻY, ob: BOSDZ. BODAK ob: Bodłak.

BODAY! BOGDAY! c. enclit. BODAYZE! BOGDAY-
ZE! wykrzykn. day boże, żeby bóg dał, aby bóg zda-
rzył! niech bóg da! Sorab. 1. bóh dahw, dał boh, Slov.
bodag; Boh. boday, bodayż, bohday, bodaypt (Boh. beh-
dá = da-li bóg); Rag. a dá, ò dá, oh à dá bogh da, ò
dá boogh da; Vind. bug dał, bugtuo, bug oteu! Gott
gábe! wollte Gott! Boday ta cnota dzisia w wielu ser-
cach była wyrażona! Birk. Dom. 74. Bogday takowymi
było, bogday było wielu, Co dobrzy gospodarze i oby-
watele. Kras. ist. 47. Wažny dekret Jozwego approbo-
wany od Pana, bogday tak wasze! Birk. Zam. 10. Bog-
dayžem iuž odstąpił mizernego ciała, Zeby dusza przy-

136

BOG.

BOG. - BOGACIEC.

Chcieyże się zmiłować, przebóg nademną. Paſſ. F. 112. - Niewiedząc co czynić z niewołnikami, puszczano ich przebóg. Biel. Kr. 494. (z milosierdzia, darmo, aus Mit- leiden). Nędznych i chorych przebóg puszczeno. Biel. Sw. 285. W prawničowie: Jeśli niewiasta wychorobie gieradę któreremu xiełza oddała z rąk swych łązkrywdy krawnych, przy czym i świadkowie byli, zowie się to przebóg darrować. Szczerb. Sax. 145. (z duchowny dar, geißlicze Scheufung). Z podziwieniem, dayże go bogu! (z dayże go katu, niech kaci wezmą, zum Henket, zum Gučuč. Day go bogu, iak Wpan czerftwy! Teat. 7 c, 41. Dayże go bogu, żle to w Polskim świecie, Gdy na seymiku opóy brydnie plecie. Bratk. H. 2. Dziekując: Bogu chwała! nie mam się na co uskarżać. Teat. 9 b, 15. Gott ſob! Bogu dzięki, uratowaliśmy go przerię. t. 54 c, D. 2. Chwała bogu, żem się pozbýł natręta. Mon. 65, 495. Chwała bogu, że przecie poszedł! Teat. 54 c, C a 2. - Wyhrzyk. O Boże komuž iuž ufać! Past. F. 111. Wielki boże! Teat. 12 b, 154. Mój boże, miły boże, żal się boże, mein Gott! lieber Gott! Gott erbarme sich! Ale miły boże, że się to cnota nigdy nie utai, Boh. Kom. 1, 341. Pożał boże. Zab. 12, 405. Koss. - Paszk. Dz. 65. Widzi, żal się boże, iż wojsko trawę ie ze głodu. Bardz. Luk. 93. Podobnie: Może ieft oszuſt, iakoż, panie boże odpuść, i z oczu mu patrzy. Teat. 26 c, 8. Dał nam ekonoma, bóg mu odpuść, częle- ka niedobrego. Teat. 54 c, C a. - §. Przysięgi i kłatwy: Przysięgam bogu, przysięgam boru, ut rełigiosiores solent, ne in vanum accipiti nomen (inde nieborak); similem mutationem habes nominis diabeł in iabło, z bóg świadkiem, bóg wie, dalibóg, Gott weiß! so wahr Gott lebt! Gott ist mein Zeuge! Sorab. piſhabow, piſhaham ſo k bohu, piſhamaszy bohi; Slovac. panu bohu prisam, prisaham. n. p. Bóg świadkiem, żem cię nie pозnała. Past. F. 145. Boga mam świadka. Bardz. Luk. 2, 64. Mam boga za świadka. Teat. 49 b, 65. To mówie, bóg wie, z saméy ku oyczyznie miłości. P. Kčin. Žer. 264. Bóg widzi, że ia o tém nie myślę. Mon. 74, 142. Jak bóg w niebie wiećcy nie mamy. Teat. 8, 67. et 54 b, 29. Jak mi bóg miły. t. 28 b, 24. Jak boga kołam, iak sobie dusznego życzę zbawienia, niech mi tak bóg miłościw będzie. Mon. 75, 347. Niech mię bóg ſkarrze! Teat. 28 b, 73. Boday mi tak bóg dał! Oss. Wyr. Tak mi panie boże dopomóż, wyraz uroczysté przysięgi, so wahr mir Gott helfe. Jam tego uczynku niewien, tak mi boże pomoż i wszyscy święci. Szczerb. Sax. 358. II. Przenośnie: Pan Bóg - ciało i krew Pańska, unser Herr Gott, das h. Saframent, die geweihte Hostie. n. p. Szylwachy, postrzegłszy xiełda z panem bogiem idącego, do broni woląią. Kaw. Nar. 10.

Pochod: boga, hogini, bogacić, ubogacić, zbogacić, bogacz, bogactwo, bogaty, ubogi, uboziwo, ubożyć; bogarodzica: bogdan, bogday, hoday, bogoboyny, bo-goboyność, bogobóstwo, bezbożny, bezbożność, bezbožnik; bogohwalca, bogomodlca, bogomódlstwo; bogomyłność, bogomyślny; bogonośny, Bogorya, Boguchał, Bogumił, Bogumita, Bogusław, bogosłow, bogosłowny; bożyć się, bożyszcze, bożek, bożeczek, bożę, bożątko, bożec, Bożena, bożki, boży, bożować się, bożnica, Ložniczy, bożogróbca, bożogrobski, Ložawo, Bożydar,

bożysko, nabożny, nabożność, nabożeństwo; pobożny, pobożność, zboże, zbożowy; Nieborak, nieboraczek, nieboracza, nieboga, nieboże, niebożątko.

2., BOG, BOH, u, m. rzeka w Polszcze. Wyrw. 7, 21. Kiecz. Zd. 9. ciał ſluß in Podolien.

**BOGA, i, ż. begini, die Göttinn. Słowa tam nie było słychać o bodze Palladzie. Pot. Arg. 441. BOGACIC cyzn nied. zbogacić, ubogacić, dok. ubogacać, bogatym czynić, Boh. bohatiti, zbohatiti, obohatiti, obohacowati; Slovac. obchacugi; Bosn. bogatiti, obogatiti; Vind. obogatit, pobogatiti; Sorab. I. wobohatjam; Rag. obbogatiti; Croat. obgatijem; Roff. богамимь, обогамимь, обогащимь, оволомимь; reich machen, bereichern. Woyna iednego zbogaci, a ſto ich zuboży. Rys. Ad. 74. Krawca bogacą utratnicy. Gorn. Sen. 483. Gray w kołtki cały dzień, te nie ubogacą. Jabl. Ez. 95. Jehowa uboży i ubogaca. Budn. Sam. 2, 7. Twoie są Panie bogactwa, ubogaczej ze tych, co cię miłią. Modl. Gd. 127. Ubogacił go bóg w bydło, w sługi, w służebnice. Sh. Zwv. 1, 245. Bogacić się, zaimek. sich bereichern. Kto się prędke zbogaci, cnotą tego przyptaci. Cn. Ad. 57. Wszystko rychło że utraci, kto się rychło żele zbogaci. Ern. 158. Sromota z ubogich się bogacić. Paszk. Dz. 12. Roff. разжимьca, разживайьca. - Bogacić ięzyk, die Spraše bereichern. Wolno bogacić ięzyk słow nowych funduszem. Kor. Hor. 5. - BOGACICIEL, a, m. bogacący kogo, Roff. богамитеь, обогамитеь, der Bereicherter; w rodz. żeńsk. BOGACICIELKA, i, die Bercicherinn. BOGACIEC przysłk. ob. Bogato. BOGACIEC, niiak. nied. zbogacić dok. bogatym się ſać, Boh. bohatnanti, zbohatnanti; Croat. bogateti, obogateti, Carn. wogateti, Vind. bogat grětati; Roff. богамь, reich werden. On był ubogim, a ia mam bogacieć! Birk. Gt. K. 37. Przemyslem ludzie bogacieią. Smotr. Lam. 14. Robotnik piiany nie zbogacieie. Biał. Post. 199. W zazdrość, nie w pieniądze zbogacieliśmy. Warg. Wal. 100. BOGACTWO, a, n. ogólny dołatek; skarby, dobre mienie; (przeciwn. uboztwo, chudoba). Boh. bohatſiw; Sorab. 2. bogatſtwo, Sorab. I. bohatſtwo; Bosn. bogaſtvo; Roff. богамемко; Croat. bogadztvo; Carn. wogatſtvu, wogatya; Vind. wogatſtvu, bogaſtvu, bogatinſtvu, bogatia, blagu, blagovitnoł; Rag. blago, náhoglják; der Reichthum. Nie jest ci to bogactwo, mieć dość šrebra, złota; Lecz bogactwo, gdy częleka rządzi sama cnota. Zegl. Ad. 53. Prawdziwe bogactwo, ieſt bogactwo dowcipu. Boh. Kom. 4, 144. Wszelkie dla ludzi bogactwo znaydzie się w ziemi. Przestr. 10. Bogactwo iedzie sobie na wozie wysokim, Córka iego pycha siedzi przed nim z bystrym ókiem, Fortel woźnica, chyirość i drapieztwo konie, A lichwa pani flara z workami na łonie. J. Kchan. Dz. 312. ob: mammona. Bogactwa szczęśliwym nie czynią. Oss. Wyr. (ob. pieniądze). Bogactwo ięzyka, obhłość słów, wyrazów, sposobów mówienia, i t. d. §. Bogactwa, części poiedyncze, z których się bogactwo składa, skarby, Reichthumer, Schäche. Nie znalazł u niego iedno bogactwa chrześciańskie, książki, księgi święte, figury krzyża S. i t. d. Sk. Dz. 251. §. Bogactwo czego, wielkie muńz two, doſłatek, eine große Menge. Wszystko złoto i śrebro, którego tam wielkie bogactwo było, wybrał. Sk. Dz.

BOGACZ - BOCATY.

BOGD. - BOGOR.

137

Dz. 1118. BOGACZ. a, m. człowiek bogaty, (przec. chudy pacholek, chudeusz). Boh, bohac, bohatac; Slav. bogatac. Carn. wogatáj, wogatin, wogatinz; Roff. boraßb, богатина, мысящникb, мысящаначальникb, ein Reicher. Job między wschodniemi bogaczami zgola był naymaiętniejszy. Chrośc. Job. 6. (ob. Job). Bogacz a świnia, po śmierci zwierzyna. Cn. Ad. 32 (W Litwie i na Poleifu ogień zowią bogaczem, od Boga deflexo nomine. Chmiel. 1, 26). Przystk. Slovar. i bohac len dwe má w nosie dobri, gako chudobni; i bogacz tylko dwie ma w nosie dziurki, iak ubogi. Slovar. co mác bohac má, to wwać mał i žáda, im więcej bogacz ma, tém więcej mieć żada. BOGACZKA, i, ž. kobieta bogata, Boh, bohacfa; Ger. eine Reiche. Strętwiaycie od strachu bogaczki! 1 Leop. Yes. 32, 11. Wyszedł z domu młodej bogaczki. Teat. 43, b. 20. BOGACZOWSKI, a, ie, BOGACZOWY, a, e, do bogacza należący, des Reichen, dem Reichen zustándig. Łazarz pragnął odrobin, które padaya z słołu bogaczowego. Sehl. Luk. 16. (die von des Reichen Tische fielen). Maietność bogaczowa ieſt miało mocy iego. 1 Leop. Prov. 18, 11. Ezop. 51. Oni nadgrodę onę bogaczowską, a my Łazarzowską otrzymamy. Cit. Pfl. 179. b. *BOGAIA, i, ž. bogata, bogacza, eine Reiche. Jedna enota wszytkie te przymioty nadgrodzi, Gładka, ftroyna, bogaia iednako fię rodzi. Pot. Jow. 19.

BOGARODZICA, y, ž. BOGORODZICIELKA, i, ž. Sorab. 1. boja hrodzicjekla; Vincl. boshja rodniza, boshja porodniza; Rag. bogorodiza, bogorodna djevizza; Croat. bogorodieza; Eccl.łogorodimpełniuła, łogoródiuła; Roff. łogomájep. Nayświętska Panna, bo bóg fię prawy, acz w człowieczeństwie urodził z niey. Sk. Zyw. 2, 424. Bogorodzicielka wcielonego boga rodziła. Smotr. Ap. 135. Sak. Dusz. 111. Pimin. Kam. 106. die Gotteszgebäbretinn, h. Mutter Gottes. S. Piesń S. Woyciecha, którą przodkowie naſi, idąc do potrzeby, śpiewali, zaczynaiła od słów: Bogarodzica dziewica, Bogiem sławiona Marya. Biel. Kr. 19. Sk. Zyw. 2, 252. Birk. Kaz. Ob. 2. der Schlachtgesang der alten Polen, den man dem h. Adalbert zuschreibt. Vol. Leg. 1. BOGATO, BOGACIE, *BOHACIE przystk. przymth. bogaty*; z dofatkiem, teich, reidlich. Kościoły budowne i bogacie nadane. Podw. Sion. Q. Bohacie komu nagrodzić. Papr. Kot. P. Mogę bogato wydadź córkę za mąż. Teat. 30, c. 79. - Oblicze, filnie, wielce, mnogo, stark, reidlich, fehrt. Poſtrzelany i krwią bogato zaruśieniony, która z niego obficie płynęła. Birk. Gl. K. 51. Do tego mu i inne cnoty wielkie bogacie pomagały. Birk. Dom. 68. - Bogato czego, dofatkiem, etwas in: reichem Maße, etwas im Ueberfluß. Tu koło mnie koz tyſiąc, młeka mam bogato, Mam świeże całą zimę, świeże całe lato. Sim. Siel. 17. *BOGATOMLECZNY, a, e, w młóko dofatni, milchreid. Wypadło iagnię i ſkakało, J. bogatomlecznego wymienia szukało. Otw. Ov. 268. BOGATY, a, e, bogactwa poſiadałacy, dofatni, obſtuiący, pieniężny, tłuſty, (przeciwn. ubogi, chudy). Boh. bohath; Slovar. bohaté, bohatn; Sorab. 1. bohaté, zbojne; Sorab. 2. bogati; Slavon. bogat; Bosn. bogat, bogatas; Vind. bogat, wogatt, bogaſten, blagoviten; Carn. wogát, blagovit; Rag. et Croat. bogat, blagovit; Roff. bogaŕmij, děnějěb: reid. Nie kto ma złoto, ma perły, ma Tom I.

szaty, Ale kto ma swym przeſtaie, bogaty. Zegl. Ad. 118. Bogatego nie maiętnością, ſecz ukromiona mierzay chinością. Cn. Ad. 35. Piękna i bogata. Teat. 19, b. 38. Bogate żony męzów iak sług zażywiają. Boh. Kom. 2, 103. Sobaka kosmaty, iemu ciepło; pan bogaty, iemu dobrze. Dwor. D. 4. (dobrze nu z tym, że bogaty; ia z tego nic nie mam; niechay sobie będzie dobre). Bogaty za ubogiego nie płać. Rys. Ad. 5. Im koty bogatszy, tym ſkępszy. Mącz. Slov. bohatí ně má doſ't, až mnoho chudich zejeře. Bogatemu nie trzeba rozumu. Cn. Ad. 54. Bogatemu wszyſko przypisują. Zegl. Ad. 23. On nigdy nie będzie bogaty, Vind. on bo bogat, kaker peſs rogat). Człowiek przednie bogaty. Sekl. Luk. 18. arcy bogaty, wielce bogaty). Roff. bogaŕměnkij nieco bogaty. S. Bogaty, bogactwo i doſtatek wydałycy, kosztowny, spawniały, koſſbar, prądſtig, reid. Bogaty łup z niemieprzyiściela zdiał i Jowiszowi ofiarował. Warg. Wal. 74. Bogata nędza ob. alherunt. Niewłaſć. Na sądach fię na bogatą wymowę zbierają. Sł. Dz. 125. S. Bogaty w co, obſituiący w co, an etwas reid. Bogaty w chléb. Birk. Sk. B. Kraina ta była w męczenniki bogata. Birk. Dom. 158. Maż w cnych przodków bogaty. Zab. 12, 8. Miało to naybogatsze w iezdne. Warg. Cez. 93. S. Bogate pieniądze, wielce znaczne, ſehr anſehulich, ſehr beträdßtich. Moſt kamienny zbudował nakładem bogatych pieniędzy. Sł. Dz. 263.

BOGDAN, BOHDAN, a, w. Dadzibóg, Teodor, Fiedor, Doroteusz, Dozyteus, Teodoret, Teodozy, Deodatus, imię mżkie, Theodor. Nies. 1, 103. Jabt. Her.-Mon. 75, 588. Chmiel. 1, 60. ob. Bożyar). Od boga daniec. 1. Leop. 2. Reg. 21, 19. BOGDANKA, i, ž. Theodora. Mon. 75, 588. BOGDĄŻ ob. Boday. BOGINI, i, ž. BOGINKA, i, ž. zdbrn. niebiankan, boga, święcica, Boh. bohyn'ne; Vind. boginja, bogiza; Carn. bogina; Sorab. 2. bohgomka; Sorab. 1, bohowa, pśibohowa; Croat. boſicza; Rag. boxiza; Bosn. bosgića; Roff. bogańня: die Göttnn. O święta moja iedyna bogini. Paſt. F. 252. Koło nas ſkakały leſne bołinki, bożeczki. Nar. Dz. 3, 51. Nimfa, boginka. Urs. Gr. 146. Nimfy wód i lasów Eccl. rусалки; Bogini deszczu, Vind. et Carn. Marna. - Bogini pracy, Agenoria, Carn. Marza. Bogini zboża Carn. Voluſia, Voluta, a vol medulla grani triticei. Bogini wesela, Wenera, Eccl. λαδο, λαδα (ob. ład). BOGNA, y, ž. Jmie matki S. Stanisława, niby Boże na tobie. Chmiel. 1, 60. ein Weißername. *BOGOBORSTWO, a, n. Eccl. bogoßórmство, θεομαχία, der Sötterkrieg. *BOGOBOYCA, *BOGOUBIYCA, y, m. Eccl. bogoßiųya deicida θεοχτώνος, der Gottesmörder. Zydom bogoubiycom biada! Sak. Kal. D. 1. BOGOBOYNOSC, źi, ž. czezenie boga, Boh. bohabsnost; Carn. bogabojezhnoſt, Vind. bogabojezhnoſt, brumnoſt, boshij ſtrah; Sorab. 1. bohabsjaſnosći, bohuſtużownoſći; Eccl. bogoßóznosſb, благовřpje, благовřbřnſbnoſb, благовřbřne; Roff. bogoßózabřbnoſb, bogoßózněnnoſb, благоцéme; die Gottesſurcht. Między cnotami wszyſtkiemi naypierwsza ieſt bogoboynosć abo świątobliwość, przez którą pomnożenia chwały bozkiej szukamy. Star. Ryc. A. 2, b. Boiańž boża, iednym słowkiem bogoßoynosć. Hrbſl. Nauk. H. 4. porówn. Religia, Vind. bogazhastvu, boguſtuſhnoſt, religionſtvu; Rag. boggócióvy.

18

358

BOGOB. - BOGOD.

BOGOI. - BOGOM.

nos, boggosctòvje. BOGOBOYNY, a, e, BOGOBOYNIE przystk. boga fię boiacy, boga czczały, pobożny, zbożny, Boh. bohabogun; Carn. et Vind. bogabojezhi, brumen, bogabojezhen; Rag. bogabojecchi, bogoctòvni, boggocjaftovni; Roff. богобозливый, богобоязненный, благочестивый, благочестный, богочестивый; Eccl. честивый, богобоязливый; Sorab. 1. bohuktużowne; Ger. gottesfürchtig. Modlitwa, iałmużna i inne bogoboyne sprawy. Sk. Zyw. 1, 64. Bogoboyni twoi rozwesłą fię. Budn. Ps. 119, 74. Zywot wiedli bogoboynie. Prot. Jał. A. 2. Bogoboynie żyć, bogoboynym bydź, Eccl. благорогѣми, благорогѣйствовати; Roff. благочестоваты.

BOGOBOYSTWO, a, n. Eccl. богоубіство, deici-dium heoxtonivæ, der Gottesmord. Nie było większego grzechu w świecie iako bogobójstwo. Lach. Kaz. 1, 76. **BOGOBYTNY, a, e, boga bytnością zaszczycony, mit Gottes Gegenwart erfüllt.** Ty dziś iuż odpoczywasz w bogobytnym niebie. Kmit. Tr. C. *BOGOCHODNY, a, e, Eccl. богохódный, Deo peruius, heoabidros, von Gott betreten.* BOGOCHRONNY, a, e, Roff. et Eccl. богохранимый, heoΦυλαχτος, od boga strzeżony, von Gott beschükt. BOGOCHWALCA, y, m. wychwaczac, wielbiciel boga, ein Gottesverkehrer, Gotteslobreiser. BOGOCHWALENIE, ia, n. Eccl. богохвалёніе. (= 2., hymn), die Gottesverehrung, Lobpreisung Gottes. BOGOCHWALNY, *BOGOCHZCIWY, a, e, czczały boga, Gott verehrend, Rag. boggosctovni; Eccl. богочийный, Subflant. богочестивейб, czciciel boga. богочествую, богочту, heoσεβέω, czcze boga. богочестный, heoσεπτος, a. Deo honoratus, inflar Dei honorandus. BOGOCZŁOWIECZY, a, e, należący do bogoczłowieka, Gottmensch -, den Gottmensch betreffend. Jezus Chryſtus w równe chwalebnosći, bogoczłowieczey osoby sprawą, z oycem ufiadł. Smotr. Lam. 209. BOGOCZŁOWIEK, a, m. Eccl. et Roff. богочеловѣкъ, der Gottmensch. S. Paweł nie dzieli Chryſtusa od człowieka, ale z bogoczłowiekiem, to ieſt, z bogiem i człowiekiem Panem Chryſtusem bydź żada. Smotr. Ek. 29. et 19. *BOGODAR, u, m. Roff. богодарie, богодареніе, dar boży, Gott geschenk, Gottesgabe.* BOGODARNY, a, e, od boga darowany, Roff. богодарный, von Gott geschenkt. *BOGODAYNY, a, e, Roff. богоданный, od boga dany, von Gott gegeben.* BOGODOGODA, y, ž. Eccl. богоуродіе, heaessia, deo placendi cura, ſtaranie, bybogu fię podobać, die Gottgefälligkeit, das Bestreben, Gott za gefallen, богоугодный, deo placens heaessos, gottgefällig. богоурожаю, deo placeo, heaessew. *BOGODOPUSTNY, a, e, Eccl. богоопѣстный, бывающий по божіему попущенію, z dopuszczenia bożego zdarzony, auf Gottes Zulassen geschehen.* BOGODUCHY, a, e, Eccl. богодухновенный, deo afflatus, heopuvuos, natchniony, gottbevelt. *BOGODZIELNY, a, e, Eccl. богодѣшавный, двійствующій по въійнію божественному, przez boga działańcy, głołich wirkend, durch Gott wirksam.* BOGODZIETNOSC, ści, ž. heočuć, heočuć, diuina soboles, Gotteskinschaft, Gotteskinder. *BOGOGRAD, u, m. Eccl. бороград, hepoλois, boże miało, Gottesstadt. BOGOIAWICIEL, a, m. Eccl. богоявійшель, heoΦαυ-

τωρ, obiawiacz boga, der Gottesverkündigter. BOGOIAWIENIE, *BOHOIAWLENIB, ia, n. 3. Roff. боговлёніе, trzech Królów Swięto, Epiphania, die Erscheinung Christi.* Swięto Theophaniarum, po Ruſku bociahowlenie. Sak. Kal. B. 3. Smotr. Et. 8. Pimin. Kam. 101. Roff. богоявлённый trzechkrólowy, Drey-Könnigsg. *BOGOIĘZYCZNY, *BOGOMOWNY, a, e, Eccl. богоязійенъ, heoywttos, bożym ięzykiem mówiący, mit Gottes Zunge sprechend. *BOGOIMIENNY, a, e, Eccl. богоименный, heovumos, od boga zwany, bożym imieniem nazwany, göttlich benannt. богоимёніе, heovumia.* BOGOKRADZCA ob. Swiętokradzca. BOGOKSZTAŁTY, a, e, Eccl. боговидный, heoειδής, gottgestaltet, Gott ahnlich. BOGOLUBIEC, - bca, m. Roff. боголюбейб; Rag. bogoljubnik; Dal. boglyubnik; Croat. bogolyubitel, bogolyubnik, = lubiący, kochaiący boga, der Gott liebt, ein Gottlieber. Prawdolubcami i bogolubcami ponazywali fię, ale prawdziwi są krzywośłowcami. Smotr. Ap. 81. BOGOLUBNOSC, ści, ž, kochanie boga, die Liebe zu Gott, Roff. боголюбіе, Rag. bogoljubnos, bogomillos, bogoljubitvo; Croat. bogolyubnoszt, bogolyubsztvo. BOGOLUBNY, a, e, BOGOLUBNIE przystk. Roff. боголюбивый, boga kochaiący, Gott liebend. BOGOMĄDROSC, ści, ž. Roff. богомуаріе, theosophia, znaiomość rzeczy bożych, die Gottesweisheit. BOGOMĄDRY, a, e, Roff. богомуарій, göttlichweise ob. teolog, bogosłów, bogomówca. *BOGOMĘZKI, a, ie, bogoczłowieczy, Gottmensch.* Jak się nie mamy zadziwić bogomęzkiem tuwem porodźniu! Pimin. Kam. 230. BOGOMIŁY, a, e, bogu przymienny, Gott angenehm, gottgefällig. Zygr. Gon. 288. Roff. богородный; Carn. bogulub; Bosn. bogomilli, ob. Bogumil. BOGOMODLCA, y, m. modlący fię do boga. Rag. bogomoglja, bogómolaz, pomólnik, Roff. богомолейб, (= pielgrzym) богомольщикъ, der Beter zu Gott, der Gottesanbeter. Prawdziwi bogomódley modlić fię będą oycu w duchu i w prawdzie. Budn. Joan. 4, 25. - W rodź *zensk. Roff. богомолька, богомольница, богомольница, Bogomódcą bydź, bogu fię modlić, Roff. богомольствоваты. BOGOMODLNY, a, e, bogu fię modlący, nabożny, zu Gott betend, Roff. богомольный, Rag. bogomolni. BOGOMODLSTWO, a, n. Roff. богомоальство, богомољіе, modlenie fię bogu, das Beten zu Gott, die Aundacht, das Gebet. Bogomodlsto, za mnie i za inne dusze. Sh. K. N. 644. Kapłańkie bogomódłtwo. Jan. Wz. A. b. O ceremoniach i bogomódlstwie źarżytnego kościoła, Biał. Połt. 9. Bohomódlstwo. Weresz. Kiiow. 39. BOGOMOWCA, y, m. o bogu mówiący, bogosłów, teolog. Klecz. Zd. 74. det Gottesgelehrte, Theolog. BOGOMOWNY, a, e, o bogu mówiący, teologiczny, theologisch, von Gott redend, Eccl. богоглагóлавый. BOGOMYSLNOSC, ści, ž. Eccl. богомысліе, myślenie o bożych rzeczach, die Betrachtung göttlicher Dinge, die Beschaulichkeit, das beschauliche Leben. Jeden stan ludzi zależy na samey pracy, drugi na rzadzie, trzeci na bogomysłności i nabożeńtwie, iako duchowni. Petr. Et. 50. Bawiła fię uſtawiczną bogomysłnością, w modlitwie, w poſtach, w czytaniu pisma S., w rozmyślaniu spraw bożych. Sk. Zyw. 1, 178. BOGOMYSLNY, a, e, BOGOMYSLNIE przystk. Boh. bohoz-

BOGON. - BOGOR.

muryń; Eccl. богомысленный, zatopiony w bogu, in
Gott vertieft, beschaulich. W Maryi i Marcie dwa żyw-
tów ludzkich na świecie kształty, t. i. pracowitego i bogo-
nyślnego, nam pokazują. Zrn. Pfl. 3, 660. b. *BOGO-
NASLADOWANIE, ia, n. Roff. богоподражанie, rą-
ranie się bogu bydź podobnym, die Nachahmung Gottes.
*BOGONASLADOWCA, y, m. Eccl. богоподражание,
der Gott nachamt. *BOGONIENAWIDNIK, a, m. Roff.
богоненавидение, boga nienawidzący, der Gotteshafter.
богоненависствовать, boga nienawidzieć. *BOGO-
NIEWIASTA, y, ž. Roff. богоневбсма, bogu oddana
panna; epitet N. P. die Gottverlobte. BOGONOSNY, a,
e, boga (w sercu) noszący (Roff. et Eccl. богоносный,
богоносецb = natchniony), Gott (im Herzen) tragend.
S. Ignacego dla iego wielkiej miłości ku Panu, bogono-
śnym zwano. Sk. Zyw. 1, 73. Czemu cię tak zowią, rze-
ce ze sarz, bogonośnym? A on powiedział: kto Chry-
fusa w sercu nobi, każdy tak nazwan bydź może. ib. 74.
*BOGOOBRAZIE, ia, n. Eccl. богообрзіе, зеот-
πα, Dei imago, obraz boży, Gottes Bild. *BOGOOD-
STĘPCA, y, m. Roff. et Eccl. богообетунникb, бо-
готомствникb, który od boga odftapił, odpadł, ein
von Gott Abgefallner, ein Abtrünniger. W rodz. żeńk.
богоотметница. *BOGOPODOBNOSC, -ści, ž. Roff.
богоподобность, podobieństwo od boga, die Gottahnich-
keit. *BOGOPODOBNY, a, e, podobny do boga, Roff. бого-
подобный, göttahnich. *BOGOPOIĘTNY, a, e, Eccl.бо-
гопоспижный, od boga mogący bydź poietym, зеолют-
пос, blos Gott begreiflich. Богопостмжность, зеолипа. *BO-
GOPOSŁANY, a, e, Roff.богонасельный, od boga zeşany,
gottgesendet. *BOGOPOSŁUSZNY, a,e,*BOGOPOSŁUSZNIE
przysk. Roff.богонасельший, gottgehorsam. Богопосху-
маніе, *bogoposłuszność, BOGOPOZNANIE, ia, n. poznan-
wanie boga, Eccl. богопознаніе, die Gotteserkenntniß.
*BOGOPRZECIWNY, a, e, *BOGOPRZECIWNIE przysth.
Roff. Богопропитванный, bogu się sprzeciwiający, gottes-
widrig. *BOGOPRZEPOWIEDNIK, a, m. Eccl. бого-
проповѣдникb, Gr. ξεοκήσει, przepowiadacz boga,
der Gottesverkündiger. *BOGOPRZEZRZENIE, ia, n.
郎ządzenie bozkie, Eccl. богосмортеніe, Gottesvorsel-
bung. *BOGOPRZYEMNY, a, e, *BOGOPRZAIEMNIE
przysth. Roff. Богоприятный, przyjemny bogu, Gott
angenehm. *BOGOPRZYIMICIEL, a, m. Eccl. бого-
притмецb, богоприемникb, Gr. ξεοδέκτωρ, przyimu-
łacy boga, der Gott aufnimmt, Gottesbewirther. *BO-
GÓRODZENIE, ia, n. Roff. богопождеńie, rodzenie
hę boże, Gottes Geburt, (ob. boże narodzenie, bogo-
рожденный, należący do bożego rodzenia, Gottes Ge-
burt betreffend. *BOGORODZICIELKA ob. Bogarodzica.
BOGOROWNY, a, e, Eccl. рявнобожный, równy
bogu, göttgleich. *BOGOROZUM, u, m. Eccl. бого-
mie, богоразуміе, rozum boży, ein göttlicher Verstand.
Богоумный, богоразумный, Gr. ξεόφων, göttlich
verständig. *BOGORUCHY, a, e, Eccl. богодвижный,
od boga poruszony, Gr. ξεοκινητός, göttlich bewegt.
GORYA herb, zelezea duże od vrzał odłamane, jedno do
góry, drugie na dół obrócone; na hełmie paw. *Aurup, 3,
7. ein Wappen.
BOGORZĄDZTWO, a, n. teokracya, Roff. богона-
chánie, die Theocratie. BOGORZĄDNY, a, e, teokra-
tyczny, Roff. богоначálный, theocratisch,

BOGOS. - BOGUM.

139

*BOGOSĄDNY, a, e, *BOGOSĄDNIE przysł od boga
sądzony, Eccl. богосудный, Gr. ξεόργιτος, von Gott
gerichtet. *BOGOSŁOWIC 1.) ob. Blogosławić. 2.) O bo-
gu i bożych rzeczach mówić, teologia się bawić, von Gott
und göttlichen Dingen handeln, den Theologen machen.
Dziwna rzecz pisma S. nie bydź władomym, a bogosłowić
waćżyć się. Smotr. Ap. 26. Eccl. богословствую,
богословіо, theologieice loquor, Gr. ξεολογω. BOGO-
SŁOW, a, m. 1. bogomówca, teolog. Klecz. Zd. 74.
Boh. Bohołow; Garn. bogavednek; Bosn. et Rag. bo-
goslovaz; Vind. bogovuzhen, bogosastopen; Croat. bo-
goslověcz; Roff. et Eccl. богословецb, богословb,
der Gottesgelchrte, Theologe. BOGOSŁOWNY, a, e,
teologiczny, theologisch, Rag. bogosłovni; Croat. bo-
gosłovni; Vind. bogasnanški, bogaslouni; Roff. бого-
слововѣb, богословный, богословскій. Bogosłowni
mężowie Dyonizyusz z Areopagu i Nicephorus. Smotr.
Lam. 103. *BOGOSŁOWSTWO, a, n. *BOGOSŁOWIE,
ia, n. teologia, Boh. bohołowij, bohomluwectwi; Croat,
bogoszlovztvo, bogoznanztvo; Bosn. et Rag. bogoslovtvo;
Slavon. bogoslovica; Vind. bogasnanštvu, bogaslouje, bo-
gonavuzhnoſt; Carn. bogavednoſt; Roff. богословѣ, die
Gottesgelahrtheit, Theologie. *BOGOSŁUZENIE, ia,
n. służenie bogu, Roff. богослуженіе, das Gott dienen.
Roff. богослужитель kapłan der Diener Gottes. *BO-
GOSTWORZONY, a, e, Roff. богосоповроченный,
ſtworzony od boga, von Gott erschaffen. *BOGOTOCZNY,
a, e, Eccl. богомóчный, qui a Deo funditur, Gr.
ξεοσφυτος, von Gott herſließend. *BOGOUBIΥCA ob.Bo-
gobóba. BOGOWIDZ, a, BOGOWIDZCA, y, m. Eccl.
боговицейb, богозрішель, który boga widzi, ξεο-
πτης, der Seher Gottes, der Gott sieht. Bogowidzce
Moyżesza uſuchawszy. Smotr. Ap. 1. §оговидѣніе,
ноговрзѣніе, ξεοπτία. BOGOWŁADZTWO, a, n.
teokracya, bogorządztwo, Eccl. богодержánie, Roff.
богоначáне, die Theocratie. BOGOWŁADNY, a, e,
BOGOWŁADNIE przysth. teokratyczny Eccl. богодер-
жимый, Roff. богоначальный, theocratisch. *BOGO-
WODZENIE, ia, n. Eccl. боговождеńie, ξεαγωγία,
wodzenie, rządzenie bozkie, Gottesleitung. BOGOWY,
a, e, boży, Gottes, göttlich. Ze zawsze bóg razem był
oycem, dla tego w tym wyznaniu mianuiemy złączone
imiona bogowe i oycowe. Kucz. Katch. 1, 38. *BOGO-
ZŁĄCZNY, a, e, *BOGOZŁCZNIE przysth., z bogiem
połączony, Roff. богосочетанный, gottvereint. *BO-
GOZNANIE, ia, n. poznawanie boga, Roff. богознаніе,
Eccl. боговѣдѣніе, die Gotteserkenntniſt, BOGOZNA-
WCA, y, ž. znaiący boga, der Gotteserkenner, Eccl.
боговѣдѣb, ξεογώνης. *BOGOZYW, a, e, Rag.
bogoxiv, bogoxivaz, religiosus, bogu żyiący, zbożny,
pobożny, Gott lebend, gottseelig, fromm. BOGUCHWAŁ,
a, m. imię mieszkie, Deolaus. Jabl Her. - Mon. 75, 588.
Gottlob, ein Männer-Name ob. Bogusław. BOGUMIL.
a, m. Boh. Bohomil, imię mieszkie, Theophilus Deo-
gratus. Nies. 1, 103. Jabl. Her. - Mon. 75, 588. Gottlieb,
ein Männer-Name. W rodz. żeńk. BOGUMIŁA, y, ž.
imię kobiece, Theophila, Mon. 75, 588. Gottliebe, ein
Weibерname. Zaśpieway, coby trudney Bogumily Uszy
lubily. J. Kchan. Dz. 248. §. 2.) Bogumiła, ptak, embe-
riza citrinella Linn. der Grünfink. Tr. (ob. Boguwola)

18..

142

B O K.

w leganiu bok odmieniają; od wiosny do iesieni na ieden bok zawsze legają, a zaś aż do wiosny na drugi. Sien. 271. Przewracać się z boku na boku (nie módz usnąć). Off. Wyr. Miesz przypasał do boku. Tward. Wt. 171. Prawy bok, lewy bok, prawa lub lewa stona, czyli ręka. Na prawem boku, będąc bitwę zaczął. Sk. Dz. 571. (na prawym skrzydle, auf dem rechten Flügel). Ufa tobie, że go bokiem swym oszancuiesz. Birk. Kan. B. b. (skrzydlem, szczytem, zasłoną). Artylleryą mieliśmy po bokach. Jabl. Buk. N. b. (po skrzydłach, po obudwych łronach). Ewa nie z nog, ale z boku męża była wyręta. Karnk. Kat. 286. (z żebra). Czule nieprzyacielskie boki szabłe iego. Bies. R. D. 3. (dał im się we znaki, wzięli od niego po bokach, ihre Ribben empfanden es). Wziął po boku. Jabt. Ez. 27. (oberwał kię, plagi, er hat was auf die Ribben bekommen). Wara wygadać się; bo wziąłbyś po boku. Zabt. Fir. 49. Nauczył mnie dobrze polityki teraznieyszey, aż mię boki bolą. Boh. Kom. 1, 156. Boków bolenie, bolenie boków, choroba, das Seitenstechen, pleuritis. Bosn. bodać, bodesgi, probadi; Croat. tiszkavica, bochna bol; Ross. боковольне). W bok kogo trącić Kras. Pod. 2, 25. Bokami bić, mit den Flanken schlagen, ob. bić. - Podejmować boki, pod-iąwszy boki chodzić szumno. Cn. Th. 736. nadymać się, dick thun, sich aufblasen, Ross. подбочнилось, под-бочнивается, прибочнилось. Widząc kapral, że na niczym nie zeydzie, wziął się pod boki, i o nic się więcej nie pytał. Off. Str. 1. (er stemmte die Arme in die Seite). - Podeprzeć boków, opatrzyć się przeciw głodu, famem suſentare. Mącz. sich voll essen, satt essen, sättigen, maſten. Obym doſał mięsa tego Podpartbym iako tako boku zgłodniałego. Papr. Kol. L. 4. b. - Bokami świeci, gołym bydź, nędznym, odartym, abge-uffen, zerlumpt, naſt und hungrig seyn. Bokami świeci iakby z niewoli, Głod, niedoſtatek, aż głowa boli. Comp. Med. 409. Bokami świeci, goji iak bicz. Teat. 30, b. 6.- Za boki łstrach go chwyta. Tward. Daf. 55. (strach na niego biie, napada, Schrecken überfallt ihn). Strach wielkooki, Z onego cudu, zdiął wszytkich za boki. Groch. W. 256. Widząc Wezyr, że w swych ucieczka powstaie, i samego łstrach za boki chwyta. Kochow. Wied. 29. Ze śmicchu boki rwać. Teat. 21, 172. (pękac się, śmiać się do rozpuku; vor Lachen bersten, plaſen). Dziwno mu było, czego się drudzy z śmiechu za boki biorą. Zab. 12, 274. Dudz. (sie hielten sich die Seiten vor Lachen). Nie-raz boki zrywałem na to, co on piecle. Zabt. Zbb. 46. - Bokiem siedzić, nieoproſto, von der Seite ſißen, nicht grade, nur von einer Seite. Tak byłem ścisniony u sto-lu, žem bokiem siedzić muſiał. Kras. Podſt. 2, 151. Bokiem, przez bok, przez boki, przez żebra, von der Seite heraus, durch die Seiten, durch die Ribben. Pochlebcy ciumieją panom wjąć sadło bokiem. Klon. Wor. 58. W ten czas, kiedy go karmili chlebem, kno-wali taką mu ucztę po wieczerzy sprawić, żeby mu tamta bokiem wyszła. Off. Str. 1. Bokiem, z boku, od łoku, poſtronnie, von der Seite her, von der Seite. Nie śmieą w oczy natrzeć, z boku zdradziecko podeyść pragną. Mon. 65, 119. Od Pruta Orda stała z boku. Jabt. Buk. K. 2. b. Kazano las rąbać, ażeby żołnierz szkody z boku nie wziął. Warg. Cez. 6a. Bydź to może,

BOK - BOL.

iesli co z boku nie przeszkodzi. Opal. Saf. 22. Obacz, ieśli kto z boku nie słucha. Boh. Kom. 2, 519. (nie pod-słuchuie). Zeby się mąż o tym nie dowiedział z boku. Teat. 56, c. 69. Dobywszy od boku z *poszew broni swoiey. Otw. Ow. 143. O bok, obok, obokiem, podle, zut Seite, ncben. Na tey uczcie widział szlacheć o bok siebie siedzącego rzemiešnika. Gaz. Nar. 1, 184. Za co nie siedziesz o bok mnie, nie mam szydła w boku. Off. Wyr. Pod bokiem, przy boku, blizko, podle, tuż, gleich darneben, nahe; an der Seite, Ross. поштороб. Niebezpieczenstwo prawie pod bokiem nam było. Pilch. Sall. 47. Turek coraz to bliżej pod bok się nam bierze. Pasz. Dz. 122. Bok, do boku, pod bokiem, przy boku: naybliższy związek, towarzyſto, przyſtęp, Seite, Gesellschaft, genaue Verbindung, Zutritt. Braem ciebie do pokoiu i do boku moiego. Teat. 19, b. 22. (ich nahm dich in mein Zimmert und an meine Seite). Szczeście od ich boku poniekał odstąpić chciało. Fur. Uw. A. 5. b. (od ich łrony, partyi). Tymokrat był pod Troią boku mego pilny. Jabt. Tel. 187. (na krok mnie nie odstąpił). - W bok, na bok, na łronę, auf die Seite, seitwärts. W bok dyszlem mierzą, zawrócę ich. Teat. 42, d. D.- Na bok kogo brać, na łronę, odprowadzić od drugich, einen auf die Seite nehmen. Póyść na bok, transl. bydź uchylonym, auf die Seite gesetzt werden, zurück gesetzt werden. Skoro się Alcybiades u niey pokazał, inni poszli na bok. Węg. Mar. 1, 14. (ob. w kąt, pod ławę). Na bok odrzucić, uchylić, auf die Seite legen, zurück sezen, fahren lassen. Gdzie idzie o uszczesliwienie twoje, tam wszytko na bok odrzucam. Teat. 29, 55. Vind. na tam stran, Ross. репропоб. - Na bok! z drogi! uſtepuy na łronę! auf die Seite! aus dem Wege! Sorab. 1. na bok! Na boku, po boku, an der Seite, Vind. odſtram, odsebnu).- Po bok, toktem, wzduż boku, zur Seite. Siadł przy ołtarzu, i z nim wiele tam stało praławow po bok i na czele. Chetch. Popr. A. 2, b. - Na wszytkie boki, na wszytkie ſtrony, wszędzie, auf alle Seiten, nach allen Seiten. Mocno na wszytkie boki się umizga. Teat. 1, 22. §. W Geometryi, boki, linie trzy, w których się trój-kat zamyka. Geom. Nar. 1, 14. die Seiten eines Dreiecks u. s. w. (ob. równobok, różnobok, równoleglobok). §. Boki iakiego naczynia, krawądź, die Seiten, der Rand eines Gefäßes. Boki galery burtami zowią. Otw. Ow. 585. Pochodz. boczek, boczny, bokowy, boczyć, poboczny, wyboczyć, zboczyć.

BOKAŁ ob. Pokał.

BOKII herb, topor, a na nim krzyż złoty. Kurop. 5, 7. ein Wappen.

BOKŁAK ob. bukłak. BOKOWY ob. Boczny. BOKWICA ob. Bukwica.

BOL, v, m. przykre uczucie, rąące nerwy; boleść, bole-nie, der Schmerz; Sorab. 2. bohł; Boh. bołeni; Croat. ból, boleszt; Dal. bolezan, bolnoszt; Ross. боль (бол-негла inſbrmarya, dom chorych); Rag. ból, bogljezan, bolnos, boles, (Rag. bool, bolovanie; Vind. bol, bole-sen, boleshina, nesdrauje: choroba); Carn. beteg, betesh; Graec. βολαγ dolores in partu). Ból mały, znośny; wielki, krótki. Cn. Ad. 41. Ból mi mocno ścisnął serce. Teat. 7, 23. Ból milczć nie umie. Cn. Ad. 41. (co kogo boli, o tym mówić woli). Gdzie miło, tam ćczy;

BOL. - BOLEC.

gdzie ból, tam ręce. Rys. Ad. 13. (gdzie kogo boli, tam rękę kładzie; Croat. gdè kogo boli, radsze ondé pipa; gde koga boli, rad onde ruke dèrſi; Slovac. kde boleſt, tu ruka; kde miloſt, tu oči). Ból głowy, głowy bolenie, der Kopſchmerz, Kopſchmerzen. Vind. glavebol; Slavon. glavobolja; Eccl. главная болвань, главоболань. Głowy ból bywa albo całey głowy, albo tylko iedney połowy, a takowy migreną zowią. Perz. Lek. 167. Sorab. 1. wumpeta, heterocranea. Roff. poхмелье: ból głowy z podchmielenia. - Ból głowy cierpię, Eccl. главою болю. Ból zebów, Zahnſchmerz. Bole przy porodzeniu, die Geburtſchmerzen, die Wehen; Roff. потуги, перемчаты; Eccl. болванорождёнь, пролягань; Vind. rodna bolezhina, roisſvena teshava, tunsht). Drzewiøy niż przyszedł ból na nie, tedy urodziła mężczyznę. Budn. Jes. 66, 7. Vind. tunshtiti: bole przy porodzeniu cierpieć, Wehen haben, (ob. 2. boleć); Eccl. чревобольми. - Ból suchy, *dna, denna choroba, das Gliederreifen, die Gicht. W suchym bole, arthritis, czuie chory fraszny ból w Stawach. Perz. Lek. 32. Perz. Cyr. 2, 312. Ból głuchy Roff. ными, ныю, нюю, (porówn. nudzić). 2.) Bol, w drugim przypadku: bola; diacheł, diaboł, bies, der T..., der Henker. Bezemnie dawno-byście iuž byli: hola, J gdyby mnie nie było, nie byłoby króla. Morszt. 114. Jeymościinem koltunowi gorzałka tylko służy; to tylko franta bola z Jeymości wyprowadzi. Perz. Lek. 10. (porówn. choroba).

BOLAČZKA, i, ž. wród bolący, ein schmerzhaftes Geschwür, ein Schwären, Roff. болчка; Carn. asla, bula, jasla). W šrzodku zaognienia podniesienie przeciwprirodzonym sposobem ciała nazywamy wrozdom albo bolączką. Perz. Lek. 277. Plaſtr na otworzenie bołączki. Sleszk. Ped. 162. Porówn. dymienica, szyszka). Bolączka morowa; Vind. kugna bula, kushna gumpa; Carn. prekürsh, preſkursh; die Pestbeule. Sien. 482. O rozganianiu bolączek morowych i odegnaniu powietrza. Slesk. Ped. 162. BOLAK, a, m. bolączka wielka, guz bolący, eine schmerzhafte Beule. Rozciek serwatzczany na bolaki od zmrożenia pochodzące służy, Kruml. Chym. 95.

BOLBOTÁC, - otał, oce, czyn. niedok. maćić, mieszać iakie cieklizny, Off. Wyr. Roff. вэболашты, вэбалашты-вамъ, umſchütteln, auführen, mischen.

1. BOLEC, bolał, boli, Tranſtitiv. niedok. Bolewać, czſtl. zboleć. inchoat. zaholi. Fut. z czwartym przypadkiem osoby; z bolesnie ſie dawać uczuć, ból sprawiać, ſchmerzen, wehe thun; Boh. boleti, bolim, boliwam, boliwawam; Sorab. z. bohłesch; V.nd. boleti; Croat. etc, boleti; Roff. болкин, нагнештъ, нагнематъ. Gdzie biią, boli. Kochów. Fr. 93. Na to biią, żeby balało. Off. Wyr. Bardziey nas boli, gdy boleści naszey nikt nie wie. Sk. Dz. 647. Bardziey boli od podłego. Cn. Ad. 10. Bardziecy boli od swoiego. ib. Czlek to mney czuie, co wszylkich boli. Przeſtr. 149. Nie doktora, chorego poytay, gdzie boli. Rys. Ad. 51. Co kogo boli, o tym mówic woli. Cn. Ad. 238. Gdzie kogo co boli, tam rękę kładzie. Petr. Hor. praef. Gdzie boli, tam ręką; czego czlek załuie, o tym rad mówi; Eraz. Jez. Dd. b. Croat. Radsze vszaki pipa, gdega rana tiszka; Slovac. kde boleſt,

tu ruka; kde miloſt, tu oči, Głowa mię boli, der Kopf thut mit wehe; Slavon. et Croat. boli me glava; Carn. boly, me, buba me, safkly mene). Nie upiay ſie, nie będzie cię głowa bolała. Zegl. Ad. 170. J Panu głowa zaboli, gdy rachować przyidzie. Jez. Ek. E. 2. Niech cię o to głowa nie boli, z nie twoia rzecz o to ſie troſkać. Off. Wyr. (Przstk. Vind. Tebi ne bo shau, te ne bo glava boleva). Póydę z tobą, nie bolą mię nogi. Ne bo, 205. Mözg go boli - zwaryował, szaleie, es rappelt bev thm. Myšleli że oszalał, i że go mózg boli. Pot. Zac. 119. Serce boli, kraie ſie, daß Herz thut einem weh. Tak handel uſtaie, aż mię boli dusza. Jabt. Tel. 56. Wasza i boża, niech was krzywda boli. Paszk. Bell. A. 4. Los mię ten boli więźnia nieszczęśliwego. Teat. 46, b. 50. Niewdzięczność boli. Falib. Dis. N. 3. - Boli go kaleta - ſkaps. Cn. Ad. 42. er ist beutelsaul. Jmiesł. bolący: bole czyniący, bolesny, schmerzhaft, schmerzend; in Compar. bolątszy, (Roff. болящія z cory). W bolące kogo ſtrafić mieysce (ob. sedno) das rechte Flechen treffen. Choroba ta z pierwszą iedna; ale mieysce bolątsze, bo na niem ciężar całego ciała polega. Hipp. 123. S. Bolący, ukrzywdzony, obrażony, żałobny, gekränkt, bekwidigt. Stronie bolącey wolno tego dogladać, iako i gdzie wiezień ſiedzi. Stat. Lit. 153. *S. Ażeby tylko swey doperił woli, Nie dba choć na to i świat cały boli, Zab. 2, 305, (z boleie, ubolewa, bole cierpi, ob. naſlepiaće:) 2. BOLEC, bolał, boleie, Jntrans. Niedok. zboleć, F. zboleie, dok. (ob. balać), bole cierpieć, bole czuć, chorować, Schmerzen leiden, krank werden, erkranken, krank sfeń; Carn. bolęham; Rag. boletti, bolovati; Vind: bol terzeti, boluvati, beteguvati, sboleti; Roff. болтын, Począł na boki bardzo boleć. Sk. Zyw. 421. er bekam heftige Seitenschmerzen. Gdy na iedney potrzebie raniony, zbolał, rzekł:., Petr. Ek. 96. (ob. zbolały). Boday bolał, kto iego maiątkiem ſie smuci. Zab. 11, 237. Zabt. - Szczególnicy boleć: cierpieć bole przy rodzeniu, Geburtſchmerzen leiden, Wehen haben, Eccl. чревобольми. Drzewiey niż bolała, urodziła; drzewiey niż przyszedł bol na nie, tedy urodziła mężczyznę. Budn. Jes. 66, 7. Niewiało! boleć będziesz, przy rodzeniu dzieci. Przyb. Milt. 340. mit Schmerzen wirſt du Kinder gebahren. Zszółym przypadkiem boleć dziećmi rodzić dzieci z bolami, bey der Niederkunft mit einem Kinde Wehen haben. Do własney ſie matki moiey, która muą bolała i karmiła, wracam. Smotr. Lam. 208. Synowie naprzeciw mnie, iak naprzeciw tey, którały niemł nigdy nie bolała, powłtali. ib. 6. S. Boleć sercem, w sercu z gryźć ſie, martwic ſie, frasować ſie, ubolewać, żałować, utykiwać, narzekać, Bosn. boliti se; Rag. boliettise; Roff. болвановаты; innerlichen Schmerz empfinden, sich grämen, härmen, kräken, innerlich leiden; wimmern, wehklagen. Ciężko sercem boleiemy, że od was prawa duchowne są podeptane. Sowit. 80. Gdy cię opuszczam, serce me boleie, Gdy cię nie widzę, ledwo nie szalei. Teat. 52, c. 32. Serdecznie bolała, dziatki na myśli mając, które poſtradała. Groch W. 530. Potocki bolał ciężko na to, że Chodkiewiczowi kazano do Stolicy. Tward. Wl. 42. Nie boleie na krzywdy obecne; nie wspomina przeszłych, Birk. Gl. K. 18. Nie radzi byli pod Rzyminy i boleli z tego. Warg. Cez. 155. Niemcy śmierci Argo-

BOLEC.

143

144

BOLE - BOLN.

wisa boleą. Warg. Cez. 110. Wszyśćko to przeszło;
ty darmo nie boley. P. Kchan. J. 412. BOLENIE, ia,
n. rzeczownik verbal: słowa boleć i.) = ból ciągły, das
Schmerzen, ein anhaltender Schmerz. Bolenie zębów.
Sienn. 119.

BOLESC, ści, ż. czucie bolu, die Schmerzhaftigkeit, der Schmerz; Boh. et Slóvac. bolešt; Sorab. 1. bolosći; Croat. bolezt; Bosn. bolešt; Rag. boles, bolesn; Vind. bolesan; Carn. bolézhina, (Carn. bolesn - choroba; Slavon. bolšt, bolešt; Ross. болѣзнь; Vind. boliesen; Rag. bolešt = żal, pokuta). Siedm boleści Nayświętszey Panny. L. Zawsze milcząca boleść cięższe daie sztychy. Morszt. 317. Boleść abo żałość ieſt towarzyszem pokuty. Karnk. Kat. 220. §. O iakiem dziele byle zbyć zrobionym, o iakieykolwie rzeczy nie wiele wartey, o człowieku którego nie wziąć, nie położyć, mówi ſię: ot! od siedmiu boleści! Off. Wyr. (ob. od biedy), leidlich, mit genauer Joth, paſſabel, erträglich. BOLESCIWY ob. Bolesny. BOLESŁAW, a, m. imię mężkie; bolem sławny. Chmiel. 1, 60. eiu Mannsname, Boleslaus. Jmie to wiělość sławy oznacza. Nar. Hſt. 2, 37. zdrbn, Bolko, Nar. Hſt. 6, 132. 2.) Miaſto w Czechach, Boh. Bolesław, Ger. Bunſtaw.

BOLESNOSC, BOLESCIWOSC, ści, ż. mnogość bołów,
die Schmerzhaftigkeit, Schmerzlichkeit, Vind. bolezhliwoſt,
bolesliwoſt, bounovitnoſt, ( = chorowitość).

BOLESNY, BOLESCIWY, a, e, BOLESNIE, BOLE-
SCIWIE, BOLESNO, przystk. 1.) Act. ból sprawułycy,
Schmerzend, schmerżlich. Bolesne rany. Ross. oroczynnej-
byi. 2.) Paff. ból cierpiący, Schmerz empfindend,
schmerzhaft; Boh. bolełny; Ross. болѣзhenны; Slov.
baławy; Sorab. 1. bolosćiwié; Rag. boleſtan, bolexgliv,
(Chory, chorowity, Vind. bolesliu, boliesnaft, bolezhliu,
boun, bounoviten; Slavon. bolexljiv, boleſtan; Rag. bo-
leſtan, bolan; Carn. bollan; Bosn. boleſtan; Ross. болѣ-
hań; Eccl. болѣзhenны; Boh. bolawń;) Me serce bo-
leścwe dręczą morskie trwogi. Zebr. Ov. 281. Nayświę-
sza Panna bolesna. Groch W. 290. Gorzko i bolesno
płakal. Sh. Dz. 654. Nie bądźcie boleściwi. Leop. 2.
Ezdr. 8, 12. (nie smęćcie ſię. Budn. Bibl. Gd. hárnt euch
nicht, grámt euch nicht).

Pochodz. bolny, odbolec, pobołec, przebołec, przy-
boleć, ubolewać; zaboleć.

BOLET, u, m. z franc. balotte, cedulka od zapłaconego
myta, Děſterr. die Ballette; der Mauthżettel, Zoll-
żettel. Mam bolety prawdziwe, mam świadectwa iawne.
Paszk. Dz. 43.

BOLETYN. u, m. z Włosk. gałka do kręskowania, bierka,
die Looskugel, Wahlsugel. W Wenecyi obieraią urzędni-
ków losem przez boletyny. Petr. Pol. 456.

BOLEWAC Niak. c wjfl. słowa boleć, weh zu thun pflegen. Od
owocu bukowego głowa bolewa. Cresc. 468.

BÓŁKA ob. Bułka. BOLKO ob. Bolesław.

BOLNY, a, e, BOLNO przystk. bole cierpiący, chory,
Rag. bolan, bolni; Carn, bolne, bollan. (Carn. bolehn-
chorowity); Vind. boun; Ross. болѣхны; Schmerzen
leidend, krani. Użrzał łzy, użrzał bolne serce moie.
Zebr Ov. 236. Bolno Junonic, że z Jowisza Semele po-
częla. ib. 62. dolet. ib. 545. Jowiszu! cośmy z twych
rąk czy bolai czy zdrowi. Zab. 9, 77. Jżyck.

*BOLS. - BONI.

*BOLSZY, ob. Gorszy, Zły.

BÖLTUSZNIK, a, m. Kažemiak', gatunek garbarzów, der
Lohgarber, Rothgarber. Cerdones vulgo bołtusznicy,
contenti ſint solo artificio suo: nes in mercatura,
pellionibus seruientes, sese intrudant. Dub. 158.

BOLWARK, BULWARK, - u, m. *BLOFAREK, -rka, m.
(haszta; narożnik, z Niem. das Hollwerk; Lat. med. bal-
latorium, ballium; Holl. bolwerk; Angl. bulwark; Vind,
branishe; Ross. раскамб, боиница. Bulwark, baszta,
bierze ſię też za fortecę, zasłaniającą kray. Papr. W. 1,
469. Uczynił około doma blofarki, żeby tramy nie leżały
na murze kościelnym. Radz. 1 Reg. 6, 6. (uſtepy. Bibl.
Gd. odsadzenia. Budn. Thramen Luth. belkowania).

BOM ob. bo, bo ia.

BOM! odgłos dzwonów, zegarów, der Laut der Glocken,
Uhren. Słyszę, że biią zegary, ſtanąłem, i słucham:
bom! Teat. 16, v. 24.

BOMBA, y, ż. kula żelazna wewnątrz prochem wypełniona,
którą z moździerza wystrzelają. Jak. Art. 3, 286. Papr.
W. 1, 266. die Bombe. Bomba do miaſta wpuszczona,
Skrytym pokarmem wewnątrz zaiuszona, Czyni grzmot,
wznoſi w górę tuman ślepy, Łamiąc kamienie, wieże,
mury, ſklepy, J wszyſtko nagle miesza z popio-
łami, Póki w niey żyią prochy z zapałami. Susz. Pies.
3, G. 2. Slavon. bùmba, kumbara; Bosn. lumbarda,
top; Croat. lombarda. BOMBARDOWAC, - ował, -
ie, czyn. nied. rzucać bomby do miaſta obłężonego.
Papr. W. 1, 469. bombardiren; Croat. lombardati; Bosn.
lumbardati. - BOMBARDOWANIE, ia, n. das Bom-
bardiren, das Bombardement. BOMBARDYER, a, m.
żołnierz od bombardowania, der Bombardier; Croat. lom-
bardar; Bosn. lumbardir). W iedney kompanii dzie-
wieciu bombardyerów ma ſie znydować. Pam. 84, 706.

BOMBEL, BOMBELOWATY ob. Babel, Babelowyaty.

BOMBONY ob. Dymienice francowate. Krup. 5, 46.

BOMOL, u, m. gatunek win zagranicznych, ein ausländi-
scher Wein. Od win zamorskich, alakantów, bomolów,
rywul. Vol. Leg. 3, 945.

BOMZYN, u, m. z Włosk. bombafina, materya czy to
bawelniana, czy to iedwabna krzyżowana, der Bombafin,
der Baumbackt. Tr.

BONA, y, ž. imię matki Zygmunta Auguſta. Z Łaciń,
znaczy dobra. Chmiel, 1, 60. die Königinn Bona, Mutter
Siegmund Auguſts.

BONAROWA, y, ž. herb, dwie lilie związaną; nad heł-
mem półczowieka w szyszaku, w obudwu ręku po cho-
ragwi trzymałocego; z Francyi. Kurop. 3, 7. ein Wappen.

BONAWENTURA ob. Dobrogoſt.

BONCZA, y. m. imię mężkie, Bonifacy. Nies. 1, 144.
Bonifacius. 2.) Bończa, herb. iednoróżec wzgórę wspię-
ty: z Włoch. Kurop. 3, 7. eiu Wappen.

BONCZUK ob. Bunczuk.

BONET, u, m. z franc. Strój głowy kobiecy z koronek.
Haur. Sh. 354. eine Weiberhaube von Spitzern. Ob. Kor-
net, Kukla.

BONIFIKOWAC ob. Nagradzać, narównać szkodę uczynioną.

BONIFIKACYA ob. Nagroda szkody. - BONIFRATER, -
tra, m. zakonnik reguły S. Jana Bożego do pilnowania chorych,
szalonych, obowiązany, ein karnherziger Bruder. BO-
NIFRATERSKI, a, ie, należący do bonifratraów. Barm-
herzige-

BONON. - BÓRAD.

herzigebrüder =. Może potrzebuesz kraty bonifraterſkiej.
Teat. 15, 005. (czyś waryat? czyś oszałał?) ob. Czubki.

BONONIA, ii, 2. miało Włoskie, Bologne. BONONCZYK, a, m. obywatel Bononii, ein Bologner. 2.) Piesek mały, z którym się damy pieszczą. Kluk. Zw. 1, 299. ein Bolognerhündchen. BONONCZYŚ, ia, m. zdrbn. Bononczyś w izbie, a kundel do pśarni. Mon. 71, 545. ib. 75, 664. BONONSKI, a, ie, z Bononii, Bologneſter =. Bononſki kamień, gipsowy, kalcynowany, w nocy, świecący. Kluk. Kop. 2, 95.

BONOWAC, ował, - wie, Intrans. nied. labować, honyć żyć, huić, z łac. wohlleben, herrlich und in Freunden Itben; Carn. lebati; Rag. tefericiti; Roff. благоденствоваты, понѣжиться, насладиться, наслаждаться, бражничать; Eccl. сасмововашись, умѣшаться, самоугодствовати. Comeffor używam, rozgardyas łstoje, bonułę niektórzy mówią. Maćz. Bonuie po świecie ob. hulać. Bonuiący; Eccl. благопранёзыны. Bonowanie, labowanie, rozgardyas, łusztyk, Wohlleben; Vind. lebunga, goſtovanje, jedkuvaria, goſtaria; Roff. źadłowie, самоугодie, благовременство; Eccl. красовánje, красопство.

BONT ob. Bunt.

*BONTEM, z franc. bon. temps = krotochwila, zabawka, Zeitvertreib. Na bontem po kobże moię.. Kochow. 281.

BONZA, y, m. pop Japoniſki, ein Bonze, ein Japanischer Priester. Kiezy w Japonii bonzami zowią. Sk. Zyw. 2, 385.

*BOPONT Tr. ob. Bipont.

BOR, u, m. las sosninowy, a potym w ogólności, żywicznych drzew, a ieszcz eólnicy, las geſty ciemny, ein Fichtenwald, ein Nadelbölzerwald, ein Tangelwald, ein dichter finſterer Wald; Boh. bor, borek; Vind. borje, burje, borsht; Jtal. et Lat. Med. forelta; Ger. der Forſt; Bosn. borowiscte; Hung. berek; Eccl. borb или сосно�ый λαβός, соснákb; Carn. borsht, worsht; Rag. bórje, borowiscte (sosna Bosn: bor; Rag, boor; sosnowy, Rag. borov; sosnoroduy, Rag, borovit; sosnina; Rag. borovina; Slavon et Carn. bor, borovz sosna; Croat. bór = iadowie; Vind. borovez, porówn. Ger. Fähre; Roff. borb piasek brzozami, ofikami, klonami i sosnami obrosły; Carn. bor = szyski drzew żywicznych. Roff. borob, borobok kiernoz; Carn. barovit, bożek Słowiański, Boruta; Croat. borovnyak = kwiczoł, drozd); Wyſiec, wykop, karcz, popal korzenie, nie będą bory ani gór odzieżą lasy. Gor. Sen. 200. Zwyczańnie ciągnie wilka natura do boru. Pot. Pocz. 26. Bór głuchy geſty Roff. глаштнákb; Vind. log (ob. łag, łeg) na błotach Roff. хліва; Croat, chrèt, (Sorab. 2. kiełto bor). Vind. Boroule, miaſto ſerlach. (Przyſiegam *boru ob. bóg, przyſiegam bogu).

Pochodz. borowy, boruta, borówka, borowizna, borsuk.
BORADEK, - dku, BORATEK, - tku, m. BURAT, u, m.
BORACIK, a, m. zdrbn., Franc. burat, Jtal. burato,
z łac. burra = wełna gruba), = materya wełniana lub
iedwabnowelnina, der Burat, ein Zeug. Buratu sztuka.
Jnſtr. C. L. Od sztuki boradku, materyi iedwabné...ib.
Od bóratków różney farby po złotemu. Vol. Leg. 4,
356. et 6, 135. Od sztuki boradku. ib. Towary cudzo-
ziemſkie, muchairy, bocaciki, podatek takowy placą...
Vol. L. 4, 81. por. bura, burka.

Tem. I.

BORAK - BORGOW.

143

BORAK, BURAK, a, m. borrago, ziele, u dawnych zioło-
pisów, Wołowy ęzyk. Syr. 1289. et 1291. Boh. boruł,
burak; Eccl. Boypárkb; Bosn: borasgina, kraftaviła;
Croat. borága, Vind. borasha; Dal. Krasztavicza, liszi-
china; Sorab. 1. wohłaczé pażék; Ger. Borrago, Bor-
telsch, Dchsenzunge. Liście i kwiat zażywaią się do safat.
Kluk. Dyk. 1, 77. Z buraków gotnią ćwikłe. Wiel. Kuch.
399. Kto chce mić dobrą ćwikłe, niechay buraki prze-
sadzi. Kluk. Rosl. 1, 207. (Noff. барканb, моркобb =
 marchew). Roff. бураки ob. ćwikła. BORAKOWY,
BUKAKOWY, a, e, do bóraków należący, Borrago,
Dchsenzungen =. Burakowe liście. Kluk. Dyk. 1, 68. et
2, 212.

BORAKS, BORAS, u, m. sól kryſtallizuiąca się nicieko sześciobocznie, zażywana do lekarſtwa i topienia kruszców; przywoźna z Azyi pod imieniem Tynkal; w Europie i dopiero czyszczą i boraksem zowią. Kluk. Kop. 1, 155. Roff. буря, der Borar, ein crystallisches Mittelsalz. Co dziś borasem zowią, ſtarzy złotą rządz vali. Sien. 592. Puresz. Sien. wył. BORAKSOWY, BORASOWY, a, e, należący do boraksu, Borar =. Boras wożono nam przed laty w małeczkich faseczkach z Aleksandryi, pełny tlułości nieiakię, w której drobne kamyczki łyły; a te zwano ciaſtem borasowym. Sien. 594.

BORATEK ob. Bóradek. BORDEL ob. zamtuz. BOR-
DOWNIK ob. Hordownik. BOREASZ ob. północny.
wiatr (porówn: burza).

BOREYKO herb, na tarczy dwie litery z na krzyż złożone
z Litwy. Kurop. 3, 7. ein Wappen.

BORG, u, m. borgowanie, kupno na kredyt. Wyw. G-
290. der Borg, das Borgen, der Credit; Boh. unw
anwét, auw'ték, uwětek; Eccl. zemnoe. Dziś szlar
chcic mieszczanowi maiętność borgiem weźmie. Fer)
Pol. 99. (borguica od niego, zadłużiać się u niego.
Stargował i wziął na borg od szewca bóty. Gorn. Sen. 55 na
Croat. na veru jmati; Vind. na posod vseti; Slavon. rg
pocsek; Boh. na unwěr wżaty. - Na borg dadź: n. p. na boły
nie ma rozdawać ekonom bez Pańkkey woli, bo reżew-
szkodliwe są. Goſt. Eh. 14. Dawano mi wezoray piętno.
ście złotych; ieno że na borg chciano. An. n. W. 1je
(chciano brac = na borg). §. Borg, zaległość, dług, d
Schuld, die rückstindige Zahlung. Zeby woyſko w borgu
nie zoftawało, naſtepujące uchwalamy podatki. Bol. L.
5, 343. um den Truppen den Sold nicht schildbig zu blie-
ben. BORGOWAC, ował, wie Transport, niedok. bor-
gować, poborgować, doh. 1., borgować od kogo, brac
na borg, Boh. wwn'ertit; Vind. vlehen vzeti, na posod
jemati, posoditi; Slavon, uzajmiti; Roff. zanımствоваты,
zanimby, занимамь, auf Borg nehmen, borgen, auf
Credit nehmen: Anglosax, borgian; Holl, borghen; Dan,
borge; Angl, borrow). Drugi nie dba, borguie, pożyćza,
gdzie ieno może co na kim wymatać. Dambr. 483. - §. Bor-
gowac co komu, dawać na borg, na kredyt, na pocze-
kanie, auf Borg geben, borgen, creditiren; Boh. unwěrti.
Nazaiutrz znowu žyd się deklaruie, Ze mu iuž więcej
trunku nie borguie. Fabl. Ez. 76. Karczmarze maia
wiedzieć, komu borgować. Haur. Sk. 155. Gdy kar-
czmarze borgować nie będą, iuž przyszłych spodziewanych
pieniędzy chlop nie przepieje. Mon. 64, 216. Wiele borg-
gować, ma macocne, którą zowią: przeday! Jey córkę

19

118

B O T A.

BOTAN. - BOTW.

boote; Suc. bota; Boh. bota, bot; Bosn. bjeva,
hieva; Carn. shtebála, shkorna, shkorněza; Vind. skor-
niza; Sorab. 1. škorna; Sorab. 2. škorna; Croat. skor-
nya; Roff. canórb (Roff.бoмъ gatunek skórzanych trze-
wików u pósłówtwa; чебомы, чобомы safianowe bóty
ob. choboty; porówn. połoły, baczmagi, kurpie). Dobre
bóty wołowe, piękne i cielęce, A trwalsze i lepsze niż
žółte panięce. Fež. Ek. E. 1. Bót wielki skręca, mały
cisnie nogi. N. Pam. 23, 247. We łbie i na końnierzu
pierza pełno wszędy, Bóty spuścił do koštek prawie we
trzy rzędły. Rey I Wiz. 56. b. (niedbały w ubiorze). Boh.
Prov. Swec. dokład gnedne bóty ne ušſige, druhe ne zacjąna;
dokończ iedno, nim zaczniesz drugie). Bóty obuć, w bó-
ty ſie obuć, Stiefeln anziehen. W bótach, obuty, Sorab.
1. škornovité; Vind. oſkornizati, skornize obuti, obknie-
shati, naſkornizati; bóty zzuć, zewlec, złóżyć d. St.
ausziehen. Chłopiec do botów, Vind. skornizhni hlapez,
sez ob. chłopiec, der Stiefelsnecht. Przedtym około bo-
tów chodził, a teraz nie wie, na którą nogę źłapić. Mon.
73, 589. (za lokaia służył, (er hat Stiefel gewicht, war
Bedienter). Nie był godzien botów mu noſić. Biat. Poſt.
44. nie godzien rozwiązać mu rzemyczek u bota iego. ib.
46. (rzemień u trzewików iego rozwiązywać. Bibl. Gd
ihm die Schuhriemen auſłóſen). Kuty, kowany bót, bót
z podkówką, ein beschlagener Stiefel. Slizką drogą nie
przeydziesz niekowanym bótem. Pot. Syl. 136. Bót ſtary,
pochodzony, Roff. omónokb, omónoyekb. W bótach
umarł; bóty spalił uciekł, Tr. er hat das Fersengeld be-
zaßt. Jść iak szewc z bótami na iarmark (ob. szewc) =
śpieszno, gnać; czwalać. - Nogi drze, a bóty na
kiiu noſi. Off. Wyr. (woli gód mrzeć, niż grosz z wacka
wydadź), Nóg nie kupić, a za bóty trzeba szewcowi pła-
ćić. ib. (lepsze, co człowiek sam sobie zrobi, bo tego
nie kupuie, Obadwa przysłowia łtosuią ſie do zwyczaui
ubóztwa wiejskiego, które więcej niżli nóg ochrania obu-
wia, a do parafii idzie boso, niosąc ie na lasce, żeby ſie
przed kościołem dopiero obuć). - Skórka na bóty; wy-
rzadz szkalouiacy, nic wart; może źądź ze ſkóri u bótw
pod oftrogami z Niemiecka zowią huncwot. - Profte przy-
ſłowie: ſkórka na bóty, ięzyk na podeszwy. - Na bóty
- płaca pewna zwykle naznaczająca ſie celadzi inwentarſkiej
zamiłaſt bótów, albo na ich sprawienie, Stiefelgeld. Dam
ia ci na bóty; będziesz kontent; pogrożka, z przekazy-
wania ſie panów na celadź upominaiąca ſie o swoję na-
leżytoſć. Off. Wyr. - Z chłopków wybierzyme i pobor za
nich zapłaćimy, i ieszcze ſie nam dobrze na bóty okroi.
Star. Vot. B. 2. (obrywki). - Bóty, žartem poſłepki,
z przymowką do uczynków i obyczaiów: Co po święzo
Tureckim bócie, kiedy poſłepki'cuchna! Mon. 65, 417. -
Bóty żelazne, : kaydany, okowy, ſeffeln, Banden. Ja-
bym żelazne doſłał bóty, i przez lat kilka błotoby mi ka-
zano ſkrzybać. Teat. 30, b. 85. Bóty czerwone = plagi,
cięgi, smaganie nóg, Peitschenhiebe über die Füße. Szcze-
sćie twoie, że odszedł ſtaroſta na ſtronę, Wzięłabyś była
pewnie na bóty czerwone, Abo na grzbiet upſtrzony za to
winszowanie. Simon. Siel. 109. Trzeba babie na bóty ob.
Baba. - Obuć kogo w swe bóty = na swoje kopyto prze-
robić, na swoje ſtronę przeciągnąć, na swój kształt odmie-
nić, przekabacić, einen über seinen Leisten schlagen, ihn
breit schlagen, auf seine Seite ziehen. Chciał go w swe

obuć bóty, do przyjaźni go wzywaiąc. Pot. Arg. 161.
(Boh. w cnyß bóty ſe obaumati = czyzy powinnoſt na ſe
krati). Bóty komu szyć = (ob. kaptur komu szyć);
pod kim dolki kopać, na kogo ſiła załtawiać, podszczu-
wać na kogo, einem Gruben graben; Fällen stellen, Schlin-
gen legen, ihm etwas Argeß zubereiten. Ey ſtrzeż ty ſie
Myrtyla, takie balamuty Niedorzeczne, dziewceſtom mło-
dym szią bóty. Zab. 11, 236. Zabl. Jak król komu
odmówi co, zaraz bóty mu szyć trzeba, zaraz szlachtę
buntować? Opal. Sat. 80 On ieszcze fieldzie kiedyś nad
szią Swych nieprzyjaciół, co mu dziſiay bóty sziąą. Pot.
Arg. 454. Sąſiad nam bóty szyie i zawiera ligi. Pot. Arg.
634. Wiem ia, gdzie Waści za to uszyię bóty, i za-
proszę na kwaſne iablka. Mon. 65, 723. (oddam ci to,
zapłaćę).

Pochodz. bótowy, bótek, bócik, bóciſko.

BOTANICZNY, a, e, należący do botaniki, Roff. mpa-
BOVÓDASZWENNY, zielniczy, zielopismy, botanisz. BO-
TANIKA, i, ž. z Greck. zielnictwo, roślinopisarſtwo,
roślinopismo, zielopismo, nauka maiąca za cel poznańie
właności zioł, drzew, kwiatów. Kras. Zb. 169: die Bo-
tanic, die Krauterlehre, Krauterkunde, Roff. mpaBO-
BÓDASZWETO, - Botanika,tytuł dzieł o botanice ob. zielnik,
*herbarz. BOTANIK, a, m. BOTANISTA, y, m. zio-
łopis, roślinopis, biegly w botanice, der Krauterfundige.
Rag. travòznanaz; Roff. mpaBOVÓDAGYb. ob. zielnik.

BOTEK, - tka, m. bocik, mały bót, zdrón., das Stieſel-
den. Ubrany w bótki przyſtoyne. Stryik. Henr. C. 3.
Dziś pan ociec, gdy widzi, iž ma bótek świeży, Tobie,
także pachołku magierkę przypierzy. Papr. Pr. E. 2.

BOTUCH, BODLOCH, u, m. BOTUCH, chuła czylły
prześcieradło łaziebne do ocierania ſie po kąpieli, z Niem.
das Badetuch, Bettuch, Bettlaču; Boh. patoch; Roff.
6ocmporb; Croat. czvilih; (Carn. botim - pocę ſie).
Wyszedłszy z wanny, zaraz ſie w botloch abo przeście-
radło obwinawsy, położyć trzeba. Haur. Sk. 397. Prze-
ścieradła bodlochy, botuchy. Sax. Tyt. 3. Umarłego
w łažni umyia a ubawszy go w botloch, na źłoku po-
sadzą. Gwag. 356. Po kąpieli uwinawsy ſie w botuch,
niechay ſie położy w poſciami. Syxt. Szk. 256. Zawczasu
myślić trzeba o botuchu. Pot. Syl. 362. Pot. Pocz. 138.
(porówn. dadź komu ćierkę po łažni).

BOTOWY, a, v, należący do bóta, Stieſel-; Roff. cano-
żnyj. Rzemyk bótowy. Budn. Genes. 14, 25.

BOTUCH ob. Botloch.

BOTWIAŁOSC, BUTWIAŁOSC, ści, ž. sprochniałość,
zgniołość, zgnilizna, Morschheit, morsches Wesen, Fáulniß,
Moder. Szefeliny rdza rudawa ſtrawi, i ziemna bótwia-
łość plugawa. Paszk. Bell. B. 4. Farba tylko chleba na
wierzchu, wewnątrz butwiałość szczéra, Birk. Sk. A. 4, b.
BOTWIEC, - iał, - ieie, niiah. niedok. zbótkiewie dph.
próchnić, guic, modern, faulen, (porówn. Niedersachl.
butt, Hochd. verbutten). Łodzi, morſkie okręty, bót-
wieią na brzegu. Kul. Her. 145. Nawa zgniła, *zbutniała.
Zygr. Gan. A. 6. (zbótwiała). Sodoma tak zgorzała, że
i ziemia i powietrze i woda zbótwiały. W. Poſt. W. 455.
Fig. W tém próżnowaniu i w téy gnusności bótwiejąć, do
zgrzybiałej przychodzę ſtarości. Kulig. Her. 140. Darmo-
niechay ci od lez nie butwieie cera. Zab. 15, 179. Pa-
mięć niezbożnych z natury swojeły butwieie. Birk. Chod.

BOTW. - BOZĄT.

20. Pamień iego z pochwłami, i nie zbutwiecie nigdy.
Birk. Chod. 32.

Pochodz. nadbótwieć, obótwieć, pobótwieć, przebótwieć,
rozbótwieć, zabótwieć.

BOTWINA ob. Boćwina.

*BOWAD ob. Owad.

BOWIEM spoyn, wyrażająca przyczynę dlaczego, = bo, al-
bowiem, ponieważ, Slovac. nebo, Slavon. jerbo, Roff.
ubo, denn. Nie bądź ukwapliwy ku gniewaniu; bowiem
gniew w łonie szalonego odpoczywa. 1 Leop. Eccl. 7, 10.
Muſi zmienić poſtawę, muſi obyczaie, Bowiem ſtatek
z powagą ſtoi tu za iaie. *Rey Wiz.* 27.

BOY bie ob. Bać ſie.

BOY, -oiu, m. bicie, walka, zabiiatyka, bitwa, woiowa-
nie, woyna, żołnierka, der Kampf, die Schlacht, die
Schlāgerey, das Treffen, die Feldschlacht, der Krieg; Boh.
bog; Bosn. boj, rrivanje; Slavon. bój, bitva, batalia,
borénje; Vind. boi, boj, shoudnu bijenje, shoud, shoudu-
vanje, voifskovanje, bitje, bijenje, voi; Carn. woj; Dal,
boy, rath, rat; Rag. booj, bienje; Croat. boj, tabor;
Hung, baj, vivás; Roff. бой, сражен'е; (Eccl. боя
woyſko; войнинство, бойнское = boy, bitwa, woyna z
рамоборство, рамован'іе; Gr. βοῦν clamor, pugna;
βούν ἀγαθος bello ſtrenuus. Homer. Jl. B. 108. Durich
bibl. 1, 326. inde Bojemi dicti et Bavari vel Vofari.
Bohoricz. ob. Bić, ob. Woiować, woyna). W boiu znać,
nie w leży, żołnierza mężnego. Blaz. Tl. A. 6. Zdatny
do boiu, i do pokoiu. *Cn. Ad.* 588: (przeciwnie; ani do
rady, ani do zwady). Kto nie ma zbroie, miay boie,
Cn. Ad. 388. Wszyscy, i rece i oczy do boiu obrócili,
Warg. Cez. 77. Zaſtęp ſie ſkupił, i sam sobie w boiu
był przeszkodą. ib. 50. Cezar trzyſta bitew wſtępnym
boiem z Gallami wygrał. Warg. Cez. praef. F. 3. (atta-
kami, natarczkami, angriffšeise). Boy toczyć, bitwę
wydadź, Vind. ſtoriti, narediti, boj dershat, klati, bojo-
vat, shouduvat, ein Treffen liefern. Wielka to złość,
moto boy wěwnětrzny toczy. Bardz. Tr. 24. (woynę do-
mową prowadzi). Gdyby kto komu uczynił gwalt, bój,
rany, szkody, rozbój w zabóyſtwo... *Stat. Lit.* 146.
(gwałtowne bicie, gewaltſames Schlagen, Schlāgerey).
BOYCA, naſpospoliciey używa ſie w ſkładaniu słów,
ztąd: zabóyca, zboyca, bratobóyca, Królobóyca, matho-
bóyca, oycobóyca i. t. d.

BOYCE, od Boiec, ob. Bodziec.

BOYCZA *herb*, inaczey Modzela; na jednym drzewcu trzy
krzyże złote. *Kurop.* 3, 8. ein Wappen.

*BOYK, a, m. wół Podolski. Kluk. Zw. 1, 204. ein Podo-
lischer Dsch. ob. Byk.

BOYKA, i, ž. zdrbn. rzeczownika boy, Roff. бойка,
mała bitwa, ein kleiner Kampf. Do wdzięczney boyki ſie
zbiegały, Wnet ſie na harce měnie wyzywiają, Wnet
słodkie razy wzaiem sobie daią. Paſt. F. 70.

BOYSKO, Boiſko ob. Boiewiſko. - BOYSTWO w ſkładan-
nych: królobóyſtwo, bratobóyſtwo, maſkobóyſtwo, oyco-
bóyſtwo, i t. d.

BOZĄTKO, a, n. BOŻĘ, ęcia, n. zdrbn. rzeczown.
božek, bóg, mały młody božek, ein kleines junges Gott-
chen, w liczb. mn. Götterchen. Wiosna razem przywiedzie
bożąt poczet słodki, J žarciki ucieszne i wdzięczne chy-
chotki. *Nar. Dz.* 3, 27. Bóztwo z swą świetnością całą,

BOZĄT. - BOZK.

z dworem pieszczonych bożąt i Nimf pánowło. Na tery
wyspie. *Przvb. Ab.* 137. § Szczeſſliwutniki, szczeſſliwice,
pieszczoszek fortuny, pączek w maſle, opłynąłuy we
wszyſtko (przeciwn. niebozę, niebożatko, nieborak, nie-
boraczek, biedaczek), ein Schoſſkind des Glücks. (ob.
Bożena). Męża hartownego doznanym nieszczęściem, by
też i naytęźszy przeciwnego lošu wicher, nie zachwieje;
rozpieszzone zaſ bozę za lada wos powiewem niewdzięcznym
mdleie. Off. Wyr. BOZEC, - żca, m. przytężenie słowa
Božek (porówn. ſtarzec, ſtaruszek), ein Gott, det Gott.
(Boh. Bożac, = kaduk, boża łań). Miłość, ten okrutny
bożec. Stas. Num. 2, 232. Podżega ich on bożec (Ba-
chus), gdy sok iego piią. Klon. Wor. 6. Kapłan na
swoim szyszaku nosi swoiego bożca zawoie. Stas, Num.
1, 98. BOZECZEK, - czka, m. zdrbn. rzeczown. Božek,
ein Gottchen, ein kleiner Gott, w liczb. mn. Götterchen.
Koło nas lešeń ſkacząc boginki, bożezki, powtarzaly
cichuchno wieśniackie piosneczki. *Nar. Dz.* 3, 51. - BOZEK,
-żka, m. pogałſki bóg, bożyſko, bałwan, ein Gott,
Góże, ein Abgott, ein heidnischer Gott, w liczb. mn.
Götter; Slovac. božek; Boh. bůjek, pabuh; Vind. boshizh,
malik; Sorab. 1. pibób; Sorab. 2. pschibog; Carn. et
Bosn. faush wug, malik; Roff. чумялме). Božek mi-
łości, Kupido. Božkowie, Rag. krivobozi, neboggovi).
Gdzież bożkowie wafi, w którechście nadzieje kładli
w przeszłe czasy? Groch. W. 17. Złoto ieſt božek, któ-
remu ſie wszyscy kłaniają. Boh. Kom. 1, 194. Bożki
domowe, lares, die Hausgötter; Vind. domazhi bug,
shratel; Carn. Sidek; Boh. sſſtjek, kſſtjek, chſſtjek,
diblifl, hóſpodałćſk; infi božkowie Boh. Wel, Merot,
Radamaß; Carn. Rugevid; Ferménſevel; Podága; Toli-
ſtobog Toliftowoj; - Božek pięciogłowy Carn. Paraműz;
Aesculap Carn. Krôdé; Božek siły Carn. Jodute, Zedút,
Jodút? Božek czasu Carn. Flins; Božek dziewek, Carn.
anék, Lat. Anculus; Božek mowy Carn. Jefizhnik Lat.
Ajus; Carn. Barovit ob. Boruta; Eccl. mókina, maſkowß,
moſkowß, moſкосав, božek w Kiiowie czczony. Popow
196. Купáно, božek płódów ziemskich. ib. 195. Калаďa,
koľada, bóg świata, Janus, ib. 194. Xórcb, bałwan
Kiiowski. Stow. Cerk. 3, 242. Дажба, Дашуба, Даж-
ßorb, Božek szczęścia (ob. Dadzibóg). Ladó božek
wesela. St. Cerk. 2, 75. Позвизд, Вихорь, Похвисть,
bóg powietrza, Aeolus. Popow. 199. ob. Swift, Poświft,
Lelum, Polelum, Marchułt. - §. Božek, nabożnik. Maez.
ein Andachtler, ein Frömmler, - BOZENA, y, ž. imie
białogłowskie, Beatrix. Nar. Hſt. 2, 209. Jabt. Her. ein
Weibername, Beatrix ob. Bozę 2). - BOZKI, BOSKI,
a, ie, BOZKO, po BOZKU przystk., od boga pochodzący,
boży, Gottes =, göttlich, von Gott; Slovac. božſki;
Boh. bojſh; Sorab. 1. božki; Sorab. 2. bohji; Vind.
boshji; Croat. bosji, bosánszki; Dal. bosan; Slavon,
boxanſtveni; Roff. боїкецій, Божесвений. Bozkim
zrządzeniem to ſie źło. *Cn. Th.* Od boga zawisły. n. p. Bozka
to rzecz, samemu bocz to przyitoi. *Cn. Ad.* 42. Rzeczy
przyszłe wiedzieć, ieſt rzecz bozka. Lat. Kom. A. 2. b.
Zoſtawił mnie na bozkięy opatrności Teat. 24, 104. -
Boga ſie tyczący. n. p. Nad Tertuliana w naukach bozkich
i ludzkich žaden biegleyszy nie był. Sk. Dz. 111. Bózkie,
święte rzeczy, przyſtoynie odprawuy. *Cn. Ad.* 42. Uraza
bozka. Kłok. Tur. 148. - Do boga podobny n. p. Nic czło-

150

BOZK. - BOZT.

wiek tak bozkiego nie ma, iako gdy drugim dobrze czyni.
Sk. Zyw. 1, 294. - Do naywyższego stopnia dośkonały,
przedni, cudyn n. p. Zygmunt itaryk znam prawie był ob-
darzon rozsądkiem. Krom. 136. Bozką wymową przodki
swoie Aureliusz przechodził. Sk. Dz. 89. Ona po bozku
piękna, Przyb. Milt. 275. BOZKOSC, śći, ż. iftoność
bozka, przymioty bozkie, Sorab. 1. bożkość; Ger. die
Gött-
lichteit. Zjadłszy iabłko Ewa bożkość w sobie czuie, iuž
ięć ziemia zbrzydła. Przyb. Milt. 294. BOZKOWAC fię,
zaimk. nied. zmyślać nabożeńftwo. Wkod. Licemierni-
czyć, pacierze gryźć, świętoszkiem bydź, frwinieln, an-
dächtehn, heucheln. Bozkowanie, obłuda, nabożnictwo,
Frömmeley, Andächteley, Muckerey. Statecznie nabożny,
bez owego bożkowania a lizania obrazków. Gor. Dw. 374.
Chytrek prośbą, bozkowaniem iohlębiftwem narabia.
Klon. Wor. Ded: (por. boźyć fię). BOZNICA; y, ż.
BOZNICZKA, i, ż. zdrbn. *1., mieysce bogu poświęcone,
boża świątynia, ein Gotteshaus, ein Tempel, ein Gott
geweihter Ort. Teraz o wierni pańscy służebnicy, ko-
ty trzymacie straż w iego bożnicy... F. Kchan. Ps. 195.
(w iego świątnicy. Karp. 61, 188.). Czynią sobie bożni-
czki, dzieci chrzczą, wiary nauczają. Papr. Kol. H. 4.
Bożnica pogańśka, boższce, ein Gößentempel, Roff.
bożница; Eccl. жёртвице. Bogom w miebie i lu-
dziom nieprzyjaciel, z bożnic wygał bogi. Bardz. Tr.
545. Bożnic pogańskich, które dobrze zbudowane były,
nie obalił. Sk. Dz. 612. - Bożnica Turecka, meczet.
eine Moschee. Star. Dw. 60. Dwa tyfiace bożnic Tureckich
w Konstántynopolu. ib. 4: - §. 2., Szczególniey teraz: szkoła
żydowska, Vind. judowska shula; eine Judenschule.
Ko-
ścioł w žydowstwie ieden był; bożnic zaś było dosyć,
dzpie się na naukę słowa bożego schodzili. Sekl. 13.
Zydi nie tylko po miałtach w bożnicach, ale i w kościele
Jerozolimskim mieysce pewne mieli do gadania o zakonie.
Sk. Dz. 9. Krzyczy iak w bożnicy. Rozumieszli, żeś
w bożnicy? Alboż to tu bożkica? To kościoł; nie bożnica.
Sposoby mówienia zasiągnione z zwyczaynie zgiełkliwego
śpiewania żydowskiej w bożnicach. BOZNICZK, a, e,
należący do bożnicy, Tempel =, Judenschule =, Syna-
gogen =. Bożniezy, - ego, m. dozorca bożnicy, det
Vorsteher einer Synagogge. Tr. (ob. Arcybożnik). - BOZ-
NIK, a, m. deista, w boga samego wierzący, der Deist.
Mon. 67, 25. ob. ateusz, bezbożnik. BOZOCIELSKI,
a, ie, należący do święta bożego ciała, Frohneleichnams =.
Naftawał dzień bożocielski. Baz. Hfl. 4. BOZOGROBCA,
y, m. BOZOGROBIEC, - bca, Kanonik grobu boże-
go w Polszcze, w Miechowie, Miechowita. Krom. 174.
Ufrz. Kruc, 1, 337. Nar. Hfl. 3, 363: ein Tempelhert,
seißlicher Ritter vom Grabe Jesu, ob. Templaryusz.
BOZOGROBSKI, a, ie, od zakonu bożogrobców, Tem-
pelherren =, Kanonicy bożogrobcy dwoiły krzyż czerwo-
ny na kapie noszą. Krom. 174. §. Bożogrobski żołnierz,
papiezki żołnierz, Częstochowski żołnierz, odpuśtowy
żołnierz, niedolęzny, niemuszrowny, niewoienny, nie-
bitny, ein miserabler elender ungemüsterter Soldat. Off.
Wyr. BOZTWIC, BOSTWIC, czyn. nied. uhóftwić dok.
hogiem uczynić, vergöttern; Boh. zbojim; Roff. boro-
msorım. Kłok. Turh. 145. BOZTWO, BOSTWO, a, n,
natura boża, iftość boża, die Gottheit, äußtliche Natur,
das göttliche Wesen; Boh. et Slov. božstwi; Sorab. 1.

BOZT. - BOZY.

bożtwo; Sorab. 2. bohgojstwo; Vind. bugaštwo; boguſt,
boguſtvu, boshja natura; Bosn. bosgjanſtvo; Slavon.
boxánſtvo; Kag. boxánſtvo, Croat. bosansztvo; Roff. et
Eccl. bohexcimo. W Chryſtifue bożtvo z człowiećn-
ſtwem złączone było. 'W. Pofl. W. 263. Równy błogo-
ſławionem boźtwem oycu swemu, lecz podług człowie-
cenſtwa-iuž pomnieyszy iemu. Groch. W. 299. W ifto-
ſći boztwa nie iedna ieſt osoba, ale trzy. Jeden ieſt bog,
nie w szczególności iednøy osoby, ale w iednøy iftońći
boztwa, Karn. Kat. 15. Tyberysz uſłyſzawszy o cudach
Jezusowych boſtwo mu przyznał i między bogi pogańkimi
swym sposobem poczytał. Sk. Dz. 17. Jupiter zrzući
Apollina z boſtwa. Biel. Hſl. 22. Gdy liczą przodków
swoich, a nieſtanie im iuž nikogo sławnego, to oni boga
ktorego za przodka swego biorą i wdzieraią ſię w bożtwo.
Gorn. Sen. 297. Bóztwo, bóg, bóžek, die Gottheit,
Gott, eine Gottheit, ein Gott. Juž miał zginąć nasz
kray; lituie ſię raz ieszče obrończe iego bożtwo. Przeſlr.
180. Bóztwa žadna rzecz nie może ogarnąć ani pojąć.
Karnk. Kat. 96. On pełen bóztwa, które cicho o pier-
ſiach noſł, Godną świętych podwojiów odpowiedołoſił.
Bardz. Luk. 164. Bóztwo nam bydź i uſłać daie. Koł.
Cat. B. 3. W leſie tym iakieſ boſtwo, mniem, prze-
mieszkiwa. Hul. Ow. 183. - Bóztwo, wszyſtko, do
czego ktoś nieograniczoną cenę przywieuie, daſ maſ et-
nem unschábar iſt, eine Gottheit für ihn. Oyczyzna dla
poczućzych ieſt to takie bóztwo, ktorøy trzeba poświęcić
wszyſkich rzeczy mnóſtwo. Teat. 46, c 75. Ja nay-
pierwszy twóy okrąt w lotnym poznam biegu, J rzeknę:
ten me boſtow provadzi do brzegu. Hul. Ow. 151. Bó-
twem Dafniſa, piękna Ismena. Bóztwo Harpagona pokład
pieniędzy. Bóſtwo piiiaka gafiory, kufel. Off. Wyr. Jakieſ
cię boztwo w swych okowach trzyma, Czyli czarnemi,
czyli modremi oczyma. Off. Wyr. §. Zbiorowo bóztwo =
bogowie, die Götter. Wenus, ktorøy bóztwo podległe,
z tey ſię człowiek śmieje, J potępia co w Cyprze na iey
cześć ſię dzieie. Jabl. Tel. 80. BOZY, a, e, od boga
pochodzący od boga, należący do boga, bozki, Pańſki;
Gottes, göttlich; Slovac. et Boh. boji; Vind. boshji;
Carn. boshje; Bosn. bosgji, bosgjanſten; Croat. bosji;
Dal. bosan; Rag. boxij, boxanſtvën; Roff. bojiš; Eccl.
börobiwý, bojiš. Syn božny. Biat. Pofl. 81. Gdy ſię
kościoł božy rozkwitał, świat ſię na wíerne boże oburzył,
i sług bożych zabíiano. Sk. Dz. 1, 88. Adamie, božy
kmieciu. Bogarodz. Boža opatrność, boże miloſierdzie,
boża moc. Wroß.Zołt. 44. Boža chwała. Groch. W. 540.
Nie troszcz ſię, będzie to dobrze za bozą łąską. Min. Ryr.
1, 281. Boże sprawy są dośkonałe. W. Deut. 32, 4.
Chyba sąd božy to rozezna. Teat. 24, b. 25. - Bogu
właściwy, własnością bozką, Gottes, Gott gehörig.
Oddaycie co ieſt cesarłkiego cesarzowi, a co ieſt bożego
bogu. Leop. Math. 22, 21. Nie rozumiesz, co ieſt bo-
żego, ale to, co ieſt ludzi. Sekl. Mark. 8. Ktokolwiek
to, co boże ieſt, wziął, ieſt świętokradzczą, boże zaſ
wszyſkie na świecie rzeczy;.. Gor. Sen. 514. Moja ieſt
wszyſka ziemia, abo boża, na ktorøy gospodę mam. Sk.
Dz. 276. Kogoło z buntowników potka; to iuž božy
a nasz. Rey Zw. 79. b. (iak gdyby go bóg zdarzył do ich
partyi). - Božy, z boga pochodzący, od boga dany,
zdarzony, od niego zawisły, Gottes, von Gott, von Gott

152

*BOZYC. - BOZYS.

BRÁC

niżej: Bożyar, inię). Boże drzewko, abrotanum Linn. Stabwurz. Kluk. Rosl. 2, 211. ib. 1, 271. Croat. bosje dréveze; Boh. bosł drévece, dréwinka; Slavon. boxje derwe; Rag. boxje drjévze; Roff. Bożkie dróbo; Bosn. bosgie drjévce, srnicjano zelje; Vind. aborad; Carn. abarat. aborat. - Boża trawa, fengrek, kozorożec, trigo-nella foenum Graecum Linn. das Bochshorn. Syr. 1017. Drudzy też krzyżyki zowią. Urzęd. 143. Roff. Bożья împaba; Bosn. bosgia traviça, piskanica; Rag. boxja travizza, piskaviza; Dal. piszkavica; Carn. roshizh. - §. Bożo prątek, piorunek, kamyk kręgłafty, u. którym mniemano, że z piorunem na ziemię pada, Bronte, Plin. H. N. ein Belemit, Pfeilsein, Donnerfel. On. Th. - §. Herald. Boża wola, herb, w polu błekitném mieścię rogami do góry; w nim podkowa, watów kryzyż. Kúrop. 5, 8. ein Wappen. - BOZYC się, zaimk. nied. bo-giem się świadczyć, bozkiego imienia wzywać, przyfięgać boga, zu Gott schwören, bey Gott bethevem; Roff. Bo-zjimyся (Roff. Bożimy za boga czeić, bóżczyć; Eccl. obожen'ie udzielenie łaski boż'y). Eccl. Bożymyся, kłajmisyся, kłen'ycь. Boży się Filo, w domu że nigdy nie iada, iurat. Min. Ryt. 5, 91. Przynaymnić się Ju-daszu było z sobą dróżyc, Grzchem zdradę pokrywać, przyfięgać i bożyć. Pot. Zac. 9. Eccl. Bożen'ie, Bożka, kłajmaba przyfięga. - §. Bogu cześć winną oddawać, przed bogiem się pokorzyć, sich vor Gott demúthigen. Bóg zdariszy z grzbietu hardego purpurę, Temu ią, co się nizko przed nim boży, Nad spodziewanie wszytkich ludzi włoży. Pot. Syl. 200.- §. Przed człowiekiem tak nisko się upokarzać, iak przed bogiem, bić mu czołem, dla boga profić, sich vor jemanden demúthigen. Kto się boły przed tobą, na tego się siożysz. Pot. Arg. 723. Cezar widzi, że się ów nie boży, Lecu śmierci życzy... Chrośc. Luk. 53. Przed śmiercią darmo beż'y się, płakać, pro-ńć, klekać. Pot Jow. 87. On się bożyl, płakał, klekał, wzdychał. Zab. 15, 247. Nie trzeba, żbys tak ufała tym krzywoszyikom, co to nabożnemi słowki hóż się na czas zmysłonemi. Pofl. F. 156. - BOZYDAR, a, m. imię mżkie, Theodor, Theodatus. Wtod. - Jabt. Her. ob. Bogdan. *BOZYMIĘ ob: w boże imię. - BOZYSKO, a, n. z przytykiem: bożek pogański, ein Göße, ein Ab-gott, Vind. boshizh). Jdzie kniemu z poitrachem, ukło-ni się nisko, mniemaiąc, iż iest iakie tu ziemskie ho-żyfko, Rey Wiz. 143. Nie boga, ale czartom ofiary czynili, Tym bogom, tórych nigdy świadomi nie by-ли, Nowe iakieś bożyska, do nich się werwali. Groch. W. 15. - BOZYSYN, a, m. imię staropolskie, Theophi-lus. Jabt. Her. ob. Bogumił. - BOZYSZCZE, a, n. bo-żyfko, bożek, bóstwo, Gott, Abgott, Goße, Göttheit. Spoyrzało na cię z żalem małe bożyszcze. Mon. 65, 171. Boh. bożiczek. Ona ieſt bożyszczem, ona uszczę-śliwieniem mojem. Teat. 54, 17. Tego dziwolaga iak bożyszcze iakie szanowali. Mon. 65, 558. - §. światynia pogańska (ob: bożnica), ein Gößentempel, ein Götter-haus; Boh. boshárna, Roff. чмилыше, капище, ку-мийрнище, кумирня, рópapь; Eccl. кумирише, тре-бище, капище идольское, жермвище. BOZY-SZCZE, ćcia, n. małe młółe bożątko, ein kleiner junger Gott, w liczb: mn: Götterchen. Latona z oczu Ju-

nonie zeyść musiła, ze dwoygiem bożyszcząt na łonie. Zebr. Ow. 147. (numina).

## BR.

BRAC, brał, biorą (bierą. W. Pfl. W. 354), bierze, hio-re, czen. nied. nehmén; Boh. brati, bral, beru; Sorab. 2. brásch, beru; Sarab. 1. bracß, beru; Roff. Brámь, Brálь, Bery. (w naſłepnićych dyalektach brac ma zna-czenie zbierania n. p. Slav. et Dal. brati; Bosn. brat-ti; Croat. brati, lěrem (ztąd. Croat. bratva - winobra-nir); Rag. bratti, colligere, broitti, zbraajam, nume-rare; Hung. birom - habeo); Vind. et Carn. brati, bral, běrem: 1., zbierać, obierać, wybierać, 2., czy-tać; zład Vind. branjliu, bratliu, berliu, beratliu - czy-telny; Vind. berauz, pobieravez - 1., zbieracz; 2., -czy-telnik, (cf. Lat. legere, colligere); Hebr. חַבָּרַח-šefegit, חַבָּרַבּוּ buar suſulit, בּוּרּ para abſtraxit cf. Grae: πολω; Lat. privo, Ger. heizen, entbeyren). - 2., Wziąć, wziął, wzięła, wzięli, F. weźmie, wezmę, iedntl. Boh. wzywi, wżał, wezmu; Slovac. wżał, wež-mem; Sorab. 2. woſesch, woſisch, ſesch, woſel, woſmu, woſmu, Sorab. 1. wſacß, wſaczą, woſesch, woſesch); Vind. vſeti, vsěti, vſet, vſel, vsamem, vsemem, jemati, jémlem; Carn. uſěti, uſamem, jemáti, jémlem; Dal. va-zeti, vazimati, yati; Rag. yzěti, uzimgljem, ûzeofam, Bosn. uzeti, vazeti, uzimati, vazimati; Croat. vzetı, uzeti, uzimilyem, uzel, vzemi; Slavon. vzetı, uzěti, uzimam; Roff. et Eccl. Vázimь, Vázimi, Vázál, Váž-майо, Vазимайо, возбиймь, емствовати (cf Lat. sumo, emo, Hebr. שֹׁמֹ וֹ שֹׁפֹּוit. ob: iąć, imać). - 5., Bierac Conſinæt. Boh. brawam, brawawam. - I. a). brac ręką, mit der Hand nehmén. Jedną ręką podaie mu lifty, a drugą lekarstwo od niego bierze. Birk. Chod. 51. Oto broń, pieniądze, coć się ieno podoba, bierz. Pilch. Sall. 311. Z lewøy ręk wziąć w prawą. Gorn. Sen. 544 Bierze ią za rękę i przytula do siebie Zab. 14, 316. Bierze go za puls. Teat. 35, 84. Bierze się za czapkę; ale iey nie zdeymuie. Teat. 35, 64. Się-gniy ręką twiąą i weźmiy go za ogon. 1. Leop. Ex. 4, 4. (uchwyć go. 3. Leop.). Otworzył worek z pie-niędzmi i mówił: bierz. Teat. 10 b, 40. Leły tego ku-pa koło nas, brać one trzeba, a nie poiedynkiem zbiě-rać. Pilch. Sen. lift. 270. Kto brał nad sily, haniebnie upadnie. Zab. 15, 54. Chcąc brać księgi Tertuliana, mó-wił: poday, mi miftrza. Sk. Dz. 111. Bierze tabakę z ta-bakierki. Teat. 34 b, ii. Studnią aby często brano, i u-bierano, nikomu nie bronić. Haur Ek. 16. (czerpano). Dziecie u chrztu brać. Sk. Dz. 627. (do chrztu trzy-mać, chrzesnym bydź, aus der Taufe heben, zur Taufe halten. - Dzieci brać, odbierać, babić, die Hekamme machen, kiuder bey der Geburt abnehmen. Dziatki brać, babom przynależna. Cziach. 4. Postanowiono, aby ży-dowka u chrześcianki, ani chrześcianka u żydówki dzie-ci przy rodzeniu nie brała. Sah. Sob. A. 4. 'Bubien'em się i braniem dzieci bawiła. Warg. Wal. 94. - §. b., brać; nie rękami; ustami, gębą, i t. d. Kobiety nigdy w gę-lę.

B R A C.

bę gorzałkę wziąć nie powinny. Perz. Lek. 262. in den
Mund nehmen. Czeszni świątość usty i sercy zmazane-
mi biorą. Karnh. Katch. 191. Wzięli wszyscy ciało i
krew Chrystusową. Sk. Dz. 136. Kto zdrów, temu le-
karstwa brać nie nałęży. Perz. Lek. 228. Arzeney neh-
men, einnehmen. W pięulkach, w konfektach, brać na
purgans. Mon. 64, 102. Gdy miał lekarstwo brać, wło-
żono mu w nie on iad. Sk. Dz. 874. Ryby chytre nie
chęć pokarmu z wędy brać. Cresc. 646. Konie przednie-
mi zębami trawę biorą a trzonowemi żuią. ib. 514. -
§. I. c., Brać, przyimować, brać do siebie, doftawać,
nehmen, annehmen, an sich nehmen, bekommen, kriegen.
Glupstwo nie brać, kiedy daią. Jak. Bay. 126. Głupi
daie, mądry bierze. Rys. Ad. 15. (Slovac. blazen dawa,
mudrí bere). Głupi bierze, a mądry daie. Gn. Ad. 252.
Wszyscy chcą brać, a nikt nic nie dadź. ib. 1269. Pet.
Et. 286. Lepiey dawać, a niżli brać. Sk. Dz. 1033.
Musi kto pierboy dadź, toż dopiero drugi weźmie. Gorn.
Sen. 344. Byś Homerem był, lub Cyteronem, nie przy-
niesiesz-li, nie weźmiesz, Homerze, Cyteronie. Groch.
W. 566. (ob: Darmo nic). Bierz, coć daią. Dwor. H. z.
Bierz Michale, coć bóg daie. Zab. 16, 161. (nie prze-
bieray; co bóg dał, do kobiałki. Slowac. naś kapfa
uboha, wseło here, co kdo da). Brałabyś, zda się to
na gospodarstwo. Teat. 10 b, 51. Brałabyś, kiedy ci
daią; to tylko głupcy gardzą pieniędzmi. Teat. 29, 19.
Cóż mi na tym, że moneta żła, kiedy ią odemnie wez-
mą. Gost. Gor. 23. Mynica, która zwykła bydź w kra-
iu brana. Sk. Dz. 352. (kurs maiąca, bieżąca). Za czyn-
sze grosze Prażkie brać maią. ib. 350. Zydzi mogą wszys-
tko w zastawę brać, krom rzeczy kościelnych. Sk. Dz.
251. Miałoby Brutus wziąć od Cesarza żywot, gdyby
mu go dawał? Gorn. Sen. 98. Ziemia trzęsąc się, fun-
damentów budowania Julianowego brać nie chciałą. Sk.
Dz. 220. Proszęczego w łaskę wziął. Warg. Cez. 259.
er nahm ihn zu Gnaden an. Bellona weźmie cię w opie-
kę swoję. Zbył. Chrz. A. 4. - Tryb targowania się:
To drogo! ośm złotych! weźmiecie! R. nie dam od
dziesięciu. Alb. n. W. 12. Biorąc daią, to Walka zdra-
dziło przysłowie, Przedał ciółka, a grosze wzięto na
Grzybowie. Zab. 11, 256. Zabł. d., Brać, z sobą brać,
nehmem, mit sich nehmen, mitnehmen. Nie kazał brać
woysku tylko trawę a wodę. Sk. Dz. 487. Konny lud
wszystek z sobą wziął War. Cez. 185. Nic z sobą nie
bierz, tylko tak iak iešćeś ubrana, bądź gotowa. Teat.
32 b, 53. Zebyś miał sto razy sto tysięcy, albo ie we-
źmiesz z sobą, kiedy umrzesz? ib. 52, 17. Eccl. coło-
nebscise, совозносими. - e., Brać na borg, na kre-
dyt, borgować, auf Borg, auf Credit nehmen. Stargo-
wał i wziął na borg od szewca bōty. Gorn. Sen. 551.
Brał na borg ze sklepów różne towary, czyniąc nadzie-
ię prędkiego za nie zapłacenia. Mon. 64, 220. - f., Brać
pieniadze: żołd, lenung odbierać; płaty dołać, płatnym
bydź, Lohu erhalten, Zahlung erhalten, Lohu haben, bez-
sołdet seyn. Zołnierz, który pieniądze bierze, ieśli po-
cztu nie osadzi, karan ma bydź. Sz. Dz. 437. Ci, co
iuż ośmkroć brali pieniądze, ieszcze się nie zdobyli na
to nazwisko żołnierz. Warg. Cez. 217. Gdzie słuszysz?
wiele bierzesz na dzień? Zab. 13, 83. - g., Brać,
przekupować się, dawać się przekupić, sich bestechen la-
Tom I.

B R A C.

155

ſsen, nehmen. Sędzia nie ma ani brać, ani dawać. Budn.
Ap. 91. Bez reku i bez oczu sędzień małuią, znac
mu pożadać i brać zakazuią. Jag. Gr. A. 3. Sumienni,
niewinni, rzekli, bierzmy też i my, kiedy biorą inni.
Zab. 8, 95. Tręł. Po funkei, gdy przyszło przysięgać,
zaſtanowili się nad słowem: nic braſem. Mon. 65, 64. -
h., Brać łagodniey za krasć, nehmen, entwenden, (ſch-
len.). Bierze, gdzie nie podożł. Cn. Ad. 561. Wzią-
ſem, nie ukradłm. Oss. IVyr. Gdzieś wziął, tam połož.
Oss. Wyr. (oddzy poczerwje). - II. §. Brać, odbie-
rać, zabierać, mimo chęci drugiego, z dorozumieniem
mocy, przemocy, gwałtu (mit Maſt, mit Gewalt) nehmen,
wegnehmen, aknehmen. (Eccl. брāμ, борю. woiować; брань z woyną ob: brón). Od tego brać nie będą, który nie da. Psalmod. 53. Pan dał, Panu też wziąć wolno. Rey Pſl. yy. 3. J sam bóg nie bierze, gdzie nicemasz. Cn. Ad. 43. Gdzie ieſt co wziąć, wolnoć wyciągać; gdzie nie masz nic i sam Pan Bóg tam nie bierze. Hrbſl. Nauk. e. 4 b. Bał się, aby mu życia i maiętności nie wzięto. Sk. Dz. 136. Przysiął zdrowia mu nie brać. ib. 188. Dadzą maiętnemu. A i to, co miał, wezmą ubogiemu. Groch. W. 566. Gdzie wziąć, tam wziąć, byle było. Cn. Ad. 241. Weźcie mi gardło. Warg. Cez. 209. (odbierzcie życie). Nie zarazem męczennikiem ten ieſt, któremu gardło wezmą. Zarn. Pſt. 244. Nikt žony przeznaczonej nikomu nie bierze. Hor. Sat. 53 (nie odbiera). Brała woda niedościgłym biegiem ludzi i źłada. Past. F. 45. (rwała z sobą). Miłość tak wzrok bierze, i tak do przydaie. Ze za rzecza niewidomą widzianą udaie. P. Kchan. Orl. 1, 20. (odeymuie, odbiera). Trzeba koniecznie wziętą sławę przywrocić. Zach. Kaz. 1, 214. (odebraną nam, ſtraconą). Przez zdarzenie przyszedł do gotowy sławy, z rąk owemu. wzięłęty. Tward. Wt. 42. Zołnierz do miaſła nie puścił, aby złupione braniem korzyści nie było. Sk. Dz. 521. (łupieniem, rabowaniem, Plünderung, Mauben). Mieysca różne mieczem, ogniem, braniem wypuſtoszył. Warg. Cez. 226. Klasztory wyłupił i szlachetne panienki brać żołnierzom dopuścił. Sk. Dz. 828. Uciekających brali i przedawali. Sk. Dz. 142. Jawni złodzieie maią bydź z kościołów brani. Kłok. Turk. 182. Brać pod wartę, pod ſtraż, przytrzymywać. Kłok. Turk. 250. gesangen nehmen, in Arſtreß nehmen, aretiren. Weźcie go do kozy. Boh. Kom. 2, 113. Do więzienia go brał. Sk. Dz. 511. Weźcie go, prowadźcie do areztu. Teat. 21, 121. Gdziekolwiek ich zuaydziesz, bierz iak swoich. ib. 32 b, 107. Ocałę mą wolność, bom słyszał, że mnie chcą wziąć w krótkim czasie. Teat. 45 b, 70. Król chce, byś był wzięty. Jabt. Tel. 57. Wziąć go zład z liktorowie! Teat. 45, 57. Weźcie go, wytrzepcie z niego drwiny. Jabt. Ez. B. 4. (położcie go, zieht ihn über, legt ihn über). Niech cię diabli wezmą. Zab. 9, 96. (Porwion, der T. soll did hohen,

20

154

BRĄC.

Teat. 55 b, 7. Niech mię choroba weźmie. Teat. 53 e, 66. (ob: Choroba). Wędziskiem ryby brać. Zebr. Ow. 195: (łowić, poławiać na wędę, Fische angełn.). b., Miasto, obóz, kray wziąć = dobyć, zawoiwać, ein-nehmen, erobern, wegnehmen. Miasta wziąć nie mógł, tylko go ogładał. Sk. Zyw. 1, 695. et 844. Warg. Cez. 162. Brał obozy pogańskie. Birk. Kaz. 4. Warg. Cez. 188. Nie miano dawniey tak dzielnych sposobów do brania miałt. Nar. Hft. 2, 388. (do dobywania). Wiele zamków ledwo zoczył, zaraz brał. Birk. Chod. 5. Gotowie cudze państwa brali. Sk. Dz. 554. Wandalowie Afrykę wzięli. Sk. Dz. 522. Wszystko w Macedonii pod moc swoję brał. Sk. Dz. 365. Role mieczem wzięli. Warg. Cez. 77. Przegrali bitwę, wziąłem ich przez miecz i trybut im rozkazałem. Warg. Cez. 24. (podblem). - c., Brać czas, zabierać czas, Zeit nehmen, Zeit raußen. Wieże budowano, tarany robiono, to długi czas musiało wziąć, nim się to nagotowało. Biel. 176. Winnica, niżeli się sposobi, siła kosztuje, siła czasu, pracy i nakładu bierze. Dąmbr. 115. Wyliczając wszystkich imiona, wzięłoby się niemało czasu. Gwag. 145. Leczby te rzeczy czas wzięły, by miały bydź wyliczone. Groch. W. 484. Brać mieysce = zaftępować mięsce, die Stelle einnehmen. Litość bierze mieysce pomieszania w iey sercu. Teat. 18, 105. d., Brać koło, = uymować sobie, zyskiwać sobie, einen für sich einnehmen, ihn für sich gewinnen. Buntownik chlebem, czapką i solą wziął pospółito głupie. Pot. Arg. 347. - e., Przyiażń z kim brać, zawierać, Freundschaft errichten, stiften. Przyiażń z nim i towarzystwo wzięli. Warg. Cez. 81. Przymierze z kim wziąć foedus iacere. Mącz. Wziął z Turkiem przymierze. Biel. 432, et 436. er schloß ein Bündniß. Słał do mnie posły, abyśmy przymierze z nim wzięli Jer. Zbr. 59. - f., Brać, przeymować od kogo, przyimować, dostawać, zasięgać, überkommen, erhalten, nehmen, annehmen. Polacy miary sposób z Francyi abo z Niemieck brali. Sk. Dz. 283. Karamani pod Ormiany przedtym należeli; przetoż wzięli ich ięzyk i pismo. Boter. 209. Katolicy z podania i z pisma Sgo wiarę swoję wzięli. Sk. Dz. 194. (wyczerpnęli, sie haben sie daraus geſchöpft). Wiadomość się z pism bierze. ib. 483. Baśnie z pogaństwa brał. ib. 533. Z ich pism ładowody brał. ib. 817. Z listu tego to się bierze, że ich przywołał. ib. 786. (dowodzi się). Od matki wzięła i wiedziała, Jaką moc w sobie wszystkie zioła mąją. P. Kchan. J. 151. (nauczyła się od niey, sie hatte diese Kentnisse von ihrer Mutter). Wziął wiadomość, że syna iego zabito. Warg. Wal. 114. (odebrał, et erhielt die Nachricht). Wziął wiadomość, iż złąd iuž nie daleko iest miasto. Warg. Cez. 104. et 217. Od iednych mistrzów, i nauki swoie i ćwiczenie młodości swey brali oboie. Otw. Ow. 383. Marek Aureliusz chodził do Sextyusza filozofa i brał od niego lekcye. Pilch. Sen. list. 280. Nie tylko imię wziął właściwe od oygaca, lecz i sprawy onego poczciwe. Kołak. W. A. 4. (odziedziczył, przeiął). Bił białemi dłoniami piersi swe odkryte, Aż subtelną rumianość brały piersi bite. Otw. Ow. 123. Z emulacyji inni cnotę biorą. Jabł. Buk. D. 4. Orygienes bierze sobie obmowę, winę kładąc na Ambrozyusza, który mu dawał nakład na pisanie. Sk. Dz.

BRĄC.

154. (używa tego za wymówkę, er nimmt seine Entschuldigung davon het, daß...). Szczęśliwa pastereczka, która z białego gieźleczka, Ozdobę swoję, choć ubogą bierze. Past. F. 96. Od celu, do którego zmierzały, cnoty szacunek biorą. Mon. 65, 175. Slepota ta początek z grzechu wzięła. Pieś. Kat. 2. Przez wilgotność z ciepłem wszystkie rzeczy początki naprzód wzięło. Otw. Ow. 26. Tak też biernie brać się zkład = pochodzić zkład, woher rühren. Nie wiem zkład mu się pół modlitwy bierze, że westchnął. Bardz. Tr. 474. Zkład się ten bilet wziął w moiey kieszeni! Teat. 22 b, 88. (iak się tam dostał)? Zkądżeś się tak rano wzięła Reginko? Teat. 1, 6. (zład przychodzisz, wo kommst du het)? g., Brać co pożadanego, upragnionego = otrzymywać, zyskać, dostawać, osiągać, nabywać, erhalten, bekommen, gewinnen, wieder gelangen zu etwas. Pozywaiąc tego owocu, zdrowie brali. Urzęd. 347. Wiele paraliżem zarażonych zdrowie brało. 1. Leop. Act. 8, 7. Od boga uzdrowienie wziął. Sk. Dz. 116. Slepi widzą, trędowaci *bierzą* (biorą) oczyszczenie, głuszy słyszą. 1. Leop. Luc. 7, 22. Spadły z oczu iego łuski a wnet wziął wzrok. Rey Poft. Bbb. 3. W słowie bożym wzrok bierzemy. Groch. W. 71. Cudowne braliśmy zwyciężtwo. Groch. W. 266. Od boga siły wielkie brał. Birk. Chmiel. C. 2. Wziął koronę i z wiarą Jagiełło. Psalmd. 16. Biskup od papieża moc bierze. Sk. Dz. 696. Kto kapłaństwo brał, za czystość się uiają musiały. Sk. Dz. 1057. (święcony, pomazany na kapłana) Do Rzymu na pokuty branie przychodzili. Sk. Dz. 828. Przez białegłowy Rzym wiele wziął dobrego. Gorn. Dw. 259. (doświadczył, doznał). Dobrodzieyftwo wziąć, ieſt wolność stracić. Cn. Ad. 182. Wziął parę sukien od matki w podarunku. Kras. Dos. 24. er bełam zum Geschenk. Nikt darmo nie wziął cnoty, trzeba do niey pracyDmoch. Sąd. 20. Kłamstwo od wzięcia rozumu nie płało w jego ustach. Boh Kom. 3, 208. Wziął pisanie z Kastylionu. Wys. Al. 69. (odebrał). Jeden bierze, siła bieży (w zawodach). Pot. Syl. 318. Kto nie był przy rozdawaniu, nie weźmie nic. Cn. Ad. 386. Masz dosyć, a nie znać po tobie. Leda kto weźmie to po tobie. Rey Wiz. 51. Po tey chorobie iuž nowu siły biorę. Birk. Chod. 9. ich komme wiederet zu Kräften. Nie czekay, ažby wrzód wziął siłę. Gorn. Wt. T. 2 b.. Wziął wielką moc Attyla, aby był biczem bożym na chrześcia ny. Sk. Dz. 422. Seraceni moc brali, podbiiając częściama Hiszpanią. Sk. Dz. 695. (zasilali się, wzmacniali się). Koncylium moc wzięło, że się powszechnym stało. ib. 551. (wzmogło się). Górę brać, w górę iść ob: Góra, poſłępować, poſłepek brać, vorwärts gehen, steigen. Budowanie to w górę szło i koniec brało. Sk. Dz. 220. (dokonywało się, naſhm ein Ende, wurde vollenbet). W naukach dobry poſłepek wzięli. Kłoh. Turk. 36. ſie machten gute Fortschritte. Nauki wzroſt brały. Zab. 7, 154. Weg. Ellipt. Mróz bierze, t. i. górę = wzmagą się, der Frosſ steiſt. Brać na kieł, na ząb, na ięzyk ob: kieł, ząb, ięzyk. h., Brać zwyczay, zaczynać nalog, przywykać, czynić zwyczaynie, wswiać się, nakładać się do czego, wkładać się, nawykać, eine Gewohnheit annehmen, sich etwas zur Gewohnheit machen, etwas einführen, Księza wzięli zwyczay, chować przy

156

B R A C.

rzesz! Teat. 28, 133. Omylka się stała, bierzemy ie-
dno za drugie. ib. 10 b, 74. Wzięłam Wc Panią za tę
panią, która iest bardzo grzeczna, alem się omyliła.
Teat. 38, 15. (miałem Wc Panią za grzeczną). Dla
blizkości różnych Słowiańskich narodów, kronikarze ie-
den za drugi brali. Nar. Dz. 2, 386. (sie haben sie
mit einander verwechselt). Brać za złe, übel nehmen;
Vind, saslu vseti, hudu vseti, sahudu jemati, sasluvse-
ti). Nie chciey mi tego brać za złe, że... Teat. 12,
17. Brać sobie co za krzywdę. Gorn. Sen. 118. (für
eine Beleidigung halten, auslegen). Brać za obowiązek,
für seine Pflicht halten. Biorę sobie za słodki obowią-\zek, powinszować ci tey pociechy. Gaz. Nar. 189. Jak
kto chce, niech sobie bierze; ia zaś oszczędność za
naywiększą poczytuię cnotę. Siem. Cyc. 376. (łuma-
czyć, wykładać, auslegen). Właśnie Waść rzeczy rozum-
mie bierzesz. Teat. 1, 69. Węgry posyłałam do Czech,
biorąc ieden rok za drugi, około 55,000. wołów. Pam.
85, 1, 4, 85. (wrachując rok w rok, ein Jahr ins an-
dre gerechnet). - §. c., Brać, poymować, poczuwać,
nehmen, sassen, fühlen, empfinden. Czasem ludzie, ledwo
co się obaczą, biorą zaraz do siebie przyiaźń. Lub.
Roz. 183. sassen gleich Freundschaft für einander. Poczy-
nali brać podeyżrzenie. Warg. Cez. 180. Argwohn. Schö-
pfen. Młodzi aby smaku w rozkoszach nie brała, Falib.
Dis. L. 3. Geschmack woran finden. Do rozkoszy gust
wzięła. Hul. Ow. 176. Pociechę z czego brać. Gorn
Sen. 104. Nadzieię brali. Warg. Cez. 204. c., Serce
brać: a, przywiązanie powziąć, Juneigung sassen. Wiel-
kie serce do wiary chrześciańkiej brał. Sk. Dz. 177. Złe
serce brać: wstręt, nienawiść, Abneigung, Haß sassen.
Zołnierze brali do Gordyana złe serce. Sk. Dz. 122. -
b., Serce brać, odwagi nabierać, odważać się, ośmie-
lać się, Herß sassen, Muth sassen. Serce brać, nie tra-
cić trzeba, komu przyiażne są nieba. Jag. Wyb. D. 3 b.
Święty z mąk do męczeństwa ieszče większe serce brał.
Sk. Dz. 153. Wziął wielkie serce na swoie nieprzyja-
cioly: ib. 381. §. III. b., Brać dokąd: obracać, kie-
rować dokąd, wohin lenken, wenden, richten, die Nich-
tung nehmen. Puszcza gościnie bity, a bierze w pra-
wą. Susz. Pies. 3, 7 b. Póydę, gdzie mię żal, gdzie
mię szczęście bierze. Ustrz. Troi. 45. (dokąd mię po-
rywa, prowadzi). Mówił Paweł: biorę sobie do Cesa-
rza. Tedy Festus odpowiedział: wziąles sobie do cesarza,
do cesarza poydziesz. 1. Leop. Act. 25, 12., et 13.
(apellować, zakładać appellacyą, appelliren, sich abberu-
sen). Postąpiono na seymie pobor, acz niektóre woie-
wództwa do braci to sobie wzięły. Biel. Kr. 696. Niektó-
re woiewództwa na to zezwoliły drugie do braci wzię-
ły. Vol. Leg. 3, 61. (zdaniu braci, szlachty, zieżdżaiacy
się na seymiki relacyine, zachowały, sie behielten es den
Relationslandtagen vor). - §. b., Brać na się, brać
na co: wkladać, wdziewać, odziewać, Vind. na se vse-
ti, um sich nehmen, umnehmen, auf sich nehmen, anle-
gen. Brać na się mniską szatę i kapicę. Sk. Dz. 1040.
Kaptury i żałobne stroie. Groch. W. 546. Stęskniwszy
się z ubiorem Macedońskim, szaty na się wziął Perskie.
Warg. Wal. 326. Opuszczając na się: Trudno, aby
żałoby nie brała na pogrzeb iego Birk. Zbar. A. 2 b,
(Trauer nehmen, Trauer anlegen). Cesarze szatę nay-

B R A C.

wyszszego biskupa pogańskiego aż do Gracyana brali. Sk. Dz. 117. Brać minę, poftać, wesołą, smutną, ein trauriges, heiteres u. s. w. Gesicht annehmen. - Brać na się, niiak. przyimować na się, annehmen, bekommen. Cha-meleon bierze na się farby tych rzeczy, które blisko niego są; a bierze farby wszelakie, oprócz czerwonej. Otw. Ow. 626. Koń bierze ciało na się; lub też opuszczając na się; bierze ciało: tyie, pasie się, grubiecie, das Pserd bekommt Fleisch (Luder) auf. die Knochen. Koń to będzie, niech ieno weźmie ciało na się. Alb. n. W. 14. Gdyby kon na się nie mógł brać ciała, co mu dawać. Comp. Med. x, 1. Koń ten ciała nie bierzę. Tr. - Opuszczey: brać ciało, poftać, - z zawięzywać się na ciało, formować się, kształcić się, einen Körper erhalten, sich zu einem Körper bilden. Dziecię w matczymnym żywocie ulane, postać człowieka bierze. Otw. Ow. 254. Chrustus wziął ciało z żywota N. P. Karnk. 177. Wszyscy, którzy się rodzą, ze krwi matek swych ciała biórą. ib. 31. - §. Moral. brać na się: a, śiągać na się, über sich bringen, sich zuziehen. Płaczu, przekłęctwa, abyś na siebie nie brał. Falib. Q. 3. - b., podeymować się czego, Vind. na se vseti, etwas auf sich nehmen, über sich nehmen, sich einer Sache unterziehen. Ten święte, ów rycerskie wziął na się posługi. Zab. 9, 20. Wziął na się legacyą. Warg. Cez. 4. Ręczę, że nam się uda, biorę to na siebie. Teat. 7 c, 56. (odpowiadam za to). Wzięcie na się, Vind. nasevsetje, navsetje, podjemanje, podstoplenje, das Uebernehmen. §. Brać w się, a, mieścić w sobie obeymować, ogarniwać, in sich aufnehmen, in sich sassen, in sich enthalten, umsassen. Wór tyle wart, ile w się bierze. Pilch. Sen. Iiſt. 2, 431. Rzeka ta bardzo wielka; bo bierze w się 6. rzek znacznych. Boter. 254. Rozumieią, iakoby nasz ięzyk łacińskich nauk w się wziąć nie mógł. Gor. Dw. 51. (nie podoływał, zdobywał, wydoływał tym naukom). Opuszczając w się: Okręt nie był wielki, bo tylko sześćset beczek brał. Warg. Radz. 12. Dunay bierze około 60. rzek splawnych. Pam. 84, 549. - Czynnie brać w co: mieścić w co, in etwa hinein nehmen, aufnehmen. Charon srogi bierze dusze w łódź żalosną. Zbil. Lam. A. 4. Opuszczey brać w się, wciążać w się, wpiiać, przyimować w się, wsączać, einziehen, einausgen, einathmen, in sich hinein nehmen; Vind. noterpiti, notervlezhi, Roff. wobрамь, вбрамь; Wełna niektóre farby od razu w się bierze, a innych nie wciąża inaczey, chyba za wielokrotnym rozmaczaniem. Pilch. Sen. list. 2, 178. Dziecię, gdy z cudzego, a nie matki własney pokarmu używa, społem też bierze w się zwyczay żywota a obyczaiów mamki. Glicz. Wych. D. 3 b. Nie ten jest zdrowszy, który wiele iada, ale ów, który to w się bierze, co mu w sytość idzie. Pilch. Sen. list. 5, 372. (der so viel zu sich nimmt, als?). Zkład masz ten dech, który w się bierzesz, i wypuszczasz? Gorn. Sen. 237. Sak. Probl. 97. Wino u dna sędu bierze w się smak łagrowy, którego ieſt blisko. Cresc. 345. Płodna rola, daleko wiocey zboża przynosi, niżli go była w się wzięła. Bud. Cyc. 26. Nawa puściwszy spoie, gęsto w się wodę bierze. Pilch. Sen. 20. - §. Brać w serce, brać do serca - wzruszonym zostawać, zu Herzen nehmen, gerührt werden, nicht gleichgültig bleiben, beherzje-

B R A C.

gen; Eccl. vpercimii, внунръ себі приять, вао-
жамъ ab perciVNсом; Vind. vſerzhiti, kъ ferzu vse-
ti). Z daru bożego wziął do serca, aby się puścił na
nawracanie. Sk. Dz. 677. Do serca to wziął i swoich
do sprzeciwienia się pobudzał. ib. 834. Jednak to wzię-
ła w serce i poczęła wierzyć temu. Wys. Al. 44. – §.
Brać co do głowy. Sk. Dz. 569. brać co sobie w gło-
wę. Gorn. Dw. 304. zastanawiać się nad czym, brać na
uwagę, etwas in Betrachtung ziehen, in Ueberlegung
nehmen, überdenken, bedenfen. Otoż niech te słowa so-
bie rodzice wezmą w głowę i w rozum. Glicz. Wych.
N. 2. Jakieś to śmieszne rzeczy wziął sobie do głowy!
Teat. 42 b., D. (uroić, ubrć); Vind. vglavojema-
nje, z zaſtanawianie, uwaga; Eccl. вняшнё, внима-
нё. Jnaczey fizycz. Na uczcie spiewali pieśni, które
z wina w głowy brali. Otw. Ow. 275. (które im wino
podawało, nieciło, wzniecało, tworzyło, die ihnen mit
dem Weine in den Kopf stiegen, wozu sie der Wein be-
geißerte. Brać w rozum, überlegen. Czemuż tego sobie
nie wziął w rozum, co iest przyszłego, ale tylko to,
co iest ninieyszego. 1. Leop. 4. Ezdr. 7, 16. (w serce
swe. 3. Leop.). Słuchaycie a w rozum biercze sobie.
Jer. Zbr. 6. – Jnaczey: brać co na rozum, rozumnie
koło czego zachodzić, etwas mit Berstand angreifen, ver-
ſtändig behandeln. Umiem rzeczy brać na rozum. Teat.
18 b, 4. Czyni minę człowieka biorącego na rozum.
ib. 33 d, 21, – §. Brać w pamięć, percipere memoria.
Mącz. ins Gedächtniß faſſen. Czego ma często słuchac
człowiek młody, a co sobie ma w pamięć brać. Kosz.
Lor. 10. W on czas powieści powiedział te sło-
wa, Aby to w pamięć brała wszelka ludaka głowa.
Fatib. D. 1. Jnaczey w pamięć brać, przypominać so-
bie, przywodźć sobie w pamięć, ins Gedächtniß zutřč
tuſen. Elekcyca Zygmunta skutku rychłego doszła:
- panowie-sobie w pamięć brali swiętę panowanie Jagiel-
łowe. Stryik. 688. Brać w uszy z pilnie słuchac, auf-
merkſam zuhören; anhören. Słuchaycie niebiosa a bierz
sobie w uszy ziemio, boć Pan mówił. 1. Leop. Jés.
1, 2. Brać na uwagę, na rozmysł, nie od razu zby-
wać, zostawić dalszemu rozważaniu, näher Erwägung
vorbehalten. Na rozmyšlenie brać. Sarn. 158. et 198.
Fizycznie brać na wagę, ważyć, wagą dochodzić, auf
die Wage legen, wägen. Potrzeba te nowe grosze na
wagę brać. Star. Mon. A. 3. §. Brać do czego : sło-
sowa, obracać do czego, anwenden, deuten, beziehen auf
etwas. Niechay w całym tym pismie nikt nie w szcze-
gólności do siebie nie bierze. Mon. 65, 399. Zły do
urały bierze przeroste, dobyr do poprawy. Frd. Ad.
7. §. Brać przed się, wziąć przed się, przedsiębrać,
przedsięwziąć, zamierzać sobie, chcieć co wykony-
wać, umyślać, sich vornehmen, vorſeßen; Stovac. před-
ſewjeti, před ſe beru; Vind. priedvseti, napreivseti,
priedjemati, priedimeti, pred ſebo imeti; Sorab. 2. přet-
ſwóſſch, Roff. предприняты, предпринимасть, Eccl.
предприняти, предпріемлю. Wolno nam co przedsię
wziąć i nie wziąć. Petr. Et. 222. Gorn. Sen. 533. Gorn.
Dz. 195. Otw. Ow. 14. Jabl. Ez. A, 3. Nawet może
się odsaczaß słowo brać od przed fię; n. p. Poſtanowie-
nie to przed się pod tym terazniezysem czasem bieże-
my. Vol. Leg. 2, 840. Przed się myśli nowe wzięła,

B R A C.

157

nawiedzie krainy wschodowe. P. Kchan. Orl. 1, 301.
Brać śrzodki przed się ostatnie. Zab. 14, 152. Wzię-
cie przed się ob Przedsięwzięcie, - IV., cierpętłowie,
biernie, niby to passive wziąć co złego = cierpieć,
ponosić co złego, etwas leiden, dulden, etwas Böſſ
etſahren z. B. Schaden nehmen, ein böſſes Ende nach-
men, Schlage kriegen, Schlage bekommen. Karę wziąć.
Baruſz. Tr. 213. Polizck od niego wziął. Pieſſ. 68.
Znać, żeś nie wiele wziął plag w szkołach. Mon. 73,
136. Panam miał złego; wzięło się może więcej, iak
w szkołach. Kras. Podst. 2, 143. Brali po nabożeń-
stwie na cmentarzu po kilka kiiłow. Pam. 85, 1, 1043.
Od žydów pięć kroć po czerdzieści razów bez iednego
wziąłem. Budn. 2, Cor. 11, 24. Chociaż wziął kliem,
nie dbał nic na plagi. Jabl. Ez. 49. Brać w pięty.
Kłok Turk. 33. Obruszamy się, żeśmy upomnienie abo
chłostę wzięli. Pilch. Sen. 240. Ten sromotny raz od
Chryzostoma wzięła Eudoxya. Groch. W. 261. Umie-
rańci niosę bogu dzięki, że cios śmiertelny z twoiej
biorę ręki. Zab 13, 388. Obchodząc mury, wziął po-
strzał. Pilch. Sen. list. 2, 40. Wziąć po boku, wziąć
w łeb, w pysk, w gebę ob: bok, łeb, i t. d. Wziąć
klęskę, eine Niederlage leiden, erleiden. Oni są przy-
czyną, że się ta klęska wzięła. Warg. Cez. 170. Zwy-
ćiężony Chesar wziął wielką klęskę i był porażony. P.
Kchan. Orl. 1, 17. Wziawszy wielką klęskę a porażał
na woysku swoim. 1. Leop. 2. Mach. 8, 35. Szkodę
brać. Sk. Dz. 166. detrimentum capere. Szkody żadney
nie wzięli. Blel. Kr. 436. Upadek wziąć. Zbil. Dr. G.
4. Gorn. Wt. T. 2. Koniec wziął taki, że się obiesił
Sk. Dz. 170. Groch. W. 593. Brać zelżywość. Sk. Dz
68. Bóg to ku dobremu końcu przywiódł, tak że tu
szeptaną omyłke snrony - - - wziął, iako ią i dziś nad
kazuym bierze, kto ieno wiernie ufa Panu. Rey Post.
E. 5. – §. V., Wziąć pić, grać, krzyczeć, wziąć fię
do picia: t. i. z zacząć ob: Wziąć, ponieważ to iedno
znaczenie słowu brać obce iest, gdy wszystkie inne
spłone są słowom wziąć i brać. – NB. Ktoby chciał
rozmała a liczne znaczenia słowa brać należycie rozszkowac, powinienby to czynić względnie
do słowa dadź. Pierwsza klassa znaczeń byłaby, gdzie
słowo brać czynnie znaczy bez względu na słowo dadź.
Druga, gdzie brać czynnie, stosuie się do dadź bier-
nie. Trzecia, gdzie i brać i dadź, równo czynnie
znaczą. Czwarta, gdzie tak brać, iak dadź niiakło się
używiają. Piąta, gdzie brać szczególnie biernie znaczy.
– §. 1., BRAC się, biernie ob: pod znaczeniami słowa
czynnego; lecz od tego różni się BRAC się, zaimk,
czynn. niedok., wziąć fię, doh., brać fię do czego, na co
z chwytą fię czego, rozpoczynać co, przedsię brać, sił
an etwas machen, sił darüber her machen. Trzeba się
wziąć do roboty. Teat. 39, 78 b. Z dzieciństwa brał
się skwapliwie do dzieł rycerskich. Nar. Hist. 3, 42.
Brały się do drudzy śklenice. Wad. Dan. 114.
Musiał się wziąć do broni dla obrony króla. Zab. 14,
326. Słał do mnie posły, żebyśmy się do pokoiu bra-
li. Jef. Zbr. 59. Trzeba wprzód poznać šiemię, żeby
wiedzieć, iak się wziąć do uprawy. Kras. Doſ. 129.
– Brać się na co z zabierać się na co, sił woran machen.
Spieway nam, iako fię nadęci bisurmani, brali na tę im-

153

BRAC.

prezę. Xchow. Wied. 9. Płaczcie, co na kapłaństwo święte się bierzecie, Takiego dobrczynte ledo mieć będziecie. Groch. Tr. B. 2 b. Na te i tym podobne racye się brała. Pot. Arg. 149. - Absolute wziąć się, usiłować, siły natężać, sięusłusunmen nełmen, seine Kräfte anstrengen. Zaciął koni, które wziawszy się ięły z wozem uciekać. Gliczn. Wych. J. 1 b. - §. Brać się o co, brać się za co o co umyować się, sięhner. Sache annehmen, darum eisern, streiten, kämpfen. Bierze się bóg o krzywdę swoję i od złych odbiera błogosławieństwo swoie. Birk. Ex. 26. Mężowi nie przyłtoi brać się o żarty i o słowa, bo on na to dbać nie ma. Birk. Zyg. 50. Kiedyby się o każdą krzywdę brał, tedy choćby po włosku z głowy wyrywano, nie stałoby ich na głowie. Rys. Ad. 23. Tak się właśnie brali o krzywdę cudzą, iak o swoję. Budn. Ap. 47. Jeśliby się kto brał o iaką rzecz na żyda, biorąc go sobie za išca. Szczerb. Sax. 535. Kto się o psa i o chłopca nie weźmie, nie weźmie się i o żonę. Rys. Ad. 31. Włańt Panie, a weźmiy się za swą krzywdę. Kanc. Gd. 178. J. Kchan. Ps. 109. My u dworu przyiaciół dosyć mamy, ale wy nie macie nikogo, ktoby się za wziął. Kosz. Lor. 54 b. Mądremu przystoi, nie brać się za wszystko; ale umieć cudzy wyłłepek pokryć. Budn. Ap. 111. Brał się za nich, bo był ich opiekuńem. Pilch. Sall. 84. Bardzo mężnie wzięli się za te uiewinną pana swego śmierć. Baz. Sk. 132. - §. neutr. Brać się zkład - swczynać się zkład, wynikać, pochodzić, przybywać, woher kommen, woher tűhren, herkommen, entstehen. Ktożem ia? gdzie ieftem? zkład się wziąłem? Karp. 1, 150. Zkład się też to ludzie biorą na świecie! Teat. 27, 38. Zkładże się tu wziąles? iž. 53, 26. Kniaz. Poez. 3, 194. Uyrzała szatę piękną przed soha położoną, nie wiedząc zkład się wzięła. Sk. Zyw. 1, 48. O wielkości takiej w - y. - a - tądżed się u tego poganina wzięła! Sk. Kaz. N. 60. - Jnaczey: Weź się zład - wyprowadź się zład, idź precz. Vind. et Carn. poheri fe, poiidi prezh, pače diš fort, hebe diž weg von hier. - §. Brać się dokąd, udawać się dokąd, sięh wobin wenden, wobin begeben. Rzym tobie naznaczony iest; tamże się bierz. Sk. Dz. 2, 87 b. Do miłosierdzia twoje się bierzemy. P. Kchan. J. 350. Ku niebu trzeba się brać. Zygr. Gon. 240. Chętnie się biórre ku tobie, gdyż sługę swego wzywasz. Geb. Hym. 354. Woyska się ku Troi brały. Otw. Ow. 468. Do biskupów się brali, a biskupów wyrčk ważny był. Sk. Dz. 180. (A pellwali ob: brać dokąd). Odporna strona brąła się do przysięgi, a żałobliwa dopuścić iey tego nie chciała, ale sama za przysięgę brała się. Stat. Lit. 293. Rządcy narodów, oycowie, pasterze, Pod wasze berła na to się świat bierze. By mu zwierzone słodko żyły trzody. Nar. Dz. 2, 75. Brać się, wyprawiać się, wybierać się, ruszać, aufbrechen, sięh aufmachen. Juž się Alexander brał z woyskiem, chcąc dochodzić swego prawa mocą. Biel. Kr. 443. Stryih. 664. Jeśli się bierzesz od nas, powiedz to nam raczь; a my cie wściągać nie będziemy, i owszem ciem wolno przec puścimy. Biel. Kr. 48. Dla cieplic tylko brać się na tę drogę miała. Gorn. Dz. 118. Gdzie się bierzesz w tak niepogodną drogę? Mącz. Rugier sam się ku nam bierze. Jag. Wyb. D. Konie w nieznaiome się kraie przez po-

BRACEL. - BRACHU.

wietrze brały. Otw. Ow. 62. Jako widzę, nie bierze się wam na to. Zygr. Pap. 154. - Bierze się na co - zanoși się, eš geht worauf los, man nähert sich einem Erfolge. Bierze się ku nocy, poczyna się zmierzkać. Mącz. Zima iuž w tenczas brała się ku wiosnie. Białob. Odm. 15. (schylała się). Góra prosto się swym wierzchołkiem ku niebiosom bierze. Bardz. Tr. 360. - §. Brać się, kształować się, wkładać się w co, zaprawiać się, einschlagen, in die Art schlagen, nach einem schlagen. Ješli ociec kostera, takiž się syn bierze. Opal. Sat. 56. Prózno chwalić, ni nacz się dobrego nie bierze. Falib. Dis. X. 2.

Pochodź: dobrać, dobierać, dobior, nabrać, obrać, obierać, nadbierać, nadebrać; odebrać, odbierać, pobrać, pobór, poborca, poborowy, poborcowy; pobrać; przebrać; przybrać; rozebrać, rozbior, rozbiorowy; ubierać, ubior, ubiorowy: wbrać; wybór, wyborny, wyborność; węborek, zabrać; zabor; zaborowy; zbieracz, zbieraczka, zebrać, zbór, zborowy. Winoberanie; Bierny. (Boh. herný rabowniczy, branice plondrowanie). §. Broń, bronić, i t. d. Eccl. Brāmися, боримися za pasy chodzić, mocować się; поборсновамъ, bronić, walczyć za him; Roff. по-бórcсновамехъ, obrońca. - §. Brak, brakować, wybraować; (Roff. бракъ, małżeństwo, słub); braknąć, zabraknąć. §. zebrać, Vind. berazhiti; żebractwo, zebranina, Vind. berazhia. §. Bruch, Boh. bitcho. - §. Berlo. §. Bierać; Boh. brawati; ząd braw baranie ob: baran. II. Pochodzące słowa wziąć ob: pod iąć i pod samém wziąć, gdzie też i szczęsgólniejsze iego znaczenie, które mu ze słowem brać niespólne, wyłuszczone zostanie.

BRACELET, BRASELET, u, m., BRASELETKA, BRANSOLETKA, i, ž. zdrb., z franc., manela, die Artnspange. Roff. зарукаване, запісмѣ. Łańcuchów 183, braceletów 160. Warg. Wal. 83. Zabiwszy go, wziąłem bracelety, które były na ręku iego. Radz. 2 Sam. 1, 10. Z własnych zrobiła bransoletkę włosów. Niemc. Kr. 3, 129. Co to za śliczne brylanty, iak piękne bransoletki. Teat. 55 e, 28.

BRACHA ob: Braha.

BRACHU, miły BRACHU, rubasznie zamiast: Bracie ob. Brat. BRACIA ob. Brat. - BRACIC, czyn. niedoh. zbraćić dok. bratersko połączać, iak nayściłcy zwiężyać, iednoczyć, verbrüdern, bruderłich verbinden, vereinigen, ob: Bratać, pr. et impr. Zygmunt unii dowiódł, zbracił Polskę z Litwą. Stryik. Gon. L. 3. (ob: wcielić). Różnofarbe kwiaty, gdy ie kształtnie w jedno ręce zbracą, nayzgodniejszym skroń pańską darem ubogacą. Zab. 12, 220. - §. Zaimk. BRACIC SIF, pobratać się, łączyć się węźłem braterstwa, iak nayściłley, iednoczyć się, Roff. брамься, побррамьмься; Carn. bratiti se, sięh verbrüdern, sięh verschwistern, sięh vereinigen, verbinden (ob: bratać się). Ziemiomysł, gdy się iął bracić nazbyt z krzyżakami, odstałili go poddani. Biel. Kr. 154. Zbracił się on dawno z djabłem, dawno się z nim zna i zawartą z nim przyjaźń ma. Birk. Ex. D. 3 b. Czemu się ma bracić chrześciański człowiek z niemi? Birk. Ex. E. 4 b. Z pogany się bracąc, wydając im naše sekreta, Star. Vot. E. 4 b. Zhracony, pobracony,

BRACIS. - BRACT.

zkołigacony, sprzymierzony, ściśle związany, verbrůt. Narzekali Czechowie na swoje księcia, że prze-
ciw pokrewnym i zbraconym Polakom wyciągnął. Krom.
125. Teraz nam bóg przejednany, anieli zbraceni a sto-
warzyszeni. W. Post. W. 5, 207.

BRACISZEK, - szka, m. BRACISZENKO, a, m, zdrón. rzeczown. Brat, brateł, bratulek; ieszcze nie dorosły, w dzieciństwie; Sorab, 1. bratjif; Sorab. z. bratjif; Boh. bratjćel; Bosn. brattać; Carn. bratěż; Roff. 6brameyb; das Brüderchen, der kleine Bruder. Jezus synaczek twój, naymilszy braciszek i mistrz mój. Pies, 111. Kochayże mię braciszku, iak ia kocham ciebie, Przyb. Ab. 124. Moi mili braciszkowie, Rey Ap. 84. One iedwabne słowa: moie serce, mój braciszěńku. Klon. Wor. Ded. 3. (ob: achatek, gagatek, kamrat, współto-
warzysz). - §. Jaki mi braciszek! czemu się śmie do mnie przykładać, zemną się równo mierzyć, Oss. Wyr. - §. Braciszek, zakonkom, nie wyświęcony ieszcze na księ-
dza. Oss. Wyr. ein Laienbruder. §. Hussytowie, braci-
szkowie, ob: Bratrzyk.

BRACKI, a, e, BRATSKI, bratów, do brata lub braci
należący, Bosn. bratski; Rag. bratski, bratinski; Vind,
bratoufski; Roff. брамскій, брамственный, Bru-
der -, Brüder -, dem Bruder oder den Brüdern zuftan-
dig. Brat o bracką duszę ma pilne staranie Groch. W.
280. Czemu nas krew bracka nie wzbuża do zemscze-
nia narodu ! Groch. Tr. B. 4. Władysław zebrawszy
lud, posiadł brackie dzierżawy. Biel. Kr. 91. Brackie
napominanie. Zrn. Pst. 3, 769 b. (braterskie brüderlich).
§. Bracki, do bractwa należący, Brüderschaft - , zut
Brüderschaft gehörig. Cn. Th. Bracki, - iego, m. rze-
czown: ieden z bractwa, einer aus der Brüderschaft, ein
Bruder.

BRACŁAW, a, m. miasto Litewskie, Brąław in Lit-
thauke. BRACŁAWSKI, a, ie, z Dacrawa, Bratslauke -
. Anioli Pańscy są pewnieysi frążowie, niżli Braclawscy
kozacy, chociaż na tym zrośli. Rey Zw. 86.

BRACTWO, a, n. związek ścisły osób dla wspólnego ce-
lu, Sorab. 1. kraktwo; Sorab. 2. bratschoistwo; Boh.
bratrstwo; Rag. bratřwo, bratinfwo; Vind. bratoufhi-
na, braterna, bratoułhnoſt, bratrinje, brataushna, shlah-
ta, botrinna; Carn. bratoushna; (Hung. baratág = przy-
jaźń); Roff. брамство, брамовщина, собрание
die Brüderschaft, Confraternität. Ztąd raczey nieprzyjaźń,
a niż bractwo, między niemi powtawała. Birk. Dom. 143,
Bractwo duchowne, eine geistliche Brüderschaft. W Rzy-
mie zaczęło się bractwo kapłanów i biskupow na to,
aby po śmierci ofariami świętemi ieden drugiuem po-
magał. Sk. Dz. 885. Bractwo szkaplerne, różańcowe.
Xiądz 215. Nie przeto bractwo stoi, aby brali, Lecz
żeby bracia duchowni duchownym dawali. Bratk. X, §.
Bractwa rzemieślnicze, cechy, Sünfte, Brüderschaften,
Jnnungen der Handwerker. Około tych bractw, które
też cechy zowią, nic nie odmieniamy albowiem te po-
spolstwa abo bractwa znamią się bydź wszedzie cier-
piane. Herb. Stat. 307. Wszyckie cechy, które bractwa
rzemieślnicze zowią, maią bydź zniesione, ib. (Zygm.
III. 1533. R.). - §. Bractwo, banda, zgraia ludzi spół-
kuiących, eine Bande, eine Notte schlechter Leute. Bra-
ctwo piiaków, złodzieciów. Oss. Wyr.

BRAH. - BRAK.

153

BRAHA, BRACHA, y, ž. BRAIA, i, ž. (z Niem. braueu,
Brůże) drożdże gorzałczane, wywar gorzałczany, das
Brantweinspühlicht (ob: brzeczka), Roff. барда (бар-
деникъ, йьдле brachą karmione; барданный, brąha
karmiony). Przez rury gorzałczanego kotła pobieży wó-
ka; a w kotle zołałe się braha. W pierwszey brąże wie-
le iest ieszcze dobrego, przelewa się więc. Łuk Rostl.
3, 273. Braha od gorzałki daie się krowom i wieprzom.
iš. 276. - §. Co u łacinników Curmi, w brachą zowie-
my, napoy z ięczmienia. Syr. 985. ein Getrunk von Get-
ste. Roff. брага, бражга (бражникъ piwowar). By-
wa niegdie trunek prosty z žyta czyniony, dla tych,
którzy nie przemogą na piwo, abo na wino. Na ośm
łotów mąki rżaney, wody wrzącey weią, a tak się ro-
bi braha osobliwa dla ludzi ubogich. Syr. 919. ein Rog-
gennemstrank für arme Leute. (Eccl. бражникъ, пія-
ница piianica, бражничество піанство).

BRAIN, u, m. Boh. prym, z Niem. die Bräune, Hals-
fuchst, zaplugawienie ięzyczka. Syr. 1371. Zakażenie uſtek
dzieciom w powiciu, ib, 314. Zgorzałość ust i popada-
nie ięzyka, co szkołą abo brain drudzy nowią. Syr. 932.
et 293.

BRAK, u, m. (ob: Germ. der Brack, Gebrechen, gebre-
chen). 1., W ogólności, co wybrakowano, to iest wy-
brano, wybor, bądź na złą, bądź na dobrą stronę,
(Roff. бракъ małżeństwo, šlub; pobranie się a, to,
czym brakuią, wyrzutek, odrzutek, Boh. brak, powr-
heł; Carn. fbirk, pobirk; (Vind. praha odłog Germ.
brach, Brachacker). Vind. isverſhtvu, v ansverſhtvu; Sor.
1. parob; Roff. obóřb, oborımrb, árásb, auszus,
der Brack, der Ausſchuß, der Auswurf, (ob: pochodz.
ſłowa Brac'). Brak albo odrzutki w bydle, bydło podie,
nie do chowania, które ma. hryb - hryconie. Cn. Th.
L. c... vokarye abiecta). Nje maią do usługi swo-
iey, ieno brak nayplugawszych murzynów z oalecy Affy-
ki. Kłok. Turk. 46. Jść w braki = mało bydź ważonym,
bydź wzgardzonym, łpomiotłem, hintangesetz werden,
ins alte Eisen kommen. Miey cnotę, miey talenta, nie
wiem rozum iaki; Pochwalą: człek to zacny! i z tym
poydziesz w braki. Zabt. Zhb. ded. (porówn: poysć pod
ławę, w kąt, w śmieci, w dziady). §. b., Sam wybór,
trećz czego, die Auswahl, der Kern, die Besten von
allen. (Carn. bérhke egregius). W woysku twołm na
wybór měze, brak rycerskiej młodzieży. Kchow. Wied,
5. - §. Brak, brakowanie, schodzenie na czym komu,
niedostatek, der Mangel; Vind. doljitje, menkanje, po-
mankanje, strad, stradołst; Carn. pomankanje, potrieba;
Cro. pomenkanye, zmenkanye; Eccl. oскудное, (Roff.
нудьмб, наюмб, brak w rachunkach) (Sarab. 1.
brach, braschości =, ułomność, wada, braschny ułomyń;
Ger. gebrechlich; Vind. prafnik Brachmonat Czerwieo
ob: prożny). Był brak ludzi do każdych kraiowey po-
slugi, Chociaż w szkołach studentów reiestr bywał dłu-
gi. Zab: 10, 235. Brak wielki wyobrażeń i obyczaiów
obywatelskich w ludzie wieyskim, niepodobny czynił
dla niego układ zgromadzeń nawet pierwsiałkowych. Uſt.
Konst. 1, 114. Jłość nierzetelna czyli odciażna mniey
niż nic, to iest dług albo brak czego, znaczy. Ustrz,
Alg. 3. - §. Bezosob. stl. Brak komu czego - braknie mu
czego, schodzi mu na czym, zbywa mu na czym, c§

160

BRAK - *BRAKOW.

fehlt, es mangeit, Sorab. 1. pobrachno. Ja wiem to do-
brze, czego mu brak. Zab. 12, 74. Ubóztwu mało co
brak, łakomstwu wszystkiego. Min. Ryt. 4, 141. Brak
mi, Sorab. 1. parupam. Brak czegoś w głowie, nieca-
ła głowa, nie dostaie klepki. Ovs. Wyr. (ob: Głowa,
klepka), es ist nicht ganz richtig in seinem Kopfe. - §. 3.,
Brak, brakowanie w czym, czynienie różnicy, przebie-
ranie, wybieranie, różnienie, rozżnieńie, das Auswäh-
len, Unterscheiden, die Wahl. Odprawiwszy brak i po-
pis trzy zastępy wyrównał. Warg. Cez. 128. (cen-
sum). Urzędników obierają abo namyślnym brakiem,
abo losem, abo razem obiema, i brakiem i losem. Petr.
Pol. 393. Z brakiem brakować, magno delectu. Cn. Th.
(z wielką rozwagą, mit Sorgfalt ausbracken, scheiden, aus-
leifen). §. Brak, różność, różnica, względ nierówny,
der Unterschied, die ungleiche Rückficht. Między świętym i
przekłętym nic braku a różności nie mieli, a między
plugawym i czystym nie rozsądzali. 1. Leop. Ezech.
22, 26. Mały tam brak szlachcica od chłopa prostego.
Paszk. Dz. 51. Bóg nasz w osobach nigdy braku nie
ma, Ani zna co Pan przed iego oczyma. Chrośc. Job.
130. Nie ma u boga braku w ludziach. Gor. Dz. 27.
(bey Gott gilt kein Ansehn der Person). Bez braku, bez
różnicy, zarówno, (Sorab. 1. bezbraschné, bez wady,
integer), ohne Unterschied, ganz gleich. Blada śmierć
rowną postępując nogą, Wie wszystkie domy bez braku
kołace, Bądź w chaty kmiece pod strzeczą ubogą, Bądź
w złotolite monarchów pałace. Hor. 1, 26. Kniaz. Ktoż-
kolwiek z drogi prawa wyftapi, niechaj bez braku osob
żelazną rózgą karany będzie. Psalmod. 30. (bezwzglę-
dnie na osobę). Cezar bez żadnego braku, godnym i
niegodnym mieysce w senacie dawał. Pilch. Sall. 123.
§. 4. Wmłynie brak, czyli trop, die Spur, in der Müh-
le. Schneid. 365. - BRAKAND, u, ... (nach), czym,
brakownik, der Bracker, Scheider, Auswähler, Bóg nie
iest brakarzem osob; ale w każdym stanie każdy taki
bogu jest przyjemny, który sprawiedliwość miłuje. Zrn.
Pst. 3, 620 b. (nie ma względu na osobę). A nie
widziałes tu gdzie mego brakarza! Teat. 52, 15. (mówi
kupiec o swoim celadniku czyli stręczycielu, der Mä-
kler, Unterhändler.

BRAKNĄC iedntl. niedok. zbraknąć, zabraknąć, dok. Brakować, Continuat. schodzić abo czym, zbywać, nie dostawać, fehlen, mangeln, abgeben, gebrechen. Sorab. 2. brachowasch, brachujo; Sor. 1. brachupu, nehom tuhd; Vind. smenkati, doljiti, menkati, pomenkati; Carn. mankam, pomankuie, permankujem; Dal. pomanykati). Gdy mu na liczbie żołnierzów brakło, w cnocie nadzieję położył. Nar. Hist. 2, 195. Pod czas suszy wody im często brakuie. Os. Zel. 44. Stał tam Kupido wołkowy, tylko mu brakowało mowy. Mon. 76, 4. Brakujący; Vind. menkliu, pomenkan, fehlend, mangelnd. Pókić szczęście folgnie, na przyjaźnić nie brakuie, Donec fe-lix eris, multos numerabis amicos. Mącz. 2., BRAKOWAC, czyn. niedok. zbrakować, przebrakować, wybraować, doh. przebierać w czym, wybierać; Boh. brakowati; Roff. браковать, обраковать; Carn. berkati, berklati, berbati, ausbracken, durchmusteru, mustern, ausleifen. Telamon lud do boiu brakował. Otw. Ow. 287. Przebrakował hetman woysko, siedm set motłochu do

BRAKOW. - BRAKA.

domu wrócił, a z garścią dobrych się został. Biel. 588. -
Brakować czym, różnicę w czym wynaydować, Unter-
schiede machen. Nikogo apostól nie wyimuie; osobami
nie brakuie. Wisn. 183. Bóg ludźmi nie brakuie. Cn.
Ad. 27. nie brakuie osobami. Bud. (nie ma względu na
osobę. Bibl. Gd.). U boga niemasz brakowania osob. Sh.
Kaz. Nied. 2. Leop. 2. Paral. 19, 7. Niemasz u nic-
go brakowania w personach. 1. Leop. Efes. 6, 9. Nie
wszystko jednym smakuje, Ten w tym, ten w owym
brakuie. Bies. E. 4. - §. Brakować czym = odrzucać,
odmiatać co, iak nic warte, odwiewać, pogardzać, aus-
bracken, verwerfen, wegwerfen, verachten. Sługa mój
ty iesteś, obrałem cię, a nie zbrakowałem tobą. Bud.
Jes. 41, 9. Czym panowie brakuią, w tym ubodzy sma-
kuią. Cn. Ad. 822. (ob: bogatego pokuta, ubogiego bie-
siada). Z hardemi nie wytrwam, ani z temi, którzy bra-
kuią podleyszemi. J. Kchan. Ps. 148. Stany koronnemi
brakniemy. Orzech. Qu. 15. Sędziowie maią sobie ka-
źdego jednako ważyć, nie brakując ubogim ani boga-
tym. Szczerb. Sax. 405. BRAKOWNICZKA, i, ż.
brakuiąca w czym, die Auswäblerinn. Mądrość nauczy-
cielą jest wiadomości bożey i brakow nieczką spraw ie-
go. Leop. Sap. 8, 4. (obiera sprayy iego. Budn.).
BRAKOWNIK, a, m. brakuiacy w czym, brakarz, det
Auswäbler. Bóg nie iest brakownikiem osob. Biat. Poł.
223. BRAKOWNY, BRAKOWY, a, e, wybrakowa-
ny, a., podły, niewart, ladaco, Boh. brakowný; Ger.
Brach =, Auswurſt =, ausgeschossen, verworfen. Oczyszcze-
nia ludzi gminnych i brakowych przed professyą stanu
rycerskiego. Nar. Hist. 2, 155. Grosz Sgo Piotra, do-
brą a kurs maiącą monetą, nie brakowną wypłacali.
Nar. Hist. 4, 170. *§. Przeciwnie celný, wyborny,
wybrany, wyśmienity, (Oesterr. Ausbruch =), auser-
leifen, ausgesucht. Od szarych królików groszy 15; od

*BRALA, i, ż. Oni z więźnia kwestną prędko chcą mieć wcale; To go łęchcą w podeszwy, to mu skubą brale. Pot. Arg. 425?

*BRĄŁT, u, m. Wygram ia przez statuta sprawę takim kształtem; Bo chociaż Rumlu nie mam, lecz przychodzi z Brątem. Kochow. fr. 30.?

BRAM, u, m. - 1., BRAMA, y, ž. BRAMKA, BRAMECZKA, i, ž. zdrb., liftwa u szaty. obłoga, galon, falbula, haftowanie, passamon, Ger. die Brame, Bráme, das Gebráme, der Besaž, die Einfassung, die Vorte. Sorab. 1. brama, kroma, podrocha, wobrub; Vind. priem; Croat. perém, obtoka, obmet, peremecz, krilcze; Hung. perém, perémetske; Slovac. prám; Eccl. hápm, Roff. каёмка, каемочка. Niech poczynią sobie bramy na polach szat swoich i położą na bramie sznur modry; i będzie u was na bramu. Budn. Num. 15, 39. Te bramy były sznury, i iakoby kutasy, które žydzi u czterech rogów szat swoich na dole nosili. Sekl. 107. 1. Leop. Num. 15. U dołu szaty bram szeroki z perel nadszony. Zbíl. Dr. F. 4. Wyszał Dydo szorcem Tyrskim z wzorzystym brameni otoczona. A. Kchan. 92. Rozpór szaty obwiedziesz bramą plecioną w pancerzowy wzór, aby się nie rozdzierał. Bibl. Gd. 52. Pani z bramami, Jego Mość w szanianie. Falib. M. 3. §. Bram, bramka, na głowie, czoło kiewieście, stróy na głowie niewieści, die

BRAMA. - BRAMNY.

BRAMOW. - BRANDEB. 161

die Stirnspange, ein veralteter Weiberkopfspub. Frontale mulierum ex gemmis, lunae corniculatae figura, ad auriculas pertingens; sed iam obsoleuit. Successit ei redimiculum totum caput ambiens, tkanica, et postmodum luxus diamenta regalia aemulari impulit. Cn. Th. Wlozyłem brameczkę na czoło twoie, a nausznice na uszy twoie. Radz. Ezech. 16, 12. Włosy głaszcze, nasuwnia nasuwa, By iako naszštątniey leżał, flara się o to, Aby bramy i wszystko widać było zioło. Otw. Ow. 93. Przyszła panna z brameczką pięknie ustrzępioną. Rey Wiz. 53 b. Oblubienicę w Jnflancich, gdy doślubu prowadzą, w wieniec abo brankę perłową, srebrną, pozłocistą, okrągłą, mało co wyższą niż tkanka, przybieraią. Gwag. 415. (ob kołstka). - S. Fig. bramy, bramowanie, censury, krytyki, obmowy, Critiken, Censuren, Lästerreden, Sticheleven, Hecheleyen. Acz bez bramów nie uydzie, ia tak temu tuszę; Wszakże chęć ku oczycznie z nim pochwalić muszę. Papr. Kl. 720. Strzeż się zaiączku zawsze lisiey iamy, Trafisz na liszkę, toć poszyje bramy. Bratk. J. 5 b. (dać się we znaki cf. bóty.).

2., BRAMA, *BRANA, *BRONA, *BROMA, y, ž., BRAMKA, BRAMECZKA, i, ž. zdrbn., wniyście, to iest, mieysce, którym się wchodzi do miasta, zamku, pałacu, kamienicy, domu, okazalsze niż wrota, większe niż drzwi, das Thor, Stadtthor, Palaiſthor, Hausthor, die Hausthüre. Boh. et Slovac. hrána, branka, ( = 2., brona). Slavon. gradska vrata, velika vráta, Croat. vrata, Vind. vrate; (Vind. bramba, bramin, brava, branifše; Carn. bramba, Bosn. brana - bronienie, obrona, defensio, propugnaculum). Brana szeroka i przestrona, którą ludzie wchodzi. Wisn. 177. Siedział w branie mieyskiej. Leop. Genes. 19, 1. Rybna brona. 1. Leop. list. S. H. 7. (rybna brama. 3. Leop.). Z brom wypadają. Otw. Ow. 456. Pot. Syl. 196. Z otworzoney brony wypadał. P. Kchan. J. 547. Wchodziąc do Kiiowa Bolesław w bronę mieyską miecza dobywa. Krom. 104. Mieszczanie woysku bramy otworzyli. Sk. Dz. 521. Strzeżenie i osadzenie bran w obozie. Tarn. Ust. 258. Pakta między Polską i bramą Ottomańską. Stebet. praef. Boh. brana Ottomanska, Porta, die Ottomanische oder hohe Pforte. Brama na tryumf, brama tryumfalna, det Triumpfbogen. Jmpropr. Bramy Kaspiyſkie, ciasne skaly nad morzem Kaspijskiem. Sk. Dz. 724. Felsenschlüfte. Brama, przedmurze, Thor, Vormauer. Kamieniec Podolski ieſt bramą i ubezpieczeniem krałów Polskich. Tr. (klucz do kraju). Otworzona do szczęścia i sławy brama. (droga, przystęp).

BRAMNIK, a, m. haſtarz bram, szmuklerz, co bramy, galony robi, Sorab. 1. brannik, schnorkaſt, simbrarius, Vind. priemar, priemnikauz; der Vortenwirker, Vortenmacher.

BRAMNY, *BRONNY, a, e, należący do bramy n. p. mieyskiej. Boh. branný, Ger. Thor =. Bramne wrota. Prog bronny. 1. Leop. Ezech. 407. Sionka bronna. 1b. 4o, 9. - Bramny, ego, rzeczown. m. Stróż bramy strzegący, Vind. pervratar, tořbartel, der Thorwärter, Thorwärter. Bronny go pytał w bramie, zkład i dokład? Pasz. Dz. 43. Bramna, *bronna = oddźwierna, die Thürthutherinn. Przystąpila do niego iedna z dziewek bisku-Tom I.

pich bronna. Zrn. Pst. 3, 766. - Bramne, *Bronne. - ego, rzeczown. n., płała Bramna, das Thorſeld. Juntraty od inwekty, które zwali portorium abo bramne. Chmiel. 1, 449. Bronnego, mostowego, ktoby nie odał, we czwornasób nagrodzi. Szczerb. Sax. 49. BRAMOWAC, ował, - uie, czyn. nied., zbramować, ubramować, obramować, dök, kraiem obrębywać, brzegi nyszywać, wykladać, brąmen, bebrąmen, beſaumen, beſehen, einſaffen; Vind. priemati, opriemati, obrobiti, okrajati; Croat. peremati, robiti; Roff. камимш, ока́ймий, пуштый, опуштый; Bosn. obtociti). Na farthuszee iey dzieſięć widzisz līſtew bramowanych. Papr. Przy. C. 3 b. Wiadro ono wieńcem złotym obramował. Birk. Zyg. 5. Pierwsza chorągiew byla biała, złotem bramowana. Baz. Szk. 640. Bramowanie, bram, obłoga, obszywka, das Gebrám, die Eiſaſſung. Vind. priem, rob, porta, okrajek; Croat. perém; Carn. pramesh, rôb; Slovac. prym, Hung. perém; Boh. Jlnec, Jíneček; Bosn. et Dal. obtoka; Roff. obšiwka, zapařińa, bахромá, бахрөмка, бахромочка, окóль, окóлышь, окóлышекъ, опушь, опушка, опушечка, рубёйb; Eccl. oměpль, бахрама. - Bramowany, fmbriatus brzeżysty. Dasyp. U. 3 b. Sorab. 1. trodłumatě; Slovac, premowanń; Hung. perémzett; Vind, zhopat, priemast; Carn. robát; Roff. obšiwnyj. S. Transl. Krasić, zdobić, zaszczycać, ſomúčen, ſižeren, ſchón einschlieſen. Bołkowe, granatowe i insze kwitnąće drzewa goſcińce tam bramuią. Tr. Tel. 152. Tym ſię naypiękniey każdy ubramuie, Gdy wszetecznego na się nic nie czuje. Rey Zw. 219 b. Oto masz dom Tenczyńkich, Tarłami nazwani, Począciwemi sprawami pięknie zbramowani. Papr. Gn. 18. - S. 2., Bramować kogo, obmawiać, osławiać, cenzurować, łatkę przyszywać. žspocić, bereden, afterreden, verlannden, durchhecheln. Roff. břанимь, побранимь (Břaniſteń, lżyciel, ganiciel). J między nami ieſt wiełu, którzy także bramuią, szacuią, obmawiają i posądząją. W. Post. Mn. 292. Z takiego każdy szydy, wszyscy go bramuią, Panny w głowie siwiżnę iego ukazuią. Zbyt. Żyw. B. Chwalono umarłych, a bramowano sławę żyiących. Weg. Mar. 3, 15. Biada wszystkim, co biskupy, urząd, króle bramuią. Brud. Ost. E. 7. Biaległówki, kiedy się gdzie zeydą, iuž się tam nikt nie wysiedzi, - iuž tam każdy musi bydź obramowan i oszacowan. W. Post. W. 3, 277.

BRAMROT, u, m. z Niem. das Braunroth, kreta czerwona. Ład. Hst. 84. eine rotße Farbe. Bramrot ma bydź odesłan do szacunku. Jnstr. cel. Lit.

BRANA ob: Brama.

BRANDEBURG, a, m. miasto w Saksonii; u Boguſła Zgorzelec, podług Balbina Branibor, czyli obrona boru. Nar. Hst. 2, 58. Biel. Kr. 28. Boh. Bramburgſp; Slav. Brandibur; i Brandenburg. BRANDEBURGIA, ii, ž. margrabstwo Brandeburskie, od stołecznicgo miasta Brandeburga, die Markgraffiſchaft Brandenburg. Slavon. Brandiburska; Roff. бранденбургъ. BRANDEBURCZYK, a, m. z Brandeburga lub z Brandeburgii rodowity; Roff. брандебургъ, der Brandenburger. BRANDEI U i- KA, i, ž. die Brandenburgerinn. BRANDEBURSKI, a, ie, należący do Brandeburga lub Brandeburgii; Roff. бранденбургскій, Brandenburgisch. BRANDEBURY-

21

162

BRAND. - BRANT.

ZACYA, - yi, ż. gatunek łączenia drzewek ogrodnieze-
go. Kluk Rosl. 1, 108. das Brandeburgsieren, eine Art
des Ppropfens.

*BRANDNAR, u, m. głównie szabli, nieoprawna szabla.
Czack. Pr. 1, 216. die Sábelklinge.

BRANIE, ob: Brać. BRANIEC, ńca, m. zabrany w niewolą, ieniec, imaniec, niewolnik, poimaniec, der Kriegsgefangne, der Sclave. Był wzięty brańcem na wynie. Mon. 76, 844. Mnóstwo brańców Tatarowie z różnych narodów do Konstantynopola przywożą. Kłok. Turk. 11. Te buczne pany, zdeymuy z nich tę marną maśkarę, obaczysz ich w łancuchach, iako brańce. Birk. KAZ. Ob. K. 4. Ządze tak twardemi serce me krępowały pęty, Zem iak u Massagetów ięczał braniec wzięty. Kulig. Her. 14. - s. Wybraniec Cn. Th. wybrany rekrut. Teat. 47 b, d. ein ausgehobnerer Recrut. BRANKA, i, ż. zabrana do niewoli, plonianka, poimanka, niewolnica, die Kriegsgefangene, die Sclavinn. Branki Troiańskie, t. i. białe głowy poimane w Troi. Otw. Ow. 552. Branek nędznych z Rusi, których Tatarowie nagnali, iakko bydło do taborów na przeday. Birk.. Podz. 11. Któź mię weźmie za *branę (brankę), kto będzie mym panem! Bardz. Tr. 229.KTORĄŻ ci z Partskich służyć będzie branek, Gdy iey zabity połeże kochanek? Hor. 1, 136. Min.

BRANSOLETKA ob: Bracelet.

BRANSTWO, a, n. stan ieńców, ieństwo, imanństwo, nie-
wola, die Kriegsgefangenschaft, die Sclaverey. Wielom
braństwo na dobre wychodzi. Bardz. Tr. 225. §. Zbioro-
rowo: braństwo : brańcy, niewolnicy, Kriegsgefangne,
wybrańcy, ausgehobne Recruten. BRANSZY ob: Brać,
wziąć.

BRANT, u, m. srebro lub złoto wypalone, czyfte, z Niem.
Brandgold, Brandſilber, Brandſtück. Roff. WHIMIRA. Nie-
czyfte srebro, które nie ieſt brant, łacno łąę kazi a uby-
wa go; ale prawy brant ieſt rzecz wieczna. Spicz. 150.
Sien. 260. W ogniu próbuie złotnik, gdzie brant prawy.
Rey Zw. 211 b. Okował stół złotem prawym brantem.
1. Leop. Ex. 37. Manele w szczérozłotym brancie. Pot.
Arg. 216. §. Próba wypalonego śrebra lub złota, die
Brandprobe, die Probe, Goldprobe, Silberprobe. Z bran-
tu złoto poznaią; śrebro zwykle dzwoni. Pot. Zac. 6.
Gdy dobyr brant z sobą z śrebra przyniesiesz, iuž go tam
będzie łacniey przyzłocić. Rey Zw. 17 b. Kto góry ko-
pa, chociaż z ognia nieprawy mu brant wychodzi, ieduak
nie zasypuie oney góry. Gorn. Dz. 132. 2., Transl.
brant, coś naywybornieyszego, arcy przedniego, kley-
not, etwaſs außerſt Kostbares, ein theures Kleinod. Boz-
kie słowa brant szczéry, siedmkroć przelewany. J. Kchan.
Ps. 15. Brant prawy. Ryb. Ps. 29. II. Medic. Brant,
zaognienie rany, der Brand in einer Wunde, der kalte
Brand. Maćž na ugaszenie brantu z postrzału, abo na
zapał. Haur Sk. 458. III. Herald, Brant, herb, pocho-
dnia goreiąca. Kurop. 3, 8. ein Wappen. BRANTKA
ob. Przepalniczek, ob: Świeczki. BRANTOWAC, - ował,
- wie, czyn. nied. złoto lub srebro ogniem oczyszczać,
pławić, Gold oder Silber auf der Kapelle ausbren-
nen. Ogień śrebro brantuie i wyczyszcza. Petr. Ek. 65.
BRANTOWNIK, a, m. wypalacz srebra, złota, Roff-
выживники, der Goldbrenner, Silberbrenner. BRAN-

BRANY - BRAT.

TOWNICZKA, i, ż. Roff. выживница. BRANTOWNY, a, e, brantowany, czysty, odciągniony od kąlu, pławiony, gelautert, gereinigt, gesaubert. Korona z złota brantownego. Pot. Zac. 109. Kleyn ten przekładam brantownemu złotu. Pot. Árg. 791. Srebro niebrantowne zarzucił. 1. Leop. 7er. 6, 30. BRANTOWY, a, e, od brantowania, Brand =. Brantowy piec, der Brandofen. Tr. II. Brantowy, od brantu czyli zapalu w ranie, zaognienie cierpiący, mit dem kalten Brande befallen. Tr.

BRANY ob: Brać, ob: Brama, Brana.

BRAT, a, m. z jednego małżeństwa z drugim urodzony,
Croat. Slavon. Carn. brat; Rag. brat, brajen; Dal.
brath, brajen; Bos. bràt; Roff. 6pamb; Vind. brat, bra-
ter; Slov. brat, brater, Boh. bratr; Sorob. 2. bratšch,
Sorab. 1. bratt (Hung. barátom = przyiaciel; Hung. ba-
tyám = brat; Hebr. הטר ברי הפסדus). Ger. der Bru-
der, Lat. frater, (Grae. Φρατω); (Pers. berader). -
w trzec: przyp: bratu, w czwart: brata, w piąt: bracie,
w siodm: o bratu. - W liczbie mnogiey, Bracia, Vind.
brati, bratje; Bosn. bratja; Rag. bracchja, brattimſcti-
na; Croat. brachya). W drugim, trzecim i czwart-
przyp: braci, w piąt: bracia; w szóst. z bracią, z brac-
mi, w siódm. o braci. - W dawnych pismach liczba
mnoga zwyczaynie foremna n. p. mam ieszcze pięć bra-
tów. W. Post. W. 2, 56. (píęciu braci). Siedm brac-
tów. 1. Leop. Mat. 22, 25. Dziesięć bratów. 1. Leop.
Genes. 42. Uyrzał dwu bratu. W. Poſt. W. 3, 1. (Dual.
= dwóch braci). Oznaymę to bratom moim. W. Pst.
W. 2, 200. (braci moim). Gdzie zaś w dawnych liczba
mnoga nieforemna, tam ieſt przymiotnik i słowo w licz-
bie poiedynczey położone: n. p. Bracia miła. Biał. Poſl.
189. (bracia mili). Nie zna bracie swoiey. W. Post.
W. 1, 61. (braci swoich). Trzeci brat mieszkał dale-
ko od oney swoy bracioy. Guin. W. F. 2. (od onych
swych braci). §. Brat, co zemną od edną wątrobą
leżał. Czach. Tr. C. 2. Brat ze brata karany bydź nie
ma. Vol. Leg. 1, 54. Brat starszy maiętności braci
młodszych przedawać albo utracać nie może. Vol. Leg.
1, 150. Brat oddzielony kassować sprawy drugiego bra-
ta około oczyczny nie może. Vol. Leg. 1, 22. Brat
niewydzielony za brata woynę służyć może. Vol. Leg.
1, 253. Noga nogę, a brat brata podpiera. Sk. Zyw.
1, 31. (ręką rękę myie). Brat w uciskach poznan by-
wa. 1. Leop. Prov. 17, 17. Kochaymy się iak bracia,
rachuymy się iak żydzi, Prov. Slov. dluhi ſi platme, a
dobri prateli bušme. Co brat, to brat; co przyiaciel,
to przyiaciel. Cn. Ad. 87. (krwi mocniesze zwiążki,
niž przyiažni; krew nie woda). Brat umrze, drugi się
zostanie. Rys. Ad. 3. (braci można mieć kilku, matkę
tylko edną). Bracia iedneyże matki, różne maią przy-
datki. Cn. Ad. 44. Bracia zgodliwi, są wielkie dziwy.
Zegl. Ad. 24. Rzadka rzecz, młędzy bracmi zgoda.
Zab. 14, 32. Jako kto może, lub tak, lub owak, brat
brata, swat swata rzuci przez nogę. Gwag. 519. Nie
folgowali bratu, ani swatu, ani żadnemu. Biel. Sw.
165 b. Ni brat, ni swat. Rys. Ad. 51. Złodziey mi nie
brat. Oss. Wyr. (nierządnica nie sioſtra; takich nie
uznaię za swoich). Brat rodzouy, z jednego oyca i z je-
dney matki, Eccl. самопрамб, der leibliche Bruder.

B R A T.

B R A T.

165

Rodzeni bracia tych sioſtr. *Mon.* 65, 361. Chciwość i bracią rodzoną (braci rodzonych) wadzić zwykła. *Faliłb.* *Fl.* 258. NB. Wtymże znaczeniu: *rodzony*, niedokładając brat. Rodzony rodzonego nie lubi, kiedy się ubogo ma. *Star. Ref.* 84. – §. Brat przyrodny, z teyże matki, ale inszego oyca, lub z tegoż oyca, ale inszey matki, obs. półbrat, podług Niem. *der Halbbruder*. Brat wuieczny, syn brata matki czyli wuia, *der Better*; brat cioteczny, po ciotce. – Sarn. 599., nazywa cioczeni bracia, pochodzących z siostr, albo od braci stryjecznych. Brat stryjeczny, po stryju czyli bracie oyca. Brat mężowy ob: *Dziewierz*. Sarn. 599. Brat żony, *Szury Roff*. *Муринь*. – Wpiśmie S. zowią się bracią nie tylko rodzeni; ale i dalsi z innego powinowactwa idący: co i w Polskim ęzyku mamy, iż bracią zowie- my i w trzecim i w czwartym pokoleniu i iakiekolwiek powinowate. Sk. *Zyw.* 2, 65. §. Bracia, narody pokre- wne, z jednego szczepu idące, verschwisterste *Nationen*, Brüder, pobratymey). One Słowińskie narody, bracia nasi. *Pasz.* Dz. 64. Jda na nas fata *bratrzey naszey* (braci naszych) Czechów. *Crzech. Qu.* 178. Turcy ma- ją Tatarów za bracią. *Kloh. Turk.* 73. §. Brat, kolle- ga, spólnik, towarzysz, Bruder, Genosſe, Kamerad, Mitgefelle, Mitgenſse. Bracia, ludzie iednego powoła- nia, wyznania, zgromadzenia. Zwali się chrześcianie bracią iako rodzoną, dla wielkiej spólney młóści między sobą, a wszystko mieli spólne, okrom żon. Sk. *Dz.* 25. ib. 26. Chrystus iest pierworodnym między bracią; ani się wstydzi nazywać nas bracią swą. *Karnh. Kat.* 15. Brat za *braty swoie zapłaćił, Sk. Kaz. N.* 236. Chrystus ma bracią ‚te, którzy go przez wiare przyjęli. *Karnh. Kat.* 27. Ząd kaznodzieie, obraciając mówę do słuchaczów, mianujiangi ich bracia. *W. Post. W.* 5, 93. Bracia w Chrystusie. – Plato w swoiey Rzeczy- pospolitye wszystkie sąsady braty zowie. Sk. *Dz.* 26. Mówię o tym kawalerze Małtańskim, bracie moim wo- iemym. *Birk. Kaw. Malt.* A. 2 b. (von meinem Kriegs- cameraden). – §. Bracia, zakonnicy, ogólnie, Ordnens- brüder, Brüder. Do niektórych klasztorów tylko bra- sia narodu Niemieckiego bywaią przyimowani. Sarn. 206. Bracia owi wielmoźni w Koronie, ligi Jezusowey. *Twar. W.* 14. – Bracia, szczególniey, zakonnicy niewyksi- żeni, przeciwnie księży mianuią oycami, *Laienbrüder*, ob: *Braciszek*). Po śmierci nie znać, która głowa iubi- łata, a która prostego brata. *Comp. Med.* 706. – Bra- cia, zakony, po więcej czści z braci, to iest z za- konników nie maiących księżego świadcenia złożene, ia- ko Bracia miłosierdzia, *Bonifratres*, *die barmherzigen Brüder*, *Krzyżacy*, *die Kreuzherren*; o innych albowiem wcale kościelny cel maiących, mówi się zwyczaynie Oy- cowie, n. p. Oycowie Reformaci, Dominikanie, Francisz- kanie, i t. d. n. p. U Krzyżaków bracia zakonni miewali zamki swoie, iako u nas kasztelanowie. *Stryk.* 274. – §. W Bractwach katolickich mzęckie osoby wpisane w jakie bractwo, bracią się zowią, iak białogowy siostrami między sobą, Brüder einer geistlichen Brüderschaft. Brac- cia różańcowi, szkaperzni, i t. d. §. Bracia Czescy ob: *Bratrzyki*. Bracia Polscy ob: *Socynianie*. – §. Oso- by równey dostoyności lub tegoż samego rządu, albo iednego rządu, zwykli się między sobą bracią tytułować.

Tak królowie wszyscy między sobą nawzaiem się piszą- Papież biskupów innych bracią zowie, że sam też bi- skup, aczkolwiek naywyższy. Biskupowie między sobą także bracią się tytułową: n. p. My Jarosław arcybiskup Gnieżnieński, przez Nayiaś: Kazimierza króla Polskiego z jedney strony, a Bodzentę brata naszego biskupa Kra- kowskiego z drugiey. Sarn. 183. My Bodzenta biskup Krakowski za wolą braci naszey, kapituły. ib. 186. – U dawnych Polaków naypierwszy był tytuł: *bracie; po- czekawszy trochę, przydano: Panie bracie. Powiększo- no potym i mówiono: Mości Panie Bracie. Mon.* 67, 460. Pospolicie tych, co innych pierwszeństwem celuią, starszych braci zwano, n. p. Sultan zowie się starszym bratem wszystkich poddanych swoich, i pod tym tytu- łem zabiera dobra Baszów. *Kloh. Turk.* 89. Dla oka- zania równości, szlachta nazywać się zwykli wzaiemnie bracią, i senatorowie to im daią nazwisko; ci znowu senatorów w obradach publicznych nazywaią starszą bracią. *Shrzt. P. P.* 1, 50. stan rycerski zaś zowią młod- szą bracią. *Wiel. Her.* 1, 218. Herr Bruder, der unter dem Adel gebräuchliche Titel: die Senatoren heißen älte- weiw Brüder; der Nitterstand jüngere Brüder. Uznają chę- ci i rozsądek Jch Mość Panów braci moich starszych i młod- szych, Jch Mość Panów Senatorów i Posłów. *Warg. Wal.* 113. Postapiono na seymie pobór, acz niektóre woiwództwa do braci to sobie wzięli. *Biel. Kr.* 696. Niektóre woiwództwa na to pozwoliły; drugie do bra- ci wzięli. *Vol. Leg.* 5, 61. (do braci, szlachta w domu pozostałych, na seymikach relacyjnych się zgromadzia- cych). – §. Brat, równy drugiemu, der dem andern gleich ist, seines Gleichen. Nie chciałem, aby mi kto w slawie równym miał bydź bratem. *Kulig. Her.* 137. Główne miasto, i iakie teraz nie ma brata, Nie miało, ani go nikt widział w przyszle lata. *Otw. Ow.* 627. (ró- wnego ma miasta nigdy nie było). – §. Brat, bliźni, der Nachste, der Bruder. Mamy opatrzyć niedecstatecz- ną bracią naszą. *W. Post. IV.* 1, 196. (*Prov. Croat. Al' drag brát, al' szesztra drága*, Vszaki szebe ifche blága każdy sobie naybliższy; Bliższa koszula, niż ka- stan). – §. Brat, przyiaciel od serca, der *Herzenskfeund*, *Herzensbruder*, *Bruder*. Oni brat a brat. *Zegl. Ad.* 24. (ob: *achates*, *gagatek*). Jeftesmy waszemi przyiaciolmi, i waszemi bracmi. *Stas. Num.* 2, 161. Póki świat świa- tem, pies kotce nigdy nie będzie bratem. *Cn. Ad.* 733. W twarz się podufalym czyni bratem, A z tyłu sięga puinałem. *Kul. Her.* 259. On się z nim zna, iak brat z bratem, i w zgodzie żyią z sobą. *Teat.* 16 c, 67. Brat, z którym się poufale żyie, poufalec, mit dem man ganz vertraut ungeht, wie mit einem Bruder. Łotrom brat. *Birk. Chod. A.* 3 b. (ob: *Psubrat*). Cokolwiek iest łotrów w Europie, brat a brat. *Birk. Ex. H.* 2 b. Po- ftępować sobie brat za brat (tu przez wyrzutnią czwarty przypadek ma iak pierwszy. *Kopcz. Gr.* 2, p. 125.), iak naypoufaley, pospolituiąc się). Niepyszny, z ką- żdym za brat. *Pot. Arg.* 309. Filip Macedo żyl za brat z ludźmi w rozpuftach pogrązonemi. *Nag. Fil.* 85. (*Prov. Slov. brat z mokreg šwrtí*, *comporator*, ein Sechbru- der). Każda teraz garderobiana brat za brat z panami, nie wdaie się z lokaiami. *Teat.* 54, 22. W mieście i u dworzu za brat iestem ze wszystkiemi. *Teat.* 1, 87. Za

21..

164

BRAT. - BRATAN.

brat na grzech zgodnie się zmawiają, Wad. Dan. 228. Nie za panie bracie z panem. Zabl. Firc. 68. (nie nad to *bezpiecznie, poufale). Już też to nadto tey zuchwałości, iaki Pan brat! Teat. 26, 55. (pozwala sobie nadto poufale zemną, iak gdyby z równym). Z bratem ki-iem musi lekcją sylabizować. Rey Zw. 18 b. (ma ści-słam zażyłość z kiiem, z plagami, często bit). W piątym przypadku: Bracie = przyiacielu, Freund! Bruder! Tyl-koć się wygody twoicy, bracie, chciałło. ( Mentor do Telemaka). Jabl. Tel. 319. Ztąd on tak smutnym był, iak widzisz, bracie. ib. 536. Skoro dorastasz lat i lep-szey siły, Mieże mi się do zbroi zaraz bracie mily. Star. Vot. C. 4. Rubasznie brachu, mił brachu, Boh. brachu, mily brachu, nie bez przytyku, Freundchen, Brüderchen; etwas spottisch. Uyrzalbyś miły pa-nie brachu, Byś tam był, zkład ia idę, żebyś też był w strachu, Rey Wiz. 158 b. Drzewcem ieżdzać uderzył, otóż tobie brachu. M. Biel. S. N. 25. Otóż to-bie maiestat, miły panie brachu. Rey Zw. 71. Rey Zw. 237 b. Papr. Koł. D. 3 b. (Prov. Slov. Mili brachu! dokud są temu nauciś, esce pogeš' mnoho stowarz'sho brachu), - §. Botan. Brat z siostrą, flos trinitatis, Stief-mütterchen, kwiat podobny stołkom marcowym. Kluk Rosl. 2, 211. Wdowki, potroyny kwiat, potróyny fio-lek. ib. Brat z siostrą kwiatek nazwany, Wróżne barwy przybrany. Dar. Lot. 20.

BRATAC czyn. nied., pobratać, zbratać, dok., bracić, bratersko łączyć, verbrüdern, verschwistern, brüderlich vereinigen. Carn. bratiti, bratem; Rosf. брамамь, по-брамамь. pr. et impr. Z wdziękami bratać cnotę, nie są dziś zwyczaie. Teat. 43 b, 54. Zbratany, złączony, stowarzyszony, verbrübert, Młody, lekkomyślny, ze złemi zbratany. Tręb. S. M. 65. §. Bratac się, *bratować się, zaimk., spokrewnić się z kim, się mit einem verbrüdern, verschwägern. Panowie Litewscy pobratawszy się i pokumawszy z Rusią, pustynie Ruskie osadzali. Stryik. 228. Ogólnie, poprzyjaźnić się z kim, obcować, przestawać z kim za brat, Freundschaft errichten, Brüderschaft machen; freundschaftlich, brüderlich mit einem umgehen. Rosf. брамсмовамь. Hugo, król Włoski, z Saraceny się pobratał. Sh. Dz. 870. Kto się ze złemi rad brata, tym samym nie dobry. Min. Ryt. 4, 159. Nie bratay się z dworem, bo przypłacisz worem. Oss. Wyr. (nie przebyway między możnieyszemi). Z łotrami bratować się, nie przystoi. Gil. Post. 28 b. Z fortuną tym ostróżniey, im się bardziezy brata. Pot. Syl. 293. Jedząc i piiąc z sobą się pobratali. Gwag. 291. (przypisować się do czyniego braterstwa, przyjaźni). Jest to z starożytnego ieszcze człowiek świata, Zacny, Judzki i grzeczny, lecz się nie rad brata. Zabl. Firc. 43. (nie pospolituie się, nie poufali się, er machł sięh nicht gemein). - §. Bratać się, mieszać się z sobą, sięh mit einander vermischen. Zle się z dobrym połącza, dobre ze złym brata. Kras. list. 2, 129.

BRATANEK, nka, m. brata syn, der Bruderssohn, Bratankowie. Sarn. 600. Boh. bratranec, bratraniec, bratran'e; Carn. bratanz, bratinz; Vind. bratranz, ozhnego brata sin, (ob: synowiec), bratoun fin, bratizh; Croat. bratich, bratov szin; Rosf. браманичь, браминь сынь; Eccl. Браманичь, брамань, браминь

BRATAN. - BRATNI.

минь или сестринь сынь; брамаңеъь, брама-нокь, sieſtrzeniec). BRATANKA, i, ž. corka brata, die Bruders Tochter. Vind. bratouna zhzi, vnuzhiza, vnuki-nya od brata, bratanzinja, ozhnega brata zhzi, ſeſtrizhka (ob: synowica, sieſtrzenica). Bosn. braticna; Eccl. бра-шанка, племянница омь брама. BRATCZYK, a, m. BRATEK, - tka, m. zdrb. rzeczown., brat, das Brüderchen, der Bruder. Rag, brataz; Dal. brłațcz; Croat. brłațecz). Chodzi w zadumach, niby uczony, Chociaż Tersyty bratek rodzony. Zab. 9, 346. Zabl. Ktośkolwiek bratku, gdzieby cię kto spytął *Strony źad? rzecz, żeś o nich nikędy nie czytał. Zebr. Ow. 48. Głos-ły bratczyków Schismatyckich. Sak. Sob. praef. (ob. Bratrzyk).

BRATERSKI, a, ie, BRATERSKIE, BRATERSKO, po BRATERSKU przyst., bratni, braci przyzwoity, Boh. et Slov. bratrškь; Bosn. bratinski, brüderlich, Bru-der =, wie Brüdern geziemt. Pocałowanie braterskie, częstokroc' iest pocałowaniem Judasza. N. Pam. 16, 28. Bruderkuß, Judaskuß). Przyniesiono proiekt podziału braterskiego tych wszystkich szkod, które mieszkańcy nad granicą w przypadku woyny ponieść mogą. Gaz. Nar. 2, 224. Miłość braterska, Eccl. любо-брамсм-во, Bruderliebe. Skromnie i braterskie się obchodzili. Kucz. Kat. 3, 293. (po bratersku). Sorab. 1. bratro-wnne. Braterskie czyſtkich prosimy, aby... Vol. Leg. 5, 981. BRATERSTWO, a, n. bratni krwi związek, die Brüderschaft, das Verhältniß des Bruders zum Bru-der. Boh. bratrstwo, Slov. braterstwo, bratrstwi; Dal. bratſztwo; Croat. bratinfztwo; Slavon. bratinstvo; Bosn. bratinsctvo; Hung. baratłagh = przyjaźń). Nie 观 look aje się na braterstwo, rodzonego swego na śmieć skazal. §. Związek ścisły, einc enge brüderliche Verbin-dung, Brüderschaft. Koło rycerſkie podnoſło swieże braterstwo, aby žaden žadnego nie odstępował, žaden nie uciekał z bitwy. Birk. Chod. 10. Część braci zgodnych oderwał i braterstwo dobrze spoione rozciął. Lk. Dz. 128, (ob: Bractwo). - §. Braterska miłość, Brüderlich-keit, brüderliche Liebe. Naywięcey teraz braci bez braterstwa. - 2., Zbiorowo brat z żoną czyli bratową, der Bruder mit seiner Frau, das Geschwister. Przyszała też i Michała, Kaimowa żona, pozdrawiać swe braterstwo. Przyb. Ad. 16.

Pochodź: dalszy ciąg: bratobóyca, bratoboystwo, bratoboczyć; bratowy, bratowa; bratrzyk; bratni, bratnić, bracić, braciszek, braciszenko, bracki, bractwo, bratun-nio, bratulenko, bratunek, bratunka, bratowizna.

BRATNAL, BRETNAL, a, m. BRATNALIK, a, m. zdrbn., z Niem. der Bretnagel, gwoźdź żelazny głowia-sty, na trzy cale długi, do przybliania desek. Włod. Dudz. 34. Gontale, bretnale, głowacze, szkutniki. Os. Zel. 4. BRATNALOWY, a, e, od bratnala, Bretna-gel =.

BRATNI, ia, ie, bratowy, braterski, należący do brata, des Bruder, Bruders =. Vind. braten, bratoun, bratou; Rosf. браминей, брамовь; Trzyma on na sobie bratni obraz i zawsze stawia ku żalobie. Bardz. Luk. 49. Jowisz w walce z Gigantami trózyźbem bratnim po-parł piorunus swoje. Bardz. Luk. 86: On sam o swoie i o bratnie zbawienie niedbaly ieſt. Smot. Lam. 34.

BRATNI. BRATU.

BRAUSZ, - BREDN.

165

Odprawiwszy rzeczy domowe i bratnie, i echał daley.
Wys. Al. 334. (brackie, zgromadzeńkie). BRATNIC
czyn. niedok., zbratnić, dok., ścisłe połączać, bracić,
bratać, verbrüdern, verschwistern, enge verbinden. Tobie
łagodność, tobie powaga, któreś rzadką zgodą zbratnił,
dwa słodkie owoce zrodzily, Zab. 11, 60. BRATOBOY-
CA, y, m. *BRATOUBIYCA, morderca, zabóyca bra-
ta, der Brudermörder; Sorab. 1. bratrowe zanordnući;
Boh. wrahibi; Vind. bratovbijavez, bratovbojinik; Roff.
Брамоуїніга. Kaiu bratobóyca życie wziął Ablowi.
Przyb. Ab. 260. O niemiłosierni bratoubiyce. Smotr. Ex.
4. Niedługo cieszył się bratobóyca z swoicy zbrodni,
Nar. Hst. 5, 227. BRATOBOYCZY, a, v., BRATO-
BOYSKI, a, ie, należący do bratobócy lub bratobóy-
stwa, Brudermörderisch, Roff. брамоуїністvenный,
BRATOBOYSTWO, a, n. zamordowanie brata, der
Brudermord, Vind. bratounu vijanje, vmorjenje, Roff.
брамоуїніство. Bratobóystwem i krwiąrysniony.
Hor. Sat. 224, Tak iest, same to bogów wyroki Rzy-
mianie, Sciągaią bratobóystwa na was ukaranie. Zab.
8, 222. Bratobóystwo pełnić, Roff. брамоуїнісмо-
вавшь. *BRATOGRYZCA, y, m. dokuczaiacy bratu,
der Bruderkränker, Roff. брамопрызеьb. *BRATO-
CUBCA, y, m. zgubiciel brata, der Bruderverderber,
Eccl. Брамоуїбеьb, спараюшійся о пагуїв Бли-
жніго. *BRATOLUBIEC, bca, m. kochaiacy brata,
der seinen Bruder liebt, Roff. брамоюбеьb. *BRA-
TOLUBSTWO, a, n. miłość braterska, die Bruderliebe,
Roff. брамоюбеї. Bratolubstwo mieć Roff. брамо-
люєсноваувать. *BRATOLUBNY, a, e, BRATOLU-
BNIE przystk., brata kochaiacy, Roff. брамоюбийный,
брамоюбийный, bruderliebend. By się ieno dyssunici
z nami chcieli bratolubnie znosić. Sah. Ok. 22, *BRA-
TONIENAWISC, ści, ž, nienawiść brata, der Bruder-
haß, Roff. брамоюбеї. *BRATONIENAWI-
STNY, a, e, BRATONIENAWISTNIE przystk., niena-
widzący brata, bruderhassend. Roff. брамоненавід-
ный, брамоненавістный. *BRATOWAC się ob.
Bratać się. BRATOWY, a, e, do brata należący, deś
Bruders, Bruders z. Boh. bratřew, Sorab. 1. bratowy,
Roff. брámовь. Bratowemu trupowi bratoboyce ofiaru-
ję. Birk. Kaz. Ob. F. 3 b. - Bratowa, y, ž. rzeczown.
żona brata, die Bruderſtrau. Slovac. bratrowa žena;
Sorab. 1. bratrowa żona; Slavon. bratova xena, ſnaha;
Vind. bratouna shena, ſvakinja; Eccl. брámовах, брá-
мова женà; Bosn. nevjesta, Croat. nevezta; Roff. не-
въбѣтка, невъбутшка. Meżowa sioſtra abo bratowa,
żółwica. Sarn. 599. Zona mego brata, po dawnemu ią-
trew. Sax. Porz. 132. BRATOWIZNA, y, ž. bratnie,
bratowe, bratowa puſcizna, Croat. bratovchina; Dal.
brattimſchina, der brüderliche Erbtheil. Brat był, bra-
towirny chęc. Zebr. Ow. 515. fraterna peto. BRA-
TRZAK, a, m. Waldensów w Czechach zowią Pikarta-
mi abo bratrzykami. Modrz. Baz. 1, 216. Baz. Hst. 64.
Bratryk Husa swego zaleca. Herbst. Odp. U. 3. Boter.
51. Eccl браменикъd; Boh. zbornik, Ger. ein Böhmi-
scher Bruder, ein Maßtischer Bruder, ein Hüssite. BRA-
TUNIO, BRATULENKO, BRATUNKO, a, m. ždrbn.
rzeczown. brat, Brüderchen. Witayże mój kochany bra-
tunk. Teat. 8, 55. Jedyna życia mego słodyczy mój bracie,

mój bratuleńku! *Tr, Tel, 337.* *BRATUNEK, *BRA-
TUNKA, *Tr. ob: Bratanek, Bratanka.

BRAUSZTYN, *BRONSZTYN, u, m. z Niem. der Braun-
stein, Schwatzstein, Eisenglanz, magnesia vitriariorum,
kamień kruchy czarny, mażący jak sadze. Kluk Kóp.
2, 91. Torz. Szkl. 242. Hutnicy nazywiają go mydlem
szklannym. Torz. Szkl. 241. Bronsztyn. ib. 55.

BRAWO! z Włosk. lub France. wykrzyknik pochwalenia
dobrze! pięknie! wyśmienicie! bravo. Brawo! śliczno
życzenia, do podziwienia. Teat. 52 d, 64. Brawo, bra-
wo, maleńkie się książątko rodzi. Teat. 48 b, 44. Bra-
wo komu powiedzieć. ib. 55 e, 63. Brawo dawać. Teat.
42 c, 50.- BRAWURA, y, ž. BREWERYA, yi, z. zu-
chwałość; junacka, junakierya, burda, hałas, Kecheit,
kecke Streiche, Lärm, Kumult, Schlágerey. Ozdobno
zyskali posągi, przybrawszy w płaszczyk mężtwa łotro-
wską brayurę. Zab. 11, 43. Zabł. Piiaństwa, szulerstwa,
brawury. Teat. 45 c, 136. Wyb. Brewerye robisz ;
dzień noćą, a noc dniem iest u Waści. Teat. 29, 94.
Chcialbyś, żeby znurzony w sprosności kałuży, Walery
znowu przybył, breweryi narobił! Treb. S. M. 9. 2,
Brawura, y, m. junak, kłótnik, ein Eisenfresser, ein
Händelmacher. Spiewam trafunek iednego brawury, idą-
cego z miaſta z szerokim paſaszem. Tabl. Ez. 124. Był
to brawura prawdziwie inwentarski. Mon. 65, 360.

BRAWURSTWO, a, n. iunatwo, Bramatbafferey, Ci-
senfresserey, Poltronerey. Na rozprawach i brawurstwie
gotowi cały dzień ſtrawić. Mon. 71, 590.

BRAWURZYC intrans. nied. brewerye ſtroić, den Eisen-
fresser machen, Händel machen.

BRAYCARKI, ów, kolce, na których wiſi hinda albo
pas od szabli, die Haken, woran die Scholviarum, u
gen. Tr.

BRAZELE ob. Brezole.
BRĄZKA ob. Prąžka.
BRDAKAC, czyn. nied. brząkać, brzękać, łzwonić na in-
frumencie, klímpern. Tu pod krzewiszte ſiadszy cieniem
lipki, W Treickie i ia brdakam nieuk ſkrzypki. Ko-
chow. 244.

BRE BRE, głoś nie mogącego przemówić, Dłome eines, der
kein Wort ordentlich hervorbringen kann. Towarzyſtwo
piiane, piiana fraż, zgola obóz wszyſtek piiany. Oy bre
bre, liy rozliy. Opat. Sat. 129. (ob. Brednia, bredzić).

BRECHAYŁO ob. Brzechayło. BRECHTAC ob. Brzechtać.

BREDNIA, BRYDNIA, i, ž. bayka, baſamuctwo, plotka,
ſabeley, Maſtrchen, Geschwaß, Gewaſch, Eccl. ółda-
sto； (Roff. бреда = fantazya, waryacya, urojenie;
бредань uroienia dzikie). Roff. wраки, враньё, шурусы,
авяки, сумбуры, ахинёк, забубёнщана, аребедень,
пистомелысство незвязица, нескладацца, чепуха,
Киžažka pełna baiek, brydni, figmentów. Pot. Pocz. 42.
Aſtrolog ten drogo przedawał swe brednie. Pot. Arg. 240.
Zle to w Polskim świecie, gdy na seymiku opoy brydnie
plecie. Bratk. H. 2. Sycyliyſkie plotki, Kozackie brednie.
Erasm, Dw. d. Człowiek, który mówi, co mu przyidzie
na myśl, narobi często wiele brędni. Zab. 5, 85. Powieść

166

BRED. - BRET.

BETN. - BREYT.

ta o nim iawną bayką a prawie brydnią pogańską, ukazuje się bydź. Zygr. *Pap.* 159. §. Brednia, fraszka, drobiazg, nie stoi za szyszkę, bzdura, bagatela, eine Kleinigkeit, etwas ganß unbebedendes; Roff. cychá, чушь, Czy trzeba nam się gniewać o taką brydnią! Teat. 35, c. 47. Jakiežkolwiek naftąpi o piśmie moim zdanie twoie, Chociaż to małe brydnie, przecze własne moie. Zimor. Siel. 126. Nie dwiy Mospanie, i w kamku i wszędzie, Gdy nie ma grosza, brydnia Woyſti będzie. Bratc. C. b. Chwalić go będę, dokąd wina ſtanie, A iak nie ſtanie, brědniaś rzekę Panie. Bratb. B. 4. BREDNY, a, e, płochy, mylny, obłakany, faselnd. Bredue marzenia.

BREDZIC, BRYDZIC, *intrans*. nied. nabredzić dok. nie do rzeczy gadać, bdurzyć, pleść, bałamucić, (Roff. břednить, Брěжу przez sen gadać) Roff. заврӑмь, завирать, врӑкаю, шальбергить, шальберничать, сумазбрódничать, пуспомелимь; Eccl. mšeclовити, суесловити, schwaſen, dabeſen, salbadern. Co mu do uſt padnie, wszyſtko płocho bredzi. Dmoch. ſt. 37. Bredzą, iak na měkach. Boh. Diab. 2, 310. Brydzi, sam nie wie co. Teat. 11, b. 19. Ach! nie bredźże Waść. Tsat. 50, 80. §. Bredzić, pобредzić, chybiać, błądzić, pobłądzić, poszkapić ſie, einen Boſchjeſen, einen Streich machen, einen Fehler begeben. Wszyscy ludzie wadą tą brydzą. Pot. Zac. 45. Biel. Kr. 713. Zawsze ſie Walter fraudycmeru wſływił, Coż mu ſie stało, że teraz pobrydźił? Pot. Jow. 120. Wielce pобрędił, że wiażd ięy do Pergamu uprzedził. Pot. Syl. 321. Jeśli nas dzieć irazilo, przebaczyć wiekowi, ieśli niewiaſtwa, bredzi. Pilch. Sen. 248. Bredzenie, brědnie, Alſangetey. Nie day się bawić czartu czaczki świeckich brydzeń. Pot. Pocz. 625. BREDZICIEL, a, m. bałamut, ein Schwäßer, BREGA, BREGOWA, Roff. завирóxa.

BREKLA, BRYKLA, i, ž. Brekla, kiły, co gogo pod kabat wsuwiają. Łączn. Zw. 32. das Blanſcheit. Sznorowki niewiaſty dla ſtroiu podkładają bryklami. Comp. Med. 765. Przykry kabat, przykrym brzuch ciemiączący popychaniem brykli. Kchow. Fr. 64.

BREKLESZT, u, m. Nie dawnoś płaći sukno po złotych dwudziętu, Spytayże dziś, mało co droższe od breklesztu. Pot: Zac. praef. ?

BRELA ob. Bryła.

BREMA, y, ž. miało Bremen, nad brzegiem Wezery, ma bydź od Lecha założone i Brzemią od ciężaru, który z uſtawicznę obrony obywatel poboſił nazwane. Krom. 32. *Brzemią od brzemienia nazwano, iż tam nafi znaszali swe rzeczy. Biel. Kr.* 28. że tam brzemię prac swoich i niewczasów przeszłych złołyli. *Gwagn.* 16. BREMENCZYK, a, m. z Bremu rodowity, der Bremenſer, der Bremer. BREMENKA, i, ž. die Bremerinn. BREMENSKI, a, ie, von Bremen, Bremen =.

BRZESZA, y, ž. z franc. rozwalina w murze od bicia z dział, die Bresche, Vind. luknja, poſtrelishe, podretje ſkus Aſrielanje.

BRET, BRYT, u, m. BRETA, BRYTA, y, ž. z Niem. die Breite, z. B. eines Zeuges, eines Tuchs u. s. w. szerokość materyi, abo poſtawu sukna, płał, pasmo, Roff. połominiже. Jeden bryt obicia był płomieniſtowyartego połatałafku; drugi włóczkową robotą w koſtkę.

Kras. Dos. 69. Błazeneś jeśli masz żupan w różne bitły. Ob. Pofl. A. 3. Brety, strefy, liftwy, Breiten, Streifen, Běſaß. Rany ozdobniejsze dla rycerza, niż nie wiem iakie manele albo bryty złote. Birk. Kaz. 34. Co po tych ſtroiach, w których się kochacie, Sobie i drugim fidła zakładacie, Nieszczęsne brety i wasze pontały. Groch. W. 113. Fig. Szklą się i pachną wdtęgnie łał kwieciſtych bryty. Zab. 9, 214. (obszary, przefrzenie). BRETOWY, a, e, od bretu, cały bret wynoszący, eine ganze Erwrite betragend.

BRETNAL ob. Bratnal.

BREW, brwi, ž. Brwi nad powiekami, wynieſenia obłączyſte kości czolowey powierzchownie włosami okryte. Krup. 2, 279. die Augenbraune, die Augenbraunen, Ob. Augenbrauen, (por. brau, Angl. brow, Holl. brawe = brzeg, bramowanie) Notker bravo, Boh. brmy, obrwy, oboći; Carn. oberve, Gr. οφθυς, Anglosax oferbrow; (por. Ger. Ober); Bosn. obrriva, obrive, vechje; Slavon. oberve; Roff. бръвъ; Rag. obarva; Turc. ebrū; (Croat. oběrv, oberva, obervi; Dal. trepavicza = 1., powieka, 2., brew; Croat. berv - kładka, ława). Vind. obré, obrive, obierva, obra; (Vind berv moſtek, kłada). Slov. brmé neb chlupp na wicku oſa cilium = rzęsy; oboći supercilium brew; Sorab. 1. tjolžina. - Pol. p. Czoło pomarszczyć, brwi do kupy zegnać. Gorn. Sen. 5. (kożła na czele poławić, Bosn. nagruditi se, napeti obrive, Roff. napunimь брови, die Augenbrauen zusammen ziehen, ein finſteres Gesicht machen. - §. W brew = w proſt przeciwnie, w bród, bez ogrodki, oko w oko, wzręcz, grade in die Augen, grade inſ Gesicht, grade in den Bart hinein, Roff: prämo, prymikъ. W brew iſć, w brew bić, Roff: nepeuprzymimь, troſen, zum Troß entgegen handeln, grade zu entgegen. Jć w brew uſtanowionym zwyczaiom, nie ieft droga do dółſcia twoego celu. Kras. līſt. 65. Kacerzom *in hie S. Augustyn, mówiač...* W Pofl. W. 215. Wołeć przy prawdzie przełać, chociaż im nieco w brew bieę. Gorn. Dw. 237. Zołnierz taki ſtanje dobrze w brew nieprzyjiacielowi. Pam. 83, 2, 85. Starał się o nie, w brew moim rozkazom. Teat. 7, 31. Soliman wziął za żonę niewolnicę, w brew prawu Suſtanów. Węg. Mar. 1, 49. Nam chrześcianom nie pomału w brew dałą te prawa pogańskie. Wereszcz. Regl. 77. Łakomstwo iego od spróchniałego trupa w brew wzięło. ib. 96., (na głowę zbite, zawſtydzone złołało).

BREWERYA ob. Brawura.

BREWIARZ, a, m. z łac. zbiór wszytkich modlitw codziennego nabożeńtwa kapłańskiego, das Brevier. Kfięga służąca do odprawowania godzin kapłańskich. Kras. Zb. 1, 171. Kto nad brewiarz dziś więccey nie umie, Nie wiem, czy świętym, wiem, że próżniakiem. Zab. 16, 211. Do brewiarza kfiędzu. Zegl. Ad. 61. (kfiżeę patrz ołtarza). Klepie swóy brzewiarz. Off. Wyn. (zawsze iedno; ob. taž baba na tychże kołach).

BREWNY, a, e, do brwi należący, Augenbraunen =, Roff. bróbný.

BREYTER z Niem. der Bereiter ob. Koniuszy. BREYTERSTWO ob. Koniusztowo.

BREYTOWAC czyn. nied. nabreytować dok. z Niem. breiten, ausbreiten, breit schlagen, szerzyć, rozklepać aby szerszym było. n. p. Nabreytowali blach złotych, z które

BREZOLE - BROCZYC.

rych naſtrzygli cienkich ſtref. Radz. Ex. 39, 3. (nakle-
pali. *Bibl. Gd.*). Cherubiny ze złota breytowanego. Radz.
Ex. 25, 18. (żłotolite. Budn. z ciągnionego złota. *Bibl.
Gd.*). Lichtarz z złota szczérego breytowanego. Radz.
Num. 8, 4.

BREZOLE, BRAZELE, licz. mn. Brezole robią z żeber wołowych porąbanych drobno, lub z cięlcey gurki. Wiel. Kuch. 397. Brazele łkopowe. Tr. (baranie) Rinder =, Kalbs = oder Schöpfenribben, klein gehaßt.

BREZYLIJA, ii, ž. kraina Amerykańka, Brasiliën in West-
indien. §. Botan. Drzewo Amerykańskie, Caesalpinia
Sappan Linn. z którego wiór ymamy do żółtego i czerwo-
nego farbowania. Kluk. Dyk. 1, 92. Das Brasilienscholz,
Carn. préshilěka. BREZYLIOWY, a, e, należący do
Brezylii, Brasiliën =.

BRLOK, a, m. zezowaty, roźnem, świdrem patrzący, ein
liebersichtiger, 'Boh. brlokký, breyl, cernens sursum
(Boh. breplati oculis blandire (porówn. Ger. Brille);
Carn. barle, warle appareenter (werłěti = nie dobrze wi-
dzieć). Carn. berlav, herlov, berlovz; Croat. berliu;
Roff. bāzāopykъ. Brlok, który tak z wierzchu patrzy,
iakoby tylko połowicę zrzenie otworzył, paetus. Mącz.
brlok, który iedno oko ma mnieysze, niż drugie. Volck.
657. BRLOKOWATY, a, e, na brloka pochodzący, etwas übersichtig; Slov. brlokký, breylawyj; Boh. brlokký,
breylawyj, breplowatý. Którzy się w pieciu zbytnim ko-
chaią, maią oczy brlokowate i ciekące. Eraz. Dw. F.

BRNĄC, brnał, brnelli, intrans. niedok. piechotą wodę
iaką przebywać, brodzić przez wodę, Boh. bějſti, bředł,
břěbu; Carn. brěſti, brědem, gafim; Croat. gaziti,
durch ein Gewässer waten. Gdy uyżrzał, że się lud oba-
wia brnać a przeprawić się przez rzękę, brnał a prze-
prawił się naprzód; co mężowie uyżrzawszy, brnelli za-
nim. 1. Leop. 1. Mach. 16, 7. (przeszli za nim.
3. Leop.). - §. Fig. zapuszczać się bez uwagi.
unbehältvist = unbehältvist = unbestimmt = gerä-
then, hinein fallen. Latopiszce Litewscy liczby lat, kie-
dy się co działa, nie kładą; ale zgoła prosto brna. Stryik.
226. Już z południa wszysłtko niżey, Człowiek do
kresu bliżey. Pies. Kat. 168. Co za zapamiętałość! coraz
brniesz daley! Teat. 7, 75. Brnać w co, w błędy,
w grzechy, w zbrodnie, in Jrrthümer, Sünden, Lafter,
immer tiefer fallen, sinken, darin waten. Nieupamiętany
z grzechu brnał w grzech. Kul. Her. 52. W światowe
rzeczy, młodzieżą uwiedziony, brnać bardzo począł.
Sk. Zyw. 1, 234. Brnie w dług. Off. Wyr.

Pochodz dobrnąć, nabrnąć się, pobrnąć, przeb-
brnąć, przybrnąć, wybrnąć, zabrnąć: (porówn. *Brod,
brodzić*).

*BROCZ, y, ž. płyn, sok, cieklizna, etwaas Flüßiges,
ein Fluidum, ein Saft. Sliczniejszym nad Tyrską brocz
wyrała kwiatem. Otw. Ow. 399. (nad purpurę, nad pur-
purowy sok).

BROCZYC, czyn, nied., zbroczyć, ubroczyć, pobroczyć
dok., oprysłkać, oblać, beſprßen, begießen. W tym
z góry leiąc, wały twarz mi broczą, J głowę tłoczą.
Zab. 13, 158. Stoł iasny mokrym szkłem, równuje broczy.
Nar. Dz. 2, 17. Żmny mu pot czoło zbroczył. Zab. 4.
344. Koff. (zwilżyl, beſuchten). Broczą ziemię krwią
nieprzyacielską. Stas. Num. 1, 20. Brocząc dłoń w krwi

BROD,

twych dziatek, twaś ręką własnego oyca łono rozszatłata.
Przyb. Luz. 77. (mit Blut beſudefu, im Blute badan)
Ubroczony, zbroczony, zbroczaly, beſprißt, begoffen,
beſudeft, gebabet, (ż. B. im Blute). Obinywa z ropy
ubrocline ciało. Bardz. Luh. 116. Z łkaly krwią zbro-
czałego nakoniec rumuie, J wysoką opokę posoką maluie.
Zebr. Ow. 24. (cruentum). §. Fig. Czy twę lata we
łzach broczysz, Czy smakowne wino toczysz . . . Hor.
1, 20. (topisz, in Thränen badan).

BROD, u, m. mielizna poprzek. rzěki do przebycia bez
przewozu; Bog. bród; Sorab 2. bród; Sorab 1. reſt
pięyedī; Roff. et Eccl. брōdb; Graec. πορος (ποσόμος);
Lat. med. forda; Ger. die Furt; Angl. forth; Holl.
voord; Dan. bort, (w inszych dyalektach Słowiańskich
przybiera rozmaite znaczenia; Vind. brud, brued: bród,
brzeg morſki, przewóz, port; Carn. bród, wród =
brzeg, bród, przewóz; porown. Ger. Bord; Lat. por-
tus; Sorab 1. et Slavon. bród brzeg morſki; Croat.
bród = przewóz, nawa, ſtatek, bród, Rag; bród
barka, nawa, ſtatek, okręt; Bosn. bród, gaziscte, =
btod 2., = okręt 3., wodne naczynie). Bród zaš Vind.
gas, pregas, Croat. gáz, Hung. gázłöhely (ob. gać,
gacić, jaz). Bród ieſt mieysce, gdzie mialka ieſt woda.
Mącz. (ob. Miela, Mielizna). Morze na niektórych
mieyscach nie ma w głąb ieduo na sześć kroków, i przeto
takowe mieysca zowią brody, że może przez nie prze-
brannt. Syxt. Szh. 34. Okręty dna miały płatkatsze, aby
na bradach i mieliznie mniejszą miały trudność Warg.
Cez. 62. Okręty na bradach Italy, odbieżane od wałów
morskich. 1b. 65. Hetman kazał szukać brodów w oney
rzéce, iakoby do nieprzyjaciol przeprawić się miał, Papr.
Gn. 1258. Uciekać z bitwy, brodu w nocy ukradkiem
przez rzękę macać, ieſt zu zdrayca huxý, *Rúlč, "jesnibý na
B. 4, b. Ránčiřičnčač. Vol. Leg. 1, 518, Przysth. na
zley szkapie brodu próbować. Cn. Ad. 548. (ważyć się na
co, bez sposobności). Puścić się w bród, w bród iść,
w bród rzękę przebywać, Sorab: 2. broježi =, brodząc,
brannt, die Furt paſſiren, ein Wässer durchwaten, durch-
reiten, durch ein Gewässer durchfahren. (porówn. w plaw.).
§* Brody, nurty, prady, wały, Fluthen, Wogen, Wel-
len. Głębokie oceanłkie brody. Zbil. Dr. C. 4. Nieprze-
brnione brody. Zbil. Dr. E. 4. Morſkie brody niezbro-
dzone. Zbil. Lam. A. 2. Baltyckie brody do swoich się
wróciły portów. Tward. Wt. 3.- §. Fig. Brod, prawdziwa
droga połepowania, prawdziwy sposób czynienia, tor,
der rechte Weg, die rechte Handlungssart. Day to, żem
gdzie brodu chybił, Ktoż to niewie, żem człowiek był?
Groch. W. 517. W odpowiedzi swej dwoiako uchybiasz
brodu. Zygr. Pap. 300. Uchybił tu brodu, i bardzo się
omylił. Syxt. Szk. 164. Pośle papieski Rzymskiego na-
rodu, Uczysz nas drogi, a sam chybiasz brodu, Nawvacay
lepiey, nižli twój wožnica. J. Kchan. Fr. 20.- §. W bród,
figur. a, naykrótszą drogą, nayprościey, niedługo my-
śląc, co pierwszego to lepszego, obces, z kopyta, od
razu, wzręcz, bez ogrodki, nieochylaiąc, w brew,
grade žu, ohne Umltände, ohne Umschweife, gerade heraus.
Gdy się łałał, w bród mu tak odpowiedziała, Zebr. Ow. 52.
Powiem ci to w bród i krótko. Opal. Sat. 62. Kfiążęta
Slązkie w bród się z tym Matyaszowi oświadczyli, iż ina-

168

BRODA.

szey rzeczom swoim zabiegać będą. Krom. 697. - W bród
b.) obficie, zbytecznie, po uszy, reichlich, überflüssig, bis
über die Offen. Dzień po dzień goście; wina w bród
dla każdego. Mon. 67, 78. Na tym bankiecie wszędły
w bród wszystkiego. Pot. Arg. 269. Jakiejś w tym
chluby szukają, żeby było wszystkiego w bród i wiele,
choć nayniesmacznie będzie przyprawione. Mon. 65, 419.
Dał konioni obiad i śniadanie, A stomy w bród na posłanie.
Sak. B. 141. - W bród c.) = ze szczętem, zupełnie, ze
wszystkim, völlig, gânzliw. W nas ochota do służyby
w bród wywietrzała. Tr. - §. Math. Linia w bród, infi-
nita, bez naznaczoney miary, którą do upodobania
dłuższą rysować możesz. Sol. G. 4. eine Linie ohne Ende,
eine unbestimmte Linie. (porówn, w ciąż).

Pochodz. brodzić, dobrodżić, nabrodzić się, pobrodzić, przebrodzić, wbrodźć, wybrodźć, zabrodźć; porówn. BRNĄĆ.
BRODA, y, ż., BRODKA, i, ż. zdbrn., część twarzy pod
dolną wargą, i włosy na niey porosłe, das Kinn, der Bart;
Sorab. 1. broda, brodka; Sorab. 2. broda; Boh. et Slov.
brada; Vind. Carn. Rag. Slavon. Croat. brada; Bosn.
brada, bradiła; Lat. med. braditium; Ross. браха, бо-
рода, Бородка. 1., część twarzy. Das Kinn. Broda,
na której okrasa mężkię twarzy. Perz. Cyr. 1, 18.
Vind. brada, skrenje, podbradek, podbradjak; Ross.
подбородокъ (об. Podbrodek). U mężczyzny niższa
warga i broda włosami bywają obrosłe. Zool. 285. Mł-
dzieńczyk on, a ieszcze oftemi Włosami gładkiej nie
okrywał brody. P. Kchan. J. 245. - Broda ziemię ryć,
poledz, ginać, umierać, inš Gras beißen, umkommen.
Tam nasze siły starte, a co wprzódy Grozili, tych tam
ryły ziemię brody. Hor. 1, 218. Kobł. Tam mężtwo starte,
a ci co grozili, Krwią oszpeconą ziemią brodą ryli. ib. 220.
Min. solum tetigere mento. - §, z., Broda, włosy wyrosłe
ou 'nondé wach Bart (auf dem Kinne). Broda wyrafta
ptaftwo, w miekką się welną owce łroią, 'Błoua W. pierze
a ciału ich włosy przyftoią. Otw. Ow. 546. Broda długa
po pas. Sk. Dz. 665. Brode komu wytargać. Sk. Dz. 608.
Dopiero mu się puszczać ięła broda farby złotey. Otw. Ow.
487. (ob. Mech.). Brodę golić, den Bart scheeren. Bro-
dy golenie, Eccl. брадобриміе (ob. brzytwa), das Wal-
bieren. Brodę zapuszczać, den Bart wachsen lassen, Eccl.
Броснипъ, опрощивать волости. Golenie brody ieſt
znakiem u Turków niewoli;fkoro Janczar z służyby wy-
ftapi, zapuszcza brodę, na znak wolności. Kłok. Tur. 225.
Jedni u nas golą brody a z wąsy chodzą; drudzy strzygą
brodę po Czeſku; trzeci przyſtrzygają po Hiszpaníku.
Gorn. Dw. 112. (ob. strzyżono, golono). Zygmunt Au-
guft ofatni był nasz monarcha z długą brodą. Kras. lift.
156. Przefrzyganie brody, podſtrzyganie, zapuszczanie
większe lub mniejsze, rozmiar na kształt mioty, wachla-
rza, dawniey guſtownoſztalnych noſicielów tak zatrudniały,
iak teraz ſryzury. Kras. Lift. 156. Broda, wiersz. J. Kchan.
Dz. 146. Broda rozdwoiona, Boh. ſtrauſy ob. śpiczak,
ein Spreißbart. Przyrzekł mi to na tę ſiwaną brodę. Teat.
43, c. 137. Wyb. Rzucić się komu do brody, nayzuchwa-
ley na niego nacierać, ſich einem in den Bart werſen; ihn
tek angreifen. Swidrygayło poczał Jagielłą laiać, zło-
rzeczyć i zaraz z oną ſuryą popędliwie rzucił mu się do
brody. Stryik. 538. Broda mědrcem nie czyni. Mącz. Ro-

BRODACZ - BRODAW.

zumu nikt z brody nie ceni. Teat. 23, b. 88. Zegl. Ad. 25.
Cn. Ad. 45. Mędrzec brodą, nie uczynkiem. Mącz. Broda
iak u proroka, a cnota iak u draba. Rys. Ad. 3. Pot. Zac.
51. (Cera iak u dworoka, cnota iak u hayduka. Połać
święla; hayduckie sumnienie). Jeszczeć broda nie urosła.
Cn. Ad. 319. (przed laty rozum rzadki, porown. młokos).
Vind. bradinfu - mężtwo, mężność. Przyst: Croat.
Vszaki szvoju bradu gladi, Vszaki szvomu bolye radi
= każdy naprzed myśli o sobie; pierwy Sobkowi, potym
Dobkowi). b.; Broda, znak źrości, źtary, źarzec,
Bart, Graubart, Alter, Greis. Spytam dziadziny mile:
moia śliczna brodo, znać żeś się utrudził. Nar. Dz. 3, 17.
c., Broda, brodacz, dużą brodę maiacy, ein Großbart,
Langbart. Broda = brodaty, brodacz, tylko go broda.
Zegl. Ad. 24. brodą źtoi, broda. Cn. Ad. 45. - §. Kozia
broda, broda kozy, kożła, der Bart einer Zicge. - Botan.
ziiele ob. Kozia broda, Sorab. 1. kożacza habo kożlacza
broda. - Chym. Broda Jowisza, kosmy z cyny topiacey
fię, przyraftiące do szyi bani. Krumt. 403. (barba Jo-
vis. - §. Bardysz z dwiema brodami. Boter. 137. (z dwiema
oſtrzami, Boh. bradatice, ſekera bradata, ob. barta). -
Broda wyspy. Bot. 34. (szyia w morze wychodząca).
BRODACIEC, niiak. nied., zbrodacieć dok., brodatym zo-
ſtawać, brody doſtawać; Ross. бородамьмь, обо-
дамьмь; Vind. braditise; Croat. bradatiti; Carn. bra-
dujem; einen Bart bekommen, manbarr werden. Miło-
dzieńczyk, który iuž brodacieie. Mącz. (ob. okrzos,
śpiczak). Czemu białęglowy nie brodacieią? Sak. Pr. 11.
BRODACZ, BRODAL, a, m. 1. człowiek z wielką bro-
da, ein Großbart; Croat. bradás; Carn. bradazh; Sorab.
1. brodacż; Ross. бородау. +BRODARNIA, i, ż.
Slovac. bradarna, tonſtrina = barwiernia, die Barbierstube.
BRODÁTY, a, e, brodę maiacy, bártig, gebärtet;
Slov. bradatý; Croat. bradat, bradaszt; Bosn. et Rag.
bradat; Carn. bradat; Sorab. 1. brodaté; Ross. боро-
bradał; (Vind. braditen mězki). Kliążą Dzianąki Hen-
ryk przez trzydzieści lat brodę wzdłuż zapuścił, i zład
brodatym nzwany Krom. 235. Heinrich der Bártige,
Mądrość przychodzi z laty; acz nie każdy ieſt mądrym bro-
daty. Cn. Ad. 463. (broda nie czyni mądrym. Eſkulap
brodaty, a Apollo bez brody. Warg. Val. 10. - Pochoć.
brodka, brodzina, brodzisko.
BRODAWCZANY, a, e, tyczący się brodawek, Mar-
żen =. Ziele brodawczane. Spicz. 45. ob. Brodawnik.
BRODAWCZATY, BRODAWCZASTY, a, e, pełen
brodawek, watżig, voll Warzen; Sorab. 1. brodawkatě;
Carn. bradovizhat; Croat. bradavichaszt; Rag. bradavicjał;
Ross. бородавочный; Eccl. брадавистый. Brodaw-
czałtego albo parchowatego abo kroſtawego nie przynie-
ficie Jehowie. Budn. Lewit. 22, 22. (guzowatego. Bibl.
Gd.). BRODAWKA, i, ż., BRODAWECZKA, i, ż.
zdrbn., ſwardziła wyniosłość na ciele, die Warze, das
Wärzchen; Sorab. 1. brodawka, priodwka; Sorab. 2.
brodaiła; Slov. bradowice; Boh. bradawice, bradawica;
Vind. bradaviza, vradaviza; Carn. bradoviza (a brada
quia verucae plerumque in mento apparent, ut Ger,
Warze u Bart. M. a S. A. - Rag. bradaviza, pühviza,
pupcich; Slavon. bradavica; Croat. bradavica, bradavka,
berdavka; Bosn. bradaviła, bradaviciła, pupcicch; Ross.

BRODAW. - BRODKA.

BRODN. - BRODZ.

265

Бородавка, бородавочка; Ecccl. борадавка. Brodawki na ręku abo gdziekolwiek będące, spędza ruciany sók. Syr. 539. Lekarstwa na brodawki. Haur. Sk. 391. Sleszh. Ped. 68. Brodawki na palcach nożnych ob. naguiotki, odźiški, kurze oka. Syr. 1099. Brodawki w łtolcu, Krwa wnice. Syr. 11. Brodawki nerwowe, subtelne niteczki nerwiste w kupkę ułożone, pupillae nerveae. Krup. 2.7. - Fig. moral. brodawka, plana, wada, zwierzał luźnom podobnych zowią fię brodawkami. Kluk. Zw. 1, 49. (ob. Cyc. promień, wymię). Częstokroć u białychgłów po porodzeniu brodawki fię kryią. Sleszh. Ped. 89. J. 3. Brodawka źrze-Lięca, Hippomanes. Plin. H. N. 8, 42. niesiaką albo aztuczka mięsa na czele dopiero narodzonego źrzebięcia, łoske maciorka zwykła złożować, iako ie skoro urodzi. Powiadają, że czarownite tego pilne są; a mogą me tego dołać, wielkie czary z tym czynią. Maćcz. ein Stüfchen! Klisch, das die Füllen vorn am Kopfe mit auf die Welt bringen sollen. - 4., Brodawki abo cycki na gardzieli pod złyja kozom wiszące, Maćcz. die hingende Warze in ihre Sajde der Siegen. Uważay, aby kozy ku chowaniu dwie brodawce miały pod brodą, iako cycki wiszące. Cresc. 563. Du Ham. 1, 128. BRODAWNIK, a, m. ziele, którego sók przeciw brodawkom skuteczny. Sien. 61. Urzęd. 164. Warzenkraut, klein Sonnenwirbel; Boh. bradownicań; Roff. бородавникъ. ob. Slonecznik, nawrot, podróżnik brodawczaty. 2.) Brodawnik, kamień drogi, Myrmecias. Plin. H. N. 37, 10. der Sonnenstein. Cu. Th. BRODAWNIKOWY, a, e, należący do brodawniku ziela, Warzenkraut: - Brodawnikowe naſienie brodawki traci. Syr. 1530. *BRODGOLACZ, a, a, m. *BRODOGOL, a, m. golarz brody, brode gołaczny, der Bartscheetet, Roff. бородобрѣй; Vind. bradobriven, brivez, bradobriuz, Carn. bradobryvž; Croat. podbrijach; Slovac. bradár; Boh. bragir; Slavon. briács. - Insza cyruliki, insza brodgo-lacze, co fię tylko myciem a garbowaniem bród i głow abo wyrywaniem żebów bawią. Syr. 248. ob. Barwierz, łaziebnik. (Roff. бородобримѣ brodogolenie; боро-зобримый brodogolny). BRODKA, í, ž. BRODECZKA, i, ž. zdrb. rzeczownika Broda, das Kinnchen; ein kleines Kinn; das Bärtchen, ein kleiner Vart; Boh. bradička; Rag. bradizza; Bosn. bradiła; (Roff. боро-довка gatunek fikory). Ucałowała obu, i glaszcząc pod Brodki, Z rzewnym płaczem ich tuli matka nieszczęśliwa. Przyb. Ab. 201. Łęchca iey pod brodkę. Pot. Syl. 39. - Kwiat ten wši iak bródka iaka sędziwa. Syr. 1238. Ziele Kozia Bródka ob. Kozi. 2.) Bródka podkowy, gryfka, der Griff auf dem Hufeisen der Pferde. Dla koni ciągo-wych na podkowach, prócz zwyczaynych celów, ma bydź na przodzie bródka na kopyto zagiąta, a pod nią cel trzeci.

Tem. I.

Kluh. Zw. 1, 187. Cele na podkowach, abo bródki ziną oſtrzeysze bydź maią. ib. 182. - b. Krótki kewałek łaty, osadzoney proſtokątnie w tluku młyna prochowego. Jaz. Art. 3. 286. der Vart, an dem Stampſer in der Pulvet-mühle.

BRODNIA, i, ž. gatunek ſieci rybiej, z Roff. brodyma niewodem łowić; cine Art Jitschne. Bydlęcy złodziezy *ogłoią i łyczaną brodnią łowi *zrobki, bierze kozły, barany, świnie. Kton. Wot. 19. Fig. Czapla, chociaż nie źawia wiećerzy, Kiedy swą brodnią na brzegu rozsze-rzy, Wyciąga mnóztwo ryb. Klon. Fl. A. 4.

BRODNICA, y, ž. od brodu, miało Prus zachodnich, die Stadt Straſburg in Westpreuſen. BRODNICZANIN, a, m. z Brodnicy rodowity, ein Straßburger. BRODNICZANKA, i, ž. z Brodnicy rodowita, eine Straßburgerin.

*BRODOGOL. ob. Brodgolacz.

BRODOWINA, y, ž. mielizna, piascyſta wyniosłość w trzecę, eine Sandbank Tr. eine Untiefse.

BRODY, -ow, liczb. mn. miało handlowne w Galicyi, Brody, ein Handelſtadt in Galicchen, imię ma od brodu czyli ścieku wody, przy którym ieft położone. Kpcz. Gr. 2, p. 154.

BRODZCA, y, m. BRODZICIEL, a, m. brodzący, świadom brodzenia i brodów, ein Water, der die Furten durchwoket, der die Furten kennt. (Roff. Kamtszat. Brodawmach, brodowmach droge przez śnieg torućy tołowym sobole, Roff. brodara, włóczega, tułać, powinoga; Vind. brodnik naucierus). Brodźca doświadczony, scitus vadorum. Zebr. Ow. 220.

BRODZIC, herb, trzy złote krzyże w trójkąt ułożone. Kurop. 3, 8. ein Wappen.

BRODZIC, czyn. niedok. brnać, po wodzie lub inszey ciekliżnie chodzić, waten; Boh. břiſti, bředu, broditi ſe, brodijam (Boh. kroditi - konie płaćić); Carn. brěſti, bredem; Ecccl. Břeły. (Roff. břećm, břeły, brodym, wlec ły, włóczyć fię, Bрожénie, brodংba tułaćwo, włóczęła). Carn. bróli, bródem, wrodem seru-tari fundum, transſretare. Bosn. Croat. Vind. broditi, broditti, brodariti nauiğare; Brodzić zaſ Rag. Bosn. Carn. gaziti ob. Gać, Jaz). Rzeka była latem wyschła, że ią każdy brodzić mógł. Sk. Dz. 791. (w bród przebywać, durchwaten). Brodili we krwi po same kolana. Auszp. 122. We krwi chrześciańkiej do szyi brodził. Sk. Dz. 170. Przystk. Witay mi kaczko, nie brodźć. Rys. Ad. 71. (baž fatygi, bez zmaczania fię; o dzikich kaczkach na bagnach. Zyſk gotowy, bez pracy, bez tru-du, Gewińt ohne Můhě). Jeżeli prawdę mówi królowa, nie zwodząc, Witay, oba pomyślą, i kaczka nie brodźąc. Pol. Arg. 757. - Transl. Jeszcze na ów czas w morzu odważne nawy nie brodziły. Bardz. Tr. 145. (nie żęglowały, nie brożdżyły po nich, ſie durchfurchten noch nicht die Meete). J. Fig. brodzić w czym, w grzechach i. t. d. zapuszcać fię, zagłębić fię, in Sünden u. f. w. waten. Ludzkie grzechy tłumili, a sami w nich brodzili. Sk. Dz. 1059. Nie ma serca, by w takim okrucieńftwie brodzic. Treat, 46, d. 22. W rozpuſtości do szyi brodzi. Sk. Dz. 686. W nieprawoſchach aż po uszy brodźą. Chrośc. Job. 21. W ocyzynte według fantazyi swoiey chce brodźć, rady nie słucha nicyyey. Szn. Vot. C. 2. (ob. proſo

22

170

BRODZ. - BROIC.

brąć). Gdy kaznodziecia w głębokości pisma brodził, słuchacze go nie zrozumieli. Sk. Zyw. 1, 59. b., Brodzić w czym, brąć w czym, opływać, obitować, im Ueberfuß haben, waten in etwas. Brodzić w doostatkach, whomach. Off. Wyr.

BRODZINA, y, ž. broda niegešła, nie zbyt duża, ein nicht dicker, nicht großer Bart. BRODZISKO, a, n. przyganiając, broda szpetna, nieforemną, ein ungefährtet, hässlicher Bart. Croat. bradina. Ach iak potężne brodzisko, o iak buyny krzak wołsów. Boh. Kom: 11, 478. Starzec swim brodziskiem twarz mi szorował. ib. 1, 436.

BRODZISTY, a, e, bród maiacy, brodów pełny, Mącz. mogący bydź przebrodzonym, durchwatbar, untief, seicht ob. miałki, płytki; Roff. бродовамный, Slov. brodny potok, který mneho brodům má, brodnatý, Rag. et Bosn. Croat, brodlyiv nauigabilis; Croat. gazliv vadabilis).

BRODZISZCZE, a, n. ta część twarzy, na której broda, podbrodek, das Kinn. Š. Broda poważna, ein ansehlicher ehrwärtsiger Bart. Nurza w swoich łzach siwe długie brodziszcze oyca swego. Stas. Num. 1, 192. Gęste brodziszcze kryło mu twarzy połowę. ib. 1, 94.

BROG, u, m. daszek posyty na czterech drągach, na skład fiana, zboża, der Fehm, Feim, Feimen, Schober, Boh. brach, brz, stoh obłny (ob. stog) Sorab. 1. et 2. brozna gumno, spichlerz, łłodoła; Bosn. koppa, łłógh, pojatta; Carn. kupiza, rěshta, łěma; Roff. скрідб (Roff. набрósćimy, набрósамь, набрасывано nagromadzać, naśkładać). Kiedy gumna wszytkiego zboża ogarnąć nie mgą, ukladać się brogi. Pod gołym niebem poftawione, muszą bydź w kształcie kręgla (to raczey ftyrty); daszkowe mogą bydź równe aż pod sam daszek. Kluk. Rosl. 3, 228. Na Ruš i dobrego gospodarza do czterech i do sześciu set brogów, na kształt iakich wież eżworegraniało stoiących, różnym zbożem napełnionych, naydzie. Gwagn. 535. Przystk. Ma pefne brogi. Ma wiele brogów. Off. Wyr. (bogaty). Lepicy mieć wiecey brogów, niżli złotych łančuchów. Pet. Ek. 14. Bróg dźziešćinny wszytko przyimuie, niczym nie brakuje. Cr. Ad. 46. Rys. Ad. 19. Lepszy brog, niżli snop. Rey Wiz. 54. - Osobliwie brogi bywają na fiano, Heuschöber. Nawet fiano przedaie się na brogi; ieſt oraz w tym sponowie bróg i miarą; dzieli się na wozy. Bróg 0, 16, 0, 12 wozach. - Phras. Na brogu leżeć, toż co pod pierzyną, fig. gnušnieć, auf der Värenhaut liegen, ponieważ wiejskie próżniaki rade w zebranym brogu legiaą, że miętko. - Z brogu dopiero wylazł; ocucił się; ot, przecież włałał; przecież do czego się wziął. Off. Wyr. - Š. Bróg, każdokolwiek kupa czyli gromada kamieni, broni i t. d. Cr. Th. ein Haufen, ieder aufgethrümmte Hause. Š. Math. kręgiel, conus. Tr. ein mathematischer Kegel.

II*, Brog, zbór Luterſki, osobliwie dawny Krakowski, od kamienicy w Krakowie Brog zwaney, ein Luthertsches Bethaus. Nie byli królowie winni, kiedy bróg w Krakowie po dwakroć burzono. Podw. Sion. P. 2. Jakośmy sobie nowych minifrów, nowych zborów, brogów, bożnic, naczynili, tak też zrazu nieszcześnie wielkie Polski się ięło. ib. L. 2. BROGOWY, a, e, należący do brogu, Feimen =, Fehm =. Brogowy daszek.

BROIC czyn, nied. zbroić, nabroić, pobiec, doł, złego

co uczynić, Wóſes thun, Unheil Stiften, etwas (Wóſes) begehen. Boh. tropiti, ſtropiti; Sorab. 1. ſutjam; Vind. hudobuvati, huduſtoriti, sabrodi, doperneſt; Roff. златовирма, прокудим, преказимь, смоченничамь (Sorab. 2. broſiſ trwonić, marnować; broiwo śmieci, brud; Rag. Croat. Bosn. Slavon. broiti, broitti, numerare liczyć, rachować; broj numerus liczba, rachunik). Nie proszę więcej, iuž broy, iakoś nabroła. Bardz. Tr. 119. Zagrodzić mu sposobność do broienia złego. Teat. 48, 128. Nie maiąc dosyć na tym, co pierwey pobroił, ieszcze tchnął pogróžkami. W. Poſt. W. 3, 141. Oni wedle zuchwałości swey wiele złego wolnie broią. Pilch. Sall. 174. Wszelką niecnotę gotów ieſt broić. Warg. Wal. 268. Co drugi nabroi, to ia mam załaſtapić. Cr. Ad. 90. Królowie broią, a poddani pokutuią, delirant reges, plectuntur Achivi. Modrz. Baz. 575. Broić, sроżyć się, dokazywać, szaleć, tohen, wutthen, rafen. Miecz broi, siecie a morduie. Rey Ap. 24. Patrz, iak broi srogie morze. Bardz. Łuk. 85. - Broić z którą, niecnotę popełniać, Unzucht treiben. Off. Wyr. - Broić nad kim, dokazywać nad nim, wydziwić z kim, paſtwić się nad kim, mit einem grauſam umgehn, mit ihm herumhaufen. Gotowie we Wołszech z Rzyminy broili. Stryik. 187. - BROIC się, zaimk. a., Bezosob. broią, man treibt Unſug, man tobt, es wird Unſug getrieben. W pańtwie tym wszyſtko dżiwnie się broi. Rey Wiz. 165. Š. 2., Broić się, osobift. szaleć, wściekać się, rafen, toben, wutthen. Gdy się broią panowie a ludzi mordują, To naywiększe korzyści w ten czas diabli czuią. Rey Wiz. 168. Weyźrał potomk ku górze a chmury się broią, Roztargnione powietrzem, na poły się dwoią. ib. 165. BROICIEL, a, m. 1. broiący co, zbrodzień, der Stiftet des Unheils; Sorab. 1. ſutjenik; Vind. hudodelnik, dofernashavez; Roff. прокáникъ, замышленникъ (Sorab. 2. brojat - marniciel, rozrzutnik; Croat. broitel, brojnik = numerator liczący, rachujący). Nie utaicie się broiciele nieprawości. Budn. Job. 34, 22.

Pochodź: zbrodnia, zbrodzień.

*BROK, u, m. (z dawn. Niem. der Brocken, Brocke) szrot, der Schrot. Nie ſtoi za to, na drobne ptaki ołówianym ſtrzelać brokiem. Haur. Sk. 283. Co za sztuka z fuzyi brokiem ptaka zabić? Pot. Pocz. 315.

BROKADYA, yi, ž. Jtal. broccato, Gall. brocard; materya, złotogłów, der Brocat. Tr. Boh. prokat; Carn. abad. BROKADYOWY, a, e, z brokadyi, Brocat =, Boh. prokatowy, BROKATELA, BRUKATELA, BURKATELLA, i, ž. Jtal. brocatello; materya podobna do brokadyi, ieno podleysza, materya dychtowna z powłoki iedwabney, das Brocatell. Brukateli łokieć. Jnſtr. Cel. Lit. Od burkatelli Weneckiey różney farby... Vol. Leg. 4, 356. 2., Kamień, od niektórych między marmury połiczony, czerwoniawy porfir z żółtemi ziarłami. Kluk. Kop. 2, 65. eine Art rothen Porphirš.

BROKOLI, ego, m. odmiana kalafioru. Kluk. Dyk. 1, 81, Kluk. Rosl 1, 214. eine Art Blumenkohl.

*BROMA ob. Brama.

BRON, i, ž. w szczególności każda rzecz służąca do obrony; Waffe, Wehr; Sorab. 1. et 2. bron; Boh. bran, zbran, zbrog; Slov. zbrog; Vind. branva, oroshje, (Carn. bran; Rag. brána = obrona; Roff. et Eccl. Bран = woyna,

*BROIC. - DRUN.

BRÓN. - BRONA.

walka, kłótnia, łaianie; - broń Roff. rужьć, opuž'je;
Croat. orušje ob. Oręż; Eccl. броня = zbroja, brón).
W szczególności brón, oręż, nazywa się to wszyštko,
co służy do razěnia nieprzyaciela lub, obronienia sbieje.
Papr. W. 1, 469. das Gewehr, die Waffe. Broń i zbroie
są naczynia obrony. Petr. Pol. 453. Dwoiaką im bróni
dawali, iedną, którąby bili nieprzyaciela, a drugą,
którąby mu się broniли. Płch. Sall. 17. Słowy
nie muſieli bardzo zaczepiać sąfiadów, kiedy woiwen-
nym narzędziom dawali ogólną nazwę broni, dosyć
mając bronić, co poſiadali. Gol. Wym. 251. Kusza, ro-
hatyna czyli włócznia i miecz u boku, to była własna
i źarożytna bróni Polſka; którą dopiero za Ludwika Wę-
gierskiego nafi porzuciwszy, do drzew się wzięli. Biel.
Kr. 218. Rycerz potyka się z nieprzyjacielem rozmaitemi
broniami, z kopiią, z łukiem, z źrzelbą, z rohatyną,
z szabłą abo pałaszem. Star. Ryc. 40. Pałasz, karabin
i piłkolety są bronią, któryby użyna iazda. Jak. Art. z.
456. (porown. Błała brón). - Broń, zbroja, Nütung.
On na sobie pancerza żadnego nie noſi, koń, tarcz, drzewo,
a szabła, to wszyſtka brón iego. Paszk. Dz. 104. - To-
warzysz broni, spółwoiennik, Waffenbruder, Kriegs-
camerad. Z płaczącym wodzem płaczą towarzysze broni.
Dmoch. Jl. 2, 191. Robić bronią, używać broni nale-
życie, mit dem Gewehr arbeiten, umzugethen wiffen, es
brauchen. Z wielką pilnością ucaż rekrutów, iak robić
bronią. Pam. 85, 1, 122. Mić się do broni, zu den
Waffen greifen. Skoro pierwsza źtraż rozruch ułyśzała,
J do sprawy się i do broni miała. P. Kuch. 7. 228.
Broń od siebie rzucić, broń położyć, poddawać się, das
Gewehr strecken. §. Broń, słowo to wchodzi w termina
musztry, biorąc się za karabin, źrzelbę żołnierską, das
Gewehr, der Karabiner. Szyłwachy do broni wolałą.
Kaw. Nar. 10. sie rufen inš Gewehr. Do bróni! iuž bią
trwogę na odwachu. Teat. 44; 84. Broń do góry. Kaw.
Nar. 235. Roff. kh rужью brón na ramię! brón do
nogi! ib. 242. Broń przed deszczem! broń się obraca,
żeby stepel był ku sobie; podrywa się szybko kolba pod
lewe ramię. Kaw. Nar. 249. Broń w prawe ramię) ib.
Broń w płaſk! broń na płaź dłoni ofatnim bączkiem się
rzuca. ib, 276. Broń za umarłym! broń się rurą na doł
przewraca, kolbą do góry. ib. 570. - Przysłw: Dla po-
koiu brón noszą. Rys. Ad. 10. (ſi vis pacem, para bel-
lum). Day boże dobrą brón mić; a nigdy iey nie uży-
wać. ib. 13. Na się drugi brón noſi, ib. 49. Człek dru-
giemu zawsze wszędzie, brón na siebie dawać będzie.
Jak. Bay. 54. (ob. bicz na siebie dawać). Nie może ani
bronią oddalać swey szkody. Prot. Kont. C. 3. (nic tu
po działach, po źrzelbie). 2., Fig. Broń naszego żoł-
nierstwa nie cieleſna ieſt. 3. Leop. Liſt. H. 3. (šhoręża
nie są cieleſne. ib.). Broń w prawie papiery, doku-
menta. Słaba brón, niewinność przeciw mocy. Off. Wyr.
§. Botan. Lania brón ob. Jelenie oko.

Pochodz. dobronić się, nabronić się, obronić, obrońca,
obrona, rozbronić, wzbraniać, zbronić, zabronić; bronny,
bronno. Zbroja, zbroić, uzbroić, rozzbroic, zbroyny.

1.) BRONA ob. Brama.

2.) BRONA, y, ž. narzędzie rolnicze do włóczenia, die
Ege: Sorab. 1. brona; Sorab. 2. bronna; Boh. brana,
łkany, wlaćidło; Slov. krána; Hung. borona; Vind. et

BRONAT. - BRONIC.

171

Carn. brana; Croat. brana, uláka, zubache; Roff. So-
rona, боронка. Broną się przewrócone grudy z bryły ziemi
rozbiaią, perz i inne dziczyzny z ziemi wyciągaią, poſiane na-
fienia ziemią się zasypują. Zelazna brona, którą ciężką zo-
wiem, ma żelazne zęby; drewniana lekka zwana, robi się u
nas z wici. Kluk Rosl. 3, 118. Kluk Rosl. 2, 157. Na Ma-
zowszu brony maią drewniane zęby, w Krakówkim żelazne.
Haur. Sh. 29. Rolą wioćzyć ob. bronować, ſkródlić.

BRONATEK, BRONATNY ob. Brunatny.

BRONC, BRONS, BRONZ, u, m. z franc. materya z ro-
zmaitych kruszców zmieszana, Bronże; Jll. barb. tuc;
Croat. bruncz; (Carn. bron; Vind. bronz; Croat. bronze =
ruda, kruszec). Z bronzu bite medale. Wgg. Mar. 3, 27.
BRONCOWY, a, e, z broncu, von Bronz.

BRONIC, herb, dwa ielca, na kształt S litery, na krzyż
ułożone; z Czech. Kurop. 3, 9. cín Wappen.

BRONIC, czyn. niedok., zbronić, obronić dok. bronią zaſłaniać,
szczycić, właść: i niewtaść, vertheidigen, schüßen; Boh. et
Slovac. braniti, bránim, hágim; Carn. braniti, branem,
brambam, savétim; Vind. branit, obranit, varovat, oba-
rit; Croat. Rag. Bosn. braniti; Sorab. 1. wobaram; Roff-
бороним, обороним; (бранимь, побраним
łaiać): Król niebieński ludu swego źrzeże i broni odga-
niając od niego, iako od swey trzody, wilki, łotry i ty-
rany. Gil. Karch. 297. Sewerus broni chrześcian od ludu
burzliwego. Sk. Dz. 155. Miłość ludzi swych pana broni.
Tward. Wt. 50. Bóg broni sługi swoie. Sh. Zyw. 143.
Niech mi drzewa swego użyczą cienia. Od słonecznego
niech broni płomienia. Burl. B. 3. Bronić ukrywzo-
nych. Zbil. D. F. Karól kościoła bronił. Sh. Dz. 752.
Stan mieyſki przeciwko krzywdom szlachty bronić i za-
ſłaniać. Mon. 65, 568. W prawie, bronić kogo, zaſte-
pować go, einen vertheidigen, vor Gericht vettrech-
nieć). Król niebieński ludu ze swojego broni, wy-
mawia. Cn. Ad. 306. §. Bronić, zachowywać od czego,
zabiegać czemu, vor etwas bewahren, beschüßen. Niech
mię bóg broni od tego, bym ... Zab. 16, 288. Kto mogą
grzechu bronić, nie bronił, pozwala. Bardz. Tr. 196.
Broń Boże, Gott bewahre, Gott behüte, da sev Gott vor;
Sorab. 1. swaru bojo; Eccl. omneμμη. Broń mie boże
od tego szaleńftwa. Teat. 36, b. 56. Broń boże, żeby
was nie pokąsał, ib. 7, c. 67. Broń boże, by nam nie
przyszło do tego. Paszk. Dz. 65. Broń boże choroby.
Kras. Dos. 22. §. Bronić komu czego = zabraniać, nie
dopuszczać, przeszkadzać, wehren, vermehren, verhin-
dern, nicht zulaſsen; Rag. brâniti; Vind. braniti, na poti
biti, napotuvati, pazhiti, vbraniti, prebraniti, odbraniti;
Carn. ubraniti; Eccl. браними, запрещать, возбра-
нять, премить, недопускать; Sorab. 1. wobatac; Slov. žbranugi; Roff. возбранить, возбранять. Chcieli
ſie nieprzyjaciele przeprawić; ale im tego Kościelecki bro-
nil, i obronił. Biel. Kr. 494. Racz się proſbom mym na-
klonić, Nie chciły szcześcia mego bronić. Niemc. P. P. 89.
Ucha twojego zébrzącemu bronisz. Paſt. Ni. 13. Do domu
odiechali, którym abo lata, abo sły, abo niedoſtatek
służyby żołnierskięy bronił. Warg. Cez. 220. Ten miał
oyca takowego, Ze mu bronił do dobrego. Pieś. Kat. 144. -
BRONIC się, zaimk. Croat. branitisze), orężem, bronią,
lub czym jinszym składać się, szczycić się, pr. et impr,

22 1: 2

172

BRONIC. - BRONNY.

BRONOW. = BROZDA.

Sich wehren, sich vertheidigen. (Roff. карáчимься bronić się rękami, nogami). Jak kto może, broni się. Cn. Ad. 504. Bronić się z walu nieprzyiacielowi. Star. Vot. D. 3. b. sich gegen den Feind vertheidigen. Turcy nie dali nigdy istateczny bitwy; tylko się bronili obozem, Baz. Sk. 166. Tak się Mośkwa broni geſtemi lasami. Od nas, China od Tatar przez ko mil murami, Star, Vot. D. 2. (zaſłania się, ist geděł, geſchicht, geſchicht). Bronić się przed prawem; sich vor Gericht vertheidigen. Gaia, skora do zwad, zawsze się sama u pretora broniła. Warg. Wal. 266. Teć są dowody, któremi się bronią, ale nie obronią. Petr. Ek. 75. Zadnych wymiowek nie ezukał; ani się pismy bronił. Sk. Dz. 425. Bronić się mową, słowy, wymawiać się, oczyszczać się. Cn. Ad. 302. - Bronić się komu, przeciwo komu, źawić mu się, sich eſt- nem zur Wehre sehen. Broniłam się mu; lecz nie mogłam zdolać. Chrośc. Ow. 66. Nie bronisz się deszczowi, nie biesz się z gradem. Ale pod dach uciekasz, Pot. Arg. 82. Transl. Jeśli się dłužnik wierszycielowi fantem broni w dłu- gu.. Sax. Porz. 71. (składa się fantem). - Bronić się od czego = zaſłaniać się, warować się, sich gegen etwas vermahren, sich dagegen schüßen. Od zimna się odzieniem wede czasu broniem. Sk. Dz. 828. - Bronić się komu, wzbraniać się, odmawiać, sich weigern, kein Gehör geben. Jego prośbie pokorney nie mogę się zbronić. Treb. S. M. 100. - BRONICIEL, a. m. broniący, obróca, der Bet- theibiger, Befchüher; Rag. et Bosn. branaz, branitegl; Croat. branitel; Vind. branik, obvarnik, obranovez; Boh. zaſiawatel; (Roff. Bramańmeß = Iżyciel, ganiciel). BRONIECZKA, i, ž. mała broń, ein kleines Gewehr, ein Gewehrchen. Rany nie rohatynkami, albo iaką Grecką broniczką zadali; ale haniebnemi oszczepami. Falib. Fl. 81. BRONIENIE, BRONIENIE się ob. Bronić, Bronić się, ob. obrona, das Vertheidigen, die Vertheidigung, Befchung, Verwahrung; (Rag. et Bosn. braniteglſto, brana; Croat. branitva = opieka). *BRONIONOSNY, a, e, noszący broń, waffentragen, Bronionośna Mi- nerwa. Otw. Ow. 578. BRONKA, i, ž. mała broń, ein kleines Gewehr, ein Gewehrchen. Pot. Fow. 2, 49. - 1.) BRONNY, a, e, zabroniony, zakazany, niewolny, Roff. возбранный; (Roff. et Eccl.branntный woienny); verwehrt, unterſagt, unerlaubt, Klok. Turk. 185. Bronno Przyst. nie godzi się, niewolno, es ist nicht erlaubt. To nam mować wolno; wam zaś bronuo. Pilch. lſt. Sen. 3, 280. Niebronno: godzi się, wolno, es ist erlaubt, es steht ſtey; Roff. невозбранно. Dobrze myślic, nikomu nie- bronno, Pilch. Sen. lſt. 329.

2.) *BRONNY, a, e, bramny, od bramy, po dawnemu brony. Thor =, ob. Bramny.

3.) BRONNY, a, e, należący do brony, narzędzia rolni- czego, bronowy, Egen =, die Ege betreffend, zur Ege gehörend; Sorab. 1. bronſki; Roff. бороновый. Koń bronny, parobek bronny. Off. Wyr. - BRONOWAC czyn. niedoh. rolą włóczyć, egen. (ob. skródlić, wſkopywać zaſianą rolą). Slovac. bránjim, zaſlaćugi; Carn. branam; Hung. boronalni; Croat. branim, branati, draſim, ulá- chim, zubáchim; Roff. бороновать, бороздить (ob. brożdzieć); Rag. razgrùniti; Boh. włačeti; Vind. sbrano- vlazhit, lazhit; Sorab. 1. łoczlicь. Bronuię na ukos, po- przek brozdy. Cn. Th. Bronowanie, włóczenie, das Egen,

Roff. бороньба, Boh. włačka, Vind. lazhenje. - BRO- NOWNIK, BRONOWŁOK, a, m. bronuiący, włóczek, Croat. branacz, vlach, ulachitel, vlachár; Hung. bora- naló; Rag. razgrùnitegl; Boh. włačeć; Roff. борониа- щикъ, бороновальщикъ; Eccl. бронителе, боро- ниймеß, боронцикъ, боронникъ, det Eger, Eget- necht. Bronowłok z chłopca wyrałać, parobka nie do- rastać powinien; ma bydź w Iżeyszych robotach parobkowi pomocą, bronę wlec, żąc i t. d. Kluk Roel. 3, 111. (ob. poganiacz, podparobczy).

BRONS, BRONZ ob. Bronc. BRONSZTYN ob. Brausztyn.

BROSKIEW ob. Brzofkiew.

BROSZCZ, u, m. obszycie na spodzie suzień białogłowickich. die Einfassung um den Mand der Weiberröcke. Tr. Spod- nica z broszczem. ib. (ob. Brożec).

BROSZURA, y, ž. BROSZURKA, i, ž. zdrbn., z franc. Kłańczeczka niegruba, zszyta, nieoprawna, eine Bro- schüre, Roff. mempádka. BROSZUROWAC czyn. nied., zbrozurować, pobroszuować doh., zszywać kłańzki alia ruſtica, broſchiren, Broszurowany Roff. nb mempádaxb.

BROWAR, w, m., BROWARNIA, i, ž., budynek, gżrie się piwo warzy, piwowarnia, mielcuch, (z Niem. Brauen, Holl. brouwen), das Brauhaus; Sorab. 2. bruhß; Croat. pivarnicza; Roff. пивовáрня; Vind. olounia, olouniza, olounishe, ovarna). O browarze czyli mielcuchu. Switk. Bud. 264. W browarach piwo robią. Tward. Wt. 160. - Częfto browar = gorzelnia, palarnia, Brennhaus, wo Brantwein gemacht wird. - Browar winny, dom, gdzie się wino prasule, die Weinkelter. Cn. Th. - Przyſt. Kto w karczmie służy, w browarze mu płaćą. Dwor. E. 3. Jakbym wszedł do browaru, pełno *gomona, pełno krzyku, wrząku, swaru. Pot. Pocz. 363. Tu na święcie iak w browarze plugawym mieszkamy. Rey Wiz. 159. - §. Browar = szynkownia, eine Schenſe, ein Sauhaus. W browarze przefiaduie. Off. Wyr. (pilak wierutny). BROWARNY, a, e, tyczący się browaru, lub gorzelni, Brauhaus =, Brennhaus =; Roff. пивовáрный, пиво- баренный. Browarny kociel, w którym piwo woz wazą. Syr. 945. Ogień browarny. Torz. Szk. 61. Kadzi, ko- ryta i inne narzędzia browarne, do warzenia piwa nałęzące. Szczerb. Sax. 141. Arenda browarna. A. Zam. 83.

BROWY, a, e, od bru (ob: Ber) (Boh. berowny), von ſenč. Browa słoma; Vind. bereniza, berouza.

BROZA ob: Brzoza.

BROZDA, y, ž., BROZDECZKA, i, ž. zdrbn., žłobek ziemi w oraniu między skibami, die Furchte; Sorab. 1. brózda, precznicza; Sorab. 2. broſda; Slovac. brázda, roſhora; Hung. barázda; Boh. brázda, brazdicka, rož- hor; Croat. brazda, razgon, łzlog; brazdicza; Rag. brázda, brádiza; Carn. braſda, rolór, posrědk; Bosn. brázda, brázdica; Vind. brasda, brasdeniza; Bosn. braz- da, gribglja, vrrita, jarak; Roff. борозда, браздá, бро- роздка, бороздочка; Eccl. бразда, Graec. πασία; Lat. porca, (2.; Roff. et Eccl. бороздá = uzda, mun- sztuk). W brozdy plugiem poorane roztrząsnął siew. Otw. Ot. 106. §. Brozda między zagonami, rówek, do ściągania wody, wodociąg, die Wasserfurcht, Grundsut- che, die Scheidfahre, Db d. der Strang. Uczynił naoko- ło ołtarza iakoby dwie strudze, aby woda mogła zbie- gać. 1. Lep. 3. Reg. 18, 52. (na dwie brozdy. S. Leop.).

BROZDA. - *BROZEK.

Roff.рымшвина. §. Fig. transl. brozdy, zmarszczki, rysy, kresy, kreski, Fürchen, Runzeln, Striche, Riffe, Miiaią lata, i cnota nie umie zagładzić, brozdy, który starość orze Gładką iagodę w bliskiey zgonu porze. Hor. 1, 266. Brozdami, fürchenweise, strichweise. - BROZDZIC czyn. nied., zbrożdzić dok, bróżdy robić, orać, Fürchen ziehen, ackern; Sorab. 1. brożduj, Boh, brozditi; Roff. бороздимъ; Rag. brázdati, brazditi; Bosn. brázditi, brazdati, gribgljati, Croat, brazditi; Hung. barazdalni; Carn, brasdam). Fig. porysować, poorywać, pokarbować, befurchen, kunzelig machen, Striche und Riffe worein machen. Babią postać wziąwszy, siwemi włosami skroń przykryła, i skórę zbrożdziła zmarszczkami. Otw. Ow. 112. §. Transl. brożdzić, wichryzyć, wszczynać nierząd, mieszać, bałamucić, Untruhe stiften. Nie przeštawał brożdzić Koga, dokład kasztelan do Gdańska nie przyechali. Árom. 613. (non quiescebat). Ledwie co poczynali brożdzić he-rezyarchowie, zaraz okrutną śmiercią poginelli, Birk. Ex. 4. Do pckoiu przyiść nie mogli, ponieważ cesarz w łundycych pokoiu bróżdził. Krom. 547. (variante exsare conditiones pacis). Ješliby która łrona w przymierzu bróżdzić co chciałaa, žaden z obudwu narodów, Polskiego i Czeskiego, królowi swemu, pokoiem wichrzacemu dopomagać nie był powinien. Krom. 343. Wandalowie od Stylikona, nowe rzeczy w pałufwie bróżdącego, wywabieni, do Hiszpanii przenosili się. Krom, 18. Niech się zmówią żywioły, niech natura bróżdzi. Pot. Arg. 303. BROZDZICIEL, a, m. bróżdy robiący, der Fürchenzieber. Cn. Th. Eccl. (brazaodéregh, nachapars, земладельч, rolnik, oracz. (Roff. бороздникъ, sierp' ogrodowy mały). BROZDZISTY, BRUZDZISTY, BRUZDOWANY, a, e, pełen bróżd, bróżdami przeorany, fuchig, voll Fürchen. Roff. бороздатымь. Łodyga brudzista ma wpodłuż ciągnione roweczki. Bot. Nar. 41. Owoc euforbii szerokoliściey bruzdowany. Fundz. 259.

*BROZCEM, *BRZODZCEM przystk., na bakier. Czrtr. Mshr. in die Queere, nach der Seite. Znać, że drogo przenicę przedał, bo czapke brożcem na łeb wziął. Rys. Ad. 82. Fereząły lub kontusz zawiesić brzodcem, t. i. nie mieć ich na rękawy zadźianych, ale bokiem zawieszone. Czrt. Mshr. seitwärts umgehangen. Jakbym się ze lwem spotkał, abo z jednbrożcem. *Styg pod żorawiem piorem, ferezya brzodcem. Pot. Jow. 30. Ona jedną tylko spodnicę brożcem na się wdiezie, Pot. Arg. 85. (porówn: Broszcz, Tr.).

BROZEK, żka, m. zdrón. rzeczown. Bróg, ein kleiner Fehm, ein Fehmchen. Niech mi brożek do nowego Doda zboża i żywności J. Kchan. Dz. 301. §. Math. brożek, kręgiel, conus, bryła naksztalt cygi albo głowy cukru. Tr. §. Kosz od kurczat kręglasty, ein kegelsörmiger Fühnerforb. Wrb. §. 2., Transl. brożki, gatunek sieci pomnieyszych na łowienie ptaftwa, Kluk Zw. 2, 378. Jedna łrona brożka przywięzie się do koleczków w ziefmie wbitych, druga się podniesie do służeczku, ib. ein Vogelneß, Vogelgarn. 3., gatunek poiazdów, ein Fahren, ein Wagen, eine Kutsch. Ani ey w takiey chodzić przystoi koronie, Ani tak drogie Turskie w brożek wprzągać konie. Zbil, Zyw. A. 3. Jedną białogło-

wę, z którąby dobrze mucha uleciała, w brożku sześć woźników Tureckich, każdy po kilkaset złotych kupiony, wozi. Leharſt. B. Zašby to nie lepiey na potrzebę Rzeczeypospolitey wyprawić na owych koniach, ca w brożkach chodzą! ib. B. e. (ob: rydwan). BROZKOWY, a, e, tyczący się brożka, Fehmen =, einen kleinen Fehm betreffend; Kegel =, dem mathematischen Kegel betreffend; Vogelgarn =, das Vogelneß betreffend; Kutsch =; Wagen =. Koń brożkowy = kareciany, ein Kutschpferd. BROZYNA, y, ž. bróg mizeray, niewielki, ein elender kleiner Fehm. §. Brożyny, daszek i dragi brogowe, das Fehmenbach, die Fehmenständer. Słomu na poszycie strzech, obory, brożyn. Goſt. Ek. 135. Brożyny, aby nie gnily, niech na ziemi nie leżą, gdy są próżne. Haur Ek. 39. Brogi na ziemi nigdy leżeć nie maią, kiedy ie wymłócą, ani się maią przychylą nałożone; bo brożyny miąższe maią bydź, a kiedy bróg podeprą, tam urzędnik łotr. Goſt. Ek. 34.

1., BRU, n. p. długów tam iak bru ob: Ber.

2., BRU! odgłos przykrego uczcia, markotności, niechći, zbrzydzenia, Ausdruck des Widerwillens, Ekeſ. Ey ey! umiéram! bru bru! włosy mi wstają na głowie. Teat. 27, 107. Bru na bru, fu na fu! Cn. 46. minaciter loquenti, minaciter respondere, ob: iakie pytavie, taka odpowiedź: ob: klin klinem wybić. Drohung für Drohung. Auf einen groben Aßt, gehört ein grober Keil. (ob. Burczeć, Fukać). §. Houoe, vox Bachantis heydas heydasz bru bru, Mącz. (Roff. Брюзга mruczenie).

BRUCZE, BRUCZY ob: Brucać.

BRUD, u, m. plugastwo, nieczystość, gnóy; der Schmuß, Unſlath, Unrath; Eccl. Brýzd, нечистома; Sorab. 1. brud, nerab, ſmrod, ſmerdżeng, wopanczanſto; Sorab. 2. brojwo (Sorab. 1. wotdrapané brudé, ſtrigmenta; Carn. brud = kał, błoto, porówn. ſtal, brodo), Vind. vmas, madesh, maroga, skurnoba, klatje; Rag. ghnús, gad; Boh. Espina; Roff. замарка, дермо. Glina z brudem albo fumex oliwnym, albo oleiowym zmieszana. Crecs. 151. Z rąk twych brud wodą zmywasz; omyi wprzód sumnienie. Groch. W. 163. - Fig. plama na sumnieńiu, na sławie, i t. d. ein Flecken auf dem Gewiſsen, am guten Namen. Niewinnyś - obmyi się z brudu. Oss. Str. 7. (usprawiedliwiaże się). b., wszystko, co niedosyć wygładzone, oczyszczone, alkeß nicht Ausgearbeitete, Ausgeſeilte, Gefäuberte, Gereinigte. Jać to będę prał iego brudy? Sam napisał, sam niech poprawi. Oss. Wyr. §. Brudy = brudne chusty, bielizna brudna, Schmußige Wäſche. Dalem brudy do prania. *BRUDNIA, i, ž. rzecz brudna, brudnego co, etwas Schmußiges. Podarłszy szaty i brudnie, przyszli do króla. W. Jer. 41, 5. (brudne chusty, koszule, brudy, które na sobie mieli). BRUDNIEC, nliak, nied., zbrudnieć doh., brudnym się ławać, brukać się, Schmužig werden; Boh. Espinaw'ett. BRUDNO, przystk., nieczysto, plugawó, Schmužig; Roff. copho. pr. et fig. Co ma bydź biało, niechayże będzie biało; a co ma bydź brudno, niechay będzie brudno, a złego nigdy nie chwalić, a drugo nie ganić. Rey Zn. 147, *BRUDNOMOWNY, a, e, tłuſtych siew ożywiający, obſcon, Schmužigredend, Eccl. скверно словěнны. Eccl. сквернословěсную plugawo mówię. BRUDNOSC, ści, ž. plugawość, nieczy-

BROZK. - BRUDN.

175

174

BRUDN. - BRUK.

BRUK. - BRUKOW.

stość, die Schmužigkeit; Rag. ghnuföbba; Vind. vma-
sanoſt, madesnoſt, kłaſaria, ſkurnobnoſt, ſpornuſt;
Roff. грязномá. BRUDNOSIWY, a, e, ciemnosćiwy,
Roff. саврácіи, ſchmužigraun, dunkel grau. Brudnosi-
wy koń. Tr. *BRUDNOWEŁNY, a, e, brudną wełną
maiący, ſchmužigwołig. Oſary czyniła z owiec brudno-
wełnych. Otw. Ov. 265. BRUDNOZOŁTY, a, e, cie-
mnożoły: Roff. рудожёмъы, ſchmužig gelb, dunkel
gelb. BRUDNY, a, e, nieczysty, plugawy. usmolony,
ſchmužig. Eccl. брудны; Vind. vmasan, marongaſt,
madeshen, ſkurnoben, ſkurn, ſporn; Carn. smětnu;
Boh. ſspinawh; Sorab. 1. nesławarń; Rag. hallai,
tmaſt; Roff. sorны. Gdzie go tylko poſłę, wszyſko
brudne przywiezie i naydrożej kupi. Teat. 48 b, 4.
Jm co brudnieyszego, tym czystszej trzeba wody. Pot.
Jow. 88. S. Fig. moral. Brudny charakter, poſte-
pek = czarny, zły, szpetny. Oss. Wyr. ſchmužig, ſchwarz,
häſlich, bóſe. BRUDZIC czyn. nied., ubrudzić, zabru-
dzić, pobruzić dok. brudnym uczynić, brukać, smo-
lić; Eccl. брудми, брудю, смолю; Boh. ſspiniti,
uſſpinim, uſſiſſimam; Carn. smětim; Croat. ſzmetim;
Vind. vmasati, pogerditi, nebezhediti; Rag. ghnůsiti,
ognhůsiti, omargljatti, ogaditi, zquarniti, ogrubiti,
opoganiti, mêgljati; Roff. руднимь, заруднимь, га-
димь, тажу, выгадимь, изгáдимь, соримь, со-
рию, выгразнимь, марашь, замарамь, замарывайь.
Kurz mnie zbrudził i całym niwniwetz obrócony. Teat.
48 b, 9. Ubrudził się. P. Kchan. Orl. 1, 59. Brudzący
się łacno, Roff. mápkii, мерокь. S. Fig. moral. Ka-
łać, walać, plamić, ćmić, beschmuhen, beslečen. Diłgo
tym zaskarżeniom, nie dawał się łudzić, Zebyś Wac
Panna miała dawną chwałę zbrudzić. Trég. S. M. 125.

BRUGA, i, ż. miasto w Niderlandzie. Wyrw. G. 246. die Stadt Brügge.

BRUK, BURK, u, m. wykład kamienny ulicy lub go-
ścińca (z Niem. Brücke, Steinbrücke, Steinbrücken)
das Steinpflaster, das Pflaster. Carn. flaishstr; Vind.
flaistr, taraz, potaraz, kamenski pokład; Sorab. 1. pu-
ciłowé pflaster; Croat. taracz; Bosn. taraça, kalderma;
Rag. poplocenie, e Ture. kaldèrma; Boh. dlażeń, dla-
žba, dlažša; Roff. моссовя. Psuli bruk przed kamie-
nicami. Pam. 85, 1, 142. Ktoby był na bruku miey-
ſkim raniony... Chelm. Pr. 166. Bruki krwią zbroczo-
ne. Tward. Wt. 100. W on dzień będzie bruk z Mi-
eraina do Azura. Budn. Jes. 19, 25. (brukowana dro-
ga, gościniec, chaussée). S. Phraseol. Leżeć, bawić
się, na bruku, wałęsać się, próżnować, ein Pflastertre-
ter feyn. Owe pacholiki łózne, co się brukiem bawiu.
Star. Pob. B. 3 b. Na bruku rad bywa swobodny.
Rah. Pob. A. 3. - Mieszkać na bruku, iakoby komorą,
w cudzym domu, nie mieć swego gospodarstwa, żyć
z grosza, auf der Straße, in den Tag hinein leben, sich
herum treiben. Mieszkał na bruku w mieście, chociaż
miał między mości ziemiańskie. Dwor. G. 7. Gdy kto ma-
jętność swoje przepiie, przegra, na burku utraci. Petr.
Pol. 56. Maiętność swoje dla śług i zlego towarzyftwa
na burku nikczemnie utracili. Petr. Eh. 97. Miał się
kiedyś dobrze; utracił wszystko na burku. Birk. Ex.
50. - Krzesać szabłą po bruku, iunaczyć się śmie-
sznie, z zwyczaui piicanie nocnych szablami brząkaią-


cych po brukowych kamieniach, sich mit dem Steinpfla-
ſter herum fechten. Nikt za to, że dobrze pił, abo po
burku krzesał, szlachectwa nie dostał. Falib. Dis. F. 2.
Kto w ciemną noc rad z brukiem woiuie, Niech ieno
z Turki w polu się sprobuie. Rah. Pob. A. 3. Na bru-
ku mężny, śmiały na bruku. Cn. Ad. 524. et 1061.
burda nocny, iunak, szalawila, wiechowy rycerz. 2*,
Transl. burk. Biel. Kr. 520. zwada, burda, Zanketey,
Zank, Hader.

Pochod: brukarz, brukować, dobrukować, nabruko-
wać się, obrukować, pobrukować, przebrukować, przy-
brukować, ubrukować, wybrukować; brukownik, brukowy,
brukowiec.

BRUKAC, - ak, brucze, bruczy, czyn. nied., zbrukać,
zbruczy, ubrukać, ubruczy, obrukać dok., brudzić, ubru-
dzić, usmolić, schmuhen, beschmuhen, befudeln. Kunegunda, gdy ią z urody chwalono, brukała twarz i małała. Sk. Zyw. 2, 514. U pieca zbrukana siedzi miła matka. Papr. Kot. R. b. Korale ubrakane, iak pracą. Haur Sk. 354. Nie będzie nigdy welna ubrukana białą. Petr. Hor. 2, E. 4. - fig. Marnie zbrukani a barzo zmarzani wystěpkami. Rey Post. y. y. 4. (pokalani). Pot. Pocz. 80.

BRUKARZ, a, m. robotnik czyli rzemieſłnik od bruku,
der Steinbrücker, Steinpflasterer. Faber lapidarius,
brukarz abo ten, co kamienie ciesze. *Mącz. Miał przy so-
bie brukarzów dla naprawy bruku. Pam. 85, 1, 142.

BRUKATELA ob: Brokatela.

BRUKIEW, - kwi, ž., odmiana kapuſty ogrodowey, bras-
sieca napobrassica, Linn. Fundz. 340. eruca, Preuſ.
Brucken, Brucken, Roff. брюква, Kohlrüben. Brukiew
mogą się kwasić iak buraki lub rzepa. Aluk. Dyk. 1, 82.
ob: Kwaki, karpiele.

BRUKOWAC czyn. nied., wybrukować, ubrukować
dok., ulicę kamieſmi pokładać, bruk robić, steinbrü-
den, steinpflastern, pflastern, Carn. flaishtram; Vind.
flaistrati, flaštrati, tarazati, potarazati, iskamenjati, po-
podnati; Bosn. taraćati, potaraćati; Croat. et Rag. ta-
raczati, pokameniti, popocciti; Boh. dlažiti, dlažbiti;
Roff. москвайь. Droga uburkowana kamieniem. Leop.
Syr. 21, 11. Droga ze Strazburga brukowana dobra do
samego Paryża. Kras. Doś. 97. (chaussée). Staynie maią
bydź kamykami abo czym twardym burkowane. Cresc.
550. Podworze mozaikiem tam był brukowany. Tward.
Pas. 110. (pokładany. wyłożony). fig. Już był mróz
rzeki zburkował. Krom. 270. (pomoćił, das Čis hatte
den Fluß bebrückt). 3., Jntransit. po bruku dokazy-
wać, iunaczyć się, burdy robić, auf der Straße herum
lärmen. Jan Olbracht w nocy na ulicy na piianą młodź
burkuiącą napadł. Krom. 762. Cum Jnstr. Wiarą
się chlubimy. a pismem często burkuiemy. Groch. W.
587. (wierzgamy przeciwko niemu). BRUKOWNIK,
a, m. brukarz, brukuiały kamieniami drogę, der Stein-
brücker, Steinpflasterer, Pflasterer, Roff. москвай-
щикъ, Boh. dlažic; Brukownik nie dobrze wprawił ka-
mienie. Tr. - 2., Brukownik, BRUKWIEC, - wea, m.
włóczęga brukowy, iunak uliczny, ein Pflastertreter,
Pflasterweher, Gassenhauer, Händelmacher auf den Stra-
ßen, Renommist; Boh. blatofflap; Vind. klatesh, manzi-
gou; Roff. гулялщикъ, глазуńb. Burkownik krzy-

*BRUKO. - BRUNAT.

BRUNAT. - BRUSZ.

175

kuie: wara! chłopie z drogi. Jabt. Fz. 124. Od brukowników i żądzy wszeteczney, W chrościaney budzie śpie sobie bezpieczny. Tward. Daf. 15. Brukowcy uftawnie polowali na nieostróżnych źarców. N. Pam. 17, 179. BRUKOWY, a, e, od bruku, do bruku należący, Pflaster -, Steinpflaster -. Z brukowych złoto wyciąga kamieni. Mon. 76, 439. Komissya brukowa. A. Zam. 2, 33. S. Grodz. z, 83. die Straßencommiffion. Brukowy, - ego, Subst. m., dozorca bruku, der Steinpflasterauffeher, der Straßenauffeher. Brukowe, - ego, n. zapłata od bruku, ulicowe, das Straßengeld. Brukowe albo mostowe, które w bramie dawać każą. Kosz. Lor. 132. Brukowe płaćimy, a nie możemy się doczekać mizernego mostku. Mon. 65, 301. Brukowe brał z miasteczka, a mostku nie kazał zrobić. ib. 300. - S. Na bruku się wałęsiały, na bruku hałasiały, dokazuiący, iunacki, pflastertreterich, sich auf den Straßen herum treibend, pflasterweheud, gassenhauerich. Nasi burkowi kozacy nie białą Tatarzyna, jedno kury i gęsi. Falib. Dis. E. 3. Zołnierze brukowi, z których rzadko spoyrzy w oczy Turczynowi, choć na bruku dosyć mężnie głowy nadftawiali, Alb. z W. 26. Tyś nie brukowy żołnierz, pogranicznego biiesz nieprzyiaciela. Sk. Kaz. N. 313 b. S. Brukowy, gminny, tretowy, uliczny, pospolity, von der Straße, vom Markte, gemein. Brukowa wiadomość. Oss. Wyr. ( ob: baby na trecie o tym gadają ).

*BRUKSOLA ob: Bussola.

BRULION, u, m. z Franc. extern w nanotowania w nim z pierwszego pustu, z którego się przepisuje na czyfte, das Brouillon. Tak w czystych kartach, iako w brulionach. Łęsk. Mier. 89.

BRUMLA ob: Drumla, Dremla.

BRUNACIC czyn. nied., brunatnym czynić, brunatnić, przypalać, przyrumieniać, braun machen, bräunen. Cukier iak brunacić. Słeszk. Ped. 108. BRUNAK, a, m. koń rydzy, Wórtbch. ein Braunschimmel. Boh. brauna. BRUNAT, a, m. kolor brunatny, das Braun, die braune Farbe. Purpurą róże, czarnym borówki bławatem, Sniegiem zdobi lilie, fiolki brunatem. Ustrz. Klaud. 28. dulci violas ferrugine pinxit. Fiolki brunatem zdobły wiosnę. Ustrz. Tr. 17. - S. 2., Brunat, BRUNATEK, ziele, ob. szarłat ziele. BRUNATEK, tka, m. żaba poziemna, maiąca grzbiet prawie rogaty brunatny, życie robactwem. Kluk Zw. 5, 63. der braune Landfrosch. - Brunatek kwiat, ob: ostróżki. BRUNATKA, i, ż. muchołówka, muscicapa fusca, wielkością i kształtem do słowika podobna; ale koloru brunatnego. Kluk Zw. 2, 267. das Braunellchen, ein kleiner Vogel, Roff. iołà. BRUNATNAWY, a, ć, na brunatne pochodzący, brąulid. Vind. arjav'kast, erjaukaft, erjavoften. BRUNATNIA, BRONATNIA, i, ż. suknia koloru brunatnego, ein braunes Kleid. Senat niechay w bronatni, posłowie w zieleni, a sędzia niech chodzi w czerwieni, aby znańo po szacie, iakiej kto godności. Star. Vot. D. BRUNATNIC czyn. nied., zbrunatnić, zabrunatnić doh., brunacić, brunatnym czynić, braun machen, braunnen. Już słońce góry brunatniło. Tr. - BRUNATNIEC niak. nied., zbrunatnieć, pobrunatnieć doh., brunatnym się stawać, braun werden. Pobrunatniałe piegi na

pierwszego wierzenia po-brunatniałego. ib. 289. BRUNATNIK, a, m. magnesia vitriariorum, kruszec koloru białawego, Braunstein. Mierosz. Msk. Roff. марганець. BRUNATNIKOWY, a, e, należący do brunatnika, Roff. марганцовы, von Braunstein, Braunstein -. BRUNATNO przystk. BRUNATNY, a, e, BRONATNY, koloru fiolkowego, z niebieskiego na ceğlasy, braun, veilschenbraun. Boh. brunatny, barewny; Sorab. 1. brune; Sorab. 2. bruni; Lat. med. brunus; Hung. barna, barat -fizinii; Vind. arjau, fiolnoerjau, vejšunjau; Dal. rigy; Croat. łzivo; Slavon. měrk). Grona winne brunatno zfarbowane, Otw. Ow. 332. Facilety bronatną farbą fiolkową farbuią. Pasz. Dz. 122. Brunatne obłoki a prędkie, błyskawice na błękitnym niebie. Kot. Cat. D. 1. Ma brunatna dziewczyna iest też także ładna; Mogą bydź nad nią bielsze, ale milsza żadna. Chod. Gesn. 78. (ob: Brunetka). Brunatne świątki, świątki żydowskie, das Pfingstfest der Juden. Tr. BRUNATNOCZERWONY, a, ó, brunatny na czerwone lub też czerwony na brunatne, brauntoth, Roff. bаканный, Eccl. червленный. Brunatnoczerwona farba. Cn. Th. BRUNATNOKRUSZ, u, m. kruszec brunatny, maiąc w sobie miedź, siarkę i żelazo. Kluk Kop. 2, 182. Lebererz, Leberschlag. BRUNATNOSC, ści, ż. farba brunatna, braune Farbe, Braun. Vind. erjavołt, erjava.

BRUNELA, i, ż. od miała Franc. Brignole, gatunek wielkich śliw, które do nas suszone bez pestek przysłaią, die Brunelle, Catharinenpflaume.

BRUNIT, a, m. mężczyzny włóś w brunatnych, cery ciemney, śniadawy, ein Brunett, eine Mannsperson von dunkeln Haar und Gesichtsfarbe. Blondynowi podoba się brunetka, a brunet blondynce. N. Pam. 11, 189. BRUNITKA, BRONETKA, i, ż. kobieta ciemnych włóśów i cery, śniadawa, eine Brunette. Dama ta brunetka, czarnych włóśów i oczów czarnobłekitnych. Pam. 85, 1, 884. Patrzay, te wszystkie brunetki, blondynki, Płaczą dziś po mnie, ięczą, choruią i mdleią. Niemc. P. P. 56. Sliczna brunetko. Hul. Ow. 137.

BRUNSWICKI, a, ie, do Brunšwiku należący, Cz. brunswicki, Germ. Braunschweigisch, Braunschweiger. Piwo Brunšwickie Mum zowią. Syr. 947. Księztwo Brunšwickie w dolney Saksonii. Wyr. G. 205. das Herzogtum Braunschweig. BRUNSWICZANIN, a, m. z Brunšwiku rodowity, der Braunschweiger. W rodz. żeńsk. BRUNSWICZANKA, die Braunschweigerinn. BRUNSWIK, u, m. Cz. Brunswijk, księztwo i stolica iego w dolney Saksonii. Wyr. G. 205. Braunschweig.

*BRUS, a, m. Cz. brus, brausek; Vind. brus; Sorab. 1. bruss, brusk; Sorab. 2. brust, bruszech; Carn. brus; Croat. bruzs; Rag. brús, z osła, kamień do wecownania, der Weßstein. Kowal lemiesze ostrzy na brusie. Pot. Pocz. 479. Nim ten miecz wyostrzy na brusie, drugi mu iuž z swoim nad głową. Pot. Arg. 505. Fig. Nieprzyiacielem tym, iakoby brusem nieiakim, brón dźielności swoiey naród Rzyski obostrzał. Fal. Fl. 61. Morszt. 337. BRUSIEC ob: Brzesiec. BRUSNIK, a, m. ślifierz. Tr. 2350. weczownik, der Schleifer. BRUSZCZ, BRUSZEC ob: Brzesiec.

BRUSZNICA, y, ż. gatunek borówki, vaccinium vitis

176

BRUTAL. - BRYK.

Jdaea. Fundz. 223. Roff. брусничца, die rothe Heidel-
beere. BRUSZNICZNY, a, e, Roff. брусничный, od
brusznicy, die rothe Heidelbeere betreffend, vou rothen
Heidelbeeren.

BRUTAL, a, m. z Łac. grubianin, chłopisko, ein brutaler
Menſch. Rzadko, aby kto pyszny, nie był brutalem.
Mon. 76, 425. Wielki brutal, złośliwszy nad smoki i
żmie, Gdy gada, gdyra, a gdy macha, zaraz biie. Zabl.
Fir. 12. BRUTALKA, i, ż. kobieta brutalna, ein bru-
tales Weib. BRUTALNY, a, e, grubiański, nieokrze-
sany, brutal, ungeschliffen. BRUTALSTWO, a, n. gru-
biaſtwo, Grobheit, brutales Weſen. Smieszże się od-
ważać na takie brutalstwo! Teat. 15 c, 60.

BRUZDZISTY ob: Brożdžisty.

*BRUZYNA, y, ż. mały brus, oſelka, ein kleiner Schleif-
stein. U łoszarca, gdzie haczynia żelazne na kamieniu
toczą, wstawia się w korytku brużyna. Hauk Ek. 178.

BRWI ob: Brew. BRWICZKA, i, ż. zdbrn. rzeczown.
brew, mała brew, ein kleiner Augenbraun, das Augen-
braunchen. Brwiczki. Pot. Jow. 199. BRWISKO, a, n.
nieforemna brew, ein ungeschlachter Augenbraun, Roff.
Bровки. BRWISTY, a, e, wielkich brwi, von star-
ken Augenbrannen. Cn. Th. Roff. бровкимый; Carn.
obervèn. (Sorab. 1. tjołtżnał człowiek brwity).

BRYCZKA, i, ż. zdbrn. rzeczown. bryka, wóz mnieyszy
podróżny, czasz z półnakryciem, ein leichter langer
Heisewagen, bisweilen halb gedeckt.

BRYDNIA ob: Brèdnia.

*BRYFTRAGIER, a, m. z Niem. der Briefsträger. Listo-
nosz, roznosiciel listów, Rag. liftonòs; Sorab. 1. lìſto-
wosſcher; Slavon. knjigonosha; Vind. pifemſki noſnik,
lifter; Roff. письмоносецъ, письмоюдафель, пись-
мовручипе.

BRYGADA, y, ž. z Franc. dywizya żołnierzy złożona z batalionów lub szwadronów. Papr. W. 1, 469. die Brigade. BRYGADYER, a, m. komendant brygady. Papr. W. 1, 469. der Brigadier. Jak. Art. 2, 467. BRYGADYERSKI, a, e, należący do brygady, Brigadier.

BRYGITTA, y, ž. BRYGITKA, i, ž. zdbrn. (ob: Biet-
ta). Sorab. 2. Brischa święta, założyła zakon panien
od imienia swego zwanych. Kras. Zb. 1, 172. Teof.
Zw. C. 5. Brigitta. BRIGITKA, i, ž. zakonnica zako-
nu Stéy Brygity, die Brigittennonne.

*BRYK, u, m. brykanie, wierzganie, zuchwalstwo, das
Hintenausschlagen, das Auslebnen wider jemand, die Wiz-
derſpänſtigkeit, der Troß. W szczególności, níepokoy,
niespokoyność, Unfriede, Unruhe. Coś za nic miał
przedtym szturmy, bryki, Teraz cię lada potrwożą
wietrzyki. Chrośc. Ow. 302. Zwachawszy te bryki, że
hetman kawi, że i woysko błądzi, Rzucą po woysku
kupę paszkwilów. Chrosc. Fars. 100. Ten bòg, który
cię, kiedy chce, wietrznym pędzi brykiem, Ten cię do
Włoch pewnie zaprowadzi. Chrosc. Ow. 95. (wietrznym
wianiem, szturmem, burzą). BRYKA, i, ż. wóz cięż-
ki furmański, der Nüſtwagen, Lastwagen, Fuhrmannswa-
gen; Vind. tovorni vus). Poiazdy są różne, karety,
kolaski, bryki, wozy. Kluk Zw. 1, 186. Bryka siana.
Jak. B. 220. Furmani są w odpowiedzi własníkom za
rzeczy na swoję brykę przyjęte. A. Zam. 84. Ale cóż

BRYKAC. - BRYŁA.

bab do diabła! Iaduy niemi bryki Zabl. Ffr. 29. BRYKAC intransit. contin., bryknąć iedntl., Właściwie o koniach, wierzgać, von dem Pferde: hinten ausschlagen; Roff. брыкнулъ, брыкамъ. Gdy konia ostrogami spina, ten nie znosząc bolu, stanie słupem, zacznie brykać, a ieździec pod most. Eoh. Kom. 1, 437. - S. Swywołnie poskakiwać, biegać, muthwillig herum springen, herum laufen. Młody zrzebiec na łace pośród stada bryka, Ziemi kopytem twardym ledwie się dotyka. Zab. 10, 60. Koff. Erymantski dzik po Iasach bryka. Chrosc. Ow. 120. Fig. zuchwale się połnosić, powstawać, dokazywać, übermüthig werden, sich überheben. Nauczymy tego, iak ma brykać, osła. Zabt. Zbb. 8. Daleyże, brykaycie, półki wam pasza służy. Teat. 16, 111. (*labuy duszo, piekłą gore). Swywolną Wołoską ukrocil ziemię brykającą. Twaid. Wt. 88. Morze bryka. Chrosc. Ow. 502. Strasznym szumem wicher bryka. Brud. Ost. D. 7. W zbytnich nie brykał dofatkach. Psalmod. 12. Musi mieć pieniądze, bo bardzo bryka. Teat. 8, 65. Fortuna często bryka. Kochow. 301. Swiat się zakurzył dymem i popiołem, Po wioskach ogień i miasteczках bryka. Jabt. Buk. Q. - S. Brykać nad kiem, swywołnie i zuchwale dokazywać nad nim, wydziawić,oustwić się, an jemanden feinen Muthwillen üben. Już (rzecze Pan szatanowi), iak chcesz nad Jobem brykay, Jednakże duszy iego nic nie tykay. Chrosc. Job. 12. S. Brykać na kogo, przeciwok komu, odwarkać, odwierzgać, powstawać, przeciwić się, sich wider jemand auflehnen, ihm trohen. Dobrocią wytuczeni Pańską, przeciwok swemu dobrodzieciowi brykali. Swada. 1, 270. Wszczesciu zuchwały, zadarszy karku, przeciwnie bu bryka. Mon. 71, 346. Węgrowie niektórzy na króla swego brykali. Biel. Kr. 432. BRYKACZ, a, m. krnabryny zuchwalee, Roff, брыкунъ, ein Trohkeyp, ein Widerſpänſtiger. Tr. Wrodzaiu żeńskiem; Roff. брыкунъ. - BRYKLIWOSC, ści, ż. krnabrną zuchwałość; Roff. брыкмьвосмъ, die Widerspänſtigkeit. BRYKLIWY, a, e, krnabrnje zuchwały, Roff, widdrſpänſtig.

BRYKCY, ego, m. imię mężkie, Fabricius. Jabl. Her.
ein Mannsname.

BRYKLA ob: Brěkła.

BRYŁA, *j. EŁA, y, ž. (Sorab. 2. brła - ruda żelazna), kawał iakieykolwiek bądź ciężkiej a twardey rzeczy, buła; ogromnieyszy, balwan; ein Kloß, ein Klumpen, ein Stück von einem harten und schweren Körper. Bryła miedzi, ofłowiu, soli. Tr. Złoto w brylach. Teat. 24, 94. Czrtr. Cz. trupel, chuchel; Bosn. rripa; Slavn. bułsa; Roff. кружъ, комб. - W szczególności: bryła ziemi, gruda po deszczu, eine Erdscholle, ein Erdkloß. Bryła, breła, gleba. Volckm. 371. Roff. rabiła; Sorab. 1. rużwa, rużliczka; Gdy leią obłoki, zlewa się proch w bryły. Budn. Job. 38, 38. Polany proch ztężał, a bryły się społu zelnęły. Bibl. Gd. ib. Zboża oczekują tu iuž sierpa, gdy w innych klimatach ledwo co wyszły z pod bryły. Now. Lor. 3. (z ziemi). transl. fig. Boży duch w sztuce oney ziemi, w brele ciała świętego przemieszkiwał. Birk. Dom. 121. Jezus nas z sobą w jedną bręłę, iż tak rzekę, w jedną kupę gremadzi i swoim ciałem czyni. W. Poſ. W. 246. (w jedno ciało zjednoczył, społ, w jedną masse, in eine Masse, in einen Körper.

BRYLANT. - BRYŁOWAT.

Körper. - Bryła, co do mięczeysszych rzeczy, w jedną kupę zbitych, eine Masse, von weichen zu einem Stück zusammen gedrückten Sachen, Bryla krochmalu. Cn. Th. ein Kłos, ein Stück Kraftmehl. Wziąwszy bryłę fig., uczynili plaſtr i przyłożyli na ranę. Leop. Jes. 38, 21, brełę suchych fig. Bibl. Gd. ib. (maźć z fig. Budn. ib.). - S. Math. Phys.: Bryła abo ciałem zowiem wszystko, cokolwiek ma te trzy rozległości, długość, szerokość i głębokość, solidum. Jak. Mat. 1, 4. et 149. in der Mathem. und Phys. ein Körper. Cz. hmot. Bryła, sztuka materyalna, wielkość sama w sobie zawarta, maiąca wymiar według długości, szerokości i głębokości, po fac. corpus, ciało; lecz to słowo w naszym ięzyku nie służy właśnie wszelkim wielkościom wzdłuż, wszerz i w głąb¹ zawartym; wolałem ie tedy nazwać bryłami, gdyż to słowo u nas nie służy żadney inszey rzeczy, krom wielkości wzdłuż, wszerz, i w głąb¹ zawartey. Sol. G. 22. cf. Rog. Doš. 1, 193. Geom. Nar. 2, 2. Stas. Buff. ob. miąższość.

Pochodź: brytha, bryteczka, brylasty, bryłowaty, brylastość, bryłowatość, brylowy.

BRYLANT, BRYLIANT, u, m. BRYLANCIK, BRYLIANCIK, a, m. zdrbn., z Franc. der Brillant, ein geschliffner Diamant. Słifują się dyamenty na brylanty, zwężające się u wierzchu i u spodu, maiące wszędzie wielce rzędów polek. Kluk Kop. 2, 28. Niech na twóy paluszek biały, Ten bryliancik włoże mały. Teat. 51 b, 85. Swietniejszym brylant się wydaie, Gdy z równym w jedney osadzon iest sferze. Zab. 12, 58. - 2., Fig. Człowiek nad inszych, z jakichkolwiek szacownych względów w porównaniu z drugiemi, Oss. Wyr. ein hervorhetender Mensch. BRYLANTOWAC czyn. nied., na brylant ślifować, einen Diamant brillantiren, zum Brillanten schleifen. Brylantowanie dyamentów jest dwояkie, Hollenderskie i Antwerpskie. Wyrw. G. 382. Tenże sam dyament daleko iest droższy, gdy iest brylan towany, niż gdy był prostym. Mon. 67, 394. BRYLANTOWY, a, e, należący do brylantu, Brillanten =.

BRYLASTO przysłk., bryłami. Cn. Th. pełno brył, voll Klumpen, in Klumpen, Schollen, schollig. BRYLASTOSC, ści, ž. grudnistość, mnóżwo brył lub grud, scholliges Wesen. Brylastość ziemi, globositas. Cn. Th. 521. BRYLASTY, BRYLISTY, BRELISTY, a, e, grudzisty, pełen brył, pełen grud, schollig, klumpig. Cn. Th. Brylifcy, globosus, n. p. siarka brélita. Mącz. Volchm. 371: Sorab. 1. ruzwate.

BRYLIANT, BRYLIANCIK ob: Brylant.

BRYŁKA, BRYŁECZKĄ, i, ž. zdrbn. rzeczown. bryła, z gruzołka, Roff. kambiwń, kambiwěk, ein Klumpchen, Klößchen. Gdy z śnieżystey skały łoczy się brěłka śniegu, iako pięść, niż na dół doleci, będzie iak naywiększy dom. Stryik. 34.

BRYLOWAC, niiak. nied., z Franc., świecić się, lśnić, glânzen. Każdy też to radby brylować. Teat. 14, 132. Jak bryluje bardzo ładnie. ib. 51 b, 86.

BRYŁOWATOSC, ści, ž. miąższość, körperlicher Gehalt, Solidität; Boh. hmotnoſt. Pełność czyli brylowatość graniastosłupu wynayduje się, rozmnożywszy podstawę iego przez wysokość. Łgsk. Mier. 2, 175. Brylowatość Tom I.

BRYŁ. - BRYTAN.

177

sześcianu, soliditas. Geom. Nar. 2, 62. Jak. Mat. 1, 169. N. Pam. 5, 289. Bryłowatości kul są między sobą, iak sześciany ich promieni lub średnic. Jak. Mat. 1, 214. BRYŁOWATY, a, e, na kształt bryły, bryłę składający, Cz. hmotń, miąższy, körperlich, solid, von körperlichem Schalte. BRYŁOWY, a, e, do bryły należący, miąższy, pełny, voll, körperlich, massiv. Kąt brylowy, angulus solidus. Geom. Nar. 2, 40.

BRYN, *BERN, a, m. ſtolica Morawska, Brünn, Boh. Brno. BRYNCZYK, a, m. z Bryna rodowity, der Brüner; Cz. Brnan; w rodzaju żeńskim, Brnenka.

BRYNDA, y, ž. igraszka, fraszka, Spieler, Spielzeug. Czasem cała maiętność białogłowska w bryndach kosztownych zależy. Sax. Porz. 130. Bryndy, crepundiae, des babioles. A. Cztr. (ob: Bryndzić się). (Cz. Brynda = zlewki).

BRYNDZA, y, ž. sér miękki owczy, iaki gorałe robią i faskami przedawiają, Boh. brzńza, brzeże, Austr. Brinſe; eine Art Schmierkäſe, Schafskäſe. Cn. Th. Dudz. 34. Sim. Siel. 102.

BRYNDZIC się, zaimk. nied., (Cz. bryndati pluskać) igrać, tändeln, spielen. Gołębiczka na brzegu gotowalni mbraney od słowa Brytan), eine Name der Hunde. Pan Bryś kundel ſtary. Zab. 5, 238. Bryś wysłużony uszyma postrzyże, Poznał swe pany i ręce im liże. Karp. 1, 52. Pan swey trzody; tuż przy nim wierni słudzy stoią, Bryś i Kucziuk, co się ich zjadł wilcy boią. Zab. 10, 65. Koss.

BRYSGOIA, Bryzgowia, ii, ž. Prowincya Niemiecka nad reńſka, Breiſgau. Fryburg w Brysgoi. Birk. Dom. 127. BRYT ob: Bret.

BRYTAN, a, m. pies Brytański, wielki, wysoki. Petr. Hor. O. 3. Rey Wiz. 63. eine Englische Dcke, ein Bullenbeifert, Bärenbeifert. Bosn. komus, samosov, pas veliki; Croat. komuſz; Roff. mordámpka. Brytany, psy wielkie, z wielką głową, trzymaią się pospolicie przez dzień na łańcuchach, na noc się spuszczają. Kluk Zw. 1, 299, Kroku niedoſcignionego wierny mój brytan, w Swaronowey sworze, Nie póydzie gonić ielenie za morze. Kras. Oss. C. 2. Brzęk słychać groźny, tarcz szczeka o tarczą, Brytany wyją i przy panach warczą. Kras. Oss. A. 5. Mężne brytany. Ban. A. 3. BRYTANEK, - nka, m. BRYTANECZEK, czka, m. zdrbn., mały brytan, eine kleine Dcke. (ob: Bryś). BRYTANCZYK, a, m. z Brytanii rodowity, Anglik, Szkot, Roff. британейб, der Britte. W rodz. żeńsk. BRYtanка, die Brittinn. BRYTANIA, ii, ž. Anglia z Szkoczą, czyli wielka Brytania, Roff. британія; Bosn. bertagna; różna od Brytanii mnieyszey, prowincyi Francuzkiey. Wyr. G. 395. 1., Groß Brittanien, England und Schottland. 2., Bretagne. BRYTANIEC niiak. nied., pobytanieć, dok, brytańczykiem się źwać, zum Britten werden. Terazęście pobrytanieli. Teat. 22 e, 6. BRYTANIKA, i, ž ziele Brytańskie, Panny Maryi kożuszek, Unſer Frauen Pelz. Syr. 1253. BRYTANSKI. a, ie, od Brytanii, Brittisch, Roff. британскій. Грі

23

178

BRYTFANA. - BRYZGAĆ.

brytańscy. Rey Wiz. 64. Pasz. Dz. 26. Mysz pałęczna
abo Brytańska. Syr. 819. Brytańska mysz, mus ara-
neus. Cn. Syr. 588. Sorab. 1. troſſ.

BRYTFANA, y, ž. BRYTFAŃKA, i, zdrbn., z Niem.
die Bratpsanne, Obd. der Bratrain, naczynie żelazne
kuchenne, które postawiają do pieczystego, ażeby na
nie tłustość ściekała. Wiel. Kuch. 297. Swith. bud. 194
Brytfan. Brud. Ost. E. 5. Sorab. 2. broſſanna. Sorab. 1.
peczna pwona; Cz. rendliſk, rendlijeł, pekać, pekaćek, kuthan,
babowſa; Vind. pónva, pezhouna ponou, zvertna ponou-
za; (ob: Panew'). Carn. lęmbas; Croat. ponywa, po-
nyvicza, treſzka; Slavon. tava za pecsénje; Bosn. pro-
ſuglja, prvíſjurka, prrisuglia, tigagn; Roff. сковоро-
да, противень; Eccl. сковрада, црénb, жаровни.
BRYTFANNY, a, e, od brytfany, Bratpsannen -. Roff.
сковородный; Eccl. сковрадный.

BRYZ, a, m. BRYZE w liczb. mno., Bryzyk, Bryzyczki, zdrbn. haftowane, wyszywane, przetykane różnobarwe kędziorawe buchty w stroiu osobliwie kobiecym, szamerunki, opustki, ztąd i same suknie kobiece pstro i pyszno haftowane, kędziorawe, bunte Stikereyen, bunter krauser Beſał, an den Frauenkleidern; daher auch dieſe bunt und kostbar gestickten und gekräusfelten Kleider ſelbſt. Roff, брнžи, gors u koszuli, mankietki, брн-жейка, kréski, kruszki, cf. Obd. Bróschen). Nie dba o ubiory, a bryže žadne, chce też aby drugi w sworownanych odzieniach sobie nie rokoszował. Gliczn. Wych. E. 7 b. Biega po kramikach kupiąc zwierciadłka, tkaczneczki, brameczki, bryzyczki, barwiczki i inne rzeczy świata tego. Rey Pōst. F f f. z. Juž nie wiedzą zony, iak chodzić w tych to bryžach swoich, A ty się na to ciągniy mężu, z wiosek twoich. Zbyl. Zyw. A. 3. Odeymie Pan córkom Syońskim nauszki i bryže i płaſzczyki. Leop. ſes. 3, 22. (odmienne szaty. Budn. Bibl. Gd.). Na bryžach i na stroiach twoich, W. Pst. W. 2, 61. Siłuż dziś kawalerów, którym raczey bryže Białogłoskie należą, złote nosi krzyże! Pot. Pocz. 469. Za nasze nagi baranek bryže. Miask. ryt. 65. (za nasze STROIE, zbytki Jezus nagi). Te łańcuszki i te bryzyki twoie. W. Post. W. 2, 62. Bryzyki rozmaite należą do stroiubałogłowskiego. Sax. Tyr. 7. - §. Woggólności, bryž, haſt, obszycie, 'bramowanie, Stickerey, Beſał, Einfassung. Kocha się pani matka, kiedy więc knaſlików Nawiesza u panięcia, na zysi bryzyków. Rey Wiz. 88 b. (gors karbowany, Bufenstreif, Haſſeſt róſe). Chořagiew pierwsza z białym krzyżem i z orlem w złotym polu, druga z białym bryžem czerwona. Stryik. 494. Pochwy z złotym bryžem. Stryik. Henr. C. - §. Bryže, różnobarwe obicia. Tr. bunte Tapeten. - §. Wypuſtki, wyroſtki drzew, wilki, unnúše Schöſſlinge an den Gezwächſen, Mauber. Winiarz siekaczem obcina łozie niep户zebne bryže. Zim. Siel. 216. - §. Grzebień koguci; bryže, kryzy, crista. Perz. Cyr. 1, 150. der Hahnenkamn.

Pochodź: bryżować, ubryżować.

BRYZDZIC intrans. nied., pryſkać, sprížen, sprůhen, Funken von sich geben. Siedzi przy lampie bryždźący w u-bogiey skorupie. Tward. Pasz. 51.

BRYZELIA, BRYZYLIA ob. Brezylia.

BRYZGAC czyn. nied., bryznąć iedntl., zbryzgać, u-

BRYZOWAC. - BRZDĄK.

bryzgać, pobryzgać, dok., pryskać, błocić, pobłocić,
besprižen, beschlumpern, mit Straſenfoth beslecken. Roff.
брнзягъм, брніагаю, брніжку; Bosn. izbrrickati,
poobrickati, izbrigljati, spruſći, połckropiti; Cz. prſſe-
ti, prſſka; Sorab. 1. panczam, wopanczam. Zatrzymałem
się nad rynsztokiem, żebym nie zbryzgał moich poń-
czoch iedwabnych. Teat. 24, 132. Pamiętay, że to blo-
to, iak który pończochy sobie zbryzga, powiedzą, że
bez dna muszą mieć karetę. Teat. 22, 122. Bryznął,
Papr. Pr. D. BRYZGACZ, a, m. który bryzga, po-
pryskuie, der Sprižer, Besprižer. Roff. брніярунb.

BRYZOWAC czyn. nied., ubryzować, dok., pſtro i kę-
dzierzawo wystraiać, bunt und kraus auspuſhen. Nie
wiem, co za wory i miechy wymyślaią, rzezą, bramu-
ią, bryzuią. Herbeſt. Nauk. D. 8 b. Gdybyś się ty, nie
wiem iak ſtroił i bryzował, nigdy nie będzies Salomo-
nem. W. Pst. W. 2, 226. Syny swoie, zapożycząc
się, bryzuią a ubieraią. Glicz. Wych. F. 2 b. Niech się
insze w bogate stroią złotogłowy, Niech skarby na się
biorą, niech bryzuią głowy. Zim. Siel. 301. Nie po
ſtroiu przy cnocie; panna bryzowana Bez cnoty, kamie-
nica słomą przyodziana. Burl. C. Kleopatra twarzy
zbytnie bryzowaney. Bardz. Luk. 180. Ubryzowana zby-
tnie w swey osnowie Kleopatra. Chrośc. Luk. 332. Czo-
ło złotem koronował i wzorem się narodów grubych
ubryzował. Bardz. Tr. 25. Ubryzowana pościel. Petr.
Et. 187. - BRYZYCZKI, BRYZYKI ob: Bryže.

BRZAŁKAC, BRZAŁKNĄC ob: Brzękać, Brzęk, BRZA-
NA, BRZANKA, ryba, ob: Barwena. BRZANKA, i, ž.
Pheleum, rodzay trawy. Kluk. Dyk. 2, 180. eine Graß-
art, Stebenkraut. Syr. 1270. BRZANY, a, v, bro-
wy, od bru (ob: ber), Fenchel -. Brzana kaszą tru-
dnieysza do strawienia aniželi iagły. Syr. 1009.

BRZASK, *BRZAZG, u, m. rozmroczywanie się, wywiia-
nie się świtu, rozwidnianie się świt poprzedzaiące, die
Morgendämmerung, das Grauen vor Tagesanbruch. (cf.
Ger. brechen, Goth. bairht, Anglosax. besoht,
iasny; Angl. bright; Hebr. חנה באר, świecיל). Na
pierwszym brzasku dziennego rozmroczywania, do mia-
sta wpadł, summo diluculo. Krom. 557. Gdy z same-
go brzasku trzeci dzień świtał. Leszcz. H. S. 127. Gdy
się iuž na brzask zanosiło, posnęli. Pilch. Sall. 293.
Skoro pierwszym brzask błysnie świtem. Chrośc. Ow.
194. Tyśli brzaskowi pierwsze dał rumieńce, Lubfkleł
i mieysce naznaczył iutrzence! Chrośc. Job. 148. Zpier-
wszym brzazgiem słońca. Zebr. Ow. 220. primo ferien-
te cacumina sole). Wnet skoro z brzaskiem wołów
swoich szukał. Klon. Wor. 23. Brzask dopiero wszedł
Lucyferowy. Jabł. Buk. 4 b. - §. *Blask, błyszczenie,
Schinmer, Schein, Glanz. Piorun wzrok przykrym ty-
ka brzaskiem. Chrośc. Luk. 8. Brzazgi Lucyferowe przez
iasne kryształy Ze swego oceanu dzień wywiodły bła-
ły. Tward. Pasq. 8. (ob. Brzeszczyć się, obrzasknąć).
-., BRZAZG, u, m. obrzazg, w trunkach cierpkość nie-
iaka lżeysza, ein etwas herber Geschmaß in den Geträn-
ken. Piwo młode, wino nie wyrobione, miewa brzazg
czyli obrzazg. Oss. Wyr.

BRZDĄKAC ob: Brzękać, Brząkać. BRZDĘK! odgłos u-
derzenia nagłego, upadnienia gwałtownego, buch! płaſk!
patsch! Cz. hrdanc. Brzdęk przež łeb; ia go za piersi

BRZDĘKN. - BRZĘCZYC.

hap, a on o ziemię klap! Mon. 67, 723. BRZDĘKNĄC, brzędkańł, brzędkił, Intrans. nied., gruchnąc o ziemię, ze zgielkiem, hinpłagen, hinschlagen, mit Geräuch hinfallen. Vind. berkniti, berkati, odberkniti, odletiti). Jak brzędknańł iunak w kałużę, pałasz ulgnął. Oss. Str. 2. Podskoczył, aż mało nie, brzędkił. ib. 3. Już się utrzymać dłużej nie mógł, brzędknańł iak długi. ib. 2.

BRZECHAC, intrans. contin. BRZECHOTAC, BRZECHTAC, nied., Brzechnąć iedntl., szczekać, klapać, bellen, klaffen. Roff. брехаю, Eccl. брепý, (Cz. brěšł'eti = wrzeszczeć). Psy brzechaią bez przestanku. Mon. 70, 84. Brzechać umiesz, iak pieski. Min. Auz. 16. Sobaczki brzechaią. Jabt. Ez. 190. fig. Warcz bez przestanku na nas, szczekay śmiało, Jeżeli ci się brzechać podobało. Min. Ryt. 3, 93. Zle zaczął brzechać. Zab. 14, 60. Nagł. - S. Transl. Sroka brzechotafa. Papr. kl. przedm. Sroka brzechoce. ib. Szpak brzecha, Tr. papla, plapperń, von den Elstern, Staaten. S. Głowę komu brzechać, naprzykrzać mu się gadaniem. einem mit Schwaßen den Kopf warm machen. Zebyś mi nie wiem iak, głowę brzechał, wszytko to nie nie znaczy. Teat. 35 b, 5. (ob. Nabrzechać). BRZECHAYŁO, a, m. Eccl. брехáтель, хámteль, Roff. кляўникъ, каверникъ, ябедникъ, Cz. gazykotereç; Sorab. 1. poſſtań, szczekacz, belkotacz, obmawiać, ein Belferer, Zanker, Zungendrescher. Jabt. Ez. 158. (ob. chrapek). BRZECHUN, a, m. Kundel, szczekacz, co domu strzeże, A. Czrtr. Msc. ein Haushund, Kettenhund (cf. Brzesznik). Za psa domowego brzechuna trzy kopy groszy. Stat. Lit. 396.

BRZECHWA, y, ž. strzała bez zelezca. Cn. Th. Włod. Dudz. 34. ein Pfeil ohne Eisenpilze, ohne Pfeileisen, (ob. grot).

BRZECZKA, BRZĘCZKA, i, ž. essencya ze słodu, der Meiß, Môsch beym Bierbrauer. Cz. břečka, Sorab. 1. břečka, Sorab. 2. brąſſa; Vind. bresovez (cf. Roff. барда braha). Ugotowany słód przelewa się w naczynie tak przygotowane, aby się słodziny zołały; a brzeżka w podstawione trzecie naczynie wyciekała. Kluk Rosł. 3, 271. (Hebr. כ, Angl. bere = ięczmien, zkład Niemieckie Biet wywodzą). Brzeżka piwna. Syr. 186. Z brzeczki piwo poznać. Cn. Ad. 1361. Jakie kto uwarzy, lub złe lub dobre, takie piwo piie, A czasem ieśćze i brzeczką się sparzy. Zab. 15, 278. S. Brzeżka winna, muszcz, moszcz, noch nicht lauterer Wein, Maiß, Môſch. Niżeli wino kisać zaczyna, moszczem go, lub brzeczką zowią. Krup. 5, 98. - S. Miodowa brzeżka, mellatum, mustum ad mediam partem decoctum. Mačz. - Miodową brzecczkę sytą zowią. Syr. 501. Honigmaiß, Methmaiß. S. W ogólności, poët. napoy, det Tranł. Wiersz mój nie będzie profcy miał ceny, Nie piwszy brzeczki nic z Hippokreny. Kchow. 507. Wybaczcie mądrzy, iżem proftey weny, Nie konsztowała brzeczki z Hippokreny. Kchow. 204.

BRZĘCZNY, a, e, brząkaiący, brzęczący, brzęk, wydańacy, klirrend. Uderzył w tarczą brzęczną. Kras. Oss. F. 4. Boh. braukawý. BRZĘCZYC, BRZDĘCZYC rzyn. nied., zabrzęczyć, dok., brzęk wydawać, Cz. braukati; (ob. brzękać, brząkać). Boh. brućeti, brucjewam, břinčeti, brinkam, zniti; Vind. brenzhiti, brenzhati, brenkati; Carn. brenzhim, brenzhati; Sorab. 1. bortżu; Roff. бренчамъ, забренчамъ, зпучамъ; Eccl. брěчамъ; ein Geflirre von jich geben, klirren. Pancerze brzmią na kowadle, żelazo i miecz brzęczy pod miłotami. Stas. Num. 1, 55. Stroi cytrę brzęczącą. Zab. 4, 395. Pir. Na lutniach brzęząc. 1. Leop. 1. Par. 15, 28. Zewszad zabrzęczalny głosno dzwonki wdzieszczne. Otw. Ow. 586. S. O owadzie, brzęczyć, bęczyć, summen, sumſen, Rag. brězati, brécjati). Mucha, komar, pszczola brzęczy. Dudz. 21. (Rag. brězaviza = mucha końska, eine Bremſe). Komar, nim żądłem zatnie, brzęczy kolo uszu. Kchow. fr. 81. Brzęczy mucha, kiedy w miodzie tonie. Nar. Dz. 3, 160. Pszczoka brzęczącą ssie zioła skropione. Past. F. 50. Pszczoly po powietrzu brzęczą, iakoby trąbły. Cresc. 602. Brzęczące na kwiecie zbierały miód pszczolki, M. Biel. S. M. A. 3 b. Brzęczenie pszczol, Cz. brućenij. S. Transl. Smer zynić, szeleśić, rauschen. Tam kędy strumyk kręto płynąc brzęczy. Kras. Oss. E. 4. BRZĘCZYDŁO, a, n. rzecz iaka brzęczna, etwas Klirrendes, (ob: Brzękadło). Zona, iešliby nie była cackiem mężowi, iest ona brzęczydłem, ustawicznie mężowi uszy przerażającym. Teat. 20. d, 49.

BRZEDNIA ob; Brědnia. BRZEDZEC ob: Brożec.

BRZEC, u, m. kray ziemi, tykaiącý się z morzem, abo z rzeką. Wyrw. G. 13. das Uſer, das Geſtade, Cz. br'eh, Sorab. 1. bróh, brod, Sorab. 2. brog, Hung. berek; Vind. breg, brieg, briegouje, obkraji, brod; Carn. wręg, wrół, obkraj, okkraj; (Carn. et Croat. berég = błoto, kałuza). (Rag. bjegh, Croat. bereg, brég; Bosn. brigh, brriddo, Slovac. breh, Vind. brieh = 1., pagórek, góra, z., brzeg cf. Ger. Berg, Anglosax. beorg, Jsl. biarg, Dan, bierg, Fin. wari, wuori, Niedjelsch. Berch cf. Wierzch). Slavon. bríg, bròd; Rag. xál, xàlo, pomorje, primorje; Roff. 6perb, 6eperb (Roff. беречъ, береў, Eccl. брецца, бере = strzeł, chronić, cf. Ger. bergen). Już morze brzeg ma, iuż się i w swoie zmieszczaią Łóżyska pełne rzeki, strugi opadają. Otw. Ow. 21. Na brzeg ściągaią okręt skołatany. By nie zalały go morſkie bałwany. Zab. 13, 295. Harab. Przy łatwym i otwórzystym brzegu na kotwicach stali. Warg. Cez. 98. Rzeka do przeprawy trudna była małej brzegi przerwane. War. Cez. 131. Brzegi morskie i wszelakie brzegi rzeczne, lądem żeglarze nazywiają. Otw. Ow. 453. Brzegami poiedziesz, piaskami przy morzu. P. Kchan. Orl. 1, 79. (längs dem Uſer). Odpychać, odbiłać od brzegu, odkłać, odftawiać, vom Uſer abſtoßen, ablegen. Odpychając się od brzegu na Cárogrod płynął. Sk. Dz. 660. Mieć się ku brzegowi, kierować ku brzegowi, przystawić, przyprzeć do brzegu, auf das Uſer zu steuern. Płynwałes dotąd, czas się mieć do brzegu. P. Kchan. Jer. 37. (czas odpoczywać). Dobrzeć to na swym brzegu w pokoiu poſiedzieć. Paszk. Dz. 56. Nayciężey na brzeg wysieść. Pot. Arg. 384. Na brzeg łodę wyciągnął. Kras. Hst. 108. (er brachte sein Schäſchen ins Trockne). Cicha woda brębi podmiwa; tiche wodi breh migu, Ger. stille Wasser sind betrüglich. Brzegowi poderwanemu nie wierz. Cn. Ad. 47. Ry. Ad.

BRZĘCZYD. - BRZEG.

179

23.

180

BRZEG. - BRZEGOWY.

5. - Płynął, płynął, a przy brzegu utonął. Oss. Wyr. (bieżał, bieżał, aż kark skręcił. Wiodło się długo, aż na samym końc omyłło go szczęście. Po długim powodzeniu źle skończył). Nad samym brzegiem stoł. Oss. Wyr. (nad przepaścią; na bardzo śliskim mieyscu; za iedną razą może utonąć; położenie iego wcale niebezpieczne). Na brzegu był, przecież co nie umarł, et war am Nande des Gračs). Nie chodził brzegiem, nie chodzi po brzegu: nie narażay się na niebezpiecznictwo, pewnieyszych się śrzodków chwytay. Oss. Wyr. - Z brzegów wylewać, z rygi wychodzić, z granic wyłepować, aus den Ufern treten, die Gränzen überschreiten, nicht in den Gränzen bleiben. Rozum niedoyrzawy z brzegów rad wylewa. Birk. Zam. 22. Za króla Achaba złość i grzechy z brzegów wylają. Sk. Zyw. 2, 193. Bardzo ci medroszkowie z brzegów wylewiały. Rey Zw. 239 b. We wszystkich rzeczach miarą chować, a z brzegów, tak w radości, iako w smętku, nie wylewać. Kosz. Lor. 15. W brzegi brać: krócić, określać, ograniczać, umiarkować, begränzen, mąřigen, bändigen. Baczność roztropną zachoway, a w brzegi Bierz ciasne płochych nadziei wybiegi. Mon. 67, 763. §. Brzeg między polami, miedza. Tr. Vind. brieg, rob, reber, meja, die Marksheide, die Scheidegränze. - §. Brzeg iakich innych rzeczy, naczyń, sprzętów = kray, okraiek, bok kończący co, der Nand einer Sache. Brzegi arkusza, książki ob: Marginesy. Brzegi u szaty, der Saum eines Kleides. Cn. Th. Filiżanki z złotemi brzegami. Mon. 67, 287. Tassen mit goldnen Rändern. Obwód liścią zowie się także brzegiem. Bot. Nar. 47. Brzegi kapelusza, die Hutkrämpen. Pierwszego kapelusza brzegi obwiste były w tę i w owę stronę, Tylko na około okrągło stoczone. Zab. 12, 73. Brzeg rowu! der Gräbentand. Brzeg wału, ściezka po nad dołem wału chodząca. Tr. der Unterwall. 2., BRZEG, a, m. Cz. Bich, miasto mocne dolnego Szląska. Wyrw. G. 237. Brieg in Schlesien ob: Brzeżanin, Brzeżanka, Brzeżński. BRZEGATY, a, e, brzegi maiący, brzeżysty, mit Küsten oder Ufern versehen; gerändert, Nändert habend. Gorące piaski brSEGATEY, Afryki. Przyb. Luz. 74. On prawą zawieszony na barce przychwyca brzegaty obwód. Przyb. Milt. 16. ('Croat. bregovit: górzyły'). BRZEGOWATY, a, e, Eccl. bреговий = берегу подобный, похожий на берег, na kształt brzegu, wie eine Küste, küstenähnlich, uferähnlich, wie mit einem Nande versehen. BRZEGOWKA, i, ż. iaskołka, hirundo riparia, die Uferschwalbe, mnieysza nieco od dymówki, gnieździ w lądach rzék. Kluk Zw. 2, 318. Vind. bregula, bergula: Slavon, brigunica; Roff. cmpřájk. BRZEGOWY, a, e, do brzegu należący, brzeżny, Ufer =, Küsten =, Nand =. Eccl. et Roff. bреговый, бережный, Slovac. břehový, břehín, Sorab. 1. břehowě. Ni wiatr zawicie, ni piasek brzegowy zasypie. Wad. Dan. 52. Küstenland, Uferland. Prawo brzegowe. Gall, Cyw. 2, 55. das Strandrecht. Liczba brzegowa. Stebel. 2. marginesowa, die Zahl am Nande des Buchs.

Dalsze pochodź: słowa brzeg: brzeżek, brzeżny, brzeżyny, nabrzeże, nadbrzeże, nadbrzeżny, nadbrzeżanin, pobrzeże, pobereże, pobrzegowy, podbrzeże, wybrzeże, zabrzeże, zabrzeźny.

BRZĘK. - BRZĘKAD.

BRZĘK, u, m. brzęczenie, chrząst, szcżek, das Klirten, das Geßlirte; Vind. brenz, brenk, Carn. wrenk; ( Sorab. I. bruß = chrząszcz, Lat. bruchus). ( Roff. брэги = gadulftwo). Usłyszałem dziwny hałaš, dźwięki, brzęk, właśnie iak łančuchy. Teat. 5, 66. Brzęk kaydan. ib. 49, 5. Bogusł. Brzęk kluczy. Ezop. 4. Biią w tarcze, brzęk głośny, po górach, skałach rozległy, daie się słyszeć. Kras. Oss. A. 2 b. Miedziany brzęk. Rey Zw. 15 b. Cczym słow brzękiem posiedzenia bawią. Pilch. Sen. list. 399. Nótę miłosnych piosnek z brzękiem arf iednoczą. Przyb. Milt. 366. Przy słodkiej brzęku arfy. Zab. 6, 385. Przystk. Po brzęku poznawiały garniec. Rey Wiz. 190 b. (ob: Próżna beczka brzmi). §.* Brzęk transl. brzęczące pieniądze, Geldgeklimper, klimperndes Geld. Cokolwiek z tey przeDAŻY nazbiera. Nie szczędzi naymnieł -sowitego brzęku, Chętnie da, kto się do niego zabiera. Chrośc. Fars. 78. - BRZĘKAC, BRZAŁKAC, BRZDAŁKAC czyn. contin., brzęknąć, brząknąć, iedutl. zabrzakać, pobrzakać dok., sprawiać brzęk; Cz. braukati, brinkati; Vind. brenkat, wrenklati; Carn. bręnkam, wrenkam; Roff. brzącать, забрzącать, брякаю, звякать; Sor. 2. schcierkotasch; Bosn. glomatati, klapitati, klapati; klitrten, ein Geklirre erregen, klimpern. Brząkać czym, brząkać na czym, brząkać w co. Nic nie umie, tylko ostrogami brząkać po ulicach. Teat. 23 c, 20. Muzykowie brząkali cymbałami miedzianemi. Budn. 1. Chron. 15, 19. Drudzy na arfach grali; Azaf zaś na cymbalech brząkał. Budn. 1. Chron. 16, 5. Słyszałem go pod oknem na czymśi brzdakącego. Teat. 30 b, 131. Czylim zaśpiewał, czym na arfie brzęknął, Sworan straipiony weftchnął, abo ięknął. Kras. Oss. G. Brząkać we dzwonek. Cn. Th. Brząkaniem probować garca. ib. - Dzwonieniem, abo iakim brząkaniem pszczoły spędzając. Cresc. 601. (Vind. klopotalstvu, ropotnia). §. Fig. Brząkać pieniendzi, dokazywać niemi, mit Geld klimpern, sich mit Gelde sehen lassen; hören lassen, daß man was hat. Czeka gospodarz, by mu za żyto Brząknął Holender złotą kalętą. Zab. 1. 189. Nar. Darmo nic, brząknąć tu trzeba. Zegl. Ad. 13. Cn. Ad. 17. Slov. za penáže slinta strila. O sobie siła trzymaią, a w rzeczy niemasz kim brząknąć. Opal. Sat. 116. keiner kann sich sehen lassen. Co przedtym tysiącami brząkałem, dzisiam w liberyi chodzić muszę. Teat. 7 d, 19. Czrt. BRZĘKACZ, a, m. BRZAŁKAŁO, a, m. brząkaiący, der Klitrer, Klimperter; Vind. brenkavez. fig. Appionna, chelpliwego literata, nazywał Tyberyusz brząkaczem świata. Pilch. Sen. list. 3, 26. - 2., BRZĘKACZ, BRZĘKADŁO, a, n. narzędzie od brząkania na strunach. Wlod. Cn. Th. ein Klimperstöckchen. W ogólności Brzękadło, naczynie brzęczące, ozym brząkaią, rozmaite, iako w gałce mosiężney; kołeczka na trzygraniстych ramionach; dremla, Ruskie blachy, klepadła, Klimperwerk, Klimperinstrumente; Boh. brčadło, chęstačka, paradło, parał, tiłterfy, Slovac. sfrtładła; Vind. bernka, shkrepetniza; Carn, ragla, tintérka; Roff. бряцало, брякушка, побряккушка; Croat. bründa, brun-

BRZEKADEŁ. - BRZĘMIĘ.

dicza, skrobotałka, skrabłyiga; Bosn. klepetałlo, naka-
ra, frricjałka; Sorab, 1. klinczajdwo. Chciały myszy
włożyć na kota obróżę z brzękadem. Zab. 9, 276. (ze
dzwonkiem, mit einer Schelle), Serenadę śpiewa gam-
rat głodny, Łącząc głos z brzękadłami dla swej du-
mney ładney. Przyb. Milt. 128. (z arłą, z cymbałem,
Harse, Hackbret, Cymbal). Coż teraz Egiptskie brzeka-
dia pomogą! Hul. Ow. 250. BRZEKADEŁKO, BRZA-
KADEŁKO, a. n. zdbrn. Co innego piśczałka, a co in-
nego brząkadelko, Włod. 228: BRZEKLIWY, BRZA-
KLIWY, «, e, BRZEKLIWIE, BRZAŁKLIWIE, przyst.
brzęczny, brzęk wydaiący, klimperig, klimpernd.
Obudzony brząkliwych dzwonów przykrym dźwiękiem.
Węg. Org. 2. - §. Bęczący, fumsend. Brzękliwy komar-
ku, wcałym moim nie postań folwarku. Zab. 9, 381,
Eyss.

BRZEMIĘ, - ienia, n. BRZEMIĄCZKO, a, n. zdbrbn.
ciężar, iaki dwiema rektami obiąć i zanieść można, el-
ne Tracht, eine Bürde, so viel sch mit beyden Armen
umfassen und fortragen läßt. Cz. brjim'e, břemeno, běc-
münfo, aut'ězek; Vind. breme, tovor, butora; Carn.
brème; Sorab, 1. bremo, briemio, bremeljo; Sorab.
2. brème, bremescho, bremuschko; Rag. bremme, brem-
meſcze, bremenak; Croat. brème, bremeleze, těrh;
Bosn. brimme, brimmose; Roff. брёмя, ени, охап-
ka, охапочка, абуза, (cf. Grae. Форма, cf. рани).
Brzemię czego, drew, słomy. Cn. Th. Tatarzy prze-
bywaią rzéki na brzemieniu iakim rózg. Boter. 166.
( Jаш fine, wiązanie). Nakładlszy chłop brzemion na
osła, wezbrał się w drogę. Ezop. 23. (pak, tlómoków,
iuków). Biaległowy porodzone nie na czas dzieci swo-
ie niosły brzemionami i ciężary. Tward. Wt. 259. (iak
tłómoki iakie). 2., Brzemię kobiece, noszenie ko-
biet, płód w żywocie matczynym, die mütterliche Bür-
be, die Leibſfrucht. Pierwszym on był zastąpieniem i
brzemieniem matki swey. Otw. Ow. 252. Z synem pod-
tenczas brzemieniem chodziła. Otw. Ow. 361. ſie gicł
mit ihm schwanger. Załąpić brzemieniem. Otw. Ow. 113.
Wstać w brzemię. M. Urzęd, 459. Postąpić w brze-
mię. Szczerb. Sax. 225. ( ciężarną zołać, schwanger
werden, Roff. бременш, обременѣла połęja.
Rag. zāchi ū bremme). W dziewiątym miesiącu za-
witaniu Cezara, Kleopatrze brzemię się podnosi. Bard.
Luk. 2, 23. (żywot rośnie). Brzemieniem którą obcią-
żyć. Otw. Ow. 375. eine schwanger; Roff. бремениш,
обремениш, obciążać; Carn. brějiti, wrejiti; Vind.
ſhroko ſtoriti; Bosn. otruhliti, natruhliti. - 3., Brze-
miona, ciężary woyskowe, bagaże, das Gepče, die
Bagage. Równy będzie dział łupu i temu, który był
w bitwie, i onemu, który pozołał przy brzemjonach.
Leop. 1. Reg. 30, 24. ( przy tlómokach. Bibl. Gd.). -
Brzemię, ładunek okrętowy, die Ladung, Schwefladung,
Zeglowanie to będzie z wielkiem niebezpieczenstwem nie
tylko brzemienia i okrętu, ale i dusz naszych. Budn.
Act. 27, 10. ( towarów. Bibl. Gd.). - W szczególności z
ciężar, właść: i niewłaść: z cokolwiek ciężkie, ciemieży,
uciemięża, eine Bürde, eine Last, etwas Drückendes,
Beschwerliches. Mannę zowią oracze pospolicie brzemie-
niem; bo padłszy na zboże wisi miód, iako brzemię,

pray ździeble albo kłosie. M. Urzęd, 446. Łotrowie ę
niepotrzebne brzemiona ziemskie. Kosz, Lor, 39 b. eine
unnługę Erdenlaſt. Brzemię to na mnie wiożyłes, zrzu-
ćić go z siebie nie moge, Gorn. Dw. 15. Kto zbywa
urzedu, ciężkie brzemię z siebie składa. Budn. Ap. 82.
Gdy tak będzie wzaiemna pomoc skoiarzona, Łacniey i
pewniey dźwiuguńemy brzemiona, Przyb. Ab. 45. Jarzmo
moie iest wdzięczne, i brzemiączko a obciążenie moie
lekkie. 1. Leop. Mat. 11, 30. brzemię moie lekkie. 3.
Leop. - W, Poſt. W. 3, 149. Każdy swe nosi od natu-
ry brzemię, Wad. Dan, 193. Tam biedy tey brzemię,
į trudów nieskończonych złożyć mamy. Tward. Wt. 90.
Bóg mię karze za grzechowe brzemię. Auszp. 35. (Sńt-
denlaſt). Kto posiąga dobra, powinien nosić i brzemio-
na. Stat. Lit. 266. commoda et onera. Nayuciążli-
wsze danin brzemiona. Nar. Hist. 4, 117. Dług ten
niosł powinność, abo brzemię na wszystkę wieś, przy-
sło zaś tego się brzemienia odkupować. Szczerb. Sax.
83. - §. W starym zakonie proortwo straszne, abo
ciężkie, zwanę brzemieniem. Budn. Jer. 23, 35. eine
ſchrödliche Prophezeychung im A. T., eine Last. Luth,
Brzemię pustyni morskiey, t. i. proroctwo na puszczą-
morską. W. Fez, 21, 1. - Leop. Bibl. Gd. BRZEMIEN-
NOSC, ſći, ž. brzemienia noszenie, zayście płodem,
ciężarność, ciąża, Rag. bremme, breghſto, Roff. бе-
ременность; Eccl. бременность, чреоношёніе, не-
праздность, непразднство, чадонócіе; Vind. brei-
noſt, noſezhnost, ſhrokuſt, ſhrozhina; Sorab. 1. ćieſc-
kożiwotności, Ger. das Schwangerschaft, die Schwangerschaft.
Ktoby niewłaſtę w czasie iey brzemienności bił. A. Zam.
194. Nie wszystkie znaki ciężarności tak pewne są,
żeby z nich zawsze brzemienność prawdziwą poznać mo-
żna. Kurop. 2, 217. BRZEMIENNY, a, e, ciężarem
obładowany, Carn. brej, wrej, Croat. brej, Boh. bte-
ž, těchotný; Roff. брёменный; beſlaſt. Szczególnie o
kobiece, brzemienna, ciężarna, w ciąży, ciężka ſchwan-
ger; Bosn. breghja, tegotna, ſababna, otruhla, natruhla;
Croat. brěja, noſzecha ſena; Rag. bréghja, tegótna,
noſſechja, prifobna, prifobniza; Vind. noshezha, shro-
ka, teshka, v' drugem paſi, nisama na sebe; Carn. no-
shězha; Boh. ſampdruhą; Roff. бременная, очрева-
мѣлая; Eccl. бременамая, брёменная; Sorab. 1.
ćieſcfohſiwotna; Brzemienna, gdy się przybliża ku ro-
dzeniu, boleie. Budn. Fes. 26, 17. Latona z Jowisza
brzemienną zołafa. Otw. Ow. 250. Skorą z nim brze-
mienną zołanie, zaraz ſtaje się wолнą. Star. Dw. 61.
Ruta niewiastom brzemiennym płod w żywocie omar-
twia. Syx. 545. Paniom brzemiennym miętki się ſtrzeda
trzeba. M. Urzęd. 210. Brzemienna była Dominikiem
Stym. Birk. Dom. 3. Brzemienną bydź; Roff. чрео-
носити. S. Fig. transl. Obietynice w nadzieie brze-
mienne, a w sam skutek iałowe. Kul. Her. 184. (cf.
Złote góry). Powietrze gorących par mnóztwem brze-
mienne. Przyb. Milt. 121. Grammat. słowa brzemien-
ne, vocabula praegnantia, które do znaczenia właści-
wego znaczenie wyrzuconego per ellipsin słowa przy-
łaczaią, n. p. boday cię! on mój rodzony, (t. i. brat).
*BRZEMIONONOSZ, a, m. tragarz, noszarz, Eccl.
бременосець, бременник, der Lastenträger. *BRZE-

BRZEMIEN. - BRZEMIONON.

184

["182", "BRZESC. - BRZEZNY.", "MIONONOSNY, a, e, Eccl. bременоносийме́нкъ, по-  \nszący brzemiona, lastentragend.", "BRZESC, ścia, m. 1. miasto Litewskie, Brześć Litewski,  \neine Stadt in Litthauen, Litthauisch Brześć. 2. miasto  \nKujawskie, Brześć Kujawski, eine Stadt in Cuiavien.  \nBRZESCIANSKI, a, ie, Brześciańskie woiewództwo,  \nnatörzy tak zowią Brzeskie Litewskie, dla różnicy od  \nBrzezkiego w Kuiawach; luboć drudzy przełań na przy-  \ndatku Litewskie. Nies. 1, 182. Brześciańscy kasztela-  \nnowie. ib. 240. Litthauisch Bresc angehend, Litthauisch  \nBrzescer, zum Unterschiede von dem Kuiavischen; doch  \nwird auch hier Brzeski mit dem Zufaše Litewski ge-  \nbraucht. Bibliia Brześka, Radziwiłowska, w Brześciu Li-  \ntewskiem drukowana.", "BRZESTAN, a, m. ob. Bluszcz poziemny, Erdepheu,  \nSlov. břećtan, Hung. borostyan. BRZESTANOWY, a,  \ne, Slov. břećtanowý ob. bluszczowy.", "BRZESZCZOT, a, m. sama główna nożowa, kordelasowa, nieoprawna, die Messerklinge, Hirschfängerklinge, ohne Einfassung. Naukać bez obyczaiów ieł iakoby noż bez okładzin, który iedném slowem zowią brzeszczot. Glicz. Wych. L. 7 b.", "BRZESZCZYC się, BRZESZCZY się, zaimk. bezosob brzask się pokazuie, es dämmert (des Morgens), die Morgendämmerung bricht an. Cn. Th. 48. (ob. świtać), Roff. jźbřežajmьсь, zабрěžjkось; Vind. bershi, se deni; Boh. rozbřeskuge se, zabřeskuge se, pocjna switati.", "BRZESZNIK, a, m. z Rusk. brzeszyt = szczekać; pies zwierzynny, gończy, ogar (ob. brzechun), ein Jagdhund. Za psa brzesznika zwierzynnego trzy ruble groszy. Stat. Lż. 396.", "BRZEZANIN, a, m. 1., nadbrzeżanin, na brzegu mie-\nszkiały, Eccl. bierожimeł, ein Küstenbewohner,\nUferbewohner. 2., z Brzegu, miała Szląskiego rodowi-\nty, ein Brieger. W rodz. żeńsk. BRZEZANKA, i, ei-\nne Briegerinn. BRZEZANSKI, a, ie, od miała Brzegu,\nBrieger =. Cz. bżejšty, BRZEZEK, źka, m. zdrbn.\nrzeczown. brzeg, eine kleine Küste, ein kleines Ufer,\nein kleiner Ränd, ein Rändchen, Roff. бережёкъ, бе-\nрежечекъ; Sorab. 1. brojś.", "BRZEZINA, y, ž. BRZEZINKA, i, ž. zdbrbn., lasek brzozowy, ein Birkengehöle, Birkenhahn, Birkenwald; Boh. březyna, Roff. березникъ, березнякъ, березничекъ, Vind. bresou liefs, wrefse; Carn. břeſſe; Croat. brezóviną; Sorab. 1. briefena. §. Drzewo brzozowe, dresno brzozowe, Birkenbaum, Birkenholz, Birken. Cz. březowj, březewka, březy; Vind. wrefovinna; Carn. breſſovina; Roff. березина. Kora młodej brzeziny ieł gładka, biała i łśniąca się. Kurop. Rosl. 2, 13. - Transl. brzezina bierze się za rózgi ku chłoście, n. p. Naylepsze na upor lekarstwo brzezina; brzezina napędza rozumu do głowy. Oss. Wyr. Birkenruthe. BRZEZINY liczb. mn., miasteczko Polskie knapy i przełdkami sławne, gdzie naywięcy sukna robią. Petr. Hor. 2, G. 3. ein Polnisches Städtchen. BRZEZINSKI, a, ie, od miaręczka Brzezin, Brzesiner =. Z BRZEZINSKI, a, ie

BRZMIEN. - BRZOSKWIN.

des Inhaltés seyn. To oni tak zgoła wykładają, iake
same słowa brzmią. Baz. Hst. 224. Dokument ten tak
brzmi. - Słowa dwóybrzmiące, dwoiako znaczące, obo-
jętne, zwypedutige Wörter. Młody daie się słyszeć ze
słowkami dwóybrzmiącemi. Mon. 74, 159. - Głoska
brzmi iak = wymawia się iak: n. p. j Francuzkie brzmi
iak = Polskie. - §. z., czyn. brzmieć, wydawać brzmie-
nie, czyli głos brzmiący, ertónen lassen, ein Getöne
hören lassen. Brzmi (ptak) dwonek. Ban. 24 b. (wy-
daie ton brzmiący, läſſt ein Getöne hören). Wyrioio-
ne pszczoly brzmią koło ula, nim się ruszy matka.
Jabt. Buk. J. z b. (brzęczą, .ſie fumſen). W prawie
ćwiczony oyczystym zwyczaiem, Brzmi on posępnym
głosem w ratuszu za naiem. Hu', Ow. 93. Nieśmiertel-
ney chwały Ja szukam, żeby mi świat brzmiał i głosił
cały. Min. Ryt. 3, 75. BRZMIENIE, ia. n. BRZMIA-
CZKA, i, ž. dźwięk, brzęk, chrząst, schmetterndes Tö-
nen, Getöne. Roſſ. звучносТЬ, звонкосТЬ. Brzmie-
nie inſtrumentów pochodzi z wzruszenia powietrza. Boh.
Diab. 60. Uderzywszy iaki ciężar o ziemię, słyszymy
brzmienie nieiakie. Rog. Doś. 1, 233. Na brzmienie gi-
tary płaſłały kupidyny. Wég. Mar. 1, 141. Mieć w u-
szu brzmienie, abo piszczenie Sien. 88. Klingen in den
Ohren. Zawsze w domu brzmiążcka, zawsze huczno,
Saus und Braus im Hause. z., Brzmienie, *BRZMIEN-
NOSC, ſći, ž. opiewania treſć, co pismo zawiera, te-
nor, der Inhalt (wie etwas lautet). Roſſ. содержа-
nie. Protokołu tego takowa iest brzmienność. Dyar.
Gr. 157. - II., BRZMIEC, brzmiał, brzmieje, brzmi
niiak. nied., nabrzmieć dok., nabrzmiwać, kontyn: pu-
chnąć, nabiegać, schwellen, anlaufen. Naczynia hemo-
roidalne, kiedy brzmieńą, tę brzmiałość hemoroidami
zowią. Krup. 2, 62. Pompey, gdy brzmią z razów pier-
si mu i kości, Nie traci swej odzoby, powagi, wdzię-
czności. Luk. Bardz. 146.

BRZOSKIEW, BROSKIEW, - kwi, ž. z Łac. brassica,
Grae. βρασχη, kapusta. Syr. 1049. Kraut, Kohl, Rag,
brosqua; Vind. brosque; Bosn. broſqua, vrasct, kupus;
Croat. zelye; Slavon. věrza; Carn. brěsqua, ohrovt;
Sorab. 1. ław. Brzoskiew ogrodna kapusta czarna,
Braunkohl. Syr. 1110. Brzoskiew pólna, dzika kapusta,
wielkierz, Ursin. Lampsana, Ackerkohl, Reinkohl, wilz-
det Kohl. Syr. 1097. Brzoskiew morska kapusta mor-
ska, Brassica marina, Soldanella, Meerwinde, Meer-
glöchchen, Soldanellen. Syr. 1117. niektorzy kicicą zo-
wią. Mącz. - 2., BRZOSKIEW, BROSKIEW, kwi, ž. z
BRZOSKWINIA, i, ž. BRZOSKWINKA, i, ž. zdrbn.
drzewo i owoc, od Perskiej ziemi zwane, Persicum
malum. Sien. 134. Cresc. 508. det Pſirschbaum, die
Pſirsche; Cz. břeſſew, broſſew; Vind. breskou, bresque,
břeſkva, břeſkovu drevu; Carn. brezkva, brezka, brěs-
qva; Croat. brezkve, brezkva; Dal, brałzkva, prąłzkva;
Hung. baratzk, barazk; Rag. práskva; Bosn. prasqua;
Slavn. briska, briskovo děrvo, septelia; Sorab. 1. brě-
ſa, břeſćižina, bripſa, pcrſch; Roſſ. бросквина, пер-
сикв, шепмалà. Brzoskwienie dwoiakie są: w jednych
mieſiwo pěſtki mocno się trzyma, te są samce; w dru-
gich gładko odstaie; a te są samiczki. Kluk Roſſ. 1,
154. Komput z brzoskwiń opiekanych. Wiel. Kuch.
359. BRZOSKWINIOWY, a, e, od brzoskwinii, pſir-

BRZOST. - BRZŐZOW.

185

ſich =, Cz. břeſſowowy, broſſowowy; Cro. brezkveni; Eech.
бросквийный; Roſſ. персийковый, Brzoskwiniowa
gałążka. Cresc. 508. Brzoskwiniowy kwiat. T'eat. 37,
148. Wino zielonawe, tego szacownego gatunku, kłó-
ry to brzoskwiniowym zowią. Kras. Podst. 1, 19.

BRZOST, u, m. drzewo, ulmus satiua, odmianą tylko
iest wiązu pospolitego, ulmi campestris. Jundz. 178.
Kluk Roſſ. 2, 36. die Garten - Ulme. Carn. barſt,
breſſt; Vind. břeſt, břeſtvu; Croat. břeſſt; Bosn. břiſt;
Slavon. břiſt; Rag. brjés; Cz. gilm, Sórab. 1. ulmowě
dřewo; Roſſ. ильемь, ильма. Brzost, drzewo bardzo
wielkie i grube, maiące pięń wysoki, a wierzchołek
okryty licznemi gałęziami. Jak. Art. 3, 155. Brzost
winem odziany. Otw. Ow. 393. (po którym się wino
pnie). BRZOSTOWINA, y, ž. brzostowe dręwno,
brzostowe drzewo, brzostowy las, Ulmenholz, Ulmen-
baum, Ulmenwald, Ulmen =; Carn. barſtje; Vind. břeſtje,
breſtouje, břeſtou lies, břeſten liefs; Croat. břeſztovina,
bresztovje, břeſchische; Rag. brjeſtovina; Roſſ. ильмо-
вникв. BRZOSTOWY, a, e, od brzoſtu drzewa, Ul-
men =, Rag. brjeſtov, brjeſtni; Croat. břeſztow; Dal.
břeſztni; Bosn. brſtov; Roſſ. ильмовий. Brzoſłowego
drzewa ieden rodzay rowsnie wysoko i szeroko, a te
pospolicie brzoſtem, drugi rodzay mnieyszy więzem zo-
wią. Cresc. 457.

BRZOZA, y, ž. BRZOZKA, i, ž. zdrob. drzewo leśne,
nieco większey, iak średnieny wysokości. Kluk Roſſ. 2,
13. die Birke, Sax. Inf. Barke, Holl. Berke, Suec.
biörk, Anglos. beorce, bire, Angl. birch, Cz. brěža,
Slovac. breža; Vind. bresa; Carn. brěſa; Croat. brez,
breza; Sorab. 1. břeſa, breſa, brěža; Sorab. 2. bráſa;
Roſſ. берёза, Берёзка; Brzoza z pośrzód muru fię ryie,
Až wierzch ku górze wybiie. Dar. Lot. 11. Przystk.
Dobra kozie brzoza. Gn. Ad. 162. (dobra koza na wrzo-
sie; dobra psu mucha; dobra Matyaszowi plotka; takie-
mu takie). BRZOZOWATY, a, e, na kształt brzozy,
do brzozy podobny, birkicht, birkenahulich, birkenartig.
Tr. BRZOZOWNIK, a, m. ob. brzozowy sok, Bir-
keu = wasser. Klecz. Zd. 67. BRZOZOWY, a, e, od
brzozy, Birken =, Cz. březowowy, Slovac. brezowi; Carn.
breſov, břeſne; Vind. bresou, bresen; Croat. bréžov;
Sorab. 1. březowé; Roſſ. березовый. Sok brzozowy,
na wiosnę zebrany, trunek niezly. Kluk Dyk. 1, 70.
(ob: oskoła), Birkenwasser, Birkenhaft, Vind. breſova
voda, Roſſ. березовица. (Cz. et Slovac. Březen, mie-
siąc Marzec, w n'emj březowa woda teče). Brzozowe
drzewo, brzozowy gay ob. Brzezina. Brzozowa hubka;
Roſſ. Берёзовикв. Brzozowa skóra, Roſſ. берécma ;
z brzozowey skóry, Roſſ. бересмяный; powlee brzo-
zową skórą, Roſſ. бересимый. Chłopiec zsiniał, ospa
się złała; wyglada, iakby brzozową skórą powleczony.
Perz, Lek. 315. Brzozowa skóra z drzewa odarta, Eccl.
skáła (ob: skała, skadłubina). Koszyk z brzozowey
skóry, Roſſ. песмеря, муязь, муязóк. §. Prze-
nosn. brzozowy sok, brzozowa wić, chłósta rózgą brzo-
zową, Ruthenschläge, die Ruthe, Schläge. Z prostoty
popisze się węglami dzieciina, až matka łaine, gromi, a
pod czas brzozowym zmywa sokiem ptrociny bez łu-
gu. Łącz. Zw. 23. Dębowa wić uczy robić; a brzozowa
rozum dawa. Rys. Ad. 11.

184

BRZUCH.

BRZUCHACZ - BRZUCHOW.

BRZUCH, a, m. *BRZUCHO, a, n. część ciała zwierzęcego, pod pierfiami, zawieraiąca kiszki i inne wnętrza. Zool. 68, Krup. 2, 12. der Bauch, Cz. brichó, brich (od branj, je do sebe pŕkrmv běre Roza). Slov. bruch, bruchó, bruch; Sorab. 1. bruch, bruch, Sorab. 2. bruch; (cf. Ger. Brußt; Lat. bruchus; Gr. βρεικω); Roffi: брюхо, урёво, умрóба, животь; Vind. trebuch, tribuh, zrevo, zhróvu, (trzewa); Carn. trebuch, Slavon. těrbuh; Dal. tarbuch; Croat. terbuh; Rag. tarbùh, vtrobba; Bósn. tárbuk, tribuk, trribuh, terbuh, cf. vet. Francon. buch, buh; Svec. Búk; Dan. Bug; Cz. báhor = brzuszyło cf. bachur). Brzuch, abdomen, idacy až do członków wrydliwych, zamyka żoładek, kiszki, wątrobę, śledzionę, něrki i pěcherz. Kirchh. An. 2. Dzieli się na wyższy, Oberbauch, po wyżey pěpka; średnie około pěpka; Mitelbauch, Nabelbauch, i niższy abo dolny, idacy až do członków rodzaynych, Unterbauch. Kluk. Zw. 1, 48. W brzuchu kruczy, kluka, warczy. Dudz. 20. Roff. ур.àmb. Gryzienie brzucha, brzuchobolenie, Croat. madron, Bauchschmerzen, Leibschmerzen. Brzuchem mówić, brzuchem mówiący. Boh. Diab. 2, 127. ein Bauchredner. Na brzuchu leżeć, twarzą na ziemi: Eccl. ниб, нийы, никомь, никомь (oppos. wznak). Brzuchem do góry leżeć = próżnować, Slovac. Prov. lahnui si na bruchó, a chrbtem sa priktit, na brzuchu leżeć a grzbietem się przykryć, maleiacere, carere lectiſterniis. - Slov. Prov. chrbtan ge l'obnu a bruchom k słołu grzbietem do ognia, a brzuchem ku słołowi, eſt fortunatus. Brzuch gruby Roff. nyó, Gall. la panse. - Ciało szarańcze wszyſko tylko brzuch. Zygr. Papr. 224. Utonał w brzuchu. Cn. Ad. 756. (kaldunowaty, brzuch ma nad miarę reszty poſtawy). Z brzuchem, iak kupcy po świecie biegaią a żebrać się niewytdzą. Sk. Dz. 597. Brzuch tłuſty, ma leb puſty. Zegl. Ad. 25. Cn. Ad. 47. §. Brzuch, żoładek, kaldun, z szczełgólnym względem na iedzenie lub żarłoctwo, Bauch, Maugen. Mięsną strawą chciwe brzucho nafasował, alvum. Zebr. Ow. 578. Tereus swe w swě brzucho vnětrzności jasuje. ib. 157. Głoны brzuch uszu nie ma. Klon, Wór. præſ. Brzuch nie słyſzy. Čn. Ad. 97. (nie słowami się nakarmi; słowa nie tuczą). Dla brzucha w ogień wleźć, dla pozywienia wielką pracę podiąć. Mącz. Póydą oni spać, brzuchy łodne maiąć. J. Kchan. Ps. 84. (mít hingrigem Magen). Co w brzuchu, nikt nie widzi, co na grzbiecie, na to wszyscy oko maią. Dwor. E. 3. Bezdenne żarłoków brzuchy. J. Kchan. Ps. 20. Gdzie są bożkowie, cośce z ich ofiar swe brzucha tuczyli. Groch. W. 17. Trudno żażyć iednego na dwoie god brzucha. Pot. Arg. 325. Z iednym brzuchem na dwoie.gody. Cn. Ad. 1350. (za ieden ogon dwie liszki. Nienasycony, wiecęy chce brać, niż udźwignie). Brzuch, wór dziurawy. Cn. Ad. 18. (zawsze potrzebuje). Gość z brzuchem tylko i z żebami, godzien siedzieć ieft z osłami. Cn. Ad. 265. (brzuchopas). Brzuchowi dogadzam. Eccl. чревоуходжадо, чревонействовшко, Gr. γασιλω, γασιμαρω, чревонействовство, Gr. γασιμαργια żarłocznosć. §. Persońif. brzuch, w. żarłoctwie zatopiony, obżartuch, ein Bauchdienet, der bloſ mit feinem Bauche beschäftigt iſt. Brzuch, běben, pijanica, utratny żarłok. Mącz. Kretenscy zawady kłamty, zły zwierz, brzuchowie leniwi. Budn. Tyt. 1, 12. brzuchowie gnuśli. 1 Leop. Tyt. 1, 12. faule Bauche. Luth.

Brzuch, wilk, rosomak. Cn. Ad. 756. §. Przenośn. brzuch, wnętrze, pękatość, opukłość dzbana, flaszy i inszych statków, miara wnetrzną, abo plac, w który się może co włać, abo wsypała. Cn. Th. 1275. der Bauch eines Gefäßes, einet Flasche, Kanne u. f. w. BRZUCHACZ, BRZUCHAL, a, m. Cz. brichać, brichać； Sorab. 1. bruchas; Vind. trebushnik, vampnjak, maſtnik, vamp; Roff. брюхавь, брюхань, пузырь; Rag. tarbucznák). człowiek z potężnym brzuchem. Kpcz. Gr. 3, p. 139. kaſdun, ein dicker Wanſt, ein Dickbauch. J co lata i co pływa, tkaliście w się brzuchacze. Brud. Oſ. C. 2. ventri dediti. - BRZUCHACZKA, i, ž. kobieta z dużym brzuchem, eine Dickwanſtige, Dickbäuchige. BRZUCHACIEC niak nied. pękacieć, grubieć, brzucha nabierać, Slovac. bruchatit; Cz. brichatj; Roff. брюхать, обрюхать, чревать, очревать; Rag. otarbùſciti; băuchig werden, einen Bauch bekommen. BRZUCHATOSC, ſći, ž. pękatość, die Bauchigkeit, Eccl. чревоношёнě, ciężarność, brzemiенноść. BRZUCHATÝ, a, e, z brzuchem wyſawnym, dickbäuchig, wanstig; Cz. brichat; Slovac. bruchat; Sorab. bruchaty; Roff. брюхаты, брюхасты, кубоваты, умробисты, чреваты, пузырь; Vind. trebushaſt, vampaſt; Bósn. tarbuscjat, trribuscjat, terbuscajſt; Croat. terbubasſt; Rag. tarbuscjast, tarbucznák; Eccl. чревиствы Człowiek brzuchaty, otyły. Perz. Cyr. 3, 179. Brzuchat, iak kadź. Mon. 70. 177. (cf. Podſedek). Brzuchata žaba. P. Kchan. Orl. 1, 169. (ropucha). Brzuchaty dzban. Fr. *§. Brzuchata klacz, z źrzebna, trachig. Gdy iuž klacz będzie brzuchata, nie trzeba ięty chować ani bardzo tłuſto ani tež chudo. Cresc. 516. *BRZUCHOBOLENIE, ia, n. bolenie brzucha lub w brzuchu, Roff. чревоболѣнě, Bauchschmerzen, Leibschmerzen. Eccl. чревоболѣми cierpieć bolenie brzucha. BRZUCHOCHODNY, á, e, na brzuchu chodzący, czołgaiący się, auf dem Bauche gehend, kriechend. Pełno wszelkich zwierząt czteronogich, brzuchochodnych i latających. Herb. Art. 130. reptilia, - *BRZUCHODOGADZANIE, ia, n. służba brzuchowi, der Bauchdienst, die Bauchpflege, Roff. чревоугодźie. Dogodzaiący brzuchowi Roff. чревоугодник, der Bauchdienet, Cz. bachornik, w rodź. żeńk. чревоугодница, die Bauchdienetinn. BRZUCHOGADACZ, a, m. BRZUCHOMOWCA, y, m. gadaaiacy brzuchem, der Bauchredner, Roff. чревоболѣмь. Zebr. Zw. 165. Zab. 13, 10. Mon. 76, 107. *BRZUCHOGRZYIENIE, ia, n. gryzienie w brzuchu, Vind. zhrevogris, zhrevobol, trod, Bauchschneiden, Leibschneiden. *BRZUCHOLUBNY, a, e, lubiacy brzuch, bauchliebend. Eccl. чреволюбивыи. BRZUCHOPAS, a, m. paszacy brzuch, żarłok, ein Bauchmäſter, ein Freſſer, Cz. brichopasſel; Slovac. bruchopas, bruchopasſel; Gość brzuchopas, bez rozmowy, z brzuchem tylko i zębami. Cn. Ad. 265. w rodź. żeńſ. bruchopajſa. BRZUCHOPASTWO, a, n. żarłoctwo, *oŕzałctwo, Eccl. чревообидěńě, чревонействовство, Bauchſutterey, Freßfucht. **BRZUCHOPLOZNY, a, e, na brzuchu się czołgaiący, auf dem Bauche kriechend. Wąż brzuchopiozny. Otw. Ow. 543. BRZUCHOWY, a, e, bruszny, od brzucha, do brzucha należący, Bauch = 3 Croat. terbaſni; Roff. брюшныи, чревный. Wewnątrz brzucha ſkóra brzuchowa, peri-

BRZUSIEC - BRZYDŁIW.

peritonaeum, die Darmhaut. Kluk. Zw. 1, 48. Myszki brzuchowe, które okolicę brzuchową otaczają. Krup. 4, 72. Pokarm gębny, zębny, brzuchowy. Zrn. Pfl. 3, 83. b. Ty lud ten do rozpuły i wygody brzuchowey wiedzies. Pimin. Kam. 302. Starał się iedynie o brzuchowe dobra. Kosz. Lor. 95. Kochają się w nieczytłości i służbie brzuchowey. Sk. Zyw. 1, 144. BRZUSIEC, śca, m. BRZUSZEC, szca, m. *BRZUSZCZE, a, n. wydatna pękata część iakiej rzeczy, wypukłość. Dudz. 34. Daś Bauchige an einer Sache. Brzusiec u palca, die Fingerkuppe. Lekarz ma wziąć prawą rękę choremu i położyć palce cztery ręki swej brzuszcze na serdeczney zyle, tak żeby pierwszy palec brzuszczem leżał podle samego źawu dłoni kości. Spicz. 209. Sien. 399. Brzuszcza u palców i nog w kąpaniu się marszcząc. Petr. Wod. 41. Już i mięso opadło, źło goła rana. Ciecze otok, spłyneły brusce. Bardz. Luk. 168. Brzusiec u dłoni, mięsiftsza wypuklewsza część, der erhabnere fleischige Theil der inwendigen Hand. Brzusiec noża, miecha, ofrza wypukle, die bauchige Schneide. (Slavon. běrrk - śpica nożna). Miecz iego tak wyhartowany, iż od iego brzuszcza Pękac muśałą ofrza i pancerna łuszcza. Przyb. Milt. 186. Lecz i tylek noża mózna nazwać brušcem, skóro on wypukły, iak n. p. u fiekiery. BRUSKA, herb, krzyż a u spodu drzewo. Kurop. 3, 9. ein Wappen. BRZUSZEK, - szka. m. zdrbn. słowa brzuch, das Bäuchchen, Bäuchelchen; Cz. brīſſo; Sorab. 2. brusſch; Rag. tarbuscjasz, tarbuscich; Bosn. trribusjak; Croat. terbuſſecz; Eccl. chrépécuse, chrépèy, желудок. Pankowie z łuſtuym bruszszkiem. Brud. Oſt. E. 10. Na opasłym bruszszu swońm. Teat. 35, d. 82. Szor lisów, brzuszków. Ern. 1471. BRZUSZNY ob. Brzuchowy. BRZUSZYNA, y, ž. biedny brzuch, ein elender armſeeſiger Bauch. BRZUSZYSKO, a, n. niekładny, nieſoremny brzuch, ein ungeschlachter Bauch; Bosn. trribuscinca, veliki tribuh; Rag. tarbuscina; (Roff. брюховина = żoładek przeżuwaiących).

BRZYD, u, m. obrzydliwiej, brzydota, paſkudność, sromota, das Häſſliche, Ekelhafte. Ofhariąć Chryſtusa, krzyżuie go z żydy, Łakomſtwem, wszeteczeuſtwem i inſzemi brzydy. Pot. Pocz. 429. BRZYDAL, a, m. człowiek brzydki, ein Häſſlicher; Roff. měrzańcyb. Ten brzydal, gdyby snop grochowin. Teat. 52, b, 7. Cz. ohawnj. (Cz. břidil = zgubiciel, niszczyciel). BRZYDKI, a, ie, BRZYDLIWY, BRZYDNY, a, e, brzydko, Brzydliwie, Brzydnie, przſth., mierziony, omierzły, haſſlich, garſtig, abscheulich, ekelhaft, scheuſlich; Cz. ohawnj; Slavon. měrzak, ruxan, opáki, nágěrdan; Croat. růsen; Vind. grosliu, gnufiſtliu, gerd, sporn, ſkurn, oftuden; Carn. gěrd, gerdin, gnusné, spůrne; Sorab. i. roſny, rožné, tamanité; Roff. aурны, мёрзкий, мёрзочный, брезгливый, тадакий; (Cz. břidny = acutus, optimus; Slovac. britſch = auſterus: Carn. britke, britkótne, amarus, acerbus, acutus cf. Gr. βρίσω, Vind. britek = amarus. Vind. brietki = asper, durus; Vind. britko, britku anxius těſkny. Rag. brijdki, brijtki; Dal. bridak; Croat. bridek; Bosn. bridak, glját; Jſtal. brusco = Lat. acer, acerbus, acutus). Brzydka był, iak diaboł. Teat. 30, 36. Wrzody i choroby brzydliwe a mierzione należy zakrywać. Gliczn. Wych. G. 4. b. Niebiosa nie żą czjeże przed oblicznością bozką; tym więcej obrzydyw Tom. I.

BRZYDNĄC - BRZYDOTA.

183

a nieużyteczny człowiek. 1 Leop. Job. 15, 16. brzydki, 3 Leop. ib. Pyszny każdemu się przykrzy i bogu ieſt brzydliwy. Biat. Pofl. 161. (iſt dem Herrn ein Greuel). Nic nie ieſt milszego człowiekowi, iako światłość, a nie brzydliwszego ani szkodliwszego, iako ciemności. W. Pofl. Mn. 252. Po téy zbrodni król mężobýca wszytkim Poddanym stał się przemierzły m i brzydkim. Groch. W. 265. Rzuci się nań swojemi uſły brzydliwemi. Kraj. Chim. B. 2. b. Swe ięzyki brzydliwe Wprawią w uſtawiczne swary niezgodliwe. Otw. Ow. 232. Nie była brzydnieysza porażka nad tę tam. Fal. Fl. 26. Jakżem się brzydko oszukał. Teat. 7, 92. Wcale faſszywą mu dałs nowinę! brzydkoſ się zawiódł. Teat. 48. 15. BRZYDKOSC, BRZYDLIWOSC, BRZYDNOSC, ści, ž. mierzjoność, obrzydliwość, die Häſſlichkeit, Garſtigkeit, Abscheulichkeit, Ekelhaftigkeit, der Ekel; Cz. ohawnoſt, ohawa; Dal. gardnoszt, gnufsota; Croat. merszkocha; Vind. gerduſt, grosliuſt, oftudnuſt, spornuſt; Carn. gnufia, gnusóba, ofſtudnoſt; Roff. брезгливость, гнусость, ду́рносْтъ, дурно́та, мěрэосْтъ, сквěрносْтъ, скверно́та, приторносْтъ; Eccl. гнусъ, гнусность, скӳка, (Cz. břidſtoſt = oftrosć; Vind. britkuſt = a, gorzkość, b, těſknota; Carn. britkuſt = gorzkość; Croat. bridkocha, bridkoszt = oftrosć; Bosn. bridkoſt = mordacitas; Eccl. брйдосْтъ, осцропْсъ куска, горесْтъ, острожеу́чіе acrimonia). Słodkość tych roślin czyni brzydkość żołądkowi, a tak i wracanie. Spicz. 158. Niepojęta imienia chrześciańkiego u Turków brzydliwość. Kłok. Turk. 37. (ohyda, ohydzenie). Zawsze się brzydźił mówić z białogłowami, i tak od nich uciekał, iakby miał iaką widzić ie brzydzoną brzydkość. Wys.Al. 51. W brzydliwościach dusza ich kochała się. Budn. Jes. 66, 3. (w brzydkich poſlepkach, Greuelthaten). Wspomnienia niegodne brzydkości Nerona. Sk. Dz. 67. Brzydliwości Egiptskie będziemy ofiarać Panu? W. Exod. 8, 26. (obrzydliwość. Bibl. Gd. die Gräuel Egyptens. Luth.). BRZYDNĄC niak. niedok., zbrzydnąć, obrzydnąć, zbrzydźł, obrzydźł dok., mierząć, brzydkim czyli obrzydliwym się źać, Roff. aурны, поду́рны, haſſlich werden, garſtig werden, zum Ekel werden, anekeln. Požońnau niebiefkie dobra smakują, a ziemſkie brzydną. Sk. Kaz. N. 125. Kto się sobie bardzo podoba, drugim obrzydnie, Cn. Ad. 400. Potwarca się gorliwym nazywa bezwładnie, Gnušny leniuch spokoynym, że w ospałitywie brzydnie. Nar. Dz. 3, 127. Twěy cnocie miła chwała, lecz taki obrzydźły, Który ią nieprawemi oczernia kadzidły. Kras. W. 64. Modlitwa niezbożnego obrzydła będzie. W. Prov. 28, 9. (obrzydłością będzie. Budn.). BRZYDNICA, y, ž. kobieta brzydka, obrzydła, obrzydliwa, mierziona, eine Häſſliche, Garſtige, Ekelhafte. Wiem, że téy brzydnicy kochać nie będzie mógł. Teat. 55, d. 29. Może ta brzydnica ieszcze raz się odmieni. ib. 51. BRZYDNIK, a, m. człowiek brzydki, brzydal, obmierzły, ein Häſſlicher, Garſtiger, Ekelhafter. Nazywasz mnie wsztetecniką, ty koźle, brzydniku. Paſt. F. 114. Uczmy się gardzić temi brzydnikami, którzy nas tak srogo dreczą w miłości. Teat. 29, 58. BRZYDOTA, y, ž. brzyckość, obrzydliwość, die Garſtigkeit, Häſſlichkeit, Abscheulichkeit, Cz. ohawatěła, nechutenstwj; Croat. gnyusz; Vind. merkuſt, gnusnota, gnusnobſtvu). Wdziękom tylko należą

24

186

BRZYDZ. - BRZYTWA.

BRZYTWJANY - BU!

ofiary serca; brzydota zaś i zgrzybiałość niech złotkiem
naymuie sobie przychylność. Teat. 14, 103. Na cóż
We Pan tych brzydot czynisz obraz żywy? Trěb. S. M. 11.
Nie chcąc onc oczu zrazić pozorem bydźo, Bierze na fię
obłudnøy zwierzchnią barwę cnoty. Nar. Dz. 1, 57.
Gdzieź znaydź tak czarną barwę, abym dosadnie odmalo-
wał ich brzydotę! Zab. 1, 97. BRZYDZIC fię kim,
zaimk. nied. mierzić sobie, einen Ekel vor etwas haben,
etwas verabscheuen. (Cz. břiditi = a., oſtrzyć, b., niszczyć,
gubić; Vind. britkuvati = trwożyć, ſtraszyć). Cz. w oha-
wnoſti miti; Slovac. gnuſit ſi, oſſliwim sobe; Sorab. 2.
ſie žadaſch; Sorab. 1. žadwawuſo, tamam; Vind. gnuſiti ſe,
oſtuditi ſe, groſti ſe, graushati; Carn. gravsha se, gnuſim;
Dal. gnuſitilsſe; Croat. gnyusziti, oddurjávam; Bosn. grozit
se, grriſiti se, burtati se, tumbati se; Roff. брэаго-
вања, побрезговавь, гнушаься; Eccl. омражáμι,
мерацьмь. Brzydzą fię swiniami i inszemi potrawami,
które nazywaią nieczyſtemi. Boter. 227. Swięta ta rosko-
szami fię, iako zgnilym psem, brzydziła. Sk. Zyw. 2, 209.
Kliądz ci fię, ani doktor, nie ma brzydzić nikim. Pot.
Jow. 2, 24. Co za nadgroda? kto długo świat widzi,
J on fię światem, i świat fię nim brzydzi. Zab. 13, 220.
J ci nawet brzydzą fię krzywdą, co łań czynią. Min. Ryt.
4, 15+. Panicz ten bardzo fię brzydzi pieniędzmi. Boh.
Kom. 4, 86. (nie zbiera ich, owszem trwoni). Jużcito
żyć po pańku i iabym lubiła, i iabym fię STOIAMI, ba-
lem nie brzydziła. Teat. 48, b. 14. (nie zrzekabym fię
ich). *S. Nawrócony sam szedł do sędziego pogańkiego,
przed nim fię Mahometem brzydził, i ściętym zolał. Sk.
Dz. 802. (przed sędzią oświadczył swoje obrydzenie
Mahometa). - Brzydzący fię czym Roff. брэагу́нъ,
w rodz. żełk. брэагу́нья. - BRZYDZIC co sobie lub
komu czyn. nied., zbrzydzić, obrzydzić dok. hydzić co
komu, obrzydłym czynić, einem etwas vereſeln, Abscheu
davor erwecken, zum Ekel machen, als ekelhaft und häſſ-
lich vorstellen. Niepodobnie go sobie brzydzi. Otw. Ow. 86.
Zbrzydzony: którym fię brzydzą lub którego sobie brzy-
dzą, verabscheut. Który zdepce to prawo, niech hędzie
i od bogów i od ludzi zhrzydzony. Fabl. Tel. 154. - Brzy-
dzenie fię czym, Brzydzenie sobie, Brzydzenie zbrzy-
dzenie, Obryzdzenie - mierzienie, obmierzłość, wſtrał
od czego, der Ekel, der Abscheu; Slovac. oſſliwieni;
Sorab. 1. žadwaweno, zdrbn. žadwawenczko; Slavon. gér-
ſtanje; Vind. grosa, oſtuda, gnusnoba, gnuſitnoſt; Roff.
ме́рэ́Бн'ё; Eccl. брэаговӑн'ё, гнушо́смь. Obry-
dzenie mi ten €żłowiek sprayuie. Teat. 9, 43. Obczy-
dzenie rokoszły, nigdy nie ieſt cnotą. Zabl. Fir, 59.

2) *BRZYDZIC ob. Brędźć.

BRZYTEWNIA, i, ž. sztuciec barwierski, pokrowiec brzy-
twiany, puzdro na brzyty, Roff. бримовникъ, das
Barbierzeug, Barbierbesteck. §. Szliſiarnia brzytew, eine
Scheermessermühle. Tr. BRZYTWA, y, ž. BRZY-
TEWKA, i, ž. zdrbn, noź do golenia brody, das Bat-
biermeſſer, Scheermesser; Cz. et Slov. břitwa; Sorab. 1.
břitwa; Sorab. 2. britwei; Rag. britva; briacchja, brit-
viza; Vind. britva, briuni nosh; Carn. brytva, brytvéza;
Hung. beretva, borotva; Croat et Bosn. britva; Dal.
briacha, britvicza; Roff. брийва, бримочка, брим-
ваю (cf. Cz. bějti, běregi - brodę golić, Cz. běidky, Slov.
břitkh oftry; Vind, briti, brijem = golić; Vind. britbar,

brívez, bradobrívez = balbierz, brodogolarz; Vind. briu-
ka, briazhiza = cyruliczka; Slavon. briács = balbien;
Rag, briati, briciti = golić: Rag. brijtki = oftry; Carn.
bryti, bryem = golić; Carn. brytne, bryne tontſilis;
Carn. bryvz = golarz, Carn. britke = oftry; Bosn. britki,
bridak, osćtar, = oftry. Bosn. briciti = golić; Croat.
briti, briem = golić; Croat. bridek, britki = oftry; Hung.
beretvalni = golić; Roff. бримь, брбіо = golić; Eccl.
бримвими. cf. Angl. beart; Ger. Bart = broda). Weź
brzytwę barwierſką, i ogól sobie brodę. Radz. Ezech. 5, 1.
Jeszcze brzytwa zarosłych ſkroni ich nie znała. Groch. W.
103. Po brzytwie włosy odrątaią. Sk. Dz. 247. Pier-
wszy mech z rumiané iagody Bez pracy spędza wyo-
ſtrzona brzytwa. Pot. Syl. 44. Brzytwa bierna, co dobrze
bierze. Brzytwę wecować, przeciągać. Brzytwa dra-
piąca, drapacz, ſkrobacz, szelężna brzytwa, którą na
wſi chloſtwo za szeląg golą, ein elendes Barbiermeſſet,
ein Schraper. Balwierz go szelężną brzytwą golił. Dwor.
K. 2. (męczył go niezmiernie golać). Traſł diabeł na
brzytwę. ib. (przypowieść z ſtaroświeckiey bayki o djable
chudym pacholku, który za szeląg na tak złego barwiera
traſł, chcąc fię na mięsopuł wygolić, że ledwo doſie-
dział, cf. Traſł diabół na poganina). Jednemu szydła
golą, a drugiemu brzytywie niechcą. Rys. Ad. 17. Kchow.
61. Pot. Pocz. 197. (częfto zawadzi, co powinno po-
modz; a częfto pomaga to, po czym fię nie spodziewano.
Czego ieden i wielkiemi sposobami nie dokaże, to drugi
nie wiedzieć czym. Wann gewöhnliche Mittel nicht aus-
reichen, helfen oft ungewöhnliche. Bez brzytywo ogolić,
oszwabić, oćwiczyć, oćwiczać, bez ſulu omyć,
einen ohne Seife waschen, ihn übervortheilen. Wierz mi,
iż z panien tych każda bez brzytywo ogoli, A gdzie koło
uszczypnie, iako wrzód to boli. Rey Wiz. 31, b. Zab. 8,
121. Tonący i brzytywo chwyta fię. Teat. 49, 25.
Zabl. Amf. 47. Pot. Arg. 271. Slovac. kdo ſa topi i britwi
ſa łapá (tonący i miecza i ciernia fię chwyci; golego fię
mieca chwyta. Nieszczęśliwy odważa fię na wſzytło;
w oſtatnim razie nie brakuie fię w ratunku, dobre i nay-
przykrzezsje i nayniebezpieczniejsze ſrżodki). Jak po
brzytwach źapać. Rys. Ad: 67. Cn. Ad. 554. (iak po zły-
dlach, oftróżnie, żeby fię nie obrazić). Stać iak na brzy-
twach, siedzieć iak na brzytwach = bydź troſkliwym,
niespokoynym, łekać fię o co, wie auf Nadełn ſižen,
ángſtlich verlegen feyn. - *Brzytywo, trudności, przeszko-
dy, niebezpieczenſtwa, Hinderniſſe, Gefahren. Za krzyż
i świętą biiemy fię wiarę, Gotowiśmy iſć na brzytyw,
na noże. Fabl. Buk. L. 4. Cožkolwiek król przyrzekł za
tę bitwę, Muſi fię Roderyk nie przez iedną ieszcze do-
biać mnie brzytwę. Morszt. 188. (et muſ noch manche
Straus bestehen). 2., Brzytwa, ryba morska, novacula.
Plin. H. N. 32, 2. ein gewisser Seefisch, der Messerschis.
Cn. Th. BRZTYWIANY, a, e, należący do brzytyw,
od brzytywo, Roff. бримваньных, Scheermesser = . Oſtrze
brzytwiane. Petr. Hor. 2, H. 2.

B U.

BU! BU! odgłos bicia, uderzenia, ein Ton, den Schall des
Schlagens auszudrücken. Skoro ieno bu bu bu w běben
głośno trąci, Aliści..., Bielaw. Mysl. E. 3.

BUBA - BUCHTA

BUBA, BUBO ob. Bobo.

BUCEFAL, a, m. sławny koń Aleksandra W. dziś zuruga-
niem o koniach przerosłych, dryblasach, drabinach. Alb.
n. W. 14. der Bucephalus Alexander. d. Gr.; jest ein über-
großes ungeschlachtes Pferd; toż i o człowieku.

BUCI! wykrzyk: odgłos uderzenia o co najfym upadkiem,
Plaż! Płoł! Płuł! von einem harten Falle. (cf. puk,
buf, brzęk, płaśk!) Cz. bauch; Siegaiąc po gruszkę na
kray deski źłapię, Ta się zważyła, buch razem z drabiny
zleciałem na feb. Kniaz. Poez. 2, 182. §. Buch! odgłos
bicia kiiem i t. d. Puff! Cz. buch, buchot, bauch; Carn.
puh; Croat. bûk; der Schall von einem Schlage mit dem
Prügel u. f. w. Buch mąż kiiem po żonie, buch żona
krzeslem po mężu. Off. Str. Mon. 75, 64. BUCHAC,
*BUHAC intrans. contin., BUCHNĄC iedntrl., BUCHCIC
niedok., wybuchać, mocno wybijać, gwałtownie się wy-
łamac, o ogniu, o parach, o wodzie, o krwi, i t. d.
głosno się dobywającę, gewaltig hervor brechen, hervor
brausen; hervor płaßen; Off. płыхам, płышам,
płychn Carb. Z oczu rumaka i nozdrza ogleń zdaie się bu-
chać. Stas. Num. 1, 96. Krew bucha z tey rany i sfruży
szeroko. Przyb. Ab. 145. Gorzałka z nęgo bucha. Off.
Wyr. Běſtyi z krwią pospołu sarhatną buchaią wody
z gęby, vomit. Zebr. Ow. 101. Buchcących źarów parą
szkodzi kopeć blizki. Hul. Ow. 14. Gdybyś miłości
buchcące zapędy W lubym złączeniu wyłudzić był zdolny.
Hul. Ow. 112. Rozpuła przy winie buchacym ib. 115.
(dampfender Wein). §. Buchać co, czym, gwałtownie
tchnąć czym, hełtig auskauchen, gewaltsam ausathmen.
Techem, niby ogniem, na ten świat buchając. Wad. Dan.
149. Krwią buha to mieysce. Miaſk. Ryt. 2, 145.
Gęſty dym czarny buchał zarazę z Tatara. Jabl. Tel. 251.
(Carn. buzhati, wuzhati; Hebr. מפֶּpuaach mocno dmu-
chać). 2.) Buchać kogo, zbuchać bić mocno, kiymi,
batogami obłóżyć, einen derb prügeln, Off. bухнунь,
bухам (Cz. buſſtjim łupam, rozszczepam cf. obuch). Cz.
bauchati, bauchnauti; Croat. buhati, bubati (cf. pukać).
Buchał go, buchał, i porządnie wybuchał. Off. Wyr.
3.) Buchać, zbuchać, ieść żarłocznie, źrzeć potężnie
gierig freſſen. Przekłęty dziadu, coż tu ſtrzedz, byś
w garść nie chuchał. Aby to syn, lub dziedzic wyzwo-
leniec zbuchał. Zab. 9. 65. Jżyſk. (zjałd). Zwierzęta
żarłoczniey pokarm w się buchaią. Pilch. Sen. liſt. 2, 210.
(pochłaniająą).

*BUCHALER, u, m. materya Turecka, ein Kürlischer
Seug. Od buchaleru Tureckiego i czamletu od sztuki ...
Jnſtr. Cel. Lit.

BUCHASTY, a, e, BUCHASTO przystk., otoczyſty, szeroki,
przeſtronny, worowaty, że się wzdyma i torby się robią,
baudig, ſaſzig, ſehr weit und ſeltig; Koff. boczynny,
cymobąmny, měbkomamny; Croat. zaviat). Suknie
miał buchałe. Mon. 68, 221. Towarzysz pancerny,
opasany pod brzuch, kuso, buchało, dźwigał miecz u ko-
lana. Kras. Pod. 144.

BUCMICC ob. Buchač. *BUCHHALTER ob. Pisarz.

BUCHTA, y, ž. woda, która się wdarła w ziemię, whrzeże,
die Bucht, Bay; Sorab. 2. buchta; (Sorab. 2. buchti—hur-
ty); Sorab. 1. bordło; Roff. büßma, эвабодь, лимань,
взмөрбө. Buchta bywa za cyplem, t. i. woda ta, która
w ląd zachodzi. Magier Mškr. Jeſt w krzywy łuk Ae-

BUCHTOW. - BUCZNO.

187

mońſka buchta zawiniona, sinus Haemoniae. Zebr. Ow.
274. 2.) Buchta okrętu, bryki, sztuki niby brzuch ich źkła-
ńace. Tr. die Bauchstücke eines Schiff’s u. f. w. 3.) Buchta, po-
tężay kawał chleba lub ciaſta na chlěb i. t. d. ein groſſer
Knollen 3. B. Brot. Cz. buchta, buchticka, gatunek po-
trawy z mąki, eine Art Meßhuseife. Wieśniacy buchty
rodźdele drożdżami, to ieſt ciaſto w wielkie sztuki toczą
i w ukropie warzą, a potym sěrem tartym potrząsają a ma-
ſlem rozpuszczonym polewiają. Syr. 949. BUCHTOWAC
intrans. nied. wyraz maytkowski, das Schiff ziehend um
eine Bucht herum kreifen. Buchtowanie, hałkowanie,
kołowanie, kiedy flisy w trylu idąc na poborzną natra-
fiają rzekę, albo na iaką odnogę, to w kolo idąc ciągnąć
muszą. Haur. Ek. 175.

BUCIC ſie, zaimk. nied. butą ſie unoſić, pyszno ſie chelipć,
pysznić ſie, kokoszyć ſie, ſich brüſten, prablen, ſtołzieren,
(bič thun): Roff. kuchnibьс, возкичьс, спец-
bičьмьс. Lepszy kto pracuie a ma doſiatek na wszyrkim,
nižli on, który ſie buci a potrzebuje chleba. Leop. Syr.
10, 30. (który ſie chlubi. Budn. - Bibl. Gd.) Nie słucha-
liście mnie; ale bucąc ſie pychą, weszliście na górę.
1 Leop. Deut. 1, 43. (zuchwaliwszy ſie. Budn.). Gdyś
ſie bucił, a burzył przeciwko mnie, pycha twoia weszła
w uszy moie. 1 Leop. Yes. 37, 29. Buciła ſie liszka
przed kotem, iż miała wiele rozumów. Ezop. 46. Ta
wielkość ludzi, którą ſie ty bucisz, srogim nieprzyjaie-
lom chcesz bydź, ſtrachem tobie samemu bydź może.
Gorn. Sen. 467. Ktokolwiek ſie z tego buci, że biało-
głowie zwiódł, srogić karanie zaſużył. Gorn. Dw. 272.

BUCIEN, - ćnia, m. ziele, woszczyca, zurnica, Lіsnaga,
gingidium, das Fraßamkraut. Syr. 1198.

BUCISKO ob. Bóciſko.

BUCZACKI, a, ie, m. BUDZACKI, Tatarſki, należący do
iedney z trzech pryncypalnych ord Tatarſkich, Budżacką
zwaney, Budżakifisch, Tatarifich. Koń przedni Buczackiego
ſtada. Klon. Wor. 20, ob. Budziaki. BUCZACZ, a, m.
miaſto w Woiew. Podolſk. eine Stadt in Podolien. Dyk.
G. 1, 103.

*BUCZE, a, n. buczyna, drzewo bukowe, Búchenholz,
Búchen. Leśny mu prowent pokazał z dąbrowia i buca,
Potyią na tym wieprze, kiedy ie tam wpędzi ... Pot.
Fow. 109.

BUCZEC, 1.) BUCZNIEC niiak. nied., zbucznieć dok.,
próchnieć, *verbutten, morſch werden, ſaulen. Drzewa
świeże od rdzenia poczynaią bucznieć. Cresc. 53. Macica
winna, gdy iuž więccey sily nie ma, buczniecie dla sucho-
ści i zimna w niey paniącego. ib. 71. Góny do ogrodów
nie ma bydź wyschły a zbuczniały abo zetłaly, tak żeby
ſie w proch ziemny obracał. Cresc. 76. Pospolicie rzeczy
fkrycie włożone bucznieią. Kosz. Lor. 100. *Gałęzie
gnoiem przytrząsnione, psuie ſie, próchniecie albo bucznieie.
Cresc. 151. 2) BUCZNIEC niiak. nied., zbucznieć dok.,
buty nabywać, bucznym ſie źawać, pysznieć, źtołz und
eitel werden. Biada tobie o hardy, któryś zbuczniał od
zwyciężtw geſtych. Birk. Ek. G. 4. b. BUCZNO przystk.
pyszno, chelipwie, prabierisch, źtołz. Dla czego tak
buczno Turcy, i dla czego bać ſie maią Polacy! Birk.
Chod. 16. Sulla z taką zgraią i tak buczno chodzi. Pilch.
Sall. 327. Buczno kaže. Cn. Adu. 49. nos wyżej gęły
nofi. - §. Buczno, paradnie, przepyznie, z wielkim zty-

24 . .

188

BUCZNOSC BUDA.

BUDARZ - BUDOWAC.

tkiem, Jururiós, verschwenderisch, prächtig, mit großem Aufwande. Buczno sobie poczynaią, a potym do nędzy przychodzą. Budn. Ap. 89. Nie tak się buczno w Rzymie niewiały sroily. Jeż. Ek. G. 1. Wjechało ich pięćdziesiąt w miało buczno. Stryik. Henr. A. 3. Pięknie, buczno i pierno; teraz leżysz w błocie. Werszcz. Regl. 84. Buczno żyć, niebezpiecznie. Petr. Hor. 2, B. 2. Głupi, kto chce mieć kredyt przez same wykręty, komu buczno w czuprynie, chociaż zimno w pięty. Nar. Dz. 3, 125. Buczno, a w pięty zimno. Cn. Ad. 49. Zegl. Ad. 25. Buczno, a w mieszkku pufto. Cn. Ad. 49. (mina gęła a grosza pasz. Fantazya pańska, a chudy pachołek, Slovac. pichá na ulici, a howno w truhlici; Vind. vasha gnada kruha strada). S. Obficie, dośćatecznie, reichlich, im Ueberluß. Ja was zachowam, ieść buczno przyniosę. Jabl. Ez. 103. BUCZNOSC, śi, ż. pycha, zuchwałość, chelpa, der Stolz, der Uebermutt. Aby wam bóg serce miłosne sprawował a buczności ciała. Gil. Poſt. 48. **BUCZNOSZUMNY, a, e, butą odęty, aufgeblasen, hosfartig, kohligerend.** Upadkiem niech bóg ſkarze bucznoszumne głowy, Hardym karki złomi, nad pychą aurowy. Groch. W. 141. BUCZNY, a, e, buty pełen. odęty, chelpliwy, wylafawy, stolz, hosfartig, eitel, prahlerisch. Buczny i niemądry, umiety się w szczęściu unizarć. Sh. Dz. 16. S. Przepyszny, szumny, ze zbytkiem, Jururiós, prächtig, koſſbar. Zaden tam nie chodzi w sukni buczniezsey, iedno wszyscy iednako. Star. Ref. 27. Prawo broni zbytnich ubiorów bucznych. Peſr. Ek. 75. Pod czas gdzie suknia podleysza, tai się szata buczniezsza. Cn. Ad. 872. (mina rzadka, serce młżeń. Na spoyrzanie trzech nie umie zliczyć, iednakże w głowie tego).

BUCZYNA, y. ż. bucze, bukowina, bukowy las, bukowe drzewa, Büchen, Buchenholz, Buchenwald. Z buczyny, byleby była iędrzna, nayprzedniejsze miewają materyały. Haur, Ek. 178. 2.) Buczyna, bukiew, owoc drzewa bukowego, die Bucheichel. Wieprze karmią się żołęzią, buczyną. Kluk. Rosl. 3, 241. 4.) Botan. Buczyna, ziele, ob. żórawie iagody.

1.) BUDA miało ob. Budzyn.

2.) BUDA, y, ż. BUDKA, i, ż. zdbrn., iakakolwiek klicianką z desek, na schronienie, n. p. paſterſkie budy, budy dla psów; kramarſkie, iarmarczne budy, kramnice; budy wieſkie, chałupy, chaty chlopskie, eine Bude, in det allgetheinsten Bedeutung, eine Hirtenbude, Wächterbude, Hundebude, (Hundhaus; ) Jahrimaſbude, eine Hütte, Bauerhütte; Boh. bauda, budka; Sorab. Ł. buda; Roff. býdka ( = szylerhauz ); (Holl. boede, bode; Jsl. bud, bu; Dan. bod; Gall. boutique; Lat. med. buda; Graec. Φάρνη; Hebr. נַבְעַת ( - domus, sedes cf. Ger. Gebäude, Bauten). Na rynku w budec iarzyny przedawał Warg. Wal. 95. (ob. flragan, tasza; Vind. shtazuniza, shtazuna, predauzniza.) Buda w sadzie, w który iablek pilnuią. Psalmod. 74. Chrościana budka, to były marmóry ich. Rey Zw. 69. b. Nocował w lada budzie przy geſtwinie. Groch. W. 488. Do budy, gdzie są legumina, aby nie ciekło. Haur. Ek. 174. Szczeſliwy kto w krytomey budec mógi się utańić. Tward. Wt. 186. Pętno po miaſtach faſszu i obłudy, Czego nie znaią paſterſkie budy. Nar. Dz. 1, 109. Niechay nie znaią nasze wieſkie budy, Zwyczayney dworom i miaſtom obłudy. Teat. 54, c. D. 2.

J my co się radzim w proſtey budzie, Jeſteśmy równie iak i oni ludzie. I eat. 54, c. C. 2. Buda dla psa, die Hundebehütte, das Hundehaus. Na upatrzonym mieyscu poſtawi się psu od słoł okryta buda. Kluk. Zw. 1, 300. *Buda szczęścia, faryna, Gal. Cyw. 3, 162. die Glücksbude. S. Buda, budka na poiezdie, na bryczce, półkrytek, das Halbverdeck auf einem ordinären Reisewagen. S. Buda, na szkucie mieszkanie dla szypra, w który są dwa okienka. Magier M/kr. die Cazüte auf dem Gefäße. BUDARZ, BUDKARZ, BUDNIK, a, m. co w budzie mieszka, ein Budenſiſer, Ladenſiſer. Roff. sindhleub, рядович. O budarzach czyli kopaczach. Czack. Pr. 2, 199. Nay, więcej u Kozaków było ochotników, Z ſkoromosów, leśniczych, powozań, budników. Zimor. Siel. 252. (stróżów sadowych pod budą fiadywiających) - BUDOMIRCA ob. Budowniczy. - BUDOWA, y, ż. budowanie w ogólności, Bau, Baue, Bauten. Budowa rozmaita między naypierwszemi naszemi ieſt potrzebami. Kluk. Dyk. 1. 9. S. Budowa, sama szczyność budowania, das Bauen. Jeszcze ta budowa nie prędko się zakończy. Off Wyr. (fabryka). S. Gatunek zbudowania, die Bauart, die Art des Bauess, der Bau. W tym domu zła budowa; w tak okazałam zdałyby się lepsza budowa. Off. Wyr. Budowa ucha ludzkiego bardzo sztuczna, Hub. Mech. 203. S. Budowa z budynek, budowanie poſtawione, das Gebäude. Budowę te z daleka widać. Off. Wyr. - BUDOWAC czyn. nied., zbudować, ubudować, wybudować dok. ſtawić budynek, tak w ogólności, iak szczególnie z drzewa, hauen, erbauen, sowohl überhaupt, als infonderheit von Holz. Slovic. budugi, ſtawim; Boh. ſtawěti; Sorab. 1. twarici; Sorab. Ł. twarisch; Vind. et Carn. zimprati, fidati, putat; Croat. zidati; Slavon. Rag. et Bosn. zidati, graditi; Roff. создати, создати, основать, строить, строить; Eccl. зиждити, сограждати, сограждати, содѣмельствовати. Budować z muratu. Bardz. Tr. 564 Cieśla, gdy ma budować dom, pierwey go sobie w głowie ubudie. Petr. Et. 17. Euoxia kościoł budowała, a cudze wydzierała. Sk. Dz. 355. Był ieden szlachcie w Polszcze, co wszyſtko budował, zbudowawszy rozwalał. Opal. Sat. 58. Otto cesarz zbudował Magdeburg. Sk. Dz. 880. Wszelki dom zbudowan od kogo; lecz kto wszyſtko to zbudował, bóg ieſt. Budn. Hebr. 3, 4. Jeśli Jehowa nie zbudiu domu, próżno pracuią, którzy go budnią. Budn. Ps. 127, 1. Ludzie dla nas budowali; a my dla ludzi. Rys. Ad. 38. (żyła dla nas źarożytność, żymyż dla potomności). Budnią ludzie, chociaż nie dziedziczą. Pot. Syl. 135. (nie tylko na pewne źawiały). Jeden budiu; drugi psuie. Cn. Ad. 308. Co długo ręka ludzka budiu, To ogień i woda w momencie zepsuie. Tward. Wt. 42 Kto muruie, budiu, ale kto z drzewa kleci, ogien w domu nieci. Rys. Ad. 29. (kamień kamień; drzewo drzewo; drzewo próchno). Z piasku zamki budować ob. piasek. Na lodzie budować ob. lod. S. 2. Fig. wyławiać, wyprowadzać, zrobić, two rzyć, schaffen, machen, erbauen. Religia Mahometańska budowała iakieś niebo grube i cielensne. Klok. Turk. 132. Gwiazd szkoda winować, Każdy zwykłe sobie swe szczęście budować. Paſſ. F. 215. - Budować, układać, ułożyc, machen, zu Stande bringen, ſtiften. B. einen Frieden. Bisſkupi między synami Belowem, a Salomonem pokoy bu-

BUDOWAL. - BUDOWAN.

BUDOWCA - BUDOWNICTW. 183

dują temi kondycyami. Krom. 103. componunt). On, który te zbudował zdrady - Tward. Wt. 5. - Budować, zbudować, wskórać, dokazać, uskutecznić, bewitken, ausrichten. Pisaniem łagodnym unosić chciał króla papież; ale na ten czas nic w nim nie zbudował. Sk. Dz. 1095. Zaduym napominaniem nic nie mogli u królowey zbudować, proficere. Kom. 85. Naymniętszéy poprawy aż do tego czasu w tobie zbudować nie mogłem. Krom. 531. Odpisał mu prawdę mu przekładając; ale gdy nic w nim nie zbudował, puścił się pisaniem na iego radę. Sk. Dz. 1136. Znamienitszą sławę zwyciężtwo na pśm polu, aniželi insze Bolesławowi u Niemców zbudowało. Krom. 158. §. 3. Transl. budować na czym, zasadzać, gruntować, worauf gründen, worauf bauen. Upada, co się na mocney skale nie buduie. Sk. Dz. 1096. Baz. Hfl. 360. Kto o głownych rzeczach źanowi, żaluie gdy na niepewnym gruncie nowinek budował. Warg. Cez. 76. To gruntownie STO i na nim tym wszyftko się budui, iż uczciwe nie dla czego inszego w powadze u nas ieſt, iedno dlatego, iż ieſt uczciwe. Gorn. Sen. 283. 4). Moraln. budować kogo, zlepszać go napominaniem, dobrym przykładem, einen erbauen; Boh. wyſdelati, wyſdelawati; Vind. nabulshati, napobulshathi). Zywotem dobrym ludzi buduią. Sk. Dz. 1177. Wielka chwala kczyły, gdy przykładem ludzi buduią. ib. 486. Słowa, iežili się nie zgadzają z uczynkami, nic nie zbuduią. Petr. Eh. 98. Buduiący, zlepszający, etrbaulich; Vind. dobropredkladen, nabulshliu, napobulshliu. BUDOWAC się zaimk. niea, zabudowywać się, budynki dla siebie źwiały, sich anbauen, Gebäude für sich aufführen. Kto się ieno chciał budować, mógł bezpiecznie w lasach iego rbać drzewo go budynku, Star, Dw. 7¼. Kosztownie się budowali, Budn. Ap. 67. §. Budować się, zasadzać się, gruntować się, ob. wyżey pod ST. budować. §. Moral. budować się, zlepszać się napominaniem, nauką, przykładem, sich erbauen. Trzeciego dnia go w kościele znamdżią, Gdzie z roztropności iego się budui. Leszcz. H. S 546. BUDOWALNY, a, e, do budowania służacy, na budowlę zdatny, Bau =. Wielom naszym obywatelom budowalnego drzewa wcale brakuje Mon. 74, 671. BUDOWANIE, ZBUDOWANIE, ia, n. źławianie budynku, i to, co źstawiają; wyraża i działanie i samo dzieło, das Bauen, der Bau; auch das Gebäude, der Bau; Boh, źawenij; Slovac. źawenij; Sorab. 1, twarenio, twarenicjko; Vind. źidaſtvu, puvanje, zimper; Carn. sidânje, zimpr; Dal, zidanye; Croat. ztanye; Roff. создайанне, строение, со строение, создайне, создаванне, создадейне, Eccl. зиданне, сограждение, назиданне, зиждение, домоздашевство, строение, иниции. Wszystkich do budowania potrzeb nazbierał i ź starszego nad budowaniem poſłał. Sk. Dz. 262. Bisłupowi nad grobem pańkim budowanie (wyſtawianie) kościoła zlecił, aby nakładu nie żalując, wymyślne nad wszyſtkie inne kościoły budowanie (— budynek, budowlę, gmach, bazylikę) wynaydował. Sk. Dz. 198. - Budowanie, budynek, budowla, wyſtawione budowanie, der Bau, das Gebäude. Widzisz te wielkie budowania? nie zoſtanie kamień na kamieniu, któryby nie był rozwalon. Budn. Mar. 13, 1 Trzefieniem aiemi, wielkie budowania upadły. Sk. Dz. 420. Wiele pospolitego budowania poſtawił. Sk. Dz. 511. (dostów publicznych). Transl. i fig. Bóg to tak piękne

świata budowanie, niebo i ziemię dla nas źtworzył. W. Poſt. Mn. 566. Jeśli się nasza ziemna chałupa rozwali, mamy zbudowanie z boga, dom nie ręką czyniony, wieczny w niebiosach. Budn. z Cor. 5. 1. Zbudowanie mamy od boga, t. i, mieszkanie, nie urobione ręką. Wiśn. 247. Budowanie od boga, dom wiekuſity mamy. Smotr. Ek. 40. 1. Leop, z Cor. 5. 1. - §. Budowanie, budowa, sposob budowli, którym budynek wyſtawiono, die Bauart, der Bau. Pogańſkie kościoły wspaniłością budowania swego okrasy miaſtom dodawały. Sk. Dz. 345. Etyopia ma budowanie z gliny a pokryte słomą. Boter. 224. Kościoła Serapisa budowanie przepyszne było ziołota, srebra i miedzi. Sk. Dz. 324. Transl. Każdy ięzyk ma swoie własności, swój kształt, i że tak rzekę, swoie budowanie. Pir. Wym. 234. (układ, źkład). 2.) Moraln. Budowanie, zbudowanie, zlepszanie mową lub przykładem, die Erbauung, das (moralische) Erbauen. Wszystko to mówiemy dla waszego zbudowania. Budn. z Cor. 12, 21. Na modlitwy te przychodzili z wielką ochotą, z wielkim budowaniem korony wszyſtkie Birk. Zjg. 46. Budowanie się, zlepszanie się, die Selbsterbauung, die Erbauung, die man in sich selbst empfindet. BUDOWCA, y, m, budownik, który co buduiu lub wybudował, der Erbauer, der etwas haut, oder erbaut hat. Z powszechnego wzoru, który był pierwey na niebie, wieczny budowca uzynił źkazitelný świata wiserunek. Zab. 4, 27. (ſtwórcą). Budowca niebadaynych cnot. Chodk. Koſt. 5. - BUDOWLSKO, a, n. budynek wielki obszérny, gmach, ein überraschbares Gebäude. Już ich niemasz! z wielkiego niegdyś budowlaſka Leży podziwi wędwoom i wiatrom igrzydys. Zab. 12, 251. *§. Mieysce budowy, der Bauplaß, tam gdzie się buduie, Vind. zimpralishe, preſtor sa zimpranje. - BUDOWLA, i, ž. budowa, budowanie, budowania, budynki, co wybudowano; działanie i dzieło; das Bauen, der Bau; Bauerey, Bauten, Gebäude; Sorab. 2. źwarka; Vind. fidſtvu, fidashtvu, fidina, zimper, puvanje, Croat. ztanye; Bosn. graghja; Rag. graaghja, zgradda, sagrada, zidgna, zgraaghja, zidje; Roff. создайанне, создаданне, здаванне, строение, посиройка; Eccl. corragdjenne. Osobliwie Pan móy budowlą źfrasznie lub iſtawić, buduie, murnie, rozwala. Teat. 8, b. 25. Domy, magazyny, lub iakiekolwiek inne budowle. Jak. Art. 2, 87. Króleftwo to pokazuje niowiem iaką źfarżytoność w budowie murowane. Boter. 230. Wyrzućcie z ogrodów cały ten tłum budowli różnych, te obeliszki, pagody, gmachy Chínſkie. Nie szukay nawet w budowlach twoich ozdob nadaręmnych. Karp. 3, 110. §. Budowla, sposob budowani, źtruktura, die Bauart, der Bau. Anatomia daie nam poznać budowlą prawdziwą ciała ludzkiego. Perz. Cyr. 1, 11, Utwór czyli budowla ciała. Perz. Leh. 152. BUDOWLI, a, e, na budowlę, budowalny, Bau =, zum Bauen tańglich. Od drzewa budowlego i palnego. Pam. 85, 214. Bau = und Brennholz. Drzewo na budowlę Roff. строевый, раменb; Boh. źaw'ech; Sorab. 2. twar, *czambrowina. Ern. 92. - *BUDOWNIA, i, ž, układ, źstema, das System, der Bau eines Systems. Gwałtem cię z tey budowni dźwignę omamionego. Zab. 15, 83. - BUDOWNICA, y, ž, która buduie, die Erbauerinn, Bauerinn, Bauherrinn; Roff. спройме́льница, создада́мельница; Eccl. Здайемельница. BUDOWNICTWO, a, n. urząd budowniczego, lunarſto,

190 BUDOWNICZY - BUDOWNY.

BUDOWN. - BUDZIC.

das Baumeisteramt, Croat. nadděrvodelci glavarsztvo;
aedilitas. §. Sztuka budownicza, Eccl. збадчество,
die Baukunst. Budownictwo wiczesłie, Swith. Budo-
nictwo podziemne, nauka wskazująca sposoby otwiera-
nia wnetrza gór i utrzymywania łopalu. Mierosz. Mscr.
der Bergbau, Grubenbau. BUDOWNICZY, a, e, nale-
żący do budownika, Baumeister -, Bau -, Sorab. 1.
twarci; Vind, zimpraviten, fidatliu; Eccl. збадческий.
Budownicze narzędzia, abrysy. Luncheroński urząd po
Polsku budowniczy. Goł. Gor. 128 - BUDOWNICZY, -
ego, m. Substant. architekt, kierujący budowaniem, der
Baumeister; Sorab. 1. twarc; Sorab. 2. twarz; Carn.
fidavz). Sixtus V. obelisk z Aleksandryi z wielkim mi-
sterstwem budowniczych podniosł. Sk. Dz. 259. Kazimierz
był wielki budowniczy, grodów i miałeczek osadziciel. Mon.
71. 202. Zaftawszy zgotowane nawy, budowniczych po-
chwalił. Warg. Cez. 93. (die Schiffbaumeister). Wszczeg-
łności Budowniczy, *Budomirca, Rzymski aedil, der
Oberbaumeister, od starania o budynkach publicznych imię-
ma. Skrzt. P. P. 1, 213. lunar. Budowniczowie mieli
to z obowiązku urzędu swego, że zwiedzali te mieysca,
na którą się lud zbierał. Pilch. Sen Lift. 2, 413. Na
igryfskich publicznych w Rzymy sprawcami bywali bu-
downiczy krzesłowi. Min. Fars. 27. Urząd budowniczego
krzesłowego, aedilis curulis. Zab. 2, 351. Alb. Urząd
około budowania mięjskiego sprawiają budownicę. Petr.
Pol. 2. 148. §. Fig. Ruſkiey cerkwi fundatorowie i bu-
downicze. Smotr. Apol. 2. BUDOWNIK, a, m, budujący,
architekt, budający dla siebie, lubiący budować, der Er-
bauer, der baut; der Baumeister; der Bauherr; ein Lieb-
haber vom Bauen, der gern und viel baut; Boh. stawitel;
Slovac. budowatel; Sorab. 1. twarc, twarcieš, ztwor-
tiel; Vind. zimprarski, fidarski moifter; Bosn. sagradil-
lač, graditegl, zidač; Rag. zgraditegl; Roff. cozdámeš,
назидáмеš, домоздáмеš; Eccl. збадчий. здáмеš,
зиждимељ. Budownik wszytkie budowanie ma wprzód
w swej głowie, niżli ie na wierzch w skutku okaże. W:
Poſt. W. 5, 58. Fundamenta które budownik dobry za-
łożył, nie mogą bydź wźruszone. Sk. Dz. 819. Nie ka-
żydy dobry budownik, kto buduje. Gor. Dw. 584. Kazi-
mierz W. iż też był sam dobry budownik, rad to widział,
gdy kto co zbudował. Biel. Kr. 200. Konftaniyn W. pier-
wszy iawny chrześcianin i budownik kościołów. Sk. Dz.
351. §. Fig. Budownicy i naprawę kościoła chrze-
ściańskiego, W. Poſt. W. 2, 359. Biada budownikowi
klamftwa. Sk. Dz. 833. BUDOWNY, a, e, zdolny do
budowania, budowalny, Bau =, zum Bauen, Eccl.
стройальный, Eccl. здáмелый, зиждимелый.
Drzewo budowne. Swith. Bud. 14. Ješliby kto krad-
drzewo budowne w nocy... Szezerb. Sax. 521. §. Bu-
downy, budowany, z drzewa stawiony, gebaut, erbaut,
besonders von Holz. Komarze zamki te armata, żywno-
ścią i też budownemi warunkami obmocnili. Krom. 611.
propugnaculis. §. Budowny, budować lubiący, budować
zwyczayny, bauflustig, gern bauend. Kraiu tego ludzie są
ludzcy, hoyni, okazali, tylko że nie budowni. Biel. Kr.
4. Kazimierz Jagiellonczyk był nie pyszny, trzeźwy, nie
budowny. Stryk. 643. §. Budowny, budownie, przyst.
dobrze budowany, lub zabudowany, wohl gebaut, gut
angebaut. Miałeczkaby nasze budownieysze były. Star.

Bot. B. 2. b. W kletkach niebudownych daleko od siebie
mieszkiwali. Krom. 10. Miała i zamki budowne Polo-
żyli z ziemią równe. J. Kchan. Ps. 117. Kościoł pokoiu
w Budowie był naywiększy, naybudownieyszy, naybogat-
szy. Sk. Dz. 97. Jgrią z popiołami wichry niehamowne,
Gdzie wprzód liczne wše flaty i grody budowne. Nar. Dz.
1, 57. W Gdańsku dosyć ieſt kościołów i klasztorów bu-
downie murowanych. Cwagn. 369. Budowny Upsal. Zbił.
Dr. F. §. Transl. Kształtny, układny, krasny, ozdobny,
wohl gebaut, wohl geſtaltet. Te były sztuki, któremi ty-
ſiąc serc pozyła, J owszem miec budowney gładkości,
kołremi mężne rycerze gromiła. P. Kchan. Jer. 101.
BUDOWNOSC, ści, ž. zabudowanie dobre, piękne, gu-
ter Anbau.

Dalszy ciąg pochodź. budynek, budynekzek; dobudować,
nabudować, nadbudować, obudować, pobudować, pod-
budować, przebudować, przybudować, wbudować, ubu-
dować, wybudować, zabudować, zbudować, wzbudować.

BUDUAR, BUDOAR, u, m. nowomodny makaronizm,
z franc. pokoik niewielki, kształtny, ozdobny, uſtronie
między gmachami sal pałacowych. Starzy Polacy na to
mieli alkierze, komory, ein Boudoar, ein Hiercabinett-
chen. Buduar szklni się złotem, pełno porcelany. Kras.
Sat. 81. et 39. Wapory, choroba wyższey kondycyi,
która się nie nabywa, tylko w budoarach. Teat.
20, b. 127.

BUDULEC, Ica, m. drzewo na budowlę, ein Stück
Bauholz.

BUDWICZ herb ob. Blacha.

BUDYNEK, nku, m. BUDYNECZEK, - czka, m. zdrón.,
budowanie, wyſtawienie domu, das Bauen, der Bau-
Ktoby się ieno chciał budować, mógł w lasach iego rąbać
drzewo do budynku przez trzy lata. Star. Dw. 74, §. To
co wyſtawiono, das Gebäude; Vind. fidıſtu, fidıſhtvu, fi-
dina, zimper; Rag. graaghiza; Bosn. graghja, graghjića,
graghjanje; Sorab. 1. twareno, twarencjo; Roff. et Eccl.
cmoćniće, cmoćniće. Oględować urzędownie budy-
nek. Cn. Th. 52. Budynek od lata. Tr. ein Sommer-
haus. §. Sposób, którym budowano, die Bauart. Do-
brego budynku dom, cały, dobrze budowany. Cn. Th. 52.
2.)* Budowanie moralne, zlepszanie, die (moralische)
Erbauung. Na każdym mieyscu uczćiwie ſtoycie, i bu-
dynkowi bliżnich wiernie służcie Birk. Dom. 56. BU-
DYNKOWY, a, e, należący do budynku, do budowa-
nia, do budowy, Gebäude =, Bau =. Budynkowego nie
rąbać drzewa. Gost. Ek. 161. budownego, budowlego,
budowalnego, Bauholz.

BUDYSSYN, BUDYSZYN, a, m. ſtolica Luzacyi, Bauſzen,
in der Lausſ; Sorab. 1. Budyschin; Sorab. 2. Budiſchin;
Boh. Budiſsin. BUDYSZANIN, a, m. z Budyszyna ro-
dowity, der Baußner; Sorab. 1. budyschiar. BUDY-
SZANKA, i, ž. die Baußneriun. BUDYSZYNSKI, a,
ie, z Budyszyna, Baußner =.

BUDZIAKI, ów, licz. mn. Tatary, góry Tatarſkie, die
Tartern, das Carpathische Gebirge. Jdzie król swoją
osobą w głębokie Budziaki. Susz. Pieś. 3, K. b. Pędzi
po za Budziaki pierzchliwe motłochy. Kras. Lift. 2, 28. ob.
Buczacki, Buczacz.

BUDZIC czyn. nied., zbudzić, obudzić doh., ze snu kogo
ocucać, (aus dem Schlaſe) wecken, aufwecken; Boh. bu-

BUDZIC - BUGI.

dít, zbuditi, budiwam, zbužugi; Slovac. zbudit; Bosn. buditi, zbuditi, probuditi; Vind. sbudit, gor budit, isbudyti, obuditi; Carn. wudim, budim; Croat. budit; Rag. būditi; Eccl. будим, убеждами, разбежам (cf. pědźić). Niektórych śpiących nie trzeba uderzeniem budzić, dosyć pociągnąć maluszko wezglowie pod niemi. Gorn. Sen. 388. Już słóńce ludzi do zwykłych budziło robot. P. Kchan. J. 526. Spiącego Iwa budzić. Teat. 33, d. 39. Nie budź biedy, kiedy bieda śpi. Zegl. Ad. 156. licha nie budzić, psa nie draźnić, dadź złemu pokoy, Slovac. ne zbudźag pśa, keł śpi. - Budzoua pieśń, pieśń budząca, ob. Eynał, Heynał. §. Fig. wzbudzać, zachęcać, zagrzewać, pobudzać, weken, reizen, antreiben. Roff. bōdrimy, bōdrimy. Gdy nic nie odpisywał, mułał drugi raz go innym liftem budzić, o toż go pytając. Sk. Dz. 463. Zleniałe budził. Sk. Dz. 721. Co przymierze końcem woyny ieſt u ludzi, To u tego pogańca znowu woynę budzi. Paszk. Dz. 38. Ludzkie serca okiem budzą. Wad. Dan. 217. BUDZICIEL śie zaimk. nied., obudzić śie doh., ocucać śie, ocknąć śie, aufwachen, erwachen; Vind. sbuditi se, gorsbuditi se). Gorsze, gdy śie obudzi, mnieysze, gdy śpi licho, Zabl. Amf. 60. BUDZICIEL, a, m. co drugich budzi, der Aufwecker, Wecker; Boh. budić, budjćek; Croat. buditel, izbuditel; Dal. probuditel Bosn. buditegl; Carn. budivz; Roff. et Eccl. буд者、 будущий. Budziciel, co budź, urzędnik, budzący drugich. Gn. Th. 52. W rodz. żeńk. BUDZICIELKA, i, Croat. buditeliza; Dal. probuditelica; Carn. budnica, die Aufweckerinn, Weckerinn. BUDZIDŁO, a, n. narzędźie do budzenia spiących, excytarz, der Wecker an der Uhre; Carn. budilu, Rag. budillo; Bosn. probudillo, budillo; Croat. búdilo; Dal. probudilo.

BUDZYN, a, m. Buda, miało Węgierkie, Oſen, Buda, in Ungern: Boh. Budn; Croat. budin. - Budyn od Niemców nazwifko wziął, odmieniwszy dawną swą literę a na u, to ieſt, Baden na Budę, co u Niemców znaczy cieplice abo kąpanie. Petr. Wod. 5. BUDZYNSKI, a, ie, z Budzyna, Oſner; Sorab. 1. budyſki; Slavon. budimſki.

BUF! odgłos ſtrzelania lub mocnego uderzenia. Gn. Th. 707. Puff! Puff! Paff! (ob. buch, puk).

*BUFO. 1.) *BUFON, a, m. z łac. ropucha iadowita, eine giftige Kröte. Smiertelua wina iadowitsza nad hydry i bufonów iady. Kul. Her. 62, Zaba ziemna bufo zwan. Comp. Med. 449.

2.) BUFON, a, m. z franc. śmieszek, blazen, der Bouſon, Lüſtigmacher. 2.) Miano psów gończych, ein Name der Spurtbunde. BUFONADA, y, ž. BUFONERYA, yi, ž. śmieszkowanie, ſtroienie śmieszków, das Spaßmachen. Teatr zwyczayny szkoła bufoneryi bez smaku. Teat. 32, 51. Rozpuſtne i grubiańskie bufonady. ib. 33, d. 65. BUFONOWAC czyn. nied. śmieszkować, śmieszki ſtroić, Spaß machen.

BUG, a, m. rzeka Hipanis, wszczyna śie za Międzybożem i wpada w morze czarne. Biel. Kr. 3. (ob. Bóg) der Fluß Bug in der Ukrainę. Jnsza zaś rzeka Bug wpada w Narew w powiecie Zakrocimskim. Biel. 4. der Bug in Maſuren.

BUGI, gatunek bergamotek lśniących śie, iakby były lakierowane. Ład. H. N. 3. eine Art Bergamotten.

BUGAY - BUIAC.

191

BUGAY, BUHAY ob. Byk (Roff. бурах: бак).

1.) BUHAC ob. Buchać.

2.) BUHAC, czyn. nied. ryczeć, brüllen, wie das Miub. Przemienił śie w wołu, buha z bydłem, mugit. Zebr. Ow. 45.

BUIAC, intranſit contin. wzbijać śie nad okresy zwyczayae umiarkowania, szczególniej na złą stronę, sich über die Gräzen des Gewöhnlichen, der Maßigung, wegſehen, besonders auf eine tadelhafte Art; Boh: bugn'eti; Slavon. bugnim; (Hung. buja: lascivus: bujálkodom: lasciuio; bujasag: lascivia; Slovac. buja: hircosus: Vind. obuja- ti, gorsbujati - budzić śie, Eccl. буяко, буіксмуто - vesanio; буім waryat; Roff.обуямь - zwaryować; буіспі- вовамь szaleć; буі blazen; буянимь warcholić. Bosn. bunovati - waryować. Bosn. bunovanje - waryaca). - Buia ptak: zuchwale wysoko śie wzbija i tam i sam lata, der Vogel schwingt sich keck hoch in die Lüſte, und schwebt hier und dort hin. Buia ptak, buia, po świecie tym leci, Až niespodziananie podpařł pod sieci. Bratk. G. Nie dosyć im ieſt latać, będą chcieli buiać. Pot. Arg. 167. Geß zazdrości, orzeł buia. Pot. Jow. 2, 12. (pies szczeka. słóć świec). Jako orzeł buiał, latająć wysoko. Prot. Fat. A. 2. Fig. buiać, unaszać śie, wznaszać śie, sich empor schwingen, hoch droben schweben. On co był znami wzoray, martwe w zwłokach Jeſt ciało; dusza buia po oblokach. Kras. Off. c. Zaden nie wie, gdźe buia myśلفiowiecza. Baz. Hſt. 265. Zapał umysłu, czy w wierszu, czy w prozie, Buia gdy ciepło, uſtse na mrozie. Kras, luſt. 2, 61. W młodych krew buia. Budn. Ap. 33. (burzy: śie, młode piwko robi, junges Blut rauſt, ist hißig). 2.) Bujć po iakiem mieyscu - biegać sobie i tam i sam, wałęsać śie, hin und her laufen, herum laufen, herum schwärmen, herum streichen, herum treiben. Jał śie koło niego przebiegać i przechodzić albo sobie buiać. Gliczn. Wych. H. 8. b. Wół buia wpośród zioła. Zebr. Ow. 53. Tu wonne zioła tu, rozkoszne trzody, Buiaycie sobie, gryźcie chrościk młody. Zab. 12, 307. Ja wolen będąc, raz w Sabinſkim leſie Buiam bezbronny, až do mnie wilk drze śie. Mon. 70, 532. Ja w obszarze folwarku mego buiam. Mon. 68, 130. Mnie chętka trochę po świecie pobuiać. Off. Bay. 2. Fig. transl Buiat sobie po wonnym Parnassie z Muzami. Tward. Wt. 7. Oko iéy, lubo żywe, nie buiało przecię na wszyſtkie ſtrony. Kras. Nos. 56. Byſtrosći oka muſisz w Rzymie, w Atenach, i indzie po świecie myślą buiaiąc, szukać. Orzech. Qu. 41. §. Buiać, buiać sobie, buiać śie, nied. zbuiać śie, dok. rozpuszcać śie, dokazywać, broić, hasać, hulać, rozkoszować, Carn. besłám; úppig werden, ausgetaffen feyn, auſſchweifen. Od zbytnich pokarmów ciało buia i do wszeteczeńſtwa śie ſklania. Petr. Ek. 68. Nie żeniwszy śie buiał, iako byk w oborze. Pot. Jow. 84, Bogacz ſtroił śie, buiał sobie, ſkakał, płasał. W. Poſt. W. 2, 57. Spicie na łożach słoniowych i buiacie w poſciełach waszych. 1 Leop. Amos 6, 4. (rozciągacie śie. Budn. - Bibl. Gd. ihr treibet Uebersluß mit euern Betten. Luth.). Daleko lepiey, że za życia iego sobie buiasz, bo któžby potym te błędy poprawić potrafił. Teat. 7, c. 22. Winny buia po świecie; a ten cierpieć muſi, kto ukrzywdzon ieſt. Gorn. Wt. N. 2, b. Tatarowie w Węgrzech trzy lata buiając mieszkali. Stryk. 222. Twa młodość dość

192

*BUJURD. - BUKŁ.

długo buiała po świecie. Hul. Ow. 186. Gdy się chłop zbuła, niemasz miary. Biał. Odm. 22. Wół wytuczony na żyzney trawie, Zbuiał się i zabłąkał cale. Jabl. Ez. 81. Zbuiały, zuchwale uniefiony, przesadny, łecł, úbetmuthig, übertriebcn. Zbrodnie długą swobodą wypasłe i zbuiałe, truduo podbić. Pitch. Sen. lift. 2, 141. Wymowa człeka piianego, zawikłana, błakliwa, swobodna i zbuiała. ib. 4, 71. - BUIACZEK, BUIAK, BUHAK ob. Byk.

Dalsze pochodz. buyność, buyny, nabuiać się, rozbuiać się, przebuiać.

*BUJURDAN, *BUJURDUN, a, m. z Tur. ceduła śmierci, którą od Sułtana oddaią znaczniejszym. Nał. Chod. 2, 509. Leszcz. Claff. 42. das Todesurtheil mit des Sultans Unterschrift.

BUK, u, m. Jedno » większych drzew i naypięknieyszych. Kluk. Rosl. 2, 15. die Buche, Büche, Morthbüche; Boh. et Slovac. buk; Sorab. 1. buk; Vind. bukva, boukou; Carn. buka; Bosn. et Croat. bukva; Rag. bukva; Slavon. bukva, csesmica; Hung. bikfa; Dal. brijfst; Roff. букв (Eccl. букв, conßab flet z bukowego drzewa, używany przy pogrzebach); Anglosax. boce; Holl. beuke; Suec. bok, Dan. bog; Gr. Φυγος, Lat. fagus, por. Gr. Φαγειν). Wysoka sosnia, modrzew i dąb trwały, Jawor i buk okazaly. Paſt. F. 8. Bug smagły. Miask. Ryt. 81. - Prov. Vind. Naisłkaka bukva k' svojemu konzu topar da. por. bicz na fiebie.

BUKAŁ ob. Bukłak.

1.) BUKAT, a, m. 1. byczek, ciolał, ein junger Stier, ein gröbeteß Kalb. Od rzezi płacić maią, od wolu zł. 2., od bukata zł. 3. od wieprza zł. 1. Gaz. Nar. f. 117.

2.) *BUKAT, u, m. kawał mięsa, ein Stück Fleisch. Obłężeni, fiekąc mięso w bukaty, w woyško nieprzyjiaciłkie miotali. Papr. Gn. 65. Skoro do nich wyszedł na pole nędzniaczek, Roztargan na bukaty małe Papr. Kol. S. 4. b.

BUKIET, u, m. BUKIECIK, a, m. zdrbn., z franc. wiańek, wiązka, równianka kwiatów, der Blumenfraus, das Stränschen; Boh. kńtka; Slovac. kitka, kitečka; Morav. woníčka; Vind. povojak, venshizhek, pushelz). Zrob mi bukiet z iak naypięknieyszych kwiatów. Teat. 54. 90. Bukiet ten z wonney róży dlatego mi mły, Ze go ręce Koryla Jsmenie uwily. Zab. 1, b. 73. Teraz zaniosejey ten to bukiecik. Zab. 9, 97. §. Transl. bukiet kucharski, wiązka z zioła rozmaitego Wiel. Kuch. 398.

BUKIEW, kwi, ż. żołądź bukowa, die Bucheichel, Bucheder; Sorab. 1. bukwiża; Carn. shir (cf. žér). Z dębów żołądź, z buków bukiew zbierać. Jeż. Ek. C. 4. §. Bukiew Turecka, orzech aptekarski, glans unguentaria, die Myrrheneichel, Apothekernuß. Syr. 1481. Sleszk. Ped. 409. (por. Lilch, Lilak).

BUKŁAD, BUKŁAK, BUKAŁ, a, m. BUKŁADEK, -dka, m. BUKŁASZEK, - szka, m. zdrbn., z Tatarstk. buklak, łkórzane naczynie, którym się woda wozi. Czrtr. Mśk. ein Schlauch, Wasserfschauch; Eccl. боклакъв, суленка, боклашка; Bosn. bukliča, bucciča, bardak; Slovac. budłać; (Slavon. boca, płaskia; Hung. polaszk - flasza); (Roff. баклара z naczynie o podwóynym dnie; манерка flasza wodna żołnierśka). Bukłak wody. W. Genes. 21, 14. (*sunka Budn. łagiew Bibl. Gd. por. *Suna). Trochę

BUKOLIKA - BUKSZP.

oleiu w bukłaszku. 3 Leop. 3 Reg. 17, 12. w bokłaszku. 1 Leop. ib. Nie uędzie ci oleiu w buklaku. 3 Leop. 3 Reg. 17, 14. (w łagwicy. 1 Leop. we dżanie. Budn. w bańce Bibl. Gd.) Morza doiechawszy Czechowie wody morškiey naczerpawszy w bukłaszkach, do domów zawieżli, łagunculis. Krom. 527. Nalawszy buklak wina. Sk. Zyw. 1, 275. Gościom dał wina bukiak. ib. 531. Niech się napiąą z bukłaka wody cyftey. Paszk. Bell. B. 3, b. Rychley się dowie, czym flasza śmierdzi, niżli o proftym buklaczku. Rey Zw. 104.

BUKOLIKA ob. Paſterka, Sielanka, Skotopąka.

*BUKON, u, m. z Włosk. kąsek, kęs, ein Bissen. Nie możesz tego i zgryźć i połknąć bukonu; tylkoby smaczne kąski. Opal. Sat. 75.

BUKOWINA, y, ž. buczyna, drzewo bukowe, las bukowy, Buchen, Buchenhöf, Buchengehöf; Boh. bukowj: Carn. bukovina; Rag. bukoviscte, bukovina; Vind. bukovina, bukou borsht, bukouje; Eccl. буковина. (w Nižszey Luzacy wieś Bukowina zwana, po Niemiecku Buchholz). §. Jmię własne prowincyi na pograniczu Tureckim, die Bukowine. Las ieſt bukowy, gęły, przeciągiem dwóch mil rozwlekły, Bukowiną od drzewa boczyny rzeczony. Krom. 760. BUKOWINSKI, a, ie, należący do tej krainy Bukowina; Bukowinisch. Pamiętne uprowadzenie woyłka z cięśni Bukowinškiey Stan. Jabłonow/kiego. BUKOWKA, i, ž. zieba, fringilla autumalis, w kształcie i wielkości pospłitym podobna, lecz w kolorach piękniewsza. Kluk. Zw. 2, 529. der Buchsfink, Bergsfink. BUKOWY, a, e, od buka, Buchen =; Slovac. et Boh. bukowý: Sorab. 1. buſowé; Vind. bukou, bukouſki; Carn. bukne, bukove; Croat. bukov; Hung. bikſaból; Roff. буковий. W Niderlandzie niemasz sosnowego iiodłowego drzewa; ieſt posłosze bukowego. Boter. 78. Łedź bukowa. J. Kchan. Dz. 79. Bukowa żołądź ob. Bukiew.

BUKS, a, m. z Niem. die Büchse (por. puszka) rura żelazna abo śpiżowa wewnątrz piały. Jak. Art. 3. 287. Orale, po naszemu buksy. Archel. 3, 62. die Büchse in der Nadnabe. §. Refa około czopów, rękoieści, der Reif um einen Zapfen, um einen Griff, Stiel. Tr. Refa do spałania dwóch rur od wody, die Büchse, der Reifen, der zwey Wasserrohren verbindet. Buks w młynie, der Marjenting. Schneid. 365.

BUKSOLA ob. Buffola.

BUKSOWAC czyn. nied. buksami wyłożyć, mit Büchsen wendlich verfehlen, ausbüchsen, Buchſiren. Koła powinny bydź dobrym żelazem należycie buksowane. Torz. Szhł. 28.

BUKSZDORN, u, m. ziele, rhamnus Lycioides Linn. licznik, bukszpan ościsty. Sleſk. Ped. 415. der Buchsdorn, eine Art des Kruzdorns. BUKSZDORNOWY, a, e, od bukszdornu, Buchsdorn. - BUKSZPAN, u, m. w półudniowych kraiach drzewo, u nas ogrodna chrościnka. Kluk. Rosl. 1, 272. der Buchsbaum; Boh. puchpan, puchpanček; Slovac. puchpan, zvymšelen; Hung. puszpáng; Sorab. 1. bukſowina; Dal. buſs; Vind. pushpan, pukshpain; Carn. fushpán; Croat. púspan, búsz; (Bosn. zelenika; Slavon. zelenikovo děrvo; Roff. пумпӑсъ, самшишт, самштішое дерево, зелениш'іе; Jtal. boſso; Lat. buſus, bucus; Gr. πωχος. Bukszpan bywa w różne kształty strzyżony. Karp. 5, 138. §. Transl. bukszpany, raki na kształt bukszpanu układane na przyſtawce, Wiel. Kuch. 398.

geſot-

BUKSZPAN. - BULA'

gesottene Krebse, auf der Schüssel, wie Buchsbaum rangirt.
§. Bäk rozdymany wielodziurych bukszpanów. Otw. Ow.
476. (Fletów bukszpanowych, Buchsbaumflöten).- Buk-
szpan oścify ob. Bukszdorn, Bukszpan ołowaty, ono-
pyxos Plin. H. N. 21, 16. Hauhechel, Westerreichisches
Aglarkrant. Cn. Th. BUKSZPANOWY, a, e, od buk-
szpanu, Buchsbaum =; Boh. puszpanowh; Croat. puszpa-
nok). Tablice bukszpanowe. 1 Leop. 4. Ezdr. 14, 24.
Barwa bukszpanowa. Birk. Chmiel, B. 4, b. Flety buk-
szpanowe. Kluk. Dyk. 1, 90.

*BUKSZTAB, u, m. z Niem. der Buchstabe, głoska, litera, czcionka. Hor. 2, 157. Nar. Chryftus nie chce, aby i kréska i naymnieyszy buksztab z zakoru miał zginąć. Budn. praef. Roff. бұква.

BUKSZTELE, -ów, licz. mn. obłąki z tarcie, formy w m-
rowaniu, Roff. krumkało, z Niem. das Bogengestelle,
das Bogengerüste, die Bogenlehre, der Lehrbogen. Są to
niby półkręgi zbite z pewney liczby tarcie, na ktorym
muruie się sklepienie. Jak. Art. 3, 287. Switk. Bud. 29.
§. Buksztele, wieże na walcach lub kołach, które u da-
wnych podmykano pod mury. Nar. Hfl. 2, 183. die be-
weglichen hößernen Thürme bey den Belagerungen der Al-
ten. BUKSZTELUNEK, - nka. m. złączenie dwóch buk-
sztelten spodem legarami a wierzchem łatami, Jak. Art.
3, 287 die Verbindung zweyct Lehrbogen.

BUKSZTYN, a, m. kamień palony, cegła, z Niem. der
Backstein. Buksztynów dwa, do pieców, każdy ma wgrubsz
całów 10. Os. Zel. 46.

BUKWICA, y, ž. ziele; bukwica czerwona, Betonica,
die Betonie, do herbaty pożyteczne, ziele. Kluk. Rosl. 2,
212. ( Boh. bukwite 1. bukiew 2. betonica; Slovac.
bukwice bukiew; Slavon. bukvica; Carn. patoněka; Rag.
bōkviza, pàsquiza plantago; Bosn. bukviča, bokviča
plantago; Bosn. sarpaç, srripaç = betonica; Sorob 1.
těżatźk; Roff. буквица. Bukwica ieſt tak wielkich enot,
iż w przysłowie Włochom przyszła, gdy kogo wychwalai:
ty masz więcej enot, niż bukwica. Syr. 1250. Turecka
bukwica ob. Lilchowe iądrka. Sien. 593. Bukwica bła-
paraliżowe ziele, Pierwiosnka, Primula Veris; Boh. hſla
bukwice, Syr. 1423. die Schlüsſelblume, weiße Betonie.
Bukwica wodna scrophularia Linn. der weiße Nachts-
schatten, die Wasserbetonke. Syr. 1252. BUKWICZANY,
a, e, należacy do bukwicy, od bukwicy, Betonien =.
Eccl. буквичный. Bukwizcana wódka. Sien. 256.
Bukwiczany proch padającą niemoc uzdrawia. Urzęd. 53.

BUL! BUL! blu odgłos tégiego lykania, cecha piai-
ntwa, Gluſſs gluſſ! chluſſ słuſuſ! Oy dewotki od wodki,
nie zaezynaycie modlitwy z wzdychaniem na gorzki bul!
bul! bul! bul! Mon. 75, 200. (Roff. булы odgłos wrzącey
wody, буłkнутъ glukać, belkotać (.

1.) BULA, BULLA, i, ž. BULA, y, ž. *BOŁA, Lat.
med. bulla, z wydatna pieczęć; stąd bula papiczka, Vind.
papeshovu pismu; die pábſtliche Bulle, wyrok, dekret
papiezki w rzeczach duchownych. Kras. Zb. 1, 174.
Boł, liftów, przywileiów dosyć, któremi się lepiey kładow
ubiera, niż w pancerze. Rey Apoc. 80. Bły papieżów
o krwi pańskiey. Sk. Dz. 755 Bula; ib. 666. §. Złota
bulla, naypierwsze prawo rzeszy Niemieckiey, od złotey
puszki w否corey zanżyka się wisząca pieczęć. Wyrw.
6. 252.

Tom I.

BULA - BULAW.

195

2.) BULA, y, ž. chleb okrągły duży, ein großes runde
Brot. (por. Ger. Beule guz, Boh. banke; Carn. bula).
Chleby, nie tylko okrągley, iako buły, ale i podługo-
watey, albo inakszey formy, według zwycząi miaſt,
rozmaite bywaią. Pimin. Kam. 147. (ob. bochen, of.
bułka). Przysth. Jeſt krumka chleba, a na cóż mi buły?
Kchow. 63. (kiedy dosyć, po cóż nadto?). §. Buła,
chleb obroczy, panis salarius, annona salaria, diurna,
hebdomarica vel menſtrua sacerdotum. Cn. Th. das den
Priestern zugemessene Tagebrot. Kanonik muſi łybić,
ieśli chce ieść bułę. Stryk. Turk. H. 2. Których przedtym
zdobiły pompy i infuly, Dyszą w pęciech Tureckich, nie
idą im buły. Paszk. Dz. 51. §. Buła, grundychwał,
grundal, basałyk, nieokrzesany, ein schwerfälliger unge-
schliſſener Mensch.

BULANY, a, e, tylko o koniach się mówi, małci płowcy,
fahl, falbe (von den Pferden). Roff. буłаный, соловый;
Slavon. vugásh.

BUŁAT, u, m. Roff. буłám błał, der Stahl. Puklerze
z szcзérego bułatu, Pot. Pocz. 328. z Tatarſk. = 2.) szabla
z głownią szeroką; błał wypolerowana aż do przezierania
ſię. Cztr. Mjkr. miecz Perski, abo szabla Turecka. Mačz,
ein orientalischer Sabel von feinem polirten Stahle. W ogól-
ności: miecz, das Schwert. Jawna już, co świadomo tu-
tecznemu światu, Oddaiąc dług oczysznie, przytłepił bu-
łatu, Pot. Arg. 226. Gdzie się podział Rzym sławny,
co dzielnym bułatem Podbił wszyſtkie narody i całym
trzaſł światem. Dmoch. Sąd. 78. BUŁATNY, a, e,
z bułatu, z Stali, Stalny, Stalowy, von Stahl, Stäflern.
Bułatne zwierciadła Radz. Exod. 38, 8. (miedziane. Budn.).
Gdy żołnierz bić się niechce nie naſiecze Sam pałasz, ani
bułatowe miecze. Chrość. Łuk. 150. Bułatowa tarcz.
Leszcz. Cl. 55.

BUŁAWA, y, ž. z Tatarſk. (cf. Buła Ger. Beule); Eccl.
bухавá claua ferrea longo manubrio; Roff. бухава,
żelazna lub z inszego kruszcu niby to laſka, po końcach
pękata, der Streitfolben. (por. buzdygan). Croat. kihacha
Dal. tolyaga; Sorab. 1. heya. Ziele palecznik ma pa-
leczki iako buławy. Syr. 881. Fig. Dalem chłopięciu od
kapłuna kolanko; a ten wſkok: Tatufiu, mam ia, mam
buławę, i kołała po ſtole tą buławką. Pot. Jow. 151.
(Bulawy dawny gatunek Roff. pernamá). 2.) Bulawa
u Polaków, znak władzy hetmańkicy. ſez. Wyr. Jak
nikomu nie wolno było używać buławy, okrom samyma
hetmanom; tak też nikomu z woſykowych niegodziło się
używać buzdyganu, oprócz rotmiſtrów, poručników
i chorążych. Cztr. Mscr. (ob. hetmańška klawa. Tward.
Misc. 44. et 47. polna klawa. Chrość. Fars. 156. Chrość.
Luk. 206. Metonym. buława, hetmańſtwo, komenda
hetmańška, urząd hetmańſki, das Feldherrencommando,
die Feldherrenwürde, das Obercommando. Są tacy, co
nad wszyſtkie szczęście poczytaią Dopiąć buławy, to ieſt
dopiąć hetmańſkiego urzędu. Opal. Sat. 121. Zazdrość
ku tey buławie abo piecząci mierzy. Birk. Zam. 36. (jak
bula za urząd hetmańſki, którego ieſt zaszczytem, tak
piecząć za kanclerſtwo, laſka za marszałkoſtwo się kładzie).
Reimenta Wielkiey i Polney buławy. Skrzet. P. P. 1, 177.
Poszło pod buławę iego woſyk Albina. Pilch. Sall. 194.
BUŁAWIC intranſit. contin. hetmanic, przywodzić, do-
wodzić nad woſkiem, Feldherr ſeyn, das Feldherrnsom-
25

ngy 4

BULECZKA. BULLION.

wando führen. Buławił na mieyscu Sahaydacznego Bore-
dawko. Nar. Chod. 2, 380. BUŁAWKA, BUŁAWECZKA,
i, ż. zdrbn. mała buława, ein kleiner Streitkolben, ein
kleiner Commandostab. (Roff. булавка = śpilka). Transl.
Dałem chłopieciu od kapłuna kolanko, a on po stol
kolatał tą buławką. Pot. Jow. 151. (dla podobieństwa
w kształcie). Na poznanie odmian powietrznych, każ
robić w hucie szkłanney rurkę, z gałką na wierzchu zam-
kniętą, na kształ buławki. Solšk. Arch. 192. *BUŁA-
WNIK, a, m. 1. **BUŁAWONOSCA, y, m. **BUŁA-
WOWŁADZCA = noszący, władający buławą, hetman;
der den Streitkolben führt, der den Commandostab führt,
der Feldherr. Nie mógł znieść bulawnik, maiąc fię za
pierwszego z urzędu, takowego poniżenia. Ufl. Konfl.
2. 14. Buławonośca. Otw. Ow. 604. Buławowładzca Te-
zeusz, że zawsze z buławą chodził. Otw. Ow. 277. der
Keulenschwinger. 2.) Botan. bulawnik ob. pałecznik, że
pałeczki iego iak buławy. Syr. 881.

BULECZKA ob. Bulka.

BULGARCZYK, a, m. BULGARZYN, a, m. Croat. bûl-
garin; Carn. bulgarin; Slavon. Bosn. Dal. bugarin, bu-
gar; - z Bulgaryi rodowity, der Bulgar. Bulgarowie.
Solsk. Arch. 81. Ten metropolita rodem był Bulgarzyn.
Stebel. 38. BULGARKA, i, ż. z Bulgaryi rodowita,
die Bulgarinn; Croat. bulgarka; Dal. bugarka, bugar-
kina. ( Bosn. bugarſctića = pieśń; bugariti = śpiewać.
BULGARSKI, a, ie, z Bulgaryi, Bulgariſch. Croat. bul-
garſzni; Dal. bugarſzki). Młyn Bulgarski iest bez kół,
bez palców, bez zębów. Solsk. Arch. 81. BULGAR-
SKA ZIEMIA, BULGARYA, yi, ż. kraina Turecka
w Europie, die Bulgarey. Bosn. Bugarſka zemglja; Slav.
Bugarske.

BULION ob. Bullion.

BULKA, BUŁKA, BULECZKA, i, ż. zdrbn. rzeczown.
Bula, buła, z brytka okrągła, wypukła, ein kleiner run-
der aufgelaufner Körper. (cf. Lat. bulla, Ger. Beule;
Boh. baule, baulicka, guz. Roff. пулка - kulka). Bul-
ki wodne, bańki, Blasen, Schaumblasen. Bulki na wo-
dzie. Chmiel. 1, 1178. Bulki z piany gieniusz puszcza na
wiatr. ib. 1, 1196. Dzieci bułki nadymają przez słom-
kę z mydła z wodą roztworzonego. Rog. Dos. 1, 266.
Wsztukach żołaznych w piasku odlanych dla wilgoci ro-
bią się bułki. Os. Rud. 182. Torz. Szkł. 171. Vind. mè-
hier, mefhir. - §. Gatunek pszenicznego chleba, Morav.
bélka; Roff. булка, булочка, сайка. валенеїб, сри-
бенб, Vind. pogazha, biel kruh, shemła, ein kleines
Weißbrot, eine runde Semmel, Preuſ. ein Bullchen.
Kupuią sobie bułki na rynku pszenicze. Sak. Persp.
12. Bułki kupne, co na rynku przedawaią. Pimin. Kam.
50. Papka z bułki i młeka. Perz. Cyr. 2, 64. Choremu
nakruszoney bułeczki w młku dałem. ib. 3, 102. Ka-
żyd woli za bułki, niż za stołki. Dwor. E. 4. ( lepszy
chlěb, niż tytuł). Roff. булочникъ, piekarz bułek, co
biały chlěb piecze, der Weißbrotbäcker, Weißbäcker.

BULKOTAC ob: Bełkotać.

BULKOWY, a, e, od bułek czyli białego chleba, Sem-
mel =, Weißbrot =. Bułkowa mąka, pszeniczna, żemlo-
wa; Vind. pogazhna, bielophenizhna moka.

BULLION, u, m. z Franc. rosół z mięsa wołowego, ka-
pluna, i t. d. wygotowany, którym zalewaią rozmaite

BUŁWA. - BUNT.

potrawy. Wiel. Ksch. 396. Bouillon. Bullion suehy,
massa wygotowań z mięsa, zsiadła, zastudzona. Wiel.
Kuch. 397. trockner Bouillon, Bouillontasfeln. - §. 2.,
Szlifa ze wstążek, eine Bandroſe. Będę miała suknią
z klapami i z bullionami. Teat. 58, 297. BULLIONO-
WY, a, e, z bullionu, Bouillon =, von Bouillon.

BUŁWA, BULWA, y, ż. owoc ziemny na stołach zaży-
wany, Croat. krumper, Erdapfel. Kluk Rosl. 1, 209.
BULWOWY, a, e, Erdapfel =, Rosół bulwowy.

BULWARK ob: Bolwark.

BULZA, y, ż. skórzana torba, Czrt. Msk. ein lederner Beiz-
tel, ein Tornister. Gdy na Moskwę iedziecie, mieycie te
potrzeby: Namiot, pancerz, tarcz, drzewce, w bulzach
sery, chleby. Bielsk. S. N. 32.

BUNCZEWIE ob: Grzybienie.

BUNCZUCZNY, a, e, BUNCZUCZNO przyst. z bunczu-
kiem, Roff. бунчужный, mit einer Türkischen Fahne,
mit einem Roßschweiſe. transl. mówią też o kim, co
stroyno i z trzaskiem się pokazuie, że huczno bunczu-
czno wpada. Czrth. Mskr. (ob: bundiuczyć się), mit Auf-
wand, Pracht, Staat. - BUNCZUCZNY, - ego, m.
Substantive bunczuk noszący, chorąży, det den Roß-
schweiſ trägt, ein Fahntich. BUNCZUK, a, m. Roff.
бунчукъ, z Tatarsk: ogon koński na lasce zawieszo-
ny, zamiast chorągwi służacy. Czrtr. Mscr. die Türſi-
sche Fahne; der Roßschweiſ, die Roßschweiſahne. Nazwi-
sko bunczuk daie się naprzód całemu nosidłu, maiące-
mu trzy lub dwa ramiona z ogonami przyczepionemi;
potém każdemu z tych ramion o iednym ogonie z oso-
bną; te to są ramiona, które zowią po Turecku tu;
ztąd basza trzytulny, dwatulny. Kłok. Turk. 61. Przed
Wezyrem noszą bunczuk o trzech ogonach. ib. 54. -
Coxe Voy. 2, 360. Nahayskie bunczuki Fabl. Buk. J.
4 b. Bunczuk Turkom wzięty. Pam. 83, 2, 472. - §.
Bunczuk, sama kiść, zwykle w złoto, w srebro lub
w mosiądz pozłacany oprawna, którą na szyszakach, na
końskich piersiach, uszach wieszano, eine Quaſte am
Helme, an den Brüſten oder Ohren der Pferde. Szy-
szak białym bunczukiem lśnił się na głowie iego. Fabl.
Tel. 278. Z piersi koniom złote bunczuki wisały, mo-
nilia. A. Kchan. W. 191. - Fig. transl. Tu ostarzałe i
ogromne buki, Tu brzozy gęſte wieszaią bunczuki. Pot.
Arg. 377. liściſte kiści. BUNCZUCZYC się, BUND-
IUCZYC się, BURDZIUCZYC się, zaimk. niedok., iu-
naczyć się, dick thun, sich keſ brüſten. Gap' ten, co
sie tak bundiuczy i kroi na iunaka. Zabl. Zbb. 69.
Czyż można zaraz o lada słowko się burdziuczyć! Teat.
1, 89. et 14, 133.

BUNKOWY, a, e, w kartach; dzwonkowy, Schellen =,
in der Karte. Bunkowy tuz. Tr. Schellentaus.

BUNT, BONT, u, m. z Niemiec. der Bund, w ogólności
związek, zwiążanie, zwiążka, zwłaszcza zwiążka futer,
1., Bunt, mendel, pospolicie liczba 15 czego. Chmiel.
1, 167. ein Bund, eine Mandel, 15 Stück. 2., Bunty
w budowaniu, drzewa co balki lub krokwy trzymają.
Dudz. 34, in der Zimmermannskunft die Strebe, das
Strebeband, Kreuzband. Sieci trzeba pod dachami u
böntów śrzodkiem pozawieszać, aby wyschły. Haur. Sk.
147. - §. Bunty w statkach wodnych, drzewa zakrzy-
wions w poprzek idące, szaſagi okrętowe. Dudz. 349

BUNTLIWY. - BUNTOWLIWIE.

BUNTOW. - BURCZYC.

195

auf dem Schiffe, der Gesperrbaum, die krummen Hölzer, welche den Boden und die Wände mit einander verbinden, die Sperrbäume, Kniee, Kniesstücke. - J. Benty, pacholki przy niektórych narzędzach muzycznych, kotiki, na które nawięzują się struny, die Wirbel an einem Saiteninstrumente. Kiedyś Amfion lutnista ćwiczeny, Na dziewięć buntów nawiązane strony, Przy sudebnym tracął. Kaistrze. Zim. Sieł. 310. ³⁵, a., W dobrem znaczeniu, wiązanie się z sobą, przymierze, soiusz, der Bund, Freundschaftsbund, das Bündniß. Jona-tan z domem Dawidowym uczynił bunt. Radz. 1. Sam. 20, 16. (przymierze. Budn.). 5. b., Teraz używa się w złém znaczeniu: spisek, spiknienie, porwanie się przeciwko władzy prawney, eine unerlaubte Verbindung, Meuterey, Verschwörung. Slovac. punktowanj; Vind. punt, puntaritvu, faveſa; Croat. puntaria, bůna, bůka, znevěra; Carn. punt; Bosn. buna, smetgna, smechja, ubuguenen, nabugnenje; Rag. bůna, nábuna, užbůgnegne, smůtgna, bukka, talabukka; Roff. бунтъ, крамо́ха; Eccl. ковъ; Boh. odrog; Sorab. 1. hawtwa-na, rebeſtivo, zperacjnoſcſ. W bunt zatym miało, w bunt idą obozy. Zab. 15, 233. Bunt podnieść przeciwko ko-mu. BUNTLIWY ob: Buntowliwy. BUNTOWAC, -ował, -uie, czyn. niedok., zbuntować, pobuntować, dok., do buntu poduszcać, zum Aufruhr reiſen, aufwiegeln; Vind. puntaruvati, punt delati, napuntariti, gorsbudovati; Croat. (puntati = szturmować) bantuva-ti, burkati, puntárim; Bosn. buniti, uzbuniti, nabuni-ti; Rag. nabůniti, vzbůniti, odvářchi; Roff. бунтова-мь, възбунтовать, возмушить, возмушать; Eccles. сміпами, перевѣшами. Buntowanie, podu-szczanie do buntu, i sam bunt, das Aufwiegeln, die Aufwiegelung, die Meuterey, die Empdrußung. Zawsze do buntowania rzeczy wiódł. War. Cez. 230. W ogólności: buntować kogo: naprowadzać kogo na złe, nabechtać, podburzać, wzniecać niepokóy, klócić, anhehen, aufhe-zen. Fryierz w domu buntuie za zwyczay żonę na mę-ża. Oss. Wyr. - BUNTOWAC się, zaimk. nied., zbuntować się, dok., 1.ª, Obsol. w dobrem znacze-niu, sprzymierzyć się z kim, związać się z kim, sich mit einem verbinden, mit ihm ein Bündniß machen. Zbuntował się Jonatan z Dawidem, abowiem go miło-wal, iako zdrowie swoie. Radz. 1. Sam. 18, 5. (po-stanowili z sobą przymierze. Budn.). 2., dziś tylko w złém znaczeniu: burzyć się przeciwku komu, sich em-pören, sich wider jemand verbinden; Vind. puntaritife, puntaruvati, puntarski biti; Carn. puntam se; Rag. bůcjati, nabunitife, vzbůnitiſe; Roff. крамолитъ, кра-мойничатъ, заговариться, мятечничатъ, зара-мийися; Eccl. вскрамолитися, взбунтоваться; Croat. zneveruſinſe; Sorab. 1. rebeſtju ho. Poddani iego buntowali się. BUNTOWLIWY, BUNTLIWY, BUNTOWNY, a, c, BUNTOWLIWIE, BUNTOWNIE, BUNTLIWIE Przystk. do buntu skłonny, lub też na-kłaniaiały, rozterkliwy, burzliwy. Rag. vzbuniv; Roff. крамойный. (Sov. punktowń - sprzymierzony). auſrührerisch, zum Aufruhr geneigt, zum Aufruhr reiſend. Miasto to z dawna buntowliwe, a krolem szkodliwe. Budn. Ezdr. 4, 15. Buntowny lud pod rządy króle-wske wprawuie. Bardz. Tr. 322. Rozmowy blužnier-

skie, buntlive. Baz. Hst. 51. Powstawali w Atenach wymowcy zli i buntowni. Petr. Pol. 157. BUNTO-WNICA, y, ž. kobieta buntuiąca, eine Aufwieglerinn: Roff. бунтовщія, крамольница; Sorab. 1. rebeſtincza; Croat. puntaricza. BUNTOWNICZY, a, e, na-leżący do buntowników, lub do buntu, Aufruhrer, - Aufruhr -, aufrührerisch. Roff. бунтовскій, крамольникъ; Rag. vzbuniv, buniv, nabungliv; Bosn. nabun-gniu, uzbugniu; Slavon. pobunljiv; Vind. punten, punt-tarſki; Croat. puntarſzki; Boh. pohromnij, odbognj. Buntownicza i niezgodna liga. Birk. Ex. 12. BUNTO-WNIK, a, m. BUNTOWNICZEK, czka, m. zdrbu-buntuiący, bunt podnoszący, warchoglów, mąciwoda, ein Aufwiegler, Aufruhrer; Carn. et Vind. puntar; Cro. puntà, bunitel; Bosn. bunitegl, uzbunitegl, smotnik; Rag. bunitegl, nabunitegl, podbunitegl, odmetnik; Roh. odbognj; Roff. бунтовщикъ, крамольникъ, Eccl. ковникъ. Buntownicy iuž się uspokoili, i przy-słali posłów, prosić króla, o darowanie im tego wylepku, iž śmieli porwać się przeciwko swemu monar-sze. Teat. 55 b, 16. BUNTOWNY ob: Buntowliwy.

BUPKA, i, ž. Bywały kiedyś przy rysie pod tobą i bup-ki; teraz liszki. Pot. Jow. 2, 67.?

BURA, y, ž. plaszcz deszczowy pilśniany, ein Regenman-tel, Filzmantel (por. Burat Adlg ob. bóradek, burat. ob: burka; Croat. bura, ſzever veter boreas ob: burza). 2., bura, zburczenie, wylaianie, wyrzut, zbuzo-wanie, ein derber Verweis, ein Filz. (ob: burka). Do-brze tak na zuchwalca! oberwałże burę! Zabl. Zbb. 94. Roff. журба, ob: Burczeć, wyburczeć.

BURAK ob: Bórak. BURAT ob: Bóradek.

BURAWY, a, c, na bury kolor pochodzący, etwas dün-felgraun, Katarakta źrzenicę bielmem białawym, potym burawym, żołtawym lub niebieskawym pokrywa. Perz. Cyr. 2, 169.

BURCHLA, i, ž. iaie bez twardej łupiny od kury znie-sione. Kluk Zw. 2, 103. et. 3, 21.

BURCZEC, BURCZYC intransit. contin. burknąć, jednte-łodźos belkoczący wydawać, szmerzyć, mruczeć, ein kol-ferudes Geräusch machen, hollern, kollern, murmeln, schwir-ten; Roff. бурчамъ, забурчамъ. Vind. burklati, kerkla-ti; Boh. burc, łłáhol negaſoło tlućenj. Upatrzywszy, łkąd burcząc nadobny strumień płynął. Zebr. Gw. 41. cum murmure). Kamyk burczy w powietrzu, po ziemi się toczy. N. Pam. 19. 110. Dzieciom wiejskim, iednym wietrzne burczą w uſtach młynki, Drugim z kiiłow wiatr trzepocze iaskrawe placinki. Zab. 9, 375. Nimpa po powietrzu wiiąc się kregami Burczy, kiedy sen bierze moc nad powiekami. Tol. Saut. 110. W brzuchu bur-czy. Oss. Wyr. kruczy, gluka, es gnurtt im Bauche. Transl. burczyć sobie pod nosem. Mon. 68. 82. unter der Nase brummen. Uniesiony niecierpliwością burknął: co ſtrona, to zynaciel. Oss. Bay. 2. 2., Czyn. burczyć kogo, nied., zburczyć, wyburczyć, dok., strofować, łia-ic, fukać, einen auſſilzen, auſſchelten; Vind. sabukniti na koga; Ross. журить, зажурить. Burczał mię, nie wiedzieć za co. Teat. 34 b, D. 2. (ob: oberwać burę). BURCZYMUCHA, y, m. mrukayło, na wszy-stko mruczący, zrząda, Oss. Wyr. ein beständiger Brum-mer, Schelter, Janker.

25..

196

BURDA. - BURDEL.

*BURDON. - BURKA.

BURDA, y, ž. 1., ciężar, brzemię, iakie się kładzie na zwierzętach jucznych, z Niem. die Bürde, die Last; Ge- päsche. Onus ciężkość, burdy, brzemię; deponere onus złożyć burdy; opprimi onere ueišnionym był burda- mi; sustinere onus, nosić burdy. Mącz. Rozbierać ciężary, burdy z muła, z osła. Cn. Th. 1003. (obło- gi, juki). Burda, nieco ku nąszeniu, gestamen. Mącz. Żurawiem ciężkie burdy, a brzemiona wzgórę wściąga- ią, ergata. Mącz. - b., we grze: burda, prosta prze- grana w karty, różniąc ią od podwoyney przegrany, od dupli czyli suchy. Oss. Wyr. der einfache Verlust im Kartenspiel, zum Unterschiede vom Doppelten. § Bur- da, raczey w liczb. mno. burdy, gatunek gry we trzy karty, pikieta, Piket, ein Kartenspiel. Haydycy grali w przedpokoiu w burdy. Oss. Wyr. 2., Burda, roz- terk, kłótnia, zwada, turnieia, gomon, fasoł, zamie- szanie, rozruch. (Boh. burda upad, hurdi burdil burc, dum quis cadit. 2., burda discordia). Hader, Streit, Händel, Sank. Między stronami do niemałej burdy i waśni przyszło. Biel. Kr. 536. Kilka godzin ona burda trwała. Zbil. Dr. C. Brońcie zamku, czy burdy ludu nie widziecie? Bardz. Tr. 572. Tu niebo i powietrze zdrowe, Lecz burdy wszystko pustoszą Marsowe. Zab. 6, 258. Była uftawiczną burda między Roboamem i Je- roboamem. 1. Leop. 3. Reg. 15, 6. (woyna. 3. Leop.). Wiodłam znaczną burdę z siostrą, i otrzymałam plac. Radz. Genes. 30, 8. (biedziłam się z siostrą. Budn.). Farnow. 154. On dla ciebie ustawicznie burdę wiedzie z nieprzyjiacioly twemi. Rey Post. A. 4. Nikomu nić na przykrość działać nie trzeba, żeby się złąd poswarki, nienawiści i burdy w oczystnie nie działały. Star. Ref. 14. Oni mili przyjaciele burdę z sobą ztczyli. ib. 87. O Dobrzyńską ziemię dosyć krławych burd Polacy z Krzyżakami miewali. Stryik. 35y. Masz burdę z okru- tnemi nieprzyjiacioly. Rey Post. A. 4. Cnota z niecno- tą zawzdy ma burdę. Rey Zw. 17. Po wszytkiey Fran- cyi burdy czyniła. Birk. Dom. 8. Burdy stroić. Cn. Th. - 5., Burda, y, m. człowiek niespokoyny, kłó- tnik, warchoł, ein Händelmacher, unruhiger Kopf. Roz- pustnik, burda, marnotrawca, kosteria Tręb. S. M. 6. Piiak, burda, okazyi tylko szuka. Teat. 26 b, 28. Zdał mi się bydź burdą niespokojnym. Zab. 13, 284. Tręb. - Jnaczey *Burdowie, zwierzęta juczne, ciężarne, Saum- thiere, Lasththere. Mułowie i burdowie małą różność od koni maią. Cresc. 64. Lat. med. burdo. b., Col- lect. burda, y, ž. chałałastra, Gesindel, Troß. Jazda się Pompeiego zaraz wysypała Z lekką burdą, która się w szyki zamieszała. Bardz. Luk. 122. BURDAC się, zaimek. nied., kustrać się, leniwie się do czego brać. Włod. zaudern, tándeln, langsam mad, en.

Dalsze pochodź: uburdać się, ubrwać się, ubrdanie.

BURCIK ob: Burt.

*BURDALON, u, m. z Franc. bramowanie złote, galon, eine goldne Tresse. Odpara z kapelusza brudne iuž galo- ny, J kładzie złotolite na wierzch burdalony, Zab. 12, 65. ob. *Burdon.

BURDEGALA, i, ž. Bourdeaur in Frankreich, miało wiel- kie bogate nad Garoną we Francyi. Wyrw. G. 305.

BURDEL, u, m. z Franc, zamtuz, daß Bordell. Znalezió-

no go w wszetecznym burdelu. Pot. Syl. 520. Carn. burdeliza z wszetecznica.

*BURDON, u, m. z Franc. galon, bramowanie, die Tresse. Już w kształcie kapelusza znaczne były wady, Już pió- ra były brudne, złoty burdon śniady. Zab. 12, 66.

BURDOWIE, BURDY ob: Burda.

BURDZIUCZYC się ob: Bunczuczyć się.

BURDZIUK, a, m. naczynie, w którym wino i wodę wo- żą, nayczęście skórzane, lub w skórę zewnątrz opra- wne. Cztr. Mskr. Buklak, suma, ein Schlauch. Gotu- iąc się w drogę, burdziuk swóy winem napełnił. Stas. Num. 2, 95.

*BURG, BURK ob: Bruk.

BURGRABIA, - i, et - biego, m. (por. hrabia) z Niem. der Burggraf, sprawca zamkowy. Herb. Stat. 70. et 255. der Schloßhauptmann, Boh. purgkraß; Vind. grad- ski knes; Carn. porkuláb). Burgrabiowie po zamkach królewskich mieli sobie dozor powierzony, dla utrzy- mania ich w całości. Nar. Hst. 7, 64. Skrzet. P. P. 1, 209. Kras. Zb. 1, 175. - §. W miastach Pruskich pod Polskiem panowaniem, burgrabia z namiestnik królewski: tacy byli burgrabiowie Toruński, Gdański, Elblązki, der königliche Burggraf, der königliche Nepräsentant in den drey großen Preußischen Städten. §. W życiu poto- cznym: burgrabia - murgrabia, pałacowy, domowy do- zorca, der (Burggraf) Ausscher eines Palais, eines Haup- ses. BURGRABINA, y, ž. burgrabiego żona, die Burg- gräfinn; Boh. purgfrabowa. BURGRABIANKA, i, ž. bur- grabstwa córka, die Burggrafentochter. BURGRABICZ, a, m. syn burgrabstwa, der Burggrafensohn. BURGRA- BSKI, a, ie, od burgrabiego czyli burgrabstwa, Burg- grafen -, burggräflich, Boh. purgkraßh. Burgrabski wiel- ki sąd naywyższy sędzia w Magdeburgu sprawował; ale w Krakowie i we Lwowie na mieyscu burgrabi burmifiz- siada. Sax. Perz. 35. Farr. 14. das hohe Burggrafen- gericht. BURGRABSTWO, a, u. urząd burgrabski, die Burggräfchaft, das Burggrasthum; Boh. purgkraßstw. - 2., Collect. burgrabia z burgrabiną, der Burggraf mit seiner Frau.

BURGUNDYA, yi, ž. Kraina Francuzka, Burgund. BUR- GUNDZKI, a, ie, z Burgundyi, Burgundisch, Burgan- det. Między winami Francuzkiemi naygłowniejsze są Burgundzie i Szampańskie. Wyrw. G. 318. Z win Bur- gundzkich naylepsze Bonońskie, oko kuropatwie zwane. Krup. 5, 105.

BURK, BURKOWAC ob: Bruk, Brukować.

BURKA, i, ž. BURECZKA, i, zdrbn. (ob. bura; Lat., burra, z gruba wełna, por. Ger. Burat cf. brokatela). Oponcza od deszczu wełniana, piśniana, ein Regen- mantel von grober Wolle, von Filz. Roff. Bürka; (Cro. burkati - wzburzać). Na deszcz dobra Krymska burka. Haur Sk. 313. Jedzie ktoś, że Tatar, rozumiałem z bur- ki. Pot. Jow. 107. Wzięli burki od ordy, piszolety da- li za nie. Pot. Pocz. 617. Gardząc miękkim przem, Lega w polu pod burką lub prostym kożuchem. Nar. Dz. 3, 111. Astrakańskie burki. Niemc. P. P. 127. Szewe w burce za żołnierza, furman za szlachcica. Pot. Jow. 107. Bureczka zaszczyt na te wszystkie sloty. Susz. Pieśń. 3, K. 4 b. Słudzy w burki i szarawary na

BURKAT. - BUROSC.

drogę przystroieni. Mon. 68, 71. et 71, 499. - 2., Burka, wybuzowanie, strofowanie, Schelte, Strafrede, Filze. Od Pani za to iuž burek kilka dostał. Teat. 15 c, 6. Otóž to chlěb wysłužony, od Jegomości kułakiem w zęby, od Jeymości codzień burka. ib. 10, 83. Złoty strawnego, a kopa burek. *Oss. Wyr. Następiące sposoby mówienia z podwóynego zwiększenia tego słowa burka ( - oponcza i połaianie ) wszczęły się: darować komu burkę; okryć kogo burką; kupić sobie burkę ( zašłużyć na połaianie ); hoyny do burek; tam i darмо dostać burki, i t. d.

BURKATELA ob. Brokatela.

BURKNAĆ ob: Burczyć. BURKOWAC intrans. contin., burki dawać, burczyć, wyburać, lałać, fukać, schelten, filzen. Rzucił się na przepaść, aby więcej nie sluchał Pańskiego burkowania. Pilch. Sen. lift. 1, 19. - *§. ob. brukować.

BURŁA, y, ž. iakaš materya, ein Zeug. Burły sztuka. Jnstr. C. L.

BURMISTRZ, a, m. z niem. der Bürgermeister, naypierwszy mieyfski urzędnik. Kras. Zb. 1. 175. Roff. Bургомістřb; Eccl. бурмістřб; Slovac. purgmifšt, meštanofšta, meščanota; Hung. polgár - mester; Vind. purgermeister, meštauni predftoinik, miestni sprednik; Carn. barovish, burovišda; mejšanos, famejšanos; Sorab. 1. burmišter, měšťanšti mišter; Croar. veliki verhnik). Byš miał i burmištrza brata, Nie uydziez ty rěki kata. Rey Zw. 237. Szlachetny burmistrz. Mon. 76, 141. Burmistrz Nowogrodzki, Pskowski z obsol. Roff. noca-dničk. *Burmistrz Rzymfski - Konsul. §. Fronic. Wey iaki mi burmistrz! *Oss. Wyr. (rządzie mi się, iak szara gęś po niebie. Chce mi prawa dawać, et will mit beschełen, will mił commandiren!). BURMISTRZOWA, y, ž. burmistrza żona, die Bürgermeisterstau. BURMISTRZOWAC, intransit. contin. właściwie: burmištrzwowski urząd sprawować, zwyczaynie zaś znaczy z przygeną: przywłaszczać sobie iakaš powagę, ton dawać, przewodzić, imponować, Bürgermeister seyn, das Bürgermeisteramt verwalten; dann: beſchlaſhabern, andere commandiren wollen. Ci Jchmość w każdym posiedzeniu chcieliby burmiſtrzować. Mon. 68, 501. Pospołtwo burmistrzuące. Bals. Sw. 2, 739. Burmistrzowanie gieneRALności Targowickiey. Ust. Konst. 2, 270. BURMISTRZOWSKI, a, ie, do burmistrza należacy, Bürgermeister =. Roff. bургомистерскій; Eccl. бурмісмовб; Hung. polgármefteri; Cro. velikovechnicki); Urzędy burmistrzowskie w juryzdykcyach miasta Warszawy. Mon. 76, 139. Burmiſtrzowskie przystk. po burmistrzowsku, bürgermeisterlich, auf Bürgermeister Art. BURMISTZOWSTWO, BURMISTRZOSTWO, a, n. urząd burmiſtrzowski, das Bürgermeisteramt. Roff. бургомистерство, посадничество; Slovac. purgmistrstwo; Sorab. 1. burmiſterstwo; Vind. meſtarna predſtoinoft, oblaſtnia, purgermethrova slushva; Hung. polgármefterség; Cro. velikovechnictwo). Burmiſtrzowtwo abo radziectwo Rzymſkie. Petr. Et. 310. - Konsulat. - 2., Collect. burmiſtrzowtwo, burmiſtrz z żoną, der Bürgermeister mit feiner Frau, BURMISTRZYNI, i, ž. burmiſtrzuiąca, die Bürgermeisterinn.

BUROSC, ści, ž. kolor bury, das Dunkelgrau. Różę cho-

BURSA F BURSZTYN.

297

robę u niektórych poznać można po iakowymiš burości, która zaraz ginie za przyciśnieniem palca. Petl. Leh. 272.

BURSA, y, ž. Lat. med. bursa, Gall. bourſe, Holl. bourſe; Ger. Bürſe: *a., mieszek, worek, ein Geldbeutel, ein Beutel. (Croat. birſsag, Hung. birság - mulča - wi- na pieniężna. Croar. birshafiti, Hung. megbirságolom = mulctare). Tkała korporały, w bursy ie drogry i ko- sztowne kładąc i do kościołów rozsyłając. Sk. Zw. 2, 108. Krzyżyk w Perską bursę zamkniony na szyi nosił. Sk. Dz. 615. Nie przestay ze złemi, i do bursy się ich nie źładały Sk. Kaz. 300. Złožmy się do iedney bursy, a mieszkaymy z sobą: ia dam, co mam; a ty też day co masz. Sk. Kaz. 546. §. Bursa, życie spólne, spólnym kosztem, szczególnie konwikt, kollegium, gemeinschaftlichen Leben; gemeinschaftliche Kost und Wobnung; Conviet, Collegium, Seminarium, u. f. w. Jadwiga w Pradze bursę Litewską, aby się tam uczyli, założyła. Biel. Kr. 212. Oleśnicki w Krakowie bursę Jeruzalem założył dla studentów. Krom. 605. Petr. Et. 261. Przy-słow. Jedna to bursa. Ca. Ad. 310. (iedney faryny, na iedno kopyto; ieden kram, von gleichem Schlage). Wierna bursa zje bez obrusa. Rys. Ad. 73. (niepyszuy pachołek). - j. *Bursa kupiecka, giełda, die Kaufmanns-bürſe; Roff. biorжа. Robię pieniędzmi na bankach abo na bursie kupieckiey. Grod. Dis. D. 2. BURSAK, a, m. współmieszaniecie. Dudz. 22. Z pod iedney strzegy z pod iednego dachu, spólnik, spółtowarzysz, der Stubenz-bursche, Stubeugenosz, Hausgenosz. Bursak muzyk. Dudz. 22. należący do bandy, w której się zarobkiem między sobą dziela, ein Musiſtant, der zu einer Musiſantenban-ge gehört. Bursacy graią: w złobie leży... Teat. 8, 70. §. Bursak, BURSISTA, y, m. łyżyacy w jakowymsi kon-wikcie, ein Convictorist. Bursiści biorą małą pensyą, aby mieli o czém nauki odbywać. N. Pam. 11, 175.

*BURSKA ob: Burzka, Burza.

BURSNICA, y, ž. ziele. Gost, Ek. 135. ob. Miechunki.

BURSOWAC Intrans. nied. na bursze żyć, in einem Collegio studiren, Człowiek młody nie do samej śmierci ma studować albo bursować. Gliczn. Wych. O. 1.

*BURSTYNEK, - nku, m, piaſta obiia się mocnemi żełaznemi refami i burstynkami, które też gwoźdżamą przybiiaią. Archel. 3, 62.

BURSZTYN, u, m. z Niem. der Bernstein ob. Adlg. Bosn. burstin, ambra; Rag. burstin; Croat. burstin, burchan, ambra, đkstan, klaris; Boh. akſteyn, cziſtec; Slovac. akſteyn; Sorab. 1. pſk't'en; Carn. burzhén, okshtan; Vind. smelſki kamen; Eccl. amбра, юннӑрб, пру́дь, буршты́нь, илекмрь; Roff. яннӑрб. Suc-cinum electrum, gładka, twarda, przecięž krucha prze-żroczysła ziemna żywica. Kluk Kop. 1, 211. Bursztynu nie mało na brzegach morza Baltyckiego. Gwagn. 397. Blask bursztyny. 3. Leop. Ezech. 8, 2. (kontrysłu, 1. Leop.). Piękna, włose bladego bursztynu okryta. Hor. Sat. 15. Czysty iak bursztyn ( z bez ſkazy ). To ia tylko z žartu mówię; ale serce czysłe iak bursztyn. Mon. 74, 140. BURSZTYNOWAC czyn. nied., elektryzować, elektrifizren. Nauka fizyczna elektryzacyj czyli bursztynowania, Mon. 73, 776. Rogal. Dos. 1, 124. BURSZTYNOWY, BURSZTYNNY, a, e, od burszty-

198

BURT. - BURZA.

nu, z bursztynu, do bursztynu podobny kolorem, Wern-
stein =. Sor. 1. ofstenané; Boh. čistcovn; Roff. жит-
nyj. Bursztynowe ziarno, Roff. житмáрикв. - Włos
jey po ramionach pływał bursztynowy. Tward. Pasq. 6.
(ob. blond). Tward. Daf. 54. Bursztynna sól. Mier.
Mskr.

BURT, u, m. BURCIK, a, m. zdrbn., z Franc. borte
(cf. bart); z bramowanie, liftwa, galon, die Einfassung,
die Borte. Liftewka czyli burcik. Chmiel. 1, 73. Forsz-
tmani po Francuzku z burtami srebrnemi. Teat. 2+ b, 7.
Odporz te burty z liberyi. ib. 11 c, 20. Nie dawno no-
sił po szwach burty. N. Pam. 16, 119. (nie dawno
w liberyi chodził, za lokaia służył). - 2., Burt okrę-
towy, BURTA, y, ž, brzeg okrętu czyli statku, po
którym się chodzi; także ofstatnie burcie szycie.
Magier Mskr. das Börd eines Schiffes, Gall. bord,
Holl. boord; Angl. board). Burtami zowią kraie boków
u statku wodnego, przy których ci, co wiosłami na
rimi robią, siedzą, przez wierzych tych burt wiosłami
robiącę. Otw. Ow. 452. Częstokroć muszą zatykac strzel-
nice w burcie okrętowym do dział porobione. Papr.
W. 1, 349. Nawałność ta rozwiąza zbite fugi i kleione
burty. Pot. Arg. 527. Lina przy mocnym przywiązana
burcie. Hor. Sat. 79. Z łodzi na burty okrętu wstępu-
ją. Przy. Luz. 14. S. Burta, Burtnica, ława lub tarci-
ea okrętowa, gdzie siedzą flisi. Włod. die Ruderbank.
Carn. barva, Crat. béru. Dal. barv. (Carn. bortun.
z wielki okręt). Wieźcie z borów do Wisły burtnice i
ławy. J. Kchan. Dz. 33. Szumią iazy, burtnice, szu-
mią lotne koła. Pot. Pocz. 432. Burtnice abo pasy są
wązkie bale zewnątrz na boku burty przybrane, do któ-
rych łatek ładuią. Magier Mskr.

2., *BURTA, y, ž. wróżba, wróżenie, die Wahrsagerey.
Litwa, iako poganie, leda czemu wierzyli, a sami bur-
tami abo wróżkami sprawy swoie odprawowali. Stryik.
355.

BURTNICA ob: Burta.

*BURTNIK, a, m. wrozbita, wrożek, der Wahrsager. Biegł
między Persyany, a widząc niektóre Magi abo burtniki
zabobonom służące, karać ich począł. Sh. Zyw. 51.

BURTOWAC intrans. nied., ortować ob: hurtować.

BURY, a, e, koloru ciemnoszarego z plamami, dunkel-
grau geslekt. (Roff. бурый czerwonawoczarnobruna-
tny; чернобурый, czarnobury, ciemnobrunatny; po-
bурый, o koniach, roussi, qui a pris la couleur
rousse). смурный, ciemnoszary; Vind. burn la wątpli-
wy). Bury wilk. Zab. 9, 546. Wróbel bury. Zab. 10,
207. Zabł. Wnocy wszystkie koty bure; Vind. vle
mazhke so po nozhi zberne; Slov. w nocy wšecze kawi,
foćł iu cěrné). Jeśli nie wilk szary, to kot abo pies
bury. Oss. Wyr. (ieśli nie to, co mówią, to przecież
kos. Jeśli nie tyle, przynaymney ile tyle). Jeśli nie
szary, to bury. Oss. Wyr. (Jeśli nie zbóyca, to drab;
ieśli nie kiy, to drewno). Mnieysza o to, czy szary
czy bury. ib. - Swiat bury. Rey Zw. 29. (pochmurny,
posepny, dunkel, finster.

BURZA, y, ž. BURZKA, i, ž. zdrbn., szturm, nawał-
ność, zamieszanie, Sturm, Ungewitter, Ungestüm, Un-
ruhe, Verwirrung. Boh. bauhe, baułka, chomol; Slovac.
bauka powetrita, bułka, zbałkenj wetrův, wlnobitj;

BURZKA. - BURZŁ.

Hung. haboru; Vind, burja, viha, fortuna, nevurje;
(Vind. buria, Croat. bora, bura; Bosn. et Dalm. bur-
ra; Carn. burja; Eccl. борей, ворей; Roff. борей
Lat. Boreas, Ђtal. borra - wiatr północny ob. siewier.
(Vind. et Carn. burjava, feverſka ſvietloba z zorza pól-
nocna; Vind. buroałh. - gwiazda północna, polarna).
Burza morſka, Seesturm, Carn. fertůna; Bosn. bara-
ſeka, fortuna, zlo vrjeme, Ђtal. barascha; Roff. бура,
волнейте, тревоолнейте, Roff. Sibir. буранб; (cf.
Ger. ktaufen, Suec. bruſa, Grae. βρούσειν, Lat. bruitus,
Gall. bruit); Croat. halabuka (oppos. Eccl. беабурье
cisza, безбурный spokoyny). n. p. Otóż to tak nayle-
piey, po burzy pogoda, Po pogodzie znowu burza. Zabl.
Amif. 76. Gdy nastanie lato, Tedy się z onych burzek
snadnie wszyst zmieni, Wszyſtko pięknie zakwiutnie,
wstykto się zieleni. Rey Zw. 29 b. Nie to miſtrz, co
się na cichéy wodzie wozić umie, ale to większy, kie-
dy wstaną wiatry, burzki, iż i pomóc, i ratować umie.
Rey Zw. 113. Przysf. Z wielkiej burzy mały deszcz.
Nar. Chod. 2, 472. Cn. Ad. 1374. (z wielkiey chmu-
ry mały deszcz; więcey huku niż puku; zanosiło się na
co strasznego, przecież nic nie było, viel Geschrey und
nichts dabinter). Przeciwnie. z małey burzy wielki
deszcz. Cn. Ad. 1356. (z małey iſkierki wielki pożar).
§. Transl. figur. niepokoy, zamieszanie, zatargi, za-
mieszki, Unruhe, Ungestüm, Verwirrung, Hader, Streit.
Powłała. na nich wielka burza, iż ich zabiiano, to-
piono, spychano, rozmaitemi śmierci gubiono, wy-
ganiano. Sk. Dz. 905. Wezyr rozbił przez swoje mą-
drość straszliwą burzę, którzybyła całe państwo roz-
niosła. Klok. Tur. 92. W jakim tumulcie zoſtawalem?
co za burzę we mnie passye wzniecały? Teat. 9, 86.
Zamieszki i burzki czynących na gardło szukano. Wiśn.
245. Ktoby burzki wzruszał, głowę traci. Szczerb. Sax.
177. Bez tumultu abo zbroyney burzki. ib. 181. Dja-
boł te burzki w kościele wzruszył. W. Post. W. 229.
Burzki były w Gdańsku, które hetman zaledwie uspo-
koił. Biel. Kr. 363. Nie uſłaniemy nigdy w żadnych bu-
rzach świata tego. Rey Ap. 73. (por. zburzka). *BURZKA
ob. Burzyciel. - BURZKA ob. Burza. BURZLIWIEC,
- wca, m. człowiek burzliwy, niespokoyny, Roff. бур-
лико, ein Unruhſtifter, unruhiger Kopf. Burzliwca na
tronie posadzili. Dmoch. Jl. 2, 68. Burzliwce Baraba-
sza, Chryſtusem pogardziwszy, sobie obrali. Sk. Dz. 54.
BURZLIWOSC, ſći, ž. niepokoy, niespokoyność, na-
wałność, Ungestüm, Unruhe, Sturm, stürmisch, un-
ruhiges Wesen, phys. et moral., Boh. zbaułiwost; Roff.
bурносць; Vind. nepokoinoft, nadleshnoſt, klamdra-
nje). Gdy tak nami gwałtownie się burzliwość morſka
namiotała, wymiatawali co mieli w okręcie. 1. Leop.
Act. 27, 18. Zdało mu się, iż miał burzliwościom mor-
ſkim rozkazować. 3. Leop. 2. Mach. 9, 8. (nawałno-
ściom. Bíbl. Gd. Budn.) Burzliwość morſka rozpędzała
nawy. Warg. Cez. 95. Wybrani zachowani będą w burz-
liwościach świata tego. Rey Ap. 70. Gniew i nienawiść
w sercu ludzkim znaczne burzliwości czynią. Wargoc.
Wal. 321. BURZLIWY, a, e, BURZLIWIE przyst.
wichrzały, wichrowaty, nawalny, nawałności pełny,
ungeſtüm, stürmisch, Boh. zbaułiw, baułiw; Slovae.
bułiw; Roff, бурдивый, бурный, мятежный, во-

*BURZOT. - BURZYC.

эмушимпельный; Vind. nepokoin, napołten). Miłszy wschód słońca po burzliwey nocy. Zab. 14. Sosost. Wiatr przez sze burzliwe zamieci, Rozwalił domy, pozabił dzieci. Chrosć. Job. 12. - Morальн. Wczoray barzło burzliwa była sessya zgromadzenia narodowego. Gaz. Nar. 1, 286. Umysł burzliwy, człowiek burzliwy, warchoł, mąciwoda, wichrzyciel, niespokoyna głowa. BURZNICA ob. Burzyciel. **BURZOTWORCA**, y, m. burzę czyniący, sprawuńacy, der Sturmmacher, Sturmbringer. Gwiazda Kozioł burztworca. Zab. 11, 415. - BURZYC czyn. nied., zburzyć doh., burzę wzniecać, Ungestüm errengen, ungestüm machen, tobend machen. Boh. bautati, baurawati, bautim, bauchwam, zbautiti, bołim, bołiti, bożwam. Wody wiatr potężny burzy. Lib. Hor. 105. fig. transl. poduszcać, podburzać, niepokoiu nabawiać, niepokój wzniecać, buntować, Unruhe stiften, aufwiegeln, beunruhigen, unruhig machen. Vind. smiešhuvati, smotuvati, vertuvati; Croat. zburkávati; Roff. возмушишь; Eccl. смитати, мяпěкснвую. Cesarzowa syna swego burzyć przeciwko Swiętemu Ambrożemu nie przeftawała. Sk. Dz. 317. Ludzie swawolni poddanych na pannów burzyły, a łupieštwa serzyły się. Sk. Dz. 808. Jdże, bo przytomność swoją żółć we mnie burzysz. Teat. 5 b, 16. (wzburzasz, iątrzysz). - Tak też zaimkowe, BURZYC się, burzliwym, niespokoynym się stawać, wzburzać się, powstać, buntować się, ungestüm werden, unruhig werden, aufbrüherisch werden, sich aufziehnen, sich cmpören. Roff. бурлишь, n. p. Morze się burzy, Eurem poruszone. Bard. Tr. 469. Morza są nie bezpieczne, ustawicznie się burzą. Teat. 3 c, 5. Burzenie morza, burza, Slovac. baureni mowe, Ger. Seegungemitter, Seesturm. W tym niebo z ogromnym trzafkaniem się burzy, Po nim z gradem zmieszany wicher dżłdzowy kurzy. A. Kchan. W. 92. Burzyć się na cesarza począł i z nieprzyjaciolmi mżowę mieć. Sk. Dz. 344. Pospółtwo Londyńskie burzyć się i mruczć na tę bezczynność rozpoczęło. Pam. 83, 446. Obywatel Rzymu, który się burzył na Rzeczypospolitici, był opadły od praw swoich. Nag. Cyc. 25. Tam gdzie niema iedności, zawsze kray się burzy. Teat. 44 d, 61. Burzenie, burza, burzka, bunt, Vind. vertnia, vertuvanje). Unruhe. Wielkie to było zamieszanie, tak że z onego burzenia Aryańskiego kościoł nigdy większey szpetności nie miał. Sk. Dz. 243. - Transl. burzy się krew, żółć, irrytuie się, iątrzy się, dasł Blut ist in Wallung oder gerath in Wallung. Krew się we mnie burzy, gdy na niego patrę. Teat. 48, 100. Burzyć się o co z gniewać się, entrüstet werden. O lada rzecz się burzy. Oss. Wyr. - Burzy się co w sercu, wre, warzy się, es köcht im Hergen, auf dem Herzen. Twarz łacno wynurzy, co się w sercu burzy. Gn. Ad. 1181. - §. O trankach: burzyć się, fermentować, robić, von Getränken; gähren, arbeiten. Vind. ieshati). Burzy się piwo, wino. Gn. Th. Burzenie się płynów, effervescentia, die Sährung, ów ruch, podczas którego widzimy płyny pieniace się i bańki robiące. Krumfl. Chy. 80. Vind. jeshanie, kip, kipenje, (Rag. büritife = szczać). Młode piwko się burzy. Oss. Wyr. (dokazuje młodość, trzpiota się młodzik, buia sobie, bryka). - §. Burzy intransit. bezosob. burzy w tym domu. Tr. Straszy, niespokoynie przeszka-

BURZYC. - BURZYCIEL.

dza: es geht in dem Hause um, es spuit. - 2., Burzyc kogo, czyie zdanie, pismo = walczyć z kim, zbijać, zwyciężać, ohalać iego zdanie, einen bekämpfen, eine Meynung, eine Schrift bestreiten, widerlegen; (Croat. boritife: luctari; Bosn. borittife, rrivattife: certare laceratis; Eccl. брӑми, борю = воевать, воиować; бранз, война. Slavon. borénje = walka; Roff. боропь = zwyciężyć). Nie mięczem, nie ogniem, nie działań, beżiesz burzył niewierniki; ale mocą bozką. Rey Ap. 33. Posłał mu pisanie Pelagiusza i swoje tegož pisania burzenie. Sk. Dz. 383. zbiianie swoie, seine Widerlegung. - §. 3., Burzyć, zbarzyć, pułoszyć, obalić, niszczyć, wertwüsten, zerstören, umwerfen, niederreissen (cf. Ger. Bruch, brechen cf. brac). Boh. zbołiti; Vind. resmotiti, resdreti, resdirati, reskonzhati, resvaljati; Croat. fundati, zatreti, ruffim; Slavon. razoriti; Eccl. истинчи, истинчибáти). Za Władysława Hermana burzyli Rusacy Polskę aż do Wisły, i niewymowne szkody w ludziah i w dobytkach ogniem i mieczem poczynili. Stryt. 171. Wielkie działa tylko dla burzenia murów z sobą wożą. Archel. 2, 15. (rozwalanie, Vind. resmota, resdretje, reskonzhanje). Działa burzące, burzyciele, iako to, półkartauny, Sturwstüde, schwereß Geschüß. Boh. boricij, Roff. спібноїспінний (ob. murolomny). Slav. lubarda). Woyško z działami burzącemi wielkiemi zostawił. Gwagn. 118. Biel. S. N. 55. Gwag. 109. - Passiv: burzyć się, rozwalać się, rozwalonym bydź, zerstört werden, niedergerissen, niedergeßen, zertrümmt werden, pospolicie fortece burzyć się nie zwykły; tylko same obmurowania twierdzy. Jak. Art. 2, 369. - Fig. transl. burzyć, niszczyć, gubić, vernichten, zerstören. Wyniosłość i nienawiść partykularnych burząszczęśliwość powszechną. Gaz. Nar. 1, 252. BURZYCIEL, ZBURZYCIEL, a, m. *BURZYCA, *BURZICA, *BURZCA, y, m. BURZLIWIEC, wca, m. burzę wzniecający, burzący, ein Unruhstifter, Aufwiegler, Ruhestörer, Zerstörer. Slovac. bauitel, pomzbuditel; Boh. burič, boritel, borič; Vind. smiešhuvauz, smotovez, vertazh, resmotovez, resdertnik; Roff. смутимель, возмутильель; Eccl. мяпěжникъ, любобмяпěжникъ. (Croat. boritel = wojak, walczący; Dal. boracz, borenik, Bosn. borać, boritegl = luctator). Meżne ma serce z przodków swoich, świata burzycielów okrutnych. Warg. Cez. praef. A. 4. Tyrana, burzyciela kościoła i Rzeczypospolitej, na cesarstwo koronował. Sk. Dz. 1103. Wziął tych piaków pod wartę, iako burzycielów pokoiu. Teat. 7 d, 42. Burzliwce Barabasza, Chrystusem wzgardziwszy, sobie obrali. Sk. Dz. 54. Czytay, w jakiej Katylina albo insi burzyce, a słaźce pospolitey rzeczy, sławie zostawali. Rey Zw. 38. Bóg dopuści się burzyć tym złym wiatrom nad nami, to ieſt, wymyślaczom, burzycom a pochlebcom świata tego. Rey Post. J. 5. Mamy w sobie ustawicznego burzęcę wszytkiėy duchownėy siły naszėy. W. Post. W. 241. Burzicy i zabiacze dusz ludzkich. ib. 97. O łupieżcach a burzycach kościelnych. ib 2, 78. §. Półkartauny zawią burzycielami. Chmiel. 1, 238. Archel. 8. burząco działa, Sturmstücke, Halbcarthaunen. BURZYCIELKA, i, ž. burząca, wzniecająca burzę, die Unruhstifterinn, Beunruhigerinn, Stöderinn der Ruhe. Vind. resmotniza,

300

BURZYS. - BUTEL.

BUTELCZ. - **BUYNOM.

Roff. смутимельница, возмутимельница. Straszydła i burzycielki spokoyności. Boh. Diab. 3, 89. BURZYSTY, a, e, pełen burzy, nawalny, voll Ungewitter, schwanger von Ungewitter, stürmisch. Czarownicy przyzywiają wiatrów i obłóków burzyftych i niepogod. Boter. 156. Gewitterwolken. BURZYSWIAT, a, m. warchogłów, mąciciel, niespokoyny, pochopny wszystko wyracać i zmieszać, ein höchst unruhiger Geist, Ruhstörer, Weltumkehrer. Oss. Wyr.

Dalszy ciąg pochodzących od słowa burzyć: oburzać, poburzać, podburzać, naburzać się, doburzać, wyburzać, rozburzać, wzburzać, zaburzać.

BUS, buczak, byś ob. Byk.

BUSSOLA, i, ż. z Franc. kompas magnesowy. Jak. Art. 3, 287. Łęsk. Mier. 119. buksola, bruksola, der Seecompas; Carn. busula brodnishka; Bosn. buffula brodarśka; Jtal. boffola. BUSSOLOWAC, czyn. nied., mierzyć za pomocą buffoli n. p. w przeciętych okolicach, mit Hülfe des Seecompasses mesſen. O buffolowaniu, Łęsk. Miern. 228.

BUST, u, m. z Franc. popierśnik, połiposże, die Bűſte, das Brußbild; Roff. pojaspőn formpreß. Jemu potomność chwaly źawia buſty. Zab. 12, 19.

UTA, y, ž. pycha, pokazowanie się, chěpliwość, der Stolž, die Hoffart; Croat. bahatozt; Vind. sdetnoſt, oblednoſt, koschatiſnoſt; Roff. spěs, spěchvoſt, kичайвосты (Boh. botnati nadymać się; Carn. buzhati z mocno dmuchać; Carn. buhta z agmen). Dla iedney swoiéy buty i wyniosłości niepohamowané, wiele grzechów popełniają. Star. Ref. 10. Dosyć się na poniżenie buty nieprzyjiaciela źłoło. Warg. Cez. 184. Boże! że tak długo tę tak wysoką i wyniosłą butę i hardość cierpisz! Smotr. Lam. 65. Pieniądze dobre, gdy ich będziem obracać, nie na butę, nie na zbytki. Petr. Pol. 69.

Pochodz, buczny, buczno, butliwy, butny, bucić się, bucznić.

*BUTEL, - tla, m. z Niem. der Büttel, der Stadtnecht, der Häſcher, Gerichtsdienert, Emiffarius, butel, mieyſki parobek, którego i tam i sam ślaž, który też złodzieje imuie. Mącz. Butel, oprawca albo mieyſki śluga, szargarz, kat, który złoczynte imuie, i traci, lictor. Mącz. Podwoyſkiego pospolicie w niektórych mieściech butlem zowią, dlatego, išł ieſt posłem sądowym i sędziego. Szczerb. Sax. Boß. (Carn. butam, wutam: concurio).

BUTEL, BUTLA, i, ż., BUTELKA, BUTELECZKA, i, ż. zdrbn., Gall. bouteille; Lat. med. buticula, butilia; Sorab. 2. butellā, butteſſa; Roff. бумълка, бумълочка; Croat. buklia, buklicza; Rag. buklia, buklijza; Bosn. buklia, bukliła. (por. bukłak) gatunek flasz z mocniey- szego szkła, do piwa, wina i t. d. die Bouteille, das Bouteilchen. Flasz puzdrowych, butłów, gąsiorów, kie- lichów wiwatowych, co niemiara. Mon. 75, 140. Czarne butelki bardzo mało kosztuią. Torz. Szhl. 124. Butelka z długą szyją, phiale. Knup. 5, 26. Z winem wyprowadzają się z kraju beczki i butelki. N. Pam. 21, 323. Dziś ledwie pół kwarty buteleczka trzyma, a za kwartową przedąją. Teat. 22, b. 106. Wypiia za zdrowie całą flaszką, lub butłą. Mon. 71, 515. Stawiano przedemą buteleczkę czarną z krzyżykiem na czopku. Teat. 24, 171. Czrtr. (Starego dobrego wina). Skoro choć iedną wina bu-

telkę wypie, wnet źtaie się wesołym. Mon. 68, 76. Tylko iuž tę wypiemy butelkę. Teat. 55, e. 45. Zab. 13, 211, Meton. butelka = trunek, napóy, piwo lub wino w butelce, die Bouteille, das Getränke in der Bouteille, Bier, Wein. Butelką tyle poczciwego zniwolił pralata, że mu pieniędzmi wygodił. Zab. 13, 205. Ach luba buteleczko! Teat. 54, b. 9. Wszyftko iuž wybrano, co ma bydź do drogi i obutelce się nie zapomniało. Kras. Podſ. 11, 116. Przy butelce się powadzili. Off. Wyr. (piiana sprawa). Do niczego nie dobry, tylko do butelki. Off. Wyr. BUTELCZYNA, y, ž. biedna mizerna mała butelka, eine miserable-ekende Bouteille. BUTELCZYSKO, a, n. niekstałtna nieforemna butla, eine ungeschlachte Bouteille, BUTELCZANY, BUTELKOWY, BUTLOWY, a, e, od butli, lub butelek, Bouteillen =. Roff. бумълочный. Butelczane szklo. Butelkowe piwo = ściągane na butelki. Butlowy, butelkowy przyiaciel, kuflowy, ein Zechbruder. Widzą to na swoich butelkowych towarzyszach. Mon. 68, 92. BUTELKOWAC, BUTLOWAC piwo, czyn. nied., ściągać na butelki, auf Bouteillen füllen.

BUTLIWOSC, BUTNOSC, ści, ž. pyszność, buta, Hoffart, Stolž. W těy swéy butności. Sk. Kaz. 327. BUTLIWY, BUTNY, a, e, BUTLIWIE, BUTNIE przysłk. pyszny, butą unoszony, hardy, dumny, panoszy, stolž, hoffaſtig (ob. buczny, buczno) Vind. sdeten, obleden, koshat, saferliu, savseten; Roff. spěchwyj, spěchwejß; Eccl. kичайвый. Bóg zrzućił butne z łoża ich. Leop. Syr. 48, 5. (pysznych Budn.). Bóg wyrzućił žydom gwoli po-gańce butliwe. J. Kchan. Ps. 115. On srogi i butny nieunoszony Atreusz okrutny. Bardz. Tr. 302. Biało-głowa nie ma bydź hardą, butliwą, swarliwą. Gorn. Dw. 229. Groch. W. 585. Poniżył butne mieczem duchy. Hor. 2, 69. Nar. Tak butny chłop. Pot. Arg. 401. Coś tak bardzo matką Alkmeną butliwy? Zebr. Ov. 217. (quod te jactas?) warum bīſt du ſo stolž auf ſie? S, Ogień pali gmachy butne. Bardz. Tr. 100. (buczne, przepyszne, wspaniałe, prądćiſt, stolž).

*BUTONIERA, y, ž. z Franc. dziura guzikowa, das Knopſloch. Forsztmani po Francuzku z butonierami, burtami srebrnemi. Teat. 24, b. 7.

BUTWIEC ob. Botwić.

BUTYKA, i, ż. z franc. buda kramarska, jata, eine Boutlque; Jšn. dogagnja, ſtacjun; Jtal. bottega.

*BUTYNEK, *BITUNEK, nku, m. z franc. butin, Jtal. botino), łupiež, zdobycz, korzyść, die Beute; Roff. дувань; Boh. bita; Sorab. 2. bejta. Spiesz się do łupu a kwaſſie się do bitunku. Radz. Jſes. 8, 1. (do korzyści; Budn. do łupu. Bibl. Gd.). Bitunek. Radz. Genes 14, 24. (dział z zdobyczy. Budn. - Bibl. Gd.). Wszyftko bydź i butynek z miaſt rozchwyciliśmy sobie. Budn. Deut. 3, 7. (łupy z miaſt. Bibl. Gd.). Na butynku każdemu poganowi nowi doſłało się z działu dwadzieścia osob chrześcian, Stryik. 325. (przy podzielaniu zdobyczy, key der Betheilung der Beute. BUTYNKOWAC się, zaimf. nied., dzielić się zdobyczą, się in die Beute theilern; Boh. bitowati; Roff. дуванимь. Kiedy Tatarowie z Polſki powracając na Wołyniu się butynkowali i dzielili, samych dzieweczek dwadzieścia tyſięcy naliczyli. Stryik. 325.

*BUYNOMYSLNY, a, e, *BUYNOMYSLINIE przyst. buiającć myśli, górnomyślny, płodny w myśli, fehr gedankenreich,

BUYNOR. - BUZDYG.

BUZIA - BY.

26.

kenreich, gedankennüppig. Buynomyślna kształtność wy-
mowy. Mon. 73, 200. **BUYNORODNY, a, e, **BUY-
NORODNIE, przystk. zbyt żyzny, üppigfruchtbar. Buy-
norodne niwie. Zab. 14, 86. Buynorodne chłopy. Zebr.
Ow. 3, b. **BUYNOROSŁY, a, e, zbyt obficie rosnący,
üppigwachsend. Buynorosfey leszczyny krzak. Zab. 1, 106.
Na*. BUYNOSC, ści, ž. przewielka żyzność, obfitość,
üppige Fruchtbarkkeit; Ueppigkeit, Geilheit (cfr. Lager-
wuchſ Ad ig.) Boh. bugnoſt, (Slovac. bugnoſt effrena-
tio; Hung. bujaság líbido, buyasagh z zbytek; Roff.
buinoſtъ, buinšto, szaleńtwo, zapěd). Ziemi naszey
buyność. Star. Vol. D. b. Na Ukrainie buyność ziemi
ieſt nie do porównania z wszelką inną żyznością. Off.
Wyr. Transl. Skoro naſłały pracowite źniwa, Gdy
buyności pozybła ogolona, niwa... Zimor. Ziel. 203.
(buynych swoich płodów, ihre reichen Früchte). §. Fig-
moral. iedrność, swywola z zbytku pochodząca, buianie,
Geilheit, Ueppigkeit, Uebermuth. Ziele gorczyczne na
krzyż przyłożone czyni buyność cielesną. Sien. 62.
Swiadomem, co czyni w ludziach buynosc, a co ſtatek
Czachr. Tr C. 1. Gdy pszczoły z buyności po powietrzu
graią, O robotę, o ule, o miody nie dbią, Oberwiy kró-
łom skrzydła; bo gdy ci ofędą, Nie będą ſie wyzywać i
robotne będą. Modrz. Baz. 501. Wirg. Georg. I, 4.
Młodzieńcza buyność Piram. Wym. 127. Ona buyność,
która ſie z młode a gorącej krwi rodzi, tyle daie zmy-
ſłom ſily, ile iey rozumowiy odeymuie. Gorn. Dw. 404.
Dotykasz iuž wieku, który młodzieńczey buyności zapędy
ſtepił. Nar. Tac. 3, 26. Gdy bóg godności da, profic go
trzeba, aby pychę i buyność w nich odiął. Biat. Poſt. 217.
Panu we łbie roią ſie buyność. Key Wiz. 129, b. Gut
maßt Uebermuth. BUINY, a, e, BUYNIE, BUENO
przystk. do zbytku żyzny, obfity, überaus fruchtbar, üp-
pig, geil emporschieſend. pr. et fig. Boh. bugni, (Slavon.
bugni effrenatus Hung. buja; Roff. buinły bynčměwě-
nył glupi, szalony, Eccl. буї, безумный, глауны.
Jm buyniey wschodzi żdzieło, tym większą czyni nadzieje.
Pot. Syl. 23. Co ſie z samego gruntu zaymuie, z czasem
buyniey wzrała. Pilch. Sen. 7. Początki najbyt buyne,
nie trwałe, Cn. Ad. 867. Buyne iawory. Teat. 30, d. 25.
Zawsze rołą u słaſiada buynieysza. Pot. Arg. 568 (ſaſie-
dzka krowa lepsza). Doſtatiem słów wielu buynym nie-
iako zbytkuią. Mon. 65, 364. Rozpuſtна abo buyna rzecz
ieſt wino. 1 Leop. Prov. 20, 1. (do buyności czyli rozpu-
ſty pobudzaiąca, Geilheit, Ueppigkeit erzeugend). Wick
we złości buyny. Lib. Hor. 69. Buyna młodzi, nie wda-
way ſie w rozpuſtłe. Pasz. Dz. 46. Buyny, iedrzu,
jurny; geil, üppig, übermuthig, ausſchweſend. Zbytek
ciału naszemu ku rozpuſtności wędziała rozpuszcza; dosyć
ieſt buyny ten ofiel nasz, a gdy mu nad miarkę dospiesz,
będzie buynieyszy. Zrn. Poſt. 13. Leniwy ieſt ku każdy
dobreų sprawie, a zaſ ieſt bardzo buyny, gdy mu dosypuią
tych doczesnych swowolności. Rey Poſt. J. i. 1.

BUYWOL ob. Bawół.

BUZDYGAN, a, m. z Tatarſk. broń na krótkim drzewcu
osadzona, formy podługowatej ze stali demeszkowanéy.
Cztr. M/kr. ein Streitkolben in Form einer Birn, auf ei-
nem kurzen hölzernen Stiele; Boh. buzykan; Carn. busidi-
hán, zheſtopér; Hung. bosogan, buzogány, bozogan;
Vind. busdihan, dremel, sheſtopirniza, kolba, boini bát;
Tom J.

Dal. buzdokan, sesztoper, Rag. buzdohàn; Bosn. buzd-
han, sceſtoperać). Jak nikomu nie wolno było używac
buławy, okrom samych hetmanów; tak też nikomu z wo-
ſkowych nie godziło ſie używać buzdygana, oprócz rotmi-
ſtrzów, poruczników i chorążych. Cztr. M/kr.

BUZIA, ži, ž. BUZIAK, a, m. BUZIACZEK, czka, m.
1.) pocałowanie miłosne; Jtal. bascio; Lat. baſsum;
(Bosn. busnuti - całować; Jtal. bagiare); Ger. Puß,
Buffel, Buffen; Suec. puſs; ein Kuß, ein Küſchen, ein
Mäulchen; Vind. kushez, pokushez). Suauium całovanie,
puſka też mówią. Mącz. By mi tak, iak tamtemu dała
buzi tkliwie. Hul. Ow. 118. §. Gębunia, gěba, ufteczka,
Mund, Mündchen, Mäulchen. Taliyka smukła, piękna
buzia, mina gracka. Zabl. Firc. 62. Pozwól, abym
w oczach wszyſkich małował tę śliczną buzię. Teat. 15,
109. Co za ładna buzia. Oczki wecale żywe, miluchne.
Teat. 52, d. 95. Wszyſkich ich wdzięki niczym są,
w porównaniu twey buzi. ib. 54, 5. - Buzia, gěba, daß
Maul. Ja do ciebie nie gadam, bo wiem, że masz buzię
wyprawną. Teat. 25, c. 9. Lada buzi wolno na maieſtat
królewſki naſtěpować. Obr. 48. Sowit. 28. 2.) Buziak,
Buziaczek, osobeczka, laleczka, figureczka, ein Figürchen,
Persönchen. Witay Reginko, naymilszy buziaku. Teat.
51, b. 125. Niech Pan raczy i nas półłogosławić z tym
buziaczkiem. ib. 16, 111.

BUZOWAC czyn. nied., zbuzować, wybuzować dok. dadź
komu po noſie, einem eings auf die Naſe geben, grożno
go laiać, derbe ausſilzen, Roff.бузовамь, обузовамь,
oſtro bardzo karać, ſcharf złuſtigen; (Slovac, zbuzugi ex-
cito; Rag. barb, bùza = niezgrabna kobieta). Póydę go
zbuzuię, zlaję i z błotem zmieszam. Teat. 24, c. 96. Jak
ten żły człowiek nas buzuie; ale że niewłaźnie, mało
o to dbamy. Obr. 49. Buzować pana zięcia, gdy chce
pod pos dmuchać. Trqb. S. M: 6. §. Bić, zbiłać, karać,
ſchlagen, nieder beugen, niedet halten (den ſeind). Zół-
kiewſki buławą swoją monarchy północne buzował.
Tward. Wt. 85, Tak kławę trzyma, iakby nią Tureckie
buzował woyſka. Leszcz. Class. 44. Nieprzyiaciel cięż-
ni niż Alcydową zbuzowany kławą, nie śmiał ſie z nim
kosztować. Tward. Wt. 2. Buzuy Gielony i Trackie
chimery. Jabl. Buk. B.2. BUZOWAC ſie, gwałtownie ſie
palić, ſtark ſlammen. Tak ſie buzuie w piecu, że aż
czeluſciami płomień wybucha. Wrb.

Pochodz. Nabuzować, dobuzować, pobuzować, wy-
buzować.

B. Y.

BY 1.) przystk. przynaymniły, choć, aby tylko, weniž-
ſtens; Boh. by; Slovac. bi; Sorab. 2. bü; Roff. 6bi,
6b; Eccl. 6ki. By dzieficł talarów mi day. Tr. By -
nie = nawet - nie, auch nicht einmal, selbst nicht einmal.
By naynmiey, by krople, by ódrobiny niemazs. Cn. Th. 2.) Jak,
iako, niby to, gleſcham. By na iakiego łótra, wyszliście
z kiym poimować mię. 1 Leop. Math. 26, 55. Pod
lasem nieprzyiaciel był; Leszek to widząc, kazał zbroie
rozwieszać, by szydząc. Gwagn. 22. Swarzą ſie, by do-
ktorowie o ciało, diabli o duszę, przyiaciele o maiętność.
Lekarſ. C. Jechanie ich by właśnie uciekanie było. Warg-
Cez. 42. Z drzew i czerni by mur iaki uczynili. ib. 45.
Na boga, by na osła, na niego wkładamy, co sami doj-
26

26

202

B Y.

BYC - BYCZY.

browolnie sobie zarabiamy. Sim. Siel. 83. By na złość,
by na urząd. Cn. Th. §. In compar. iak, niżeli, nawet
iak, choć iak, als, fogar als, wenn auch, ja fogar.
W Mazowszu biologicalwy pracowitze, by w którym kanje
króleftwa Polskiego. Dwor. J. 3. Niech kto ma głowe
równą żelazu, A twardsze serce, by tež od głazu, Ba-
chus ze dzbanem dokaże ie zburzyć. Hor. 2, 142. Nar.
Bremond rozumu by w nayniebezpiecznych razach
przytomnego. Uflrz. Kruc. 1, 141. By naylepsze prawo,
gdy odłogiem leży, pożytku nie czyni. Vol. Leg. 3, 185.
Do Kazimierza W. wolno było każdemu, by naymnieny-
szemu przyiść. Biel. Kr. 205. Każdey materyi, by nay-
droższey, zawsze tam pełno. Star. Dw. 29. §. Condi-
tion. by = choćby, chociaż, und wenn auch, selbst wenn.
Arab, by zginął, od wina się wSTRZYNIAĆ nie może. Warg.
Radz. 157. By tež i to było, że go pobito, przeciż on
wielki człowiek. Off. Wyr. By mi nie ieść, by zdechł,
nie dam. Cn. Th. By nie wiem co, nie dam, nie uczy-
nię. ib. II. BY spoynik. za którego pomocą składamy
tryb życzący, optatiu. et coniunctiuui, co w Niemieckim
się wyraża przez mołchte, kónnte, sołte, müßte, hätte,
wäre, würde. Składa się zaś cum Jmperfecto, Perfecto,
Plusquamperfecto et Infinitiiti Verbi; zakończenia zaś Per-
fecti od słowa się częstotrokłe odeymuią, a ze spoynikiem
dy łączą, n. p. bym pisał, obsol. bych. Boh. by, bych,
bysp, bys, bychom, bychme, bysme, byste. u. p. Bych
(= bym, = gdybym) miłości, którą mam matce, służył,
na tymbych (na tymbym) krzyżyu nie wijał; aboby teraz
zaraz z niego STAPIł i nieprzyjaciół pogromiłbych, i śmierci-
bych się tey odiął. Sk. Kaz. 177. WURDE ich der Liebe zu
meiner Mutter Gehör geben, so würde ich nicht an d. Kr.
hängen u. f. w. Te złączenia w słowach by - śmy, by -
ście, lepiey się kładą od początku sensu, który ich wy-
maga, n. p. „lepiey milczałbym, ariżeli źle mówilbym",
powinno tak brzmieć: lepieybym milczał, aniżelibym źle
mówił. Gol. Wym. 219. By się w tym maiętni postrzegli,
iako im wiele dóbr ginać prędko może rozmaitemi przy-
padkami, byliby do czynienia iałmużny ochotnieył:
buc twodiakiby pożytek mieli, i z tego, coby dali, utraty
żadney nie mieliby, owszemby ſkarby swoie po śmierci
zebrali, i dobraby świeckie rozmnożyli. Sk. Zyw. 215. b.
III. Spoynik ten ma ieszczcze znaczenia naſtępniące: 1.) aby,
żeby, daß, damit. Rozkazano mu, by przyszedł. Cn.
Th. Carn. de, Vind. da). By nie, żeby nie, daß nicht.
Bóy się boga, by cię nie ſkaral. Tr. 2.) Oby, gdyby,
boday! o daß! daß doch! o wenn doch! O Klemensfie!
byś poznał, jakim ieſt panem Jezus! Sk. Zyw. 1, 294.
Brody dość, by tyle rozumu! Cn. Ad. 45. By cię to,
owo! Cn. Th. Tylkobyś nie był dzieckiem. Teat. 24, c.
80. Zgody niemasz, o tęby profić pana z nieba. Paszk.
Dz. 110. (trzeba, lub należy, darum hätte man zu bit-
ten). 3.) Jeśliby, gdyby, kiedyby, wenn, woſern,
Hetman byłby wziął zamek ten, by był dłużej leżał około
niego. Biel. Kr. 236. By to prawda była co mówią,
żaden żołnierz w niebieby nie był. Birk. Chmiel. A. 2.
Trudnoby mi wybrnąć, bym wodze ięzykowi puścił. Birk.
Zam. 30. Bym nie był Aleksandrem, życzyłbym sobie
bydź Dyogienesem. Warg. Kurc. 8. Byś Homerem był,
bądź wdzięcznym Maronem, Nie przyniesiesz, nie weźmiesz
Homerze, Maronie! Groch. W. 566. By była Jerozolima

hafki bożej nie wzgardziła, by byli kapłani darów bożych
tak źle nie używali, nie okazałby był hóg przeciwnim
takiej srogości. W. Poſt. Mn. 321. §. By, chociażby,
nawet gdyby, Slovac. bitbi), wenn gleich, obgleich.
By rozmarnować zbiorów dziadowńskich fanty, Niech przeciż
będą bażanty. Kchow. 202. Dołożył sędzia, bych (bym)
į sam widział, tedy inaczey ſkazaćbym nie mógł. Gorn.
Wt. K. 4. Ani odpowie słowa mi biednego, By iuž sro-
giego i nayoſtrzezszego. Paſt. F. 141. §. By, iakby,
iak gdyby, als wenn, als ob. Ulękł się wnet nieborąk,
by go z tyłu chwytał. Rey Wiz. 26, 6. Leszko, aczkol-
wiek był z proftego narodu, ale się tak dobrze zachował,
by miał bydź na dworze królewskim wychowany. Gwagn.
23. Oblężenie Zygetu, przezacney i by niezwyciężony
forteny. Furm. Uw. F. 6.

Pochodz. byle, aby, bynaymniey, iakoby, oby, gdy-
by, żeby.

BYC, był, jeſtem ob. Bydź.

BYCHAWA herb. ob. Paprzyca.

BYCHOW, a, m., i. miaſteczko w Polsce, ein Polni-
sches Städtchen. BYCHOWSKI, a, ie, z Bychowa, By-
chauet =. Bychowſkiego sukna poſtaw. Jnflr. C. L.

BYCIE, ia, n. byt, rzeczownik od słowa: Bydź, das Seyn,
das Erſtiren, die Erſtienz; Vind. bitje, bitnoſt, poſta-
jenje; Rag. bivſtvo). Uprzeda zawsze rzeczy bycie; a
potym bywa dobre bycie. Petr. Ek. 92. Dla człowieka
wspaniałą ręką tak obſcine Wszelkieś dobro udziałał, by
miłskie dobiec. Przyb. Milt. 247. Ukontentowanie
samo z bycia kochanym nie mogło go uszczęśliwić, Teat.
9, 5. 101.

BYCZAK, a, m. byczy korzeń, bykowiec, der Oſsenzie-
mer. Osieł płytkim zacinany byczakiem, wzdycha...
Zab. 15, 178. *BYCIEĆ, ęcia, n. Budn. Ex. 29, 1.
BYCZEK, - czka, m. BYSIEK, - śka, m, BYS, - ia,
m. BUJACZEK, - czka, m, BUS, ia, m. zdrbn.
rzeczownika Byk, ein Stierchen, ein kleiner Stier, ein
Stierkalb, Bullenkalb; Boh. hńćek, běwćek, běhaunek,
gunec; Vind. junazhek; Eccl. Ioneßb, błyčékb; Lat.
buculus; (ob. iuniec). Spoyryzi Europo na tego buiaczka.
Zab. 16, 310. Europa buſia pięknego poſtrzega, Jako się
do niey coraz mknie od brzega. ib. Bezecny byś. Hor. 2,
180. Kniaz. - Przystk. Czyy byczek, tego byczek, byle
nasze cielątko. Rys. Ad. 52. (nie pytam się, zkład co
pochodzi, bylebym miał). Na rzeź cię, byšku, chowaią,
przetoć dobry obrok daią. Cn. Ad. 977 (przypłacisz).
Otoż tobie byšku *mazia. Rys. Ad. 52. Cn. Ad. 801.- 2.)
Byczek, scarabaeus typhoeus Linn. chrząszcz cudzoziem-
ki, długości cala, maiący na pierſiach trzy rogi. Kluk.
Zw. 4, 25. ein ausländischer Käfer, mit drey Hörnern auf
der Bruſt. 3.) Taniec skoczny, eine Art hüpfender Tanze.
Krakowiaka, byczka, sarabandy, drabanta. Teat. 24, c.
74.- BYCZEC niiak. nied., BYCZYC się zaimk. nied., by-
kiem się źwaćć, heſtwić się, dziczeć, zum Stier werden,
wild werden, roh, frech, ausgelassen feyn. Wyście
rozrosli by cielcowie na trawie, a byceliście bycy.
1. Leop. Jer. 50, 11. Lekarz uczony miny nie ſtroi, ani
byczenia się na nim nie widać, Perz. Lek. 326. (nieokrze-
sanego zuchwalſtwa, Rohheit, Wildheit). (Roff. błyčim-
ch tetrycnie z dołu poglądac, glupen). BYCZY, a,
ę, od byka lub byków, Stier =, Bullen =, (Ochsen =.).

## BYCZYC BYDLĘCY.

Sorab. 1. bocžjt, bokowe; Roff. bychił, bryčyeš. Trzoda bycza. Hor. 1, 268. Nar. Tarcz z byczych skór siedmi złożona, Zebr. Ow. 326. Krew bycza. 1 Leop. Ilebr. 10, 4. (bykowa. 3 Leop.). Ławkę, kobierzec, korzeń niosą byczy. Pot. Jow. 120. (byczak, bykowiec, Ochsenziemer). Aufid w byczey połtaci szumne pędzi wody. Hor. 2, 285. (tauriformis bykoksztality). Mina desperacka, mina bycza. Teat. 43, c. 144. Wyb. (dzika, sroga, wild). - BYCZYC czyn: nied., zbyczyć dok. ćwiczyć bykowcem, mit dem Ochsenziemer durchhauen. §.) *Transl. zdzierać, ociąć, oszwabić, einem einen Streid versehen, ihn übervortheilen. §.) Intransit. wszeteczność z niewłaścią popełnić, sprawę byczą iścić, der Wolluft fröhnen. 1.) BYCZYNA, y, ž. bykowina, bykowe mięso, Bullensleisch. 2.) BYCZYNA, miaſteczko Szałkie, sławne kleską i wzięciem do niewoli Maxymiliana przez Jana Zamoyskiego, Pitschen, ein Städchen in Schlesien.*

### BYDEŁKO, a, n. zdrbn. rzeczownika bydło, Vich, Vichchen, (liebes gutes Vich). Collective J celadź i bydelko dobrze mi się wioło. Zimor. Siel. 259. Bóg ludzi opatrzył różnym na pożywienie bydełkiem. Haur. Sk. 51. BYDLARZ, a, m. paſtuch bydła, der Viehbart; Vind. shivinavez, shivinſki barantauz, kuphuvauz; Slavon: govedar; Eccl. скопопитамеах. Oddałem bydlarzowi bydło moic. Tr. 2.) Bydlarz, pies, który pomyka się do bydła; co w nim wielka wada. Oſtr. Myſl. 41. ein Hund, der statt auf das Wild, auf das Vich losgeht. BYDLATKO, a, n. zdrbn. rzeczown. bydłe, ein kleines Vich, Viehchen, (von einem einzelnen, Vind. shivinzhe, govedze; Roff. скопинка). Bydłatko przecię ozdrowiało. Teat. 52, 14. Sprawiedliwy zna żywot bydlatka swego, ale@qqtności bezbożnych okrutne. 1 Leop. Prov. 12, 10. (miłoſerny ieſt, ku bydłatku swemu). Miejsce to puſte, niemasz tam, ni człowieka, ni bydlatka. 1 Leop. Jer. 33, 10. §. *Transl. Gluptaszek, ein kleiner dummer Mensch, ein Dümmling.* BYDLĘ, ęcia, n. ſkocina z rzełu bydłego, pecus, pecudis, eu Stuck Vieh; diſlingu. bydło. Boh. et Slovac. howado, govedje, shivina; Carn. shivinzhé; Croat. marshe; Sorab. 1. ſocjo; Sorab. 2. ſchpot, ſkoſche; Roff. скопь. Bydła ta są duszą rolnictwa. Kluk. Rosl. 3, 285. Koziel pomowiwisz y z lisem, iuž odtąd nie chciał przeſtawać z bydłety, Ale z Jchmością zwierzęty. Kniaz. Poez. 3, 126. Kot abo kotka, zwierzę i bydłę roztropne; domowe słusznie bydłę nazwane; leśne zwierzęciem. Sien. 218. Źyc iak bydłę, rozpuſtne, podług zmysłów, wie ein Vieh. Bydłe tr. o człowieku bezrozumny, ein dummer Mensch, ein Vieh. Ach bydłę, bydłę nierozumne! Boh. Kom. 1, 282. *BYDLĘCE przystk. po bydłęcemu*, zwyczaiem bydła, viehisch, auf eine viehische Art. Szkoda zwać człowiekiem, kto bydłęce żyie. Podw. Sion. A. 2, b. Po bydłęcemu żyie, nie po ludzku. Teat. 19, c. 67. *BYDLĘCIEC niiak. nied., zbydłęcie doh., bydłęciem się stawać. Cr. Th. zum Viehe werden, ein Vieh werden.* BYDLĘCOSC, ści, ž. bydłęce nałogi, własności, viehisches Wesen, Viehheit; Boh. howadnost, howadstwj; Roff. скопемь. Bydłęcość przeciwna ieſt bohaterskie nocje. Petr. Et. 251. ob. beſtyalność, beſtyalſto, zwierzęć. *BYDLĘCY, a, e, od bydła, należący do bydła, Vieh.- Boh. howadj; howadni; Slovac. howadi, hoivadji, howa-

## BYDLĘCZ. - BYDŁOKRADZ.

203

dyń, howeż, zhowadili, dobytci; Sorab. 1. howaż; Vind. goveden, goveji, govedłki, shivinſki; Roff. скопінскій; Eccl. скопемь. Zwierząt ſących piąty rząd ieſt bydlęcy, pecora. Zool. 282. die Classe des Viehes. Bydlęcy lekarz ob. konował. Bydlęca lekarſka nauka, die Vieharzenekunde. Młyny bydłęce, które abo konie abo woły poruszają. Cs. Fiz. 347. Sol. Arch. 88. (Viehmuhlen), Rohmuhlen, Ochsenmuhlen. Bydlęcy, sposobem bydła, nach der Art des Viehes, viehisch. Eccl. скопоподобный. Poddanych swoich chcą mieć w ftanie bydłecym. Kras. Pod. 2. 227. Bydlęcy ludzie ducha nie maią; nie innego w nich niemasz, ieno mięso, flaki. Birk. Ex. D. 3. Człowiek bydlęcy nie poymuie tego, co ieſt z ducha. Lach. Kaz. 1, 207. Eccl. скопоподобникъ. BYDLĘCZYZNA, y, ž. mięso bydłęce, Fleisch vom Viehe, Viehſteisch. Jekroć bydlęczyne tkacie w getby swoie, wiedźcie, że swych rolniczków trawicie. Zebr. Ow. 379. (boum caesorum membra). BYDLIC się zaimk. nied., bydlnika czyl byka do ſiebie przypuszczać, den Bollen zulassen. Krowy, które się tak bardzo rade bydła, do płodu nie są iuž pewne. Haur. Sk. 52. Co robić trzeba z iałowicami, które się nie chcą bydlić. ib. Krowa się bydli, Vind. krava se poja. (ob. pobiegać się). Bydlenie krów, gdy biorą abo przyimuią bydło, iako pospolicie bywa mówiono. Maćz. (por. gzić).

*BYDLINEK, nka, m. wędzony śledź. Volchm. 392. der Pickling.*

### BYDLNIK, a, m. byk, der Bulle, Brummochs, (por. ſtadnik). Do bydła bydnika przypuszczać. Zaw. Gosp. O krowy płodne ma dworka baćzyć, aby zawsze bydnik w oborze był porządny dla bydła, aby nie zadrobniało. Goſt. Ek. 79. *BYDLNY, a, e, 1.) bydlęcy, od bydła, vieh - Bydlny lekarz, Vieharzt. 2.) Bydlny bydła ſła mający, viehreich. Cr. Th. BYDŁO, a, n. ſkot, collect. pecus, pecoris, Vieh; Boh. et Slovac. howado, dobytce, dobytěk; Carn. govedu; Vind. govedu, govedje, govedna shivina; Croat. govedo, fivinche; Slavon. mărva; Bosn. goveda, mahra; Sorab. 1. ſpot; Sorab. 2. ſpojo; Roff. скопіб, говѣдо, пасмвина; (Hung. barom). Bydło rogate (rogacizna), owczarne, ſtadne, chlewne. Haur. Sk. 63. (Boh. bydło vita, victus, bydłeti mieszkać; bydleni mieszkanie, bydliitel mieszkaniec). Bydło robocze (qu. v. por. dobytek). Pod bydło a zwłaszcza woły, aby pilno słano. Cresc. 37. Boże, dales w moc ludzmi wszyskie *bydła (bydła) polne, Dales i leśne zwierzęta swowolne. J. Kchan. Ps. 9. Dziewka od bydła Vind. shivinarka, shivinariza). Pasity dla bydła, Roff. скопопитамельный. Eccl. говядопасмвинный. Stare bydło, Roff. odрань, одерb ob. karw). Ludzi, iak bydło traktować. Pam. 83, 440. (nieludzko). Zyią iak bydło. Paszk. Dz. 15. (bydłęce, po bydłęcemu). Fig. bydło, zgraia, motłoch, czerń, zbiór ludzi bezrozumnych. Off. Wyr. viehische Menschen, Vieh. (c. Bydło morſkie zawiera konie morſkie i cielęta morſkie trichecus Zool. 294. Seevich, Seepferde, Seekalber. BYDŁOKRADZCA, y, m. złodzie bydła, der Wudzie. Mon. 75, 588. Cr. Syn. 5. Croat. marhotat), zaymacz a złodziey dobytku cudzego, uwodziwołek. Farr. 402. BYDŁOKRADZTWO, a, n. kradzież dobytku, Croat. marho-

26..

264

*BYDŁOSZK. - BYDZ.

BYDZ.

tatbina, der Nichtdiesstahl. Gn. Th. 5. BYDŁOPAS
ob. Skotopas. **BYDŁOSZKODY, a, e, bydłu
szkodliwy, viehverderbend. Wilk bydłoszkody Bielaw.
Mysl. D. 2 b.

BYDZ, BYC, był, będzie, bądź, ieſt, są, verb. subſtan-
tiv. niedob. byt mieć, eksyſtować, ſeyn, (vorfanden
ſeyn), war, gewesen, iſt, bin, Boh. bept, błyti, był,
budź, ge, geſt, gſem, gſme, gſte, gſau; Slovac. bit,
ſem, ſi, ſme; ſ'tc, ſu; Sorab. 1. boč, budź, bydź, bu,
bie, bieſche, budje, budu, won je, ty by, ja ſum, ja ſum,
ſom, mu ſmy, wo ſcje, wan ſu; Sorab. 2. busch, büſch,
we je bůl, ja bech beſcho, bujo, budu, buž, ja ſom, tū
bu, won jo, müſmů, wä ſcjo, woni ſö; Vind. bit, biti,
byte, biu, bila, bilu, bodem, bom, bodosh, bosh,
bode, bo; jeſt ſim, sem, ti ſi, on je, mi sva, vi ſta,
ona ſta, mi smo, vi ſte, oni so; Carn. biti, bit, je,
sè, sèm, bòdèm, bòm, bòde, bò; Slavon. biti, bi,
bio, bila, bilo, bude, biashe, biah; jesam, jesi, jeſt,
jesmo, jeſte, jesu; Croat. biti, bit, bude, je, jeſt,
jeszem, jeszu, jeszmo; Bosn. bitti, jesam, jeſi, jeſt;
Rag. biti, budi, biasce, bi, biahu, bisce, jesu, jesam;
Roff. býmь, біль, бýду, eca, eſćm; Eccl. 6ß,
байше, біхомь, бяху; (Hebr. בְּעַבּוֹ בְּעַבּוֹ bit ma-
nere, commorari: נַכְעַת אֱשָׁנַת, נַכְעַת אַוֹפַּטּוֹ.
Lat. eſt, eſſe, sum, sunt; Ger. iſt, ſey, ſind, bin cf.
Bywać. 1.) Bydź, co do czasu, eksyſtować, ſeyn, da-
ſeyn, Co było, inż nie ieſt, to co ieſt, nie będzie. Pot-
Jow. 61. Było kiedyś ono sławne miaſto Troiańskie,
Były, były mury sławne. Bald. Sen. 4. Co inuż było,
to i teraz ieſt; a co będzie iuż było. Budn. Eccl. 3, 15.
Co było, a nie ieſt, nie pisać tego w reieſtr. Mon. 73,
131. et 71, 707. Co ieſt, tym gardzi; czego niemasz,
woli. Morszt. 210. Bydź, eksyſtować, bytność mieć,
Roff. веществовавь. Będący, eksyſtuiacy Eccl. сыи
( = 2. bág). Eccl. бішінії ſtworzony). *Współbydź,
razem bydź Vind. sravenbiti, ravensnaitise; Eccl. сбімьи,
cßěмь; Preexyſtuię Eccl. предусутствую, предбів-
ваю, предбішествую. Preexyſtencya предбыміе,
предбімство, предбімность, предбімство. S. Bydź,
trwać, ſeyn, (dauern). Michał Samor cesarz,
ten nie był roku, aż go wypędzono. Biel. Sw. 77, b.
2.) Co do mieysca, bydź, bydź gdzie, znaydować ſie
gdzie, daseyn, an einem Orte ſeyn, ſeyn, vorhanden
ſeyn, ſich beſinden. Jeśli cię ſie spytaią ieſt tu kto?
tedy rzeczesz: niemasz! Budn. 1. Jud. 4, 20. Już są!
Teat. 30, b. 147. (iuż przyszli). Był tu, ale go inuż
niemasz. Psalmod. 38. Oczy iego i uszy nie były kiedy
indziey, ieno w biblii. Birk. Sk. C. 2, b. Zawsze
wprzód biegła suczka przed panią, trzeba było bydź wszę-
dzie bełyice. Zab. 9, 275. Za przeczytanem imieniem
odzywa ſie żołnierz, którego czytaią ieſtem! Kaw. Nar.
505. Ja i syn mój będziewa (= Dual. będziemy) na
drugiey ſtronie. Budn. 1. Sam. 14, 40. Gdyby nie ta
zażdrość, w Węgrzech samych nigdyby były nie były
puſtki takie. Jan. Pos. C. b. Gniewali ſie, iż nieprzyja-
ciel w tak wielkiey blizkości, śmiał im bydź na oczach.
Warg. Cez. 165. Każdy pierwey iść i co rychley doma
bydź chciał. Warg. Cez. 42. ſtanąć). Ze ſlemi przeſtawąd;
dobrym nie dał i bydź w domu. Fabl. Tel. 53. To mój
pokoy, myśl We Pani, iak gdybyś u ſiebie była. Teat.

48, d. 56. Nie bydź doma, nie bydź u ſiebie, Vind.
vunbiti, vunpoſtati). Bywszy w Ruſi, do domu muſi.
Cn. Ad. 54. (mile doma; oycyzna waymilsza, allenthal-
ben iſt gut; zu Hause iſt doch am beſten). Not. Zakoń-
czenia Perfecti primae et secundae personae Sing. et
Plur. odeymuią ſie i do naypierwszego w konstrukcyi
ſtowa, przyłączai: n. p. Gdzieſ isſ Panie, ieſliſ jeſt,
przecz ſie nie odezwiſz? Groch W. 229. (gdzie ieſſe
Panie? ieſli ieſſes..) In Praesenti, dodawszy naypier-
wzszemu słowu zakończenie personae, słowo ieſt cathiem
ſie opuszcka: Wielem kredytorowi długu winien memu.
Kul. Her. 130. (wiele ieſtem winien, wiele winienem).
Nie bój ſie, bom ia z tobą. Budn. Jer. 1, 8, (bo ia ie-
ſlem z tobą) §. 3.) Bydź, ze względem na iaki przymiot, na
iaką iakowość, kładzie ſie z przysłowkami, z przymiotn, z rze-
czownikami, ſeyn, von einer gewissen Beschaffenheit ſeyn,
etwas ſeyn, als Copuła des Prádicats. Bądź wasza
rozmowa: ieſt tak? ieſt! nie ieſt tak? nie ieſt! 1 Leop.
Mat. 5, 37. bądź wasza mowa; ieſt? ieſt! nie ieſt? nie
ieſt! 3 Leop. (Croat. je, jez, da!) tak tak! nie, nie!
Budn. eure Rede ſey: ja! ja! nein! nein! Łu t h.
Człowiek szczéry! ieſt, ieſt! niemasz? niemasz! Off.
Wyr. (oppoſt a biało? biało! czarno? czarno)! By-
wſzy łaſkaw. Teat. 30, c. 15. W złotym wieku, na
twarz nic nie dano sędziną; za pokoiem *byto bez sędzie-
go. Zebr. Ow. 4. (byto Gerund. praeteriti, = byli spo-
koyni; w pokoiu, żyli spokoyni, erant, man war fried-
lich, man lekte friedlich, im Frieden). Bydź w cenie,
w pieniądzach, popłacać, płacić qu. v. Niech będą do-
brzy, będą szczęśliwi Polacy. Kras. Sat. 27. - Not. To
osobliwsza w naszym ięzyku, że po słowie bydź, równie
iak po słowie ſłać ſie, zołać, predykat, czy to przy-
miornikiem czy rzeczownikiem wyrażony, może ſie kłaſdź,
in casu sexto czyli instrumentali; a tak, co Kraſicki na-
pisał: „niech będą dobrzy, będą szczęśliwi Polacy"
mogłoby i tak bydź wyrażonym: „niech będą dobrymi,
będą szczęśliwymi Polacy“ co naſtępuiące przykłady oka-
żą: Wolał raczey bydź, nižli ſie na pozór tylko pokazać
dobrym. Pilch. Sall. 106. Kto umiał ucho ſtworzyć i oko,
temu Jako bydź głuchym (wypada) albo ślepym samemu?
J. Kchan. Ps. 139. wie kann der taub oder blind ſeyn?
Przytomnym bydź, obecnym bydź, Vind. tukaibiti,
vprzhibiti ob. przytomuy, przy sobie, przy rozumie.
Pytali Jana Sw. cožeſ tedy? Biał. Poſt. 45. (czym tedy
ieſteſ? czy Heliaszem ieſteſ?) Bądźmy dobremi gospo-
darzmi albo dobrzy gospodarze. Gn. Th. 247. Bydź czym z
personę czyię mieć na sobie. Gn. Th. 247. etwas ſeyn,
(etwaſ vorſtellen). Bydź kſiedzem, praca, kłopot, i bi-
ſkup, i sądy; - Bydź młodzianem, czcza pora, złe
chwile, złe rządy; - Bydź żonat; ſtaranie o dzieciach
i żonie; - Bydź wdoowcem; żal lat przeszłych, ſtełkność
w każdey ſtronie; - Bydź żorakiem, niewola w po-
wabney poſtaci - Bydź żołnierzem; zyſk trudny i życie
ſie traci - Bydź w domu gospodarzem; i tam złe znay-
dziemy - Czymże bydź? wszędzie przykrość! Zyimy
iak możemy! Kras. liſt. 170. Albo mnie nie bydź królem
Polſkim, albo tobie nie arcybiſkupem (wypada). Biel. Kr.

B Y D Z.

B Y D Z.

205

717. Byłby ieszcze szczełliwszy, gdyby był nie był oycem. Uſtrz. Kruc. 2, 180. Mąż ten przykładem ieſt w kościołach i pomocą w radzie. Karp. 1, 83. Not. Inſtrumentalis tylko tam ma mięsyce, gdzie ſie predykat indefinite wyraża: on ieſt królem, il eſt un roi, il eſt roi, et ist ein König, et ist König; lecz ſkoro definite, pierwszy przypadek ſie kładzie: to ieſt król Stanisław, das ist der König Stanislaus. Toż: On ieſt hrabią, et ist ein Graf, et ist Graf; to ieſt Hrabia, das ist der Graf, n. p. Potochi, Zamoyſki, Oſſolińki). – §. W dawnych pisarzach znayduiemy konstrukcyą Łacińską Accusatui cum Inſinituio: Herod bał ſie Jana, wiedząc go bydź mężem świętym; eum eſſe virum sanctum. W. Mar. 6, 20. (wiedząc, że ieſt mężem świętym). Nikt ſie bydź nedźnym, chociaż ieſt, nie wierzy. Bardz. Tr. 251. §. U dawnych pisarzów są w liczbie mnogiecy czasu teraznicyszego, służy wszyſtkim osobom, zamiaſt ieſſe my, ieſſe mie: n. p. Sączmy synami bożemi, ale ſie ieszcze nie pokazało, czym bądźiem. Sk. Kaz. 499. Słudzy sąsmy Jezusowi. P. Kchan. Jer. 205. J tego nie sąsmy niewdzieżni, co mamy. Otw. Ow. 141. Cożeście wy są, którzy kusicie pana? W. Judit. 8, 11. Gdyżeście wy teraz su... Budn. 4. Ezdr. 14, 32. Jeżelżeście wy są synowie Ahrahamowi, uczynki Abrahamowe czyńcie. Leop. Jan. 8, 39. Wyście są zdraycy, zbiedzy, oszuftowie. Chrość. Job. 130. O serca ſtrapione, Kto wyrazi iak słodkim sąście napoione Weselem dziš. Zab. 4, 355. Koffak. 5.4.) Bydź z kim, towarzyszyć mu, pomocą mu bydź, mit einem ſeyn, ihm begleiten, ihm behußtlich ſeyn. By był Jehowa nie był z nami, gdy powſtawali na nas, tedyby žywo nas pożarli. Budn. Ps. 124, 2. Cnota i tu na świecie, i po śmierci w niebie, ieſt z tobą. Zbil. Lam. B. 3. Nie bój ſie, bom ia z tobą. Budn. Jer. 1, 8. – §. 5.) Bydź względem kogo lub czego = w łosunkach pewnych ſie znaydować, mieć ſie względem czego, ſeyn zu etwas, zu einem; im Verhältnisse ſchen, sich verhalten. Bryłowatości kul są między sobą, iak sześćiany ich promieni lub śrzednic. Jak. Mat. 1, 214. Siedem ma do 9, iak 12 do 14; króćci móžna: ſiedem ieſt do 9, iak 12 do 14. ib. 1, 138. Podobnież: Dawniey to ſie cierpieć nie mogli; nie wiem iak są teraz. Teat. 19, c. 2. (iak są z sobą, ich weiß nicht, wie ſie jeſt sind, wie ſie mit einander ſchen). §. Bydź komu, bydź dla niego = iemu żyć, iemu ſie całkiem oddawać, für jemanden ſeyn, für ihn nur leben. Ty, dla której, iak sama wiesz, iedyny byłem. O nicem więccey nie źał, gdym tobie był milym. Zab. 12, 36. Gawzdz. Com ieſt więcej, iey ieſtem, ba nie ieſtem sobie, Gdy miarkuje, žem wszyſko winien iey osobie. Zab. 14, 149. (nie należę do ſiebie, tylko do niey). Rzucaymy szkolne przynuki, Bądźmy sobie, krótkie chwile Czuymy życie, trwaymy mile. Kras. lift. 190. (żyimy sobie, wir wollen uns leben). – Jnaczey bydź sobie czym, iakim = wewnętrznie, wewnątrz ſiebie, bez względzie na zewnętrzność, für sich, innerlich in sich. Bydź sobie wesoł, content (ob. ſie). – §. Bydź sobie abo drugiemu czym, w łosunkach pewnych bydź, sich etwas ſeyn, jemanden etwas ſeyn, für sich oder jemanden etwas ſeyn. Ja będę wam bogiem, a wy mnie będziecie ludem. Leop. Jer. 7, 23. Jam mu ieszcze w dziecińſtwie była przeznaczoną, On mnie miał bydź małżonkiem, a ia iemu żoną. Teat. 44, d. 13. Go-

spodarz śeden był sobie panem i oraz paſtuchem. Jabl. Ez. 81. er war gulaich Herr für sich und Hirte), Puszcze te zanosł, leżyſkami tylko i przechowaniem rozmaitemu zwierzybiły. Stryk. 354. (służyły im na legowiska, dienten ihnen zu..) Drzewa łosiom są miało legowiska. Warg. Cez. 142. – Bydź do czego = służyć do czego, na-leżeć, zu etwas ſeyn, zu etwas dienen, zu etwas gehören. Wszyſtko iuž wybrano, co ma bydź do drogi. Kras. Podſt. 2, 116. Tey winy połowica ſtronie, a druga połowica do ſkarbu bydź ma. Star. lit. 16. Bydź z czym dla kogo, gegen jemanden hegen (Freundschaft u. f. w.), gegen jemanden erfüllt ſeyn, z. B. von Achtung u. f. w. Boię ſie przyjaźni twoego oyca, z którą ieſt dla Maiětnickiego. Zabl. Dz. 72. Zawsze była dla niey z tém uszanowaniem, którego od niey wiek iey wyciągał. Zab. 14, 293. Wie, iak dla niey ieſtem z uwielbieniem, Zab. 14, 370. Powiedz mi, z iakiem ieſt sercem twoja panna dla mego pana! Teat. 27, c. 20. (was hat sie für eine Neigung zu ihm?) 5.6.) Bydź na czym - sprawować co, etwas verwalteten, Był Mieczysław na páinſtwie lat 55. Papr. Ryc. b.) Starać ſie o co wszyſtkiemi ſiłami, über etwas her ſeyn, sich woran machen. Wszyscy są na tym, opuściwszy wszyſtko, aby ducha pilnowali. Birk. Dom. 125. Do-minik S. na tym był wszytek, aby zakon rozmnożył. ib. 43. S. ten ociec na tym wszytek był, żeby iak naywięcej towarzyſtwa zebrać. Wys. Jgn. 47. – Bydź komu na zdradzie, zdradliwie ſie mu zachowywać, mit einem betrūgerisch umgeben. Jeżelim przymierza nie strzymała, umowę złamała, albo na zdradzie komu była? sama ſie sądzę, że słusznie tę zawziętość ponoszą. Psalmod. 40. c.) Bydź na czym, zależeć od czego, zawisnąć, wovon abhängen, worauf beruhen. Teraznieysze pokuty są na szafunku ſtarszych, i na roztropności spowiedników. Sk. Dz. 1028. Uważam, ieſt na tym nieco, iśćć obietnicę, ieſt też za ſie wiele na tym niegodnemu nie dawać przyrzeczonego dobrodzieyſtwa. Gorn. Sen. 314. (znaczy i to coś, i to coś; i tam to ważne, i to). – §. 6.) Bydź, z drugim przypadkiem, ſeyn, mit dem Genitiv. Bądźcie dobrey nadziei. Sehl. Mai. 6. dobrey myśli, ſcyd guter Hoffnung, gutes Muths. On ie cieszył i nadziei wielkiey bydź im kazał. Sk. Zyw. 2, 286. Wielki ſkarb nauki sobie zebrał, bo był ofrego rozumu i wielkiei pamięci. Sk. Zyw. 2, 284. er wat von ſchafem Verstande. – §. 7.) Bydź za co = uchodzić za co, ważyć za co, mianym bydź za co, für etwas gelten, gehalten werden, paſſiten. Nigdy za niesprawiedliwą rzecz nie będzie, dobrodzieyſtwem dobrodzieiowi nagradzać. Modrz. Baz. 5. Czym ſie oycowie brzydzili, to teraz za osobliwą przyſtoyność bydź sobie rozumieńą. Star. Ref. 4. Gość u nich za świętego abo za uprzywileiowanego wszelkim sądem i dekretem ieſt. Warg. Cez. 141. – II. Bydź, verbum auxiliare, cum actiuis in Praeterito et Futuro, als Húlfsgort der thatigen Zeitwörter in der vergangnen und künftigen Zeit. Cokolwiek mówiem, było mówiono, cokolwiek piszem, było pisano, cokolwiek działamy, inni iuž to działali. Kras. Pod. 2, 36. was wir nur sprechen, das hat man geschr. ... Kto grał, będzie grał, kto pił, będzie pił. Teat. 19, b. 16. Będę miała snuknią. ib. 38, 297. Wielką z niego dogodę wnet będziewa miała. P. Kchan. Orl. 1, 25. (dualis = my dwie będziemy miały). Not. Zamiaſt będę czytał, Bydy,

206

BYD Z.

w Roffyiskem też mówią拌man, чимамъ, висамъ, cf. Gall. je vais). Dalby to był Pan Bóg, abyśmy ów zapłać ugaćić mogli. Jan. Pos. C. b. Plusquamperfect. Conj.) Bydź, z imiesłowem przeszłego czasu słowa biernego wyraża bierną koniugacyją, a Niem. seyn, oder werden. Kanonym bydź, geliebt seyn, geliebt werden. Ještem kanany, ich werde geliebt. III. Bydź - stać się, werden, seyn; Sorab. 1. budź - werden; bydź - seyn; Vind. byti, gratat, poſtati). Powściągaycie się a bądźcie świętemi. 5 Leop. Levit. 20. 7. (a stańcie się świętemi. 1 Leop.) Zeszli się cicho patrzeć, co też będzie z tego. Jabt. Tel. 90. Nie będzie nic z tego, gdy ieden na drugiego patrzy, a żaden nic nie czyni. Cn. Ad. 307. Nic z tego nie będzie. Teat. 24. c. 49. (daraus wird nichts; es wird nichts daraus werden). Ani z tego, ani z owego nic wcale nie będzie. ib. 34. c. 99. Opal, sat. 3. Gaz. Nar. 1. 16. Niech będzie co chce. Cn. Ad. 557. es mag (daraus) werden, was da will; es mag geschehen, w. d. w. Nie böy się, nic ci nie będzie. Jabt. Ez. 135. es wird dir nichts (werden) geschehen. Będzie, będzie, a nie wiedzieć kiedy. Cn. Ad. 12. es wird schon werden. Wiedział Jezus co z Judasza bydź miało, gdy go sobie obierał. Sk. Kaz. 610. Was aus ihm werden folgte. IV. Bądź, właściwie tryb rozkazuiący słowa bydź, dla niektórych szczególnych znaczeń, muſi bydź ieszcze osobno rozważone: a, zwyczayne znaczenie: niech będzie, sey. Otrząśmy się, bądź mężem. Burl. A. 3. Chwała bądź Bogu oycu, synowi i duchowi S. Groch. W. 66. Cokolwiek bądź, to iednak rzecz pewna. Pilch. Sał. 317. - §. Bądź zdrów. Teat. 11. 85. Hul. Cw. 258. (byway zdrów, zoſłań zdrów, (bleib gesund). §. Bądź n mnie - przydź do mnie, komm zu mir. Dziś ieszcze będę u ciebie. ( = przyidę do ciebie, ich werde heute noch bey dir seyn, zu dir kommen). b., Bądź, niech się ſtanie, es mag geschehen. Bądź co chce, z placu bitwy nie uciekam. Kraſſ. Os. C. Co bądź, to bądź. Teat. 24. c. 98. niech się ſtanie co chce, es mag geschehen, was da will. Co bądź, to bądź, muszę zerwać to nieszczęśliwe małżeństwo. Boh. Kom. 3. 427. Kto bądź, ten bądź, na kogo los padnie. Hor. 2. 2. Z ieńcemkazym, bądź iak się zwie, obchodź się iak naysłodzey. Teat. 45. d. 70. Vind. bodili, bodiń). Bądź - bądź - albo albo, cě i v nun - oder; entweder oder; Boh. bud - bud to; Croat. ali - ali). Byś Homersetem był, bądź wdtżycnym Maronem, Albo wymownym Rzymskim Cyceronem. Groch. W. 566. (Slovac. b/tbi - chociaż; Roff. буде gdy, iešli.) Bądź to, bądź owo - lubo owo, lubo owo. Cn. Th. 2. Bądź krótko, bądź długo. Biel. Kr. 208. es sey über lang, oder kurz. §. Bądź - daymy, supponuymy geſeht. Bądź. że bogaty, co z tego? V. Będący, właściwie participium praesentis - byt maiacy, exsyſtuiacy, Roff. cywītu, der sevende; lecz. zwyczaynie o przyszłym czaſie - bydź małicy, przyszły, Slovac. budućni, Ger. der werdende, der künftige, der kuzunftige. Co ieſt przytornego, to przytornym; a co przyszłego, będącym. 1 Leop. 4. Ezdr. 8, 46. - VI. Not. Słowo to bydź, ieſt, są, czeſłokroć się opuſzcza, gdzie fatwo przychodzi do dorozumienia: das verbum subſlantium bydź, wird im Polnischen oft weggeſaffen: Dadź chemy, co cesarſkiego (ieſt) cesarzowi; a co bożego (ieſt) dogu. Sk. Zyw. 2. 201. Wtělki z ciedie dudek (ieſt). Pot. Jow. 119. Co nam i tobie (ieſt)?

BYD Z.

Budn, Math. 8, 26. Mnieć tu bardzo blizko (ieſt). Rey Wiz. 64. b. Dzieci to moie. §. Przeciwnie zaſ dawni pisarze, osobliwie tłumacze biblii, niewolniczo naſladańce ſacinę, czeſłokroć kładą słowo bydź niepotrzebnie: Wszyscy ci w rodzaiach ludu swego chwały są doſpotpili, affecuti sunt. Leop. Syr. 447. Na obraz bozy słał się ieſt człowiek. Leop. Genes. 9. 7. Umarł ieſt. ib. 9. 29. J słał się ieſt, że człowiek pewny chodził. Biat. Poſt. 62. -2.) Bydź, było, ieſt, słowo bezosob. 1., Z drugim lub czwartym przypadkiem, partitiue, mit dem Genit. oder Accusat. Otoż nowy kłopot! będzieć tu hałasu! Teat. 25. 51. das wird ein Lärm werden! Znikniesz z oczu raptownie, iakby cię nie było. Zab. 15. 160. (als wenn du gar ničt gewesen wäreſt). W ten czas dopiero měztwo twę poznaią, J twoje dziełność, kiedy cię nie będzie. P. Kchan. Jer. 119. (wenn du nicht mehr seyn wirſt). Na coż mię było na ziemi, gdy nic do niey nie mam prawa? Karp. 7. 59. (na co się urodziłem na ten świat, wožu musſte ich gebohren werden, wenn ...). 2., Z trybem bezokoliznym, mit dem Jnſnitiv: ieſt, (opposit. niemasz), Gall. il - y - a, es ıſt, man hat, man hat wohł. Roff. Imbětema, imbětса, oppos. Nßcmь, Nßci, Nßcmь, Nßcmы). Jeſt co z soba samym czynić. Sk. Zyw. 141. man hat wohł mit sich ſelbſt (genug) zu thun. O złote czasy nierządu, o prawdziwie ieſ czego onych żałować, Gaz. Nar. 1. 307. Nie było co odpowiedzieć, na takowe zagadnienie. Kras. Doſ. 252. Nie było komu bronić, bo wszyscy do Litwy byli wyciągnęli. Stryik. 391. (nie było nikogo cohy bronił). Jeſt czego winszować Polszce, że tak wielu ma gorliwych obywatelów. Gaz. Nar. 1. 187. Jeſt co o ludzie na się zwašnić. Cn. Th. 247. Jeſt się czemu dziwować, ieſt na co patrzeć. ib. §. Jeſt, należy się, ieſt powinnością, man hat, man soll, es gehört sich. Zażyłes rozkoszy, gdy było robić; umierayże teraz z głodu. S. K. N. 51. Jeśliſ się ludzi nie bał; przymaymnie na surowe pomnieć było bogi, Bać się było Jowisza. Min. Rvr. 1. 325. Nie było grać. Cn. Th. (man hätte nicht spießen sollen). §. Jeſt = wypada, potrzeba należy się, es soll, es ist erforderlich, nötſtig. Nie ludzmi takowym zdzierccm bydź było, ale wilkami drapieżnemi Star. Ref. 124. sie hätten nicht sollen Menschen werden, sondern Wölſe. Kryſtynowi było kſiążaniem bydź, a nie Konradowi. Biel. Kr. 117. (er hätte sollen fürſt seyn, nicht konrad). Krolu, po coż ty córkę do Wégier daiesz? Bydźci iey tu zaſ u ciebie, a przeto zbuduy iey tu kamienicę. Gorn. Dz. 45. sie mag hier bey dir bleiben. Jezusowi nie było czego się uczyć, ani do žadney szkoły chodzić, nie potrzebował. Sk. Zyw. 177. Leszek proſłych sukień uzywał, aż kiedy było cokolwiek dla okazliwości maćęſtatu, osobliwie dla poſtronnych, przydadź, to się dopiero ſtroil. Krom. 41. §. Jeſt, było, = można, godzi się, podobna rzecz, man kann. Poznać ieſt w gnieździe małego orlika. Mon. 74, 646. Znać było, że ſkrytego coś w sercu utała. Zab. 5. 435. Z wody głowkę tylko widzieć. Ze. Lib. Hor. 114. Strzały z obu ſtron tak gęło lecyły. Ze nieba było nie widać przed niemi. P. Kchan. Jer. 287. (der Himmel war nicht zu ſehen; man konnte den H. nicht f.). Jakoż się było do takiego mifrza nie cisnąć! Sk. Zyw. 299. wie hätte man sich zu ihm nicht drängen sollen? wie wäre es anders möglich gewesen? Jakoż się było do tak prze-

BYGIEL. - BYK.

**BYKOG. - BYLE.

dziwnego mieysca nie kwapić? ib. 40. Not. Opuszczą, się
reż słowo bydź, ieſt, n. p. widać iuż, słychać qu. v. - §.
Jeſt mnie = mam, ich habe, (cf. Lat. eſt mihi). Było iuż na
ten czas Bolesławowi dziewięć lat. Biel. Kr. 66. Elżbieta
tańće STroła, chociaż babie było iuż przez 80 lat. ib. 209.
Miód, iż się tu w domu rodzi, komu może bydź, móžo
go pić. Lek. C. o. (kto remu było imię Jan. Biał. Pofł. 80.
Not. Opuszczą się tu też słowo ieſt: n. p. Pyta się go,
zkhades? iak ci imię? Zab. 13, 83: wie iſt dein Name?
wie heißſt du ? iak ci na imię ( ob. Imę ). §. Jeſt
mię z to = równam temu ob. z, z to. §. Było, = przy-
padkowo się stało, zdarzyło się, trało się, es ereigne-
te się. Uchoway boże, co przemówić było, co się nie
godzi, wnet się gniewała. Auszp. 25. (gdyby co przem-
łowiono przypadkiem).

Pochodź: od słowa bydź: *bycie, były, bywszy, byt,
bytność, bytny, niebyt, niebytność, niebylica: bywać,
bywały, bywalec, bywatość; dobywać, dobyć, dobytny,
dobytek, zdobywać, zdobyć, zdobycz; nabywać, nabyć;
obywać, obywatel, obywatelka, obywatelski, obywatel-
stwo; odbywać, odbyć; pobyt, przebywać, przebydź,
przebytny, przybywaj, przybysz, przybyszowy, nowo-
przybyły; ubywać, ubysz, uhytek. Wszędybył. Zbywać,
zbyć, zbyt, zbytek, zbyteczny, zbytkować; niezbytny,
nieszędny; pozbywać, pozbyć. - §. Bydźo, z pochodzi.
2., Od iest: iestli, ieſli, ieżeli; iestestwo; iestwo, ie-
stność, istność, istny, isty, istotny, istota, istoczyć,
przeistoczyć, iśćć, iścieć, iśćzna, zjścić, zaiste,
zaścię.

BYGIEL ob. Begiel.

*BYGLA, i, ż. z Niem. das Bugeleisen, żelazo, krawie-
ckie do prasowania. Tr.

BYK, a, m. BUGAY, BUHAY, aia, m. BUIAK, BU-
IAŁ, *BOYK, a, m. bydlnik; Byczek, buiaczek, byś,
zdrbn. qu. v. der Bulle; Boh. byk, bevk, b'chaun, b'e-
haunek; Slovac. bik, byk, bugak; Hung. bika. (Slovac.
bugań, bák, Hung. vizi bika; Croat. bìk, = bák, ptak);
Vind. bik, buk, junz; Carn. bik, bis; Croat. bìk, bàk
(Croat. biczko = kiernoz); Dal. et Rag. bàk; Slavon.
bika; Bosn. bàk, bik, Sorab. 2. bìk, büllo, Sorab. 1.
bok, woſołcz, bóran, cizyl; Roff. 6bikb (Roff. 6yrań
bák). cf. Gall. boucanier cf. Ger. Boſk, Bacher, Bach,
Bak). Byk ieſt samiec cały; pokładany, zowie się wół.
Kluk Zw. 1, 202. Zool. 359. (por. Stadnik). Przypu-
szczanie krów do huhaiów, czyli byków. Wolszt. 4.
Nag. Wirg. 495. Poſtronkami go iak byka kaže obić.
Boh. Kom. 1, 345. Europa usadziła śnieżne nożki na
barki buiaka lubieżne. Hor. 2, 183. Nar. - Przystk. Slov.
poſźde bika honit (= po szkodzie mądry). Nagi iak byk.
Trreb. S. M. 83. Goły iak byk. Teat. 30, 35. ib. 14,
14. (iak bizun, iak derwisz, iak Turecki święty).
Zdrów iak byk. - §. 2., Byk, gatunek statku wodnego,
do którego potrzeba ludzi kilkunaftu; bierze zaś łasztów
40. Magier. Mskr. ein Wasserfahrzeug, ein Flußschiff von
40. Last. Po tey wodzie lecą byki, szkuty, traſty. Pot.
Syl. 219. Haur. Ek. 165. (Roff. 6bikb izbica). - §. Byk
na szkucie ieſt drzewo przy końcu trareſy, u którego ieſt
kołko, na którym przewleczone są kalaryſy. Magier.

Mshr. ein Baum mit einem Kloben auf dem Gefäße.
§. 3., Byk; baran do szturmowania, der Sturmbock. Ci
w baszty biią bykami, ci palą, Jnni zaſ wieże i okopy
wał. Chróść. Luk. 176. - §. 4., Znak niebieſki wiosien-
ny. Zebr. Zw. 25. der Stier am Himmel. Znamię koła
awierzęcego między baranem a bliźniętami. Otw. Ow.
57. - II. Transl. byka dadz komu, z tytu so komu -
derzaiąc podsadzać, iakoby byk bódił; żart zwyczayny
parobków wieyſkich. Oss. Wyr. einem einen Stoß von
hinten versehen, als wenn ein Stier stöſse. **BYKO-
GŁOWY, a, e, głowę byczą maiący, stierkópſig. Vind.
bikoglavez, bikazh. **BYKOKSZTAŁTY, a, e, kształ-
tu byczego będący, wie ein Stier gefaltet. Aufnd by-
kokształy. Hor. 2, 289. Kniaż. tauriformis. BYKO-
WAC, - ował, - uie intrans. nied., bykowe płaćić,
(hedemunden v. Adig), für eine geschwängerte Unter-
thaninn dem Hofe Straſgeld zahlen. Z ciebie staroſcie,
gdy mu corok bukuiesz, dobry procent roście. Gasw.
Siel. 365. BYKOWCOWY, e, e, od bykowca, Dachs-
ziemer =. 2., = rzemienny, von Niemen. BYKOWIEC,
- wca, m. bykowy bicz, korzeń byczy. der Dachszie-
mer; Boh. bykowec, Eccl. болъихканы; Sorab. 1.
z bocjiżeje-foje panyła. Kropił celadzi boki bykowcem.
Zab. 8. 49. Trreb. BYKOWINA, y, ż. byczyna, mięso
bykowe, Bullenſteich. 2., skóra bykowa, Bullenhaut,
Bullenſell, Bullenleder. Bili ie biczmi i puhami z by-
kowiny. 1. Leop. 2. Machab. 7, 1. (biczmi bykowemi.
Radz.). BYKOWY, a, e, byczy, od byka, Bullen =,
Boh. bykowń, Vind. bikań, bikou; Carn. bikove, bi-
kovske, bisov; Croat. bikov; Eccl. 6bikówbny; Grae.
βοιχώδης. Krwią kożłą abo bykową grzechy zgładzić. 3.
Leop. Herb. 10, 4. (byczą. 1: Leop.). Bili ich biczmi
bykowemi. Radz. 2. Macch. 7, 1. (biczami z byczey
kóry). Wysep bykowy, cherson. Taurica. Paszk. Dz.
10. - BYKOWE, - ego, Subst. n. wina, która się dwo-
rowi płaćiła za nabawienie płodu poddanki, der Bede-
mund, das Straſgeld an den Hof für die Schwängerung
einer Untertthaninn (ob. Bykować). Chociaż celadź
trzymaią gorzey niż w klasztorze, Przecię corok bywa-
ją z bykowym we dworze. Sim. Siel. 53. Nie wiele on
sieluszkom na fawory tracił, Tylko bykowe przez rok
kilka razy płacił. Zim. Siel. 226. Niech rodzice za bę-
karta przed prawem bykowe odbędą. Pot. Jow. 210.
Pimin. Kam. 151. Eccl. почеревыя деньги.

ByLE conj. żeby tylko; Slovac. leda (ob. lada). Byle
dziś. Gemm. 27. Piię, iem, byle przeżyć, a co po nas
potém Tam będzie, nigdy moim nie było kłopotem.
Zabt. Z. S. 63. Byle poczciwie; choć mało. Gemm. 27.
Byle bez szkody, Zegl. Ad. 26. Byle teraz było dobrze
i zabawnie; iutro nie nasze. Teat. 19 c, 67. Głupia,
stara, szpetna, byleby pieniężna. Hor. Sat. 28. Per fas
et nefas, byle było u nas. Rys. Ad. 59. Dudz. 28. Nie
dba Jan S., byle iego Pan sławny był. Sk. Kaz. 21. Byle
iako ob. Lada iako). Byle zbyć, byle odbyć, letko,
niedbale, od ręki, um es nur los zu werden, um nur
los zu kommen, fertig zu werden. Roff. скорохвать.
Niektórzy te nauki byle zbydź, odprawuia. Pir. Pow.
117. Byle się strawa wlokła. Cn. Th. Wiersze piszą,
byleby czyje imieniny, Wiersze znowu, byleby czyje

208

BYLE. - BYSTRO.

urodziny. Jeszcze wiersze, byle kto sprzykrzywszy sam w domu, Slubował przy ołowarzu, kaci wiedzą komu Węg. list. 22.

BYLE, a, n, bylina, Suffrutex; ein holziger Strauch, Mittelgewächs zwischen Kraut und Staude. (podkrzewie) Roff. byłże ziele, roślina. Wskoczył koń na byle, które do skalę vołło; tam sołatyrus i słońce na bylu; koń spadł na dół. Pap. Ryc. 235. Cieśnie, oły i byle, miasto pszenicy rodzim. Sk. K. N. 97 §. Łodyga, Vind. bil, der Stengel eines Gewächses. Czartowe ziele pręt, albo byle, ma na łokieć wzwyż. Syr. 883.

BYLICA ob: Bielica.

BYLINA, y, ž. BYLINKA, i, ž. zdrbn., byle, ziele, chwast, Krautstauden, Kraut, Unkraut; Boh. bylina, bylinka; Roff. byłina, byłminka; Rag. biglje §. Łodyga, ždziebło, der Krautstengel, der Stiel, der Halm; Carn. bil, bilka; Vind. bil, bilka, łamnu steblu. (Boh. bilj = zboże; Croat. obilne = obficie). Ze śrzodku tego ziela wyrafała bylinka, na który wierzhu iako kłoseczek blady. Syr. 600. 2., *Bylina, łłoda, ciemnica, więzienie, Sax. Rej. ein Gefängnis, der Stock.

BYŁOSC, ści, ž. bywszy byt, była bytność, die Gewesenheit, das vergangne Daseyn. Którym miastom przyliewie lokacyine zaginęły, za dowodzeniem ich byłości, nowe wydamy. Gaz. Nar. 1, 125. (że były; że ie rzeczywišće niegdyś miały). BYŁY, a, e, co było, bywszy, gewesen. Boh. Byłh, bywałh; Roff. byłój; Eccl. nredabывый, byłbujőj. Rzeczy niebyłe, ale bydź maiące, udaią za byłe i stałe. Smotrz. Ex. 36. (ob. Byty).

BYNAYMIEY *przystk. by naymmie to nie; wcale nie, wcale nic, *nikaki, ganz und gar nicht; nicht im geringsten. Boh. nikterak; Slovac. nikoli, nigako, nigaká; Sor. 1. n'eschak; n'edże, nieczschak; nide niz; Sorab. 2. nikak; Hung. nem; Carn. nekár; Vind. nikar, nigdar, nikaquer, nikoli; Bosn. nikako, nine; Slavon. ni poshto; Croat. nikak, podnijeden put; Roff. нимáло, отніод, никакá. Bynaymmie nie pyszny; przysługuie się kaźdemu. Teat. 48, 68.

*BYON, u, m. chmiel, der Hopfen. Tr. cf. Greckolac. bryon.

BYS, BYSIEK ob: Byk, Byczek.

BYSTRO, BYSTRZE, *przystk. przymiotn. bystry: = rzewie, ostrze. Mącz. szybko, pědem, pr. et impr. schnell mit sich fortreibend, scharf. (Croat. bisztro 1., limpide,clare, 2., argute, acute). Rzěka bystro bieżąca, byſtro ciekąca, Roff. brystrumekuchij. Nie tak mię bystro kochay. Jabl. Tel. 162. (nie tak gorąco, żwawo, nicht so hižig; Roff. чумко). Bystro patrzeć. Cn. Th. przenikliwie, oftro, scharf sehen. Slavon. bistro zledati): Bystro poymować, scharf eindringen, scharfzinnig seyn. Roff. замысловано. (ob: dowcipnie). **BYSTROCHODY, a, e, pědem bieżący, schnell lauſend, reiſend. Bystrochody Nar, rzěka w Umbryi. Otw. Ows. 572. **BYSTROKRETY, a, e, szybko obrotny, schnell drehend, schnell windend. Potok bystrokręty. Dmoch. Fl. 2, 238. (por. wirowaty). **BYSTROLOT, **BYSTROLOTY, **BYSTROLOTNY, a, e, **BYSTROLOTNIE *przystk., pědem lecący, schnellſliegend. Bystrołotne skrzydła. Hor. 2, 154. Kniaż. Bystrolotny pegaz.

BYSTROM. - BYSTRY.

Zab. 7, 149. Węg. Wozy bystrolotne. Zimor. Siel. 273. Bystrolotna kula. Zab. 13, 337. Nar. (ob: łotka). Sława bystrolotna. Chrośc. Luk. 306. Łacno się przedzieura Przez tysiąc zapor, komu bystrolotem Droge fortuna utorieu złotem. Hor. 2, 120. Kniaż. **BYSTROMYSLNY, a, e, byotrego dowcipu, zgłębiający, scharfzinnig, Eccl. oſtrömысленный.** Byſtromyślność, die Scharſzinnigkeit, Eccl. oſtrömыслäe. **BYSTROMOGI, a, ie, szybkonogi, chyży, schnellſüßig.** Bystronoga liszka. Kmit. Spyt. B. 2. **BYSTROOKI, a, ie, wzroku bystrego, oczu przenikliwych, scharſaugig, scharſchig.** Roff. brystrugałający, oſtrugałający, oſtrópkij, oſtrозарительный, зórkij, зórokъ; Eccl. oſtrозриитель, (p. oſtrowidz.). Vind. biftroviden, biftrogleden, oſtirovidezh). Dziki to ptak byſtrooki. Zab. 14, 238. Chart byſtrooki. Otw. Ows. 111. Feniksy bystrookie. Ban. J. 2 b. Człek bystrooki. Pot. Arg. 560. Byſtrooki filozof Seneka. Pilch. Sen. L. 2. - Vind. biftrovidnoit, oſtirovidezhnoit = **bystrooczność, die Scharſchugigkeit, Scharſchichtigkeit.** **BYSTROPADNĄCY, **BYSTROPADŁY, a, e, pědem walący się, schnell sturzend. Gwałtowność bystropadnącego pědu morskiego. Fal. Fl. 53. **BYSTROPIORY, BYSTROSKRZYDLY, a, e, byſtrrolotny. Iotu piórami czyli skrzydłami szybkiego, schnellgestügelt. Sokoł bystropiory. Kniaż. Poez. 3, 105. Zefir bystropiory. Zab. 10, 52. Kossak. **BYSTROPŁAWNY, **BYSTROPŁYNNY, a, e, szybko ciekący, schnellſuthend, schnellſlieſend. Jsmen bystropławny, celer. Zebr. Ows. 34. Bystroplynny Jster. Zab. 12, 213. **BYSTROPOIĘTNY, a, e, szybko poymuiaćy, schnell ſaſſend, schnell begreifend, Eccl. oſtroponajmij.** - **Bystropoiętność, Roff. oſtroponajmje.** - BYSTROSC, ści, ž. rączy pěd, popěd, porywająca prędkość, hinreiſende Snellichkeit; Boh. byſtroſt; Roff. brystrompa; w innych dyalektach zachowuje pierwiaſtkowe znaczenie klarowności, światłości; Vind. biftruſt; uternoft; Carn. biftruſt, bistrina; Rag. biftros, bistrina, Croat. biftrocha, bifztrina, bifziſtroſt; Bosn. biftroſt, 1., limpituſto, 2., acies). Woda wyrwane krzaki nieſie przez byſtrości, Kołak. Wiek. A. 3. (przez byſtre nurty). 2., fig. transl. przenikliwość, pojętność, Scharſzinn, Scharſzinnigkeit. Boh. oſtrowitpoſt; Eccl. brystrompa, природная oſtrompa razума; Carn. premetałnoſt; Vind. oſtropametnoſt, domiſlenoſt, prevershnoſt; Sorab. 1. piewidzjeńnoſc, wotrohzmofnoſc; Roff. oſtroumyje, замысловатоſt; предустроиitechность, молковийоſt, чумкось, зórkость. Bystrość rozumu, gdy kto każdą rzecz, iako się w sobie ma, obaczyć może. Bułn. Cyc. 9. Nasi iako bystrości rozumu, tak tež i zdrad nie maią. Sk. Dz. 601. **BYSTROWATY, a, e, Roff. brystrowaſый, brystrenkij, przybystrzeyszy, nieco bystry; trochę szybki, etwaß schnell.** **BYSTROWODY, a, e, bystro pływaiaćy, schnell ſchwimmend.** Łosoś bywodwoy. Bielaw, Mysl. F. 2 b. (bywaiący w wodach bystrych). BYSTRY, a, e, Byſtrzeyszy, Byſtrzsszy Comparat., prędkiego pědu, rączy, rzeźwy, z sobą porywaiący, reiſend schnell, mit sich fortreißend, Boh. byſtrý, Roff. bryſcrый (w inszych dyalektach zachowuje pierwiaſtkowe znaczenie: klarowny, czysty, światły; Vind. bifter.

atern,

BYSTRZE. - BYT.

utern,fvietel; Carn. bift; Rag. Bosn. Slavon. bifkar;
Croat. bifztör - a., limpidus b., acutus, acer.). By-
stry Tyras. Star. Vol. D. 2 b. Które, rzeczబ़οগ୍
wa, pisz na bystréy wodzie słowa: Rys. Ad. 23. - §.
Co do zmysłów bystry, ostry, przenikliwy, scharfdurch-
dringend, von den Sinnen. Psi powonienie bystre ma-
ją. Sak. Probl. 51. Roff. чумкій, чумок. Niemasz
bystrzezych oczu nad owe, whomi zazdrosna miłość
patrzy. Oss. Str. 9. Bystry wzrok, przeszywaiący do
razu, daleko widzący. §. Co do umysłu czyli rozu-
mu, przenikliwy, ofstre widzący, dowcipny, domyślny,
scharfniig. Boh. et Slovac. ofstromtipni; Vind. bifropa-
meten, domiſhliu, premeten; Carn. ibrisan; Slavon.
oshtrohuman; Sor. 1. pſwidzicń, wotrobzmoſně; Roff.
быстроумный, остроумный, толковый, тол-
ковый, предусмотрительный, замысловатый; Eccl.
смочрфливый. Jesteś człowiek bystry i głę-
boki w rozumie i w rozsądku. Boter. A. 4. - Jn
malam partem. Bystry człowiek, przebieglec, oszuſt,
ein Durchtriebner. Bystre ręce - prędkie do złapa-
nia czego, złodzieyſkie, schnelle Hände (diebische; lan-
ge Finger). §. Bystry, nieunoszony, niepohamowa-
ny, nieugłaskany, heſtig, ſeurig, ungezahnt. Panowa-
nie wysokie bystre iěſt, i dobre zamysły odpędza. Sh.
Dz. 581. BYSTRZE 1., adverb. ob. Bystro. 2., BY-
STRZE, a, n. bystrość, ostrość, die Schnelligkeit, die
Scharfe. Powiedz mi, bo nie ciebo, ni przepaść głę-
boka Piekła, przed bystrzem twoego nie ukrywa oka..
N. Pam. 12, 365. BYSTRZEC, - strza, m. Roff.
быстрякъ, byſtry, popědiłwy, popřkopioętny, przeni-
kaiący; o ludziach i zwierzętach, ein Schneiler, der alleſs
schnell macht, schnell fasſt u. f. w. ein Scharffichtiger. Oss.
Wyr. BYSTRZEC niiah. nied. - BYSTRZYC się,
zaimk., bystrym, nieunoszonym zoſtawać, bestwić się,
wild werden, ausgelassen werden. Cn. Th. (Croat. bi-
ſztritife - wyiaſnić się; Carn. biftry se clarescit). O
koniach, rząć, bystrzyć się, equire, coitum appetere.
Mącz. BYSTRZYC czyn. nied., byſtrym, ostrym czy-
nić, ostrzyć, scharf machen, schärfen. (Bosn. bifritti;
Rag. zbiſtriti, biſtrim; Vind. biſtruvati, obiſtriti - cla-
rificare). Sameje godzień pala, Bystrząc iawnie miecz
domowy J na tumult trąbić nowy. Maſh. ryt. 2, 31,
BYSTRZYCA, y, ž. miasto Siedmiogrodzkie, Biſtriz in
Eichenbürgen. Boh. Bânſſa Byſtrica, miasto Węgier-
skie, Neuſohl in Ungarn. §. Bystrzyca, rzeka na Wo-
loſczynzie, ein Fluß in der Wallachey, die Biſtriz. Roff.
быстринá, prąd rzeki, nurt.

BYT, u, m. bycie i stan bycia, das Seyn, das Dafenn,
Vorhandensewn; der Aufstand des Seyns: Boh. byt, (es.
Boh. było vita, victus). Sorab. 2. bűſche; Sorab. 1.
byci, botio, bocjo; Vind. et Bosn. bitje; Croat. bitje,
bichye, jeſzto; Rag. biſſtvo, bijtje; Roff. Bimb, Bim-
mie; Eccl. ocywembe; 1., eksyſtencya, bytność,
das Seyn, das Dafenn, Vorhandensewn, die Existenz. Rząd
bez bytu pewnych poſřzedniczych władz, utrzymać się
nie może. Ust. K. 1, 112. Niebyt bacanoſci, brak ba-
czności. Włod. - cf. Eccl. predbimme; preeksyſtencya.
2., stan bycia, miěnie się, kształt i sposób bytnosei,
der Aufstand des Seyns, des Unterhalts, der Stand.
Chec się odmiany, a często z lepszego Jdziemy bytu do
Tom I.

BYT. - BYTNOSC.

209

bytu gorszego. Jabt. Ez. 175. W dobrym bycie, wszy-
stko idzie z mydlem. Pot. Syl. 135. Byt ma dobry.
Cn. Ad. 54. (ma się dobrze). J naylepszy się w do-
brym bycie zepsuie. Zegl. A. 93. (Gut macht Ueber-
muth). Drudzy giną od nędzy, a ia od pieszczoty.
W naylepszym bycie są też i swoie kłopoty. Sim. Siel.
122. Ty co tak wieyskim mierzisz sobie bytem, Nie
gardź zemną pod nizkim mieszka oraz szczytem. Nag.
Wig. 489. Radby sprobować żołnierskiego bytu. Alb.
n. W. 5. 3., byt = dobry byt, wygodne życie. wygo-
dy życia, dobre mienie się, Wohſtand, guteſ Leben,
Auskommen, Wohſbefinden, Eccl. благовимство,
Grae. euezla. Praca do bytu tor ściele, Ręce szczérzy
przyiacicle. Karp. 7, 10. Za nię byt, kiedy nie ma
w domu Pozyſkanen szczęścia uczęſtnika. Zab. 13, 228.
Co on dba, byle ieno swych bytów zażywał, Babke
głaskał, a od niey pieniądze odrywał. Sim. Siel. 32.
Bytu, iako słynie przypowieść, póty, pőki žytu. Paszk.
Dz. 106. Pőki žыта, póty byta. Rey. Zw. 100. Pőki
žыта, póty *byta (bytu), wszak nie dadź od tego my-
ta. Rys. Ad. 56. (žyto naylepiey dobry byt przyspa-
rza). 4., byt, siedlisko, bycie gdzie, mieszkanie. Boh.
byt (bytem bět, mieszkać); Hebr. נַב, נַב, Mieszkań
u kogo, bytem bydź, commorari. Mącz. Tu ja mie-
szkam, tu iest mój byt. ib. Ty z ziemi preez wyciągay,
nie tu twoego bytu, Musisz dadź possessą bez wszelkie-
go kwitu. Biel. S. M. A. 3 b. Pőki ten poganie byt swóy
w Wołoszech mieć będzie, iuž się nam rozbierać nie
trězeba. Falib. Dis. X. (Eccl. биміфі, Roff. быміе =
pierwsze khęgi Moyżeszowe, khęgi rodzaiu). "BYTNIA,
i, ž. iesteſtwo, kształt przyrodny, das Wefen, dźě Ge-
ſtalt. Tam Areteusz pod morze się wkręca, Do Are-
tuzy ciągnąć w swojei bytni. Chroſć. Luk. 73. BY-
TNOSC, ści, ž. byt, bycie, eksyſtowanie, eksyſtencya,
das Seyn, das Dafenn. Boh. bytnoſt; Slovac. bitnoſt;
Rag. biſtvo; Carn. bitje; Vind. bitje, bitnoſt; Roff.
бытноſć, сущонось, существовать; Eccl. ocywě-
ćsć. Bytność rzeczy wszelakiej na świecie; zacho-
wanie każdye rzeczy, przy istocie, która wzięła przez
stworzenie albo rodzenie, existentia apud philosophos.
Cn. Th. 57. Bóg dał mi ku swej chwale mą bytnoſć.
Kulig. Her. 24. Dowód bytności powietrza. Hub. Wst.
167. Bytność szlachty z bytności chłopów powstała.
Tear. 13, 30. Początek czasu uprzedził bóg swoją by-
tnością. Psalm. A. b. Preeksyſtencya, Eccl. predbim-
noſć, predbiſmesство, predbімство. Nieby-
tność, nieeksystencya, nieeksystowanie, das Richter-
ſtiren, Richtdafenn. Człowiek wyszedłszy z macierzyń-
skich więzów na swobodę, płacząc żałuie pierwszego
swege ſtanu, to iěſt, niebytności. Zab. 12, 42. - §. 2.,
Jestestwo, iſtność, das Wefen; Boh. bytoſt; Eccl. Roff.
существіе, сущонось. Dusza iest bytność rozumna,
Sak. Dusz. 28. Aniołowie są bytności duchowney, (natury,
przyrodzenia duchownego). Duch Sty ma od syna by-
tność abo iak starzy Słowacy przełożyli, iestestwo. Sk,
Zyw. 1, §. §. 3., bytność, obecność, przytomność, die
Anwesenheit, die Gegenvart. Przyobiecał mi na inszy
dzień bytność swoje. Xiqdz. 88. Prawdziwie bytnością
swą była dusza Chrystusowa w otchłani. Karnk. Kat.

27

210

BYTNY. - BYWAC.

45. Niebytność, nieprzytomność, die Abwesenheit. Boh. nebyt, nebytność; Rag. nenämjera, dalecina; Roff. omcysmawie, omawka. BYTNY, a, e, BYTNI, ia, ie, obecny, bądźcy, przytomny, co do czasu i mieysca, gegenwärtig, anwesend,rig. (Boh. bytný, bytední = trwały). Choć żywot, choć śmierć, choć bytne, choć przyszłe rzeczy. Budn. 1. Cor. 3, 22. (bądź przytomne, bądź przyszłe. Bibl. Gd.). Po śmierci miastwo, nastąpi rzecz iuž bytnia, skuteczne nasze wyswobodzenie od grzechu. Gil. Post. 47 b. (iuž aktualna, rzeczywista, bytność mała, wirklich, ausgeführt). - Niebytny, nieprzytomny, nicht gegenwärtig, abwesend. Roff. omcysmawownij, Tak obliczni, iak niebytni iednostaynie byli trapieni. 1. Leop. Sap. 11, 12. Jednego obecnego drugiego niebytnego uzdrowił. Sk. Kaz. 55. Dekret przeciwko niebytnemu nic nie waży. Szczerb. Kaz. 393. et 65. Niebytnemu bożkowi, iako obecnu- mu służyli. W. Sap. 14, 17. (nieprzytomnemu, iako przytomnemu. Bibl. Gd.). Chryftus, acz niebytny wedle ciała; ale wedle bóftwa wszystko napełniaacy. W. Pofl. W. 2, 289. Petr. Hor. 2, F. 2 b. *BYTO Gerund. verbi Bydź qu. v. (BYTOMKA, i, ż. w Krakowskim tak zowią rzepę słodką podługowatą; drudzy ią kolniki zowią. Syr. 1045 et 1041. Steckrüben). BYTY, a, e, co był, bywszy, gewesener, der schon war, Przed przyi- ściem Pańskim byli też ludzie, którzy wierzyli weń, tak przyszłego ieszcze, iako i my wierzymy i tuż by- tego. Gil. Post. 39 b. Nie wzmiankują i naymnieyszy bytey na soborze Floreńskim tyranii. Smotr. Ap. 86. Ziemię przez morze wynalazł on drugą Niebytą ieszcze w tamten kray żeglugą. Chrośc. Fars. 165. (porówn. bez praktyki). BYWAC Freq. słowa Bydź, zu seyn pfle- gen, gewöhnlich seyn, für gewöhnlich seyn. Boh. bewpwati, bewpwawati, bówwam, bywawam; Slavac. biwat', biwawat: Rag. bivati; Croat. bivati; Roff. быватъ. (Sorab. 1. bywacj běwam bywać; Sorab. 1. buwacj - często się stawać; Eccl. 35. быватěmca, Fit αποτελειτα). Te z wież przed łaty bywały pełne różnych rzeczy bogatych. Star. Dw. 3. Pospolicie łotrowie bywają wierutni, ci ich fi- lozofowie. Star. Du. 17. Bywa pod wozem, kto bywa na wozie. Gemm. 27. (fortuna odmienna). Rozumie- cie, aby o tym mowy nie bywały! Falib. Dis. O. (że o tym nieraz gadano). Bywa między Tatyry, że prze- noszą swe kotary. Lib. Sen. 15. (zwyczay iest). Bywa to nie raz, że człowiek chialby się pozybyć biedy, a nie wie, że ona do szczęścia prowadzi. Teat. 54 c, D. 2. (trafia się, eß ereignet sich, eß pflegt zu seyn, eß pflegt zu geschehen; Sorab. 1. waschna). Niech tak bę- dzie, iak bywało. Xiqdz. 86. (wie eß zu seyn pflegte, wie eß sonst war. Nie bywało to w Polszcze, i nigdy nie będzie; Tak ieſt, że nie bywało; lecz może bydź wszędzie. Star. Vot. D. 3. Bywało ieszcze gorzey. Leszcz. Gl. 67. - §. Bywało, było, minęło, przeszło, eß war einmal, eß ist vorbey. Zacna Sparta bywała, Miceny kwitneły. Otw. Ow. 626. By nie przyszło nam mówić z Troiany, Bywaliśmy i my też kiedyś ono pa- ny. Paszk. Dz. 117. Fuimus). - § Byway zdrów, że- gnaiąc koło na dłuższy czas = bądź zdrów, zostań zdrów, bleb gesund, leb wohl. Wsiada na konia a przy- łumianym głosem do mnie przemawia: byway zdrów,

BYWAŁ.

Stas. Num. 2, 75. Uściskał serdecznie swego przyjaźla, i powiedział: byway zdrów! iutro odieżdżam. Zab. 14, 502. fig. transl. Byway zdrowe takowe mniemanie; nie ma mieysca u mnie. Nag. Fil. 224. (Fort! nie chce o nim wiedziec. Gott befohlen! ich mag davon nichts hören). Byway sam = witay, witam serdecznie, willkommen! Wnet otworzywszy drzwi, hayduk rzeknie, byway sam mily Bartku z Wawrzyszewa, Dawno iuž ciebie pan się spodziewa. Zab. 15, 57. - §. Bywać = zwy- czaynie źanąć, gewöhlisch ankommen, anlangen, eintref- sen. Co z Kairu wychodzą, za miesiąc bywać zwykli w Mekce. Star. Dw. 64. - §. Bywać gdzie, uczęszczać do iakiego mieysca, einen Ort besuchen, frequentiren; wo verkehrten. Od dawnego czasu przeſał bywać u mnie. Teat. 29, 64. Gdy Dawmunt od dwr Witolda nie u- częszczał, spytał Witold przyiaciół swoich, czemuby przy nim nie bywał. Stryk. 307. Moie zabawy, domy które uczęszczałem, Może że nie te były, kiedyś We Pan bywał. Niemc. P. P. 45. Nie bywała między ludźmi, i dlatego wstydiwa. Teat. 31 c, 69. (sie ist nicht viel unter den Leuten gewesen). Kto nigdzie nie bywał, swoje chałupkę naypiękniejszą bydź rozumie. Cn. Ad. 390. Gdzieś dziś sprawiedliwości bozka! kiedy bywasz! Groch. W. 217. (gdzie przebywasz, gdzie mieszkasz wo háſt du diſ auf)? Gdzie cię radzi widzą, tam nie często byway, a gdzie nie radzi, tam nigdy. Rys. Ad. 14. Cn. Ad. 235. Zaprowadzą cię tam, gdzieś nie by- wał. Teat. 36 c, 65. (gdzieś ieszcze nie był w życiu swojém; do kozy; wo du noch nie, noch in deinem Leben nicht gewesen biff: inſ Gesangniſ. BYWALEC, - Ica, m. człowiek bywały, niedzisieyszy, niewczorayszy, nie domator, nie piecuch, nie legart; ćwik, szczwany, świadomiec; wie, gdzie kozy gnano; po świecie ochro- źtany, przebieglec; Boh. bywaleč; Ger. ein Gewiſtter. Erfahrner. Już też i ia bywalec i światom haſasu. Tręb. S. N 124. Aby się pokazać bywalcami i dworakami, zaniedbywają wszystkich znaków przystoyności. Mon. 65, 149. Oy musi to bydź bywalec, bo się do- brze między ludźmi wytarł. Teat. 29 c, 67. BYWAL- KA, i, ż. kobieta świadoma, eine Erfahrne, ein Frau- enzimmer von Erfahrung. Pot. Syl. 15. J. W rodzau mězh. iaki mi bywalka! (z nieiakim przytykiem). Oss. Wyr. was das für ein erfahrneſ Männchen iſt. - 2. *Niebywalka, rzecz niebywała, niebyła, niebylica, nie- praktykowana, etwas unerhörtres, das nie war. Spra- cowane w takiej niebywalce, przy dokończeniu ustai- palce. Chrośc. Ow. 275. Rzecz bywała, bywalka, Roff. бывальшина. BYWAŁO przysłk, zwyczaynie, gewöhn- lich. Bieży bywało, iakby go gonił nieprzyjaciel. Zab. 8, 327. Jżech. Z nim sampas się bywało nagrali, nadrwi- li. Zab. 10, 336. BYWAŁOSC, ści, ż. zeszłe często gdzie bywanie, przeszłe uczęszczanie, vormaliger häufiget Besuch (Boh. běwwałoft = przeszły, bywszy źan). Bywa- łość twoje w poſtronnych krwaiach z doskonałości ięzy- obych obcych każdy obaczy. Petr. Eh. ded. 2., Biegłość, doświadczenie, ćwiczenie, praktykowanie, praktyka, Ge- wandtheit, Erfahrung, Liebung, Bewandertseyn. Było w nich ćwiczenie, była wiadomość rzeczy swych i po- ſtronnych, była biegłość, sprawa, bywałość, była nauka wielka. Gorn. Dw. 317. Mąż rodzau zacnością, dowci:

BYWAŁY. - BZDURA.

BZDURN. • BZDZIO.

211

pem, bywałością i wielką dzieiniumości sławny, Stryik.
780. Do rządzenia trzeba bywałości i doświadczenie
w rzeczach. Petr. Pol. 166. Kto ma umiejętność, a by-
wałości w rzeczach nie ma, nie dobyr jest mistrz; kto
ma bywałość, a nauki nie ma, też niedoskonały. Me-
dyk z ksiąg nie może bydź doskonały, ažby w rzeczach
bywałości nabył, Petr. Pol. 260. Dla bywałości woyny,
sposobni są do podejmowania wszelkiego niebezpiecze-
ństwa. Petr. Et. 183. (dla częstey woyny i praktyki
w niey). BYWAŁY, a, e, który często bywał, oft
gewesen. Boh. bywальн, bywальн; Roff. бывалий. To
gość niebywały w domu moim. Star. Ref. 44. Jm nie-
bywalszy wdzięczniejszy gość bywa. Pot. Syl. 182. (im
rzadszy, tym milszy). W różnych częściach świata by-
wały. Teat. 52, 18. Pompeius, hetmanem ludu Rzym-
skiego bywały. Gorn. Sen. 74. (często był hetm.). Miesz
debry i w wielkich potrzebach bywały. Alb. n. W. 9.
Mężowie na naywyższych urzędach bywali. Fal. Fl. 27.
Gliński, człowiek w cudzych stronach, we Włoszech,
w Hiszpanii, i na dworze Maxymiliana bywały. Stryik.
670. §. Ztąd: przeyrzały w świecie, biegły, doświad-
czony, nie gość gdzie, nie pierwszy raz gdzie, nie fryc,
otary między ludźmi; Eccl. мноғосκύκνης; be-
wandert, gcůbt, erfahren. Aeneasz Sylwiusz, człowiek
w wielkich rzeczach bywały. Krom. 61. versatus. Czlo-
wiek bywały wiele wie; a kto w rzeczach iest biegłym,
mądrze mówi. Radz. Syr. 34, 9. Paszk. 83. Słuchay
medrészego, albo bywalszego. Budn. Ap. 48. Nie pytay
starego, pytay bywałego. Rys. Ad. 82. Ze sama starość
nie daie rozumu, ztąd przysłowie: nie radź się starego,
ale bywałego. Budn. Ap. 48. Staremu, bywałem u
wielkiemu panu musi człowiek wierzyć. Rys. Ad. 63.
§. Passiue. bywały, gdzie bywaią, uczeszczają, bec-
fucht, frequentirt. Dokąd cie po głuchym tym lesie,
Ludziom rzadko bywałym, zabłąd ślepy niesie? Tward.
Pasq. 50. BYWSZY, a, e, były, byty, lecz inż nie
będący, gewesen, Roff. бывший; Boh. byłny, bywальн;
Eccl., предбывший, бнібшій; Vind. nekedaishni). Kra-
ie odstąpione na rzecz bywszego W. X. Toskańskiego.
N. Pam. 13, 124. et 125. (Gall. ci - devani).

BZ.

BZDERE, n. p. Tere bzdere. Teat. 43 c, 32. Wyb. głu-
pie gadanie, bezsens, dummes Geschwabe. ob. bdzuryć.

BZDRĄG, BZDRĘGA ob: Pstrąg. BZDUCHA ob.
Bzdziucha.

BZDURA, y, ž., BZDURKA, i, zdrń., bagatelka, fra-
szka, małenštwo, eine Kleinigkeit, ein Bagatell, (eine
Lumperey). Vind. maluvriedstvu). Miłce będą te bzdur-
ki, dlatego, że moie. Glaiz. pierw. Onby się o takie
bzdury poiedynkować miał? Teat. 30 b, 35. Poiedyn-
ki, bo bzdura nie warto i wspominać o nich. Teat. 11 b,
13. - §. 2., Personif. bzdura, rodz, mżzk. i żeńsk. pół-
głowek, mialkiego rozumu, rura, ein Schafskorf, ein
Pinsel. O iaki z ciebie bzdura! Zabt. Zbb. 15. Miał on
go za bzdurę. Jabt. Ez. 78. Milczalabyś lepiey bdzuro.
Teat. 18 b, 37. Widzisz bdzuro opanowana, czego mnie

szczebietliwość twoia pozbawia. Teat. 6, 93. BZDUR-
NY, a, e, niewiele wart, nicht viel wert, geringfü-
gig, (lumpig). Dla kilku bzdurnych dukatów upadła-
sie mam? Teat. 47, 21. BZDURSTWO, a, a. bzdur-
ne rzeczy, bzdurne gadanie, głupstwo, Lumpereyen,
dummes Zung, alberne Geschwab; Boh. titi páti; tintiry
wáry koćka wre, tintily wantily koćicka brauk; Roff-
uchwa, чумь, чепухá. BZDURZYC czyn. nied., płeć
troie niewidy, bzdurzyć, fasein, albern schwaßen; Sor.
2. badorish, Roff. дурим, прудуривам (ob. dureń).
Croat. zapiti, flasztati, fliztati, hlasztati; Rag. cepgljú-
skati, bagariti, spárdati, žanovětati; Vind. kvantati,
berbrati, pledrati, zheblati, trabusati, shvandrati; Carn.
quasiti, beleshrati, klobeshtrati; Eccl. cyeclobovaю).
Zdaie się, że sam nie wiesz, co bzdurzysz. Teat. 24 c,
18. Ladaco bzdury. Jab. Ez. 7. Trzy po trzy bzdul-
rzy. Zabt. Zbb. 77. Teat. 28 b, 10. Nic do rzeczy mi
bzdurzyła. Teat. 22 b, 102. Ey co bzdurzysz! Teat.
30, 5. A ia stary będą wam źle czy dobrze bzdurył.
Słuchaycież co się źło, przed staremi laty. Zab. 8, 93.
Trěb. Sam z sobą bzdurył. Teat. 48, 41.

Pochodź: "dobzdurzyć, dobzdurzyć się, nabzdurzyć,
nabzdurzyć się, obzdurzyć, pobzdurzyć, przezdurzyć,
wybzdurzyć."

BZDYK, a, m. BZDYCZEK, - czka, m. zdrń., BZDYS,
- ia, m. zdbrń., dziad, pstryk, starzec, trup, dziaduš,
starowinka, ein alter Knasterbart (ein alter Sanger).
J tobie się też bzdzyku chce żony! oszalał stary! Opal.
Sat. 14. Ten stary bzdyk narobił nam tych młótni !
Teat. 43 c, 149. Wyb. Ktoby tego bzdtyka, co on ba-
ie, słuchal! Teat. 43 c, 37. Wyb. Ty stary bzdtyku.
Teat, 8, 7. Zonka młoda pewnie nie dla ciebie, sta-
reńki bzdyczku, znaydzie ona sobie młodszych. Opal.
Sat. 122. Tu pewny bzdysz wdaie się w rzecz do pan-
ny Juliany. Teat. 24. 105. Czrtr. Gdy się bzdysz smu-
ci, że iego chuci Próżne i zawody, Trzeźwiąc w nim
duszę, Pedzieć (powiedzieć) mu muszę, Gdzieś o da-
mie młodey. Kchow. 172.

BZDZIEL, a, m. bzdzelem złowią flisy młyn pobrzeżny na
Wiśle. Klon. Fl. E. 4. Dudz. 35. in der Sprache der
Bootsfnechte, eine Wassermühle, am Weichselufer por.
Bzdziel. - BZDZIC, il, bździ, bzdzę intrans. niedok.
zabżdżić dok., wiatr tyłem cicho puść, kadzić, ku-
rzyć, smrodzić, fisten, stánkern; Boh. bzditi, bzdím,
bzdیwam; Roff. бадбъм, Sorab. 1. bzdju, Lat. visire,
Grae. βέλω; Vind. pesdeti, pesdim, Carn. pěfdniti,
pefdn-m, pěfdeti, pědim; Croat. pezdim). Nie tylko
pies. i czekł bździ, gdy się boi. Pot. Jow. 2, 67. Od-
puść, że ci to powiem, mój drogi kochanku, Musisz
ty się bardzo bać, bo bździsz bez przeſtanku. ib. 37.
ztąd bździć - bać się, cf. srać, usrać się ze strachu.
BZDZIEL, a, m. wiatr śmierdzący tyłem odchodzący,
zabzdzenie, der Fist, Grae. βδέλλος, zły duch, zła
wonia. §. 2., Bzdziel, BZDZIOCH, a, m. BZDZIO-
SZEK, - szka, m. kto bzdziele puszca, smródziuch,
ein Fister, ein Stänkerer, Boh. hżdoć, Roff. бадунь.
§. b., tchórz, boiaźliwy, ein fürchtsamer Hafe, Carn. pěf-
dliva; Vind. pesdliuz. §. v., śmierdziuch z ohyczałow.
katwa, ein schmubiger Mensch, ein Knaufer. W rodz
żeńsk. BZDZIOCHA, y, BZDZIOSZKA, i, ž. zdrń.,

27.0

CĄBR. - CĄCUN.

CACUN. - CÁLEC.

215

ob: Cap. CABANSKI, CZABANSKI, a, ie, od cabana,
Wallachische Schafe angehend, von solchen Schafen. Rycer-
stwo Wołyńskie za granicę Turecką wtargnawszy, przez
kilka tysięcy trzód czabanskich wicza anieli. Stryk. 736.

CĄBR, CZĄBR, CĄBER, bru, m, Roff, чемерб,
sztuka kizyżowa z wołu, ielenia, sarny, skopu, i t. d.
z ćwierci zadniey odcięta. Wiel. Kuch. 398. z Niem. der
Ziemer, Zámer z. B. von einem Hirsche. 2., Cąbr, Czą-
ber, Cząbr, ziele, satureia hortensis, Linn, Boh. Sa-
turyga; Carn. shetrája, shetrajeka; Rag. zúpar; Roff.
чаберб, Pfsefferkraut. Kluk Rost. 2, 215. Urzęd, 274.
CĄBRZYCA ob: Dzięcielnica, Kanianka. Syr. 505. CĄ-
BRZYSTY, a, e, na kształt cąbru, wie ein Ziemr;
wie Pfsefferkraut. Łamikamień cąbrzystym mianuiemy, od
kostaltu do cąbru podobnego. Syr. 1277.

CACA! zwyczayne godło, którym się niemówletem co za-
leca; tyle co: ślicznie; (oppos: bla) schón! Dziecię cie-
szy się i woła: caca! caca! Mon. 71, 459. (Eccl. чéдо
dziecię). CACAC, CACKAC, CIECKAC kogo czyn.
nied., CACAC się z kim, CACKAC się z kim, CEC-
KAC, CIECKAC się z kim, zaimk. nied., pieścić, lieb-
ken, zártlich behandeln, zártlich thun, Roff. чеченимь-
ca. (cf. ciokać); Ustawicznie swe dzieci caca, a iak-
że ma bydź z nich co dobrego! Oss. Wys. A widzicie,
atoli ieszczce się z nią cacka. Tęb. S. M. 137. Tak się
z nią cacka, iak gdyby mu się wąs dopiero sypał, i ko-
chaneczko, i moia Jułusiu. Teat. 24, 97. Cztr. Pieścił
się i cackał. Wég. Org. 22. Czy można znowu wycią-
gać z kobiety, żeby się tylko z Wac Panem samym ciec-
kała! Teat. 29, 8. ob. nacieckać się), Piękne do ftwo-
rzenie cacka się u gotowalni. Wég. Mar. 1, 87. (umi-
zga się, gębę sznuruie, tändelt, liebáugelt, thut Schön)
CACANY, a, e, pieszczony, delikacki, pieścliwy, śli-
czny, piękny, żart, delicat, niedłych, zártlich. Wszak
znasz go dobrze, iaki to chłopiec cacany! Teat. 48 b,
57. Słowko cacane, słówko pieszzone, które ożywia
chęci spragnione. Teat. 52 b, 76. Ach! słoweczko caca-
ne! ib. 56 c, 52. CACANKI, liczb. mn. pieszczoty,
umizgi, Liebkoſungen, Zártlichkeiten. Nigdy okrutna, za-
sće iak skromuy baranek, J przyimie i dozwoli nie-
wienych cacanek. Zabl. Firc. 71. CACO, CZACZO, a,
n. 3. *CZACZEK, czka, m. CACKO, CZACZKO,
a, n. CACKA, i, ż. CACUNIO zdrbn, słowo dziecin-
ne, wyrażiające wszystko to, czém się dzieci pieszczą,
pieszczydelko, bawidelko, bagatelka, błyškotka (ob. ca-
ca)! pr. et fig, transl. Kinderspielzeug, Spielzeug,
Kinderspiel, Gaukeley; Vind. et Carn. zhazha, zhazla-
ria; Boh. ćac, tijkerby). Jak obaczą jaką młodą dziecinę,
to mu tam lada czaczko ukażą, konika, sukienkę, sza-
belkę. Faliб. Dis. F. 3. Dzieci za cackiem bieżęć goto-
wi z zapędy, za cackiem, które zbyt wysoko leci. Kras.
Bay. Gdy poznasz w dziatkach, z których będą mże,
czackiem ich nie tul; ale day oręże. Kochow. Wied. A.
Dla utrzymania ludu w pokorności wymyślaią lalki i
cacka. Zał. 2, 45. Alb. Swiat ieſt dzieckiem, co fię cac-
kami bawi, fraszkami zatrudnia. Kras. list. 108. Dziś
nie trzeba kleynotów, uwiedzie nas snadnie leda czaczko,
albo leda iaka lekka obietnica. Rey Zw. 53 b. Nas iak
nikczemnych cackiem pożyć chcieli. Paszk. Dz. 57. Mo-
dne drogie cacka. Pam. 8+, 6+3. Jakiekolwiek zbiory,

ozaczko to dziecinne i połyskuiące się nic. Psalmod.
102. Patrzemy na czaczek błyszczącego się szkła bo-
gactw. Smotr. lam. pr. Te są marne postrociny, które-
mi grzech upiękniony, iako czaczek dzieciom wystawio-
ny bywa. Smotr. lam. 34. Jeszcze mieysca nie zagrzał,
iuż go śmierć zewlekła, Czy dosyć go pokazać było iako
czaczko Pot. Jow. 79. - §. 2., personif. CACO, CZAC-
KO, CACUNIO, CACKA, i, (rodz. młżk. i żeńsk.) pie-
szczoch, pieszczoszka, delikatniš, delikatka; (Roff. co-
cyńb, cocynokb - osysek; cóска, сосочка z smoczek
dziecinny). Panna Eliza, milutkie caco. Zabl. Dz. 27.
Jak mnie nie kochać, taki zemnie cacka, Taliyka smu-
łka, piękna buzia, mina gracka, Zabl. Firc. 62. Bo też
i iest co kochać, albo nie cacuńio! Zabl. Firc. 89. Za-
pewne cia Walery zawraca głowę, piękne cacko, który
do rana do wieczora w zwierciedle się kryguje, i do
siebie samego umizga. Teat. 7 d, 18. Czrtz. Ale moia
Regisiu, moie drogie czacko, Zmituy się, iak mię ko-
chasz, przeſłań hydź dziwaczką. Zabl. Zbb. 87. Agata,
śliczne owo, miłości rękami utworzone czaczko, Wég.
Mar. 3, 7.

CADZENIEC, CADZIC ob: Cedzić. CAFAC ob. Cofać.

*CAFF, a, m. lictor, ad puniennos reos paratus, ce-
klarz, oprawca, zbier, caff. Farr. 620. (cf. cap, łap,
łapacz). der Häſcher.

*CAIG, u, m, z Niem. das Zeug, das Geräth, Werkzeug. (cf. Cayg). Statek albo caig do rzemiosła należycy. Szczerb. Sax. 141. CAIGHAUS ob, Cekauz.

CAL, a, m. *CALA, i, ż. z Niem. der Zoll, ein Daumen-
breit in die Länge, ein Längenmaß, cal równy palcowi,
albo dwunaftom ziarkom ięčzmiennym. Oſtr. P. C. 2, 296.
Boh. caul, Slavon. pallac, Vind. pauz; Roff. дюймь,
Cal każdy dzieli się na 10 lub 12 liniy. Łęsk. Mier. z.
Łokcia ćwierć dzieli się na sześć części, które calami
zowiemy; tak że w łockiu jednym znayduje się calów
24. Solsk. G. 2, 5. u Jeometrów palec qu. v. - §, Fig.,
na cal, o włos, bardzo blisko, um éinen Daumen breit,
um ein Haar. Nawa, gwałtownośą burzy tluczona, na
cal inż była od swey zuby. Dyar. Gr. 297.

CAL ob, CAŁY, - na CAŁ przedać - hurtem, en gros-
Mon. 69, 404. im Ganzen verkaufen.

CALE, wcale, przystk. Przymiotn. cały, -zupełnie, ze
szczętem, zgoła, głuźlich, vōllig. Boh. crele, ceło, do ce-
ła, w cele, w cełosti, Sorab. 2. zeſě; Sorab. 1. zyli;
Slavon. cilo, Vind. zielu, povſodnu; Croat. chizto (ob.
czyście); Roff. совčьмь, strengthno, совершенно;
Eccl. совершеннѣ, бохмà). Wprawdzieć się na na-
szych pisarzach nie fundułę; nie tak jednak od nich
ręki umykam, żebym ich nie miał przywodzić cale.
Nies 1, 97. Nicetas, lubo cale greczyn, ten uczynek
podaje za cud měztwa. Ustrz. Kruc. 2, 224. Głosy ca-
le słusznych ludzi. Xiadz, 168. Nic cale, nic ze wszy-
ſtkim, Roff. невстýpno. CALEC, - Ica, m. celc, ca-
lizna, ziemia twarda, nie ruszana ieszcze, das ganje un-
berührte Erdreich, unter dem Ackerfelde u. f. w. Tuż pod
górą w ogrodzie, idąc na poludnie. Na calcu nie ru-
szonym wykopałem studnię. Zimr. Siel. 128. Głęboko
orzcie, ziemię przerzucaycie, Rydlem, motyką calcu do-
sięgaycie. Jak. Bay. 150. fig. Dziesięciorga przykazań
gruntem i calcem iest sprawiedliwość. Mon. 71, 555.

214

CALEC. - CAŁKOW.

CALEC niiak. nied., ocaleć, scaleć, ucaleć ulecć, dok., ucalać continuat., nienaruszonym zostać, cało wychodzić z niebezpieczeństwa, (Eccl. ώλαπησια : odzrowić ), ganz bleiben, unverlegt bleiben, unverseht seyn. Cale miasto zorzało, dom tylko ieden ucal. Chrość. Fars. 370. Zruwa znak hetmański, chcąc niezuaczuńm ulecć w kupie ludzi. ib. 422. O boże day nam mądrość, abysmy w tym kroku Ucalali obadwa. Jabt. Tel. 37. Dziw wielki, że przez tak wiele lat ta owca między głodnemi wilkami scalła. Smotr. Ex. 91. CA-LIC transit. nied., ocalić, ucalić dok., ucalać contin., w całości zachować, ochraniać (opos. gubić). (Boh. ccliti, zacelim, dokompletować, uzupełnić; Vind. rano izeliti, sazielati, zielati - ranę zagoić) ganz und unverlegt erhalten, vor Schaden bewahren erhalten. Gniiew iego zapewne na to nas cali, Zebysmy niefkoncezone kary odbierali. Przyb. Milt. 40. Trzeba znieść te wątpliwe tłumaczenia, żeby święta sprawiedliwość, iak naygruntowniey caloną została. Vol. Leg. 7, 78. Ucaliąąc bezieczeństwo obrad publicznych, wszystkie o tym dawne konstytucyje odnawiamy. Vol. Leg. 7, 81. CALIZNA, y, ž. ziemia cała, sztuka ziemi całkowita, gruda, ein Erdstück, ein ganzees Stück Erde, eine Scholle. Boh. celina; Croat. celina. Skiby równo składać maią, tak żeby calizny niž zoftawić na zagonie. Haur Sh. 25. §. 2.,calec, cele, das seste unberührte Erdreich unter dem Erdboden. Fundamentum pod domy trzeba głęboko ziemie wykopać, až do calizny. Cresc. 654. CAŁKA, i, ž. liczba cała, całkowita, integralis. Jak. Mat. 1, 2. eine ganze Zahl. 2., rzepa całkiemuszona, albo wędzona, eine im ganzen getrocknete oder geräucherte Mühle. Do suszonych rzep, całkami zwanych, trzeba dobrego żołądka. Kluk Dyk. 1, 78. Z chłopy iadł całki i przymierał głodu. Zab. 11, 193. ogólnie, strawę wieyską proflą grubą, ein ordinäres grobes Bauerngertich. CAŁKI, a, ie, niepodzielony, całkowity, ganz, unzerstückt. Nie można ukrzywdić całkiey rzeczy, bez zaszkodzenia każdycy iey części. Stas. Buff. 23. Niec ocieb tobie całką chowa przyjaźń. Przyb. Luz. 69. CAŁKIEM przystk. nierozdzielnie, w całkowitości, całkowicie, im Ganzen, unzerstückt. Roff. ώλακώμβ. Wkładają owcę w wyprawnego woła, w owcę zaś kokosz z jaiem, to swyftko pospolu całkiem pieką. Pasz. Dz. 79. Materya traktowana bydź może iuż w szczególności, iuż całkiem. Mon. 73, 407. Weź całkiem pieprzo. Tr. (niestłuczonego). CAŁKOWAC czyn. nied., scałkować dok., do całości przwracać, w Arytmetyce liczbe robić całkowitą, integrare, ganz machen, Arithm. zu einem Ganzen maćhen. Sztuka całkowania ilości, zależy na tym, aby ilość zadaną rozłożyć w rząd ilości iednosłownych, coraz w mnieyszey wartości po sobie następujących; a na tenczas każdy wyraz całkuie fię bardzo łatwo. Jak. Mat. 5, 130. Wiele jest takich ilości różniczkowych, które nie dadzą się scałkować. Jak. Mat. 3, 81. CAŁKOWITKA, i, ž. liczba całkowita, eine ganze Zahl. Chcę wyciągnąć z umokków całkowitki, licznika przez mianownika rozdzielić trzeba; wieloraz da całkowitki. Jak. Mat. 1, 61. O całkowitkach uważanych w poftaci umłomku. ib. 1, 61. CAŁKOWITOSC, sći, ž. całość, zwęmość, die Ganzlichkeit, Ganzheit, Völligkeit, Ungetheilt-

CAŁKOW. CAŁÓD

heit. Nieczczość, die Massivheit, Dichtigkeit. Gn. Th. CAŁKOWITY, a, e, (*CAŁKOWATY Gn. Th.). CAŁKOWICIE przystk. całki, we wszystkich swoich częściach cały, niepodzielny, ungerstückt, ganz, im Ganzen. Roff. всегλαβηγ. Proiektina na seymie nie katagoryami, lecz całkowicie decydowane były. Ust. K. 1, 107. (ob. ogół). Liczby całkowite, całą iedność wyrażaiące. Łęsh. Mier. 2, 18. §. Nieczcze, lity, nicht hofft, dicht, massiv. Gn. Th. CAŁKOWY, a, e, odcalek, całkowitek, liczby całkowitych, Integral. - Rachunek całkowy, calcul integral. Jak. Mat. 3, 81. et 3, 5. §. 2., od calek, rzep całkiem wędzonych, die im Ganzengenanacherten Mühlen betreffend. 3., całkowa krowa, dożyrzala (cf. ialówka), eine ganze Kuh, die die rechte Portion Milch gießt. Gdy na oddawkę postanowią oborę, od faskowey iedney, to iest, od całkowey krowy, fakfa masła ma bydź oddana. Gost. Ek. 120. W nabiale od całkowey krowy, co daie faskę masła, kopę sera, žyd od sztuki pożytkowéy uiedna się. Haur. Sk. 220. - 1., CAŁO, przystk. przymiotnika Cały, w całości, bez naruszenia, bez szkody, nienaruszenie, zupełnie, Bosn. çilo, cjelo, Boh. ceło) ganz, unverseht, unverlegt, unbeschädigt. Powinnością szypra iest, cało okręt doprowadzić na mieysce. Petr. Pol. 205. Sama cało uchodzi, nic nie obrażona. Zbil. Lam. A. 2. Jemu wszystko po bogu przypisać musiemy, Ześmy cało zoftali, że ieszće żyjiemy. Groch. W. 536. Daniel z pośrodka łwów okruchnych cało wyszedł. Birk. Ex. G. b. Kray woiowali, a łupy do siebie odesławszy, raz po raz, gdzie ieszće było całe, plondrowali. Stryik. 367. Cało wyszedł z bitwy. Star. Ryc. 49. Jużci to nas dosiega, co się inszym itało, Któż w tym może upewnić, iże uydziem cało! Pasz. Dz. 117. Zyje kochanek twóy,żyie oyciec, cało tyran ich trzyma. Min. Ryt. 2, 229. Kazał, aby oboz umocnili wielkim przykopem, aby tak był cało. P. Kchan. J. 74. Wody w rzeszto nabrała i do kościoła cało zaniosła. Warg. Wal. 260. - 2., CAŁO, a, n. całość, zupełnieść, nienaruszoność, die Ganzlichkeit, Ganzheit, Völligkeit, unverlehrtheit, Unverschreitung. Z cała, ze wszystkiem, Boh. do ceła) gänzlich, im Ganzen, überhaupt, völlig. Zamykam z części konkluzyą pierwszey demonstracyi, gotów ią będąc z cała zamknąć. Zygr. Pap. 25. W cale, w całości, nienaruszenie, im vollkommenen Zustande, ganz, unverlegt. To wszystko iest wcale i nic Turcy nie ruszyli. Star. Dw. 7. (distingw. wcale), Boh. w cele, w celosti. Gospodarzowi zawsze trzeba dołączyć, czego niemasz, co w cale, co popsowano. Petr. Ek. 13. Rzeczpospolita poki ieft w cale, póty każdy swoie może mieć spelna; ale ieśli ona zginie, niechay się tego nie nadziewa żaden, żeby co swego cało zachować mógł. Gorn. Wt. N. 3. Cnoty zachowuią w cale Rzeczpospolitą i ouę szczęśliwą czynią. ib. R. 4 b. Tym sposobem mieli bydź zdrowi i w cale. Birk. Dom 82. CAŁODNIOWY, a, e, CAŁODNIO-WO przystk., CAŁODZIENNY, a, e, CAŁODZIEN-NIE przystk., dzień cały trwający, den ganzen Tag während, ganztdag. Eccl. вседневный. Słonce całodzienne. Zim. Siel. 202. całodniowe. Pot. Syl. 50. Całodniowe w lasach polowanie. Mon. 68, 186. Białogowy te całodziennie w zwierciedle stawały. Bals. Sw. 2,

CAŁOK. - CAŁOSC.

737. Eccl. вседенствую, Grae. παλιμεσεω, diurno. *CAŁOKSĘŻYCZNY, a, e, cało księżycem oświecony, ganz vom Monde erleuchtet. Całoksiężyczna noc, Eccl. вселुйная ногь. CAŁOKSZTAŁT, u, m. Architect. abrys całe budowanie wnątra i z wierzchu oku wystawiający. Tr. ein perspektivischer Riß, der Höhe, Tiefe und Seiten eines Gebäudes. CAŁOMIESIĘCZNY, a, e, CAŁOMIESIĘCZNIE przyst. miesiąc cały trwający, einen ganzen Monat während, ganzmonatlich. Całomiesięczny post. - S. Całomiesięczna noc ob: całoksiężyczna. CAŁON ob. Całun. CAŁONOCNY, a, e, CAŁONOCNIE przyst. przez całą noc, die ganze Nacht hindurch (ganznächtig). Bankiety całonocne. Sim. Siel. 67. Całonocne niespanie. Ban, C. 2. Urs. Gr. 188. Całonocne nabożeństwo. Pimin. Kam. 343. Eccl. всеноцное бдение, всеновщина. Eccl. асеновещсвую, Grae. πανυχιζω, całą noc trawię. CAŁOPALIC czyn. nied., całopalną ofiarę ofiarować, ein Brandopfer bringen. Gn. Th. Eccl. всесожигаю, Grae. ὀλοκαυτὸν. Całopalone w starym testamencie ofiary. Haur Sk. 106. CAŁOPALENIE 1., ofiarowanie całopalney ofiary, das Darbringen eines Brandopfers. 2., Całopalna ofiara sama, das Brandopfer, Boh. zapál; Sorab. 1. palenité wópor; Vind. hfanginogresh, zieloshgan offer; Rag. xartva, xartvo; Dal. fártva; Croat. fártva, aldòv; Bosn. sgjarštva; Roff. et Eccl. всесожжénie, всесожигаемая. Całopalenie insi tłumaczą paloną ofiarę; ale każda ofiara była palona, a takby się nie wyraziło holocauston. Budn. bibl. praef. CAŁOPALNY, a, e, całkiem bywaiący spalony; od całopalenia, Brandopfer, Brand, ganz zu verbrennen beim Dyper. Ofiarował całopalne *obiaty za każdego z osobna. Birk. Zygl. 46. Jeft miasto Heliopol, kędy zwyczay stary Całopalne przed bóztwem słońca niesie ofiary. Zab. 15, 162 Kniaż. Całopalnemi pana nad pany błagał darami. Susz. Pieś. 1, D. 4. CAŁOROCZNY, a, e, CAŁOROCZNIE przyst, przez cały rok, ganzschrig. Boh. celorćijn. *CAŁORUCHNY, a, e, cały w ruchu, ganz bewegt, Po szięć się pachło wśród kąpieli puścilo, Całoruchnym ciężarem kręte z wód bałwany Wyrzuca, śnieżne stopy biać na przemiany. Zab. 9, 328. CAŁOSC, ści, ż. obięcie wszytkich części składających co, ogół, ogólności, das Ganz, (die Ganzheit), Boh. celoft, Vind. zieloft, zieloba; Bosn. çjelochja, Roff. цѣлость. Gdzie czątki są gwałtownie odcięte, tam reszta skaleczona, nie może wystawić całości. N. Pam. 13, 94. Pieśń Kat. 94. Na tenczas ma zupełnie dzieło doskonałość, Gdy i części w nim piękne i piękna z nich całość. Dmoch. Szt. R. 67. Swiat, iakokolwiek bądź wielki, cząstką iednak tylko naymniejszą jest całości, universi. Hub. Mech. 536. Des Ganzen, des Alls, Weltalls. 2., Całość posagu, niedetość, zupełnieć. Gn. Th. die Massivheit, Dichtigkeit, z. B. einer gegossnen Statue, die nicht hohl ist. 3., transl. całość, nienaruszony byt, zdrowie bez uszczerbku, nienaruszoność, die Unverlehrtheit, Unverkehrtheit, der gute Zustand. Roff. невредимость, сохранность (Eccl. цѣлости = zdrowie). Wy niesiecie w ręku waszych rycerze wolność i całość cycyzny waszey. Zab. 13, 299. Tobie poruczam mą całość. Niemc. P. P. 83. Całość, wolność, niepodległość. Gaz. Rząd.

CAŁOWAC. - CAŁOWIT.

CAŁOWAC czyn. nied., pocałować, ucałować dok., ułami się czego dotykać za powodem tkiwości, upodobania, kochania, lub uszanowania, kuffen; Boh. celowati, libati, polibiti, hubicłowati; Slovac. boskatí, polibiti, libám; Bosn. čelivati, pogljubiti, cuknuti, busnuti; Croat. ezelovati, kushuvati; Dal. czelujem, lyubim; Rag. zelùnuti, zelivati, gljubiti, pogljúbiti; Slavon. poljúbiti; Vind. lubit. kushnit, pušhati, pušniti; Car. kushnèti; Roff. цѣловаты, лобзаты, лобызаты, облобызаты; Eccl. цѣлую = 1., подравалю, 2., усами лобзари, Sorab. 1. hubicjuké, koškim, wošk, rotkuju, rotkujem, rotkować. - Całuie ią w twarz. Teat. 19 v, 52. w gębę, w usta. Co to za ciężka kara zdraycę swego całować. Bardz. Tr. 539. Na ziemię często upadają całiąćią ią. Pasz. Dz. 74. Sultan Muštemu ręku całie dwa razy do roku. Star. Dw. 51. Ktorędy Sultan przeiedzie, tędy stopy konia iego poddani całui. Star. Dw. 41. Póydźcie, ucałuycie oycą waszego. Teat. 53 d, 31. Pozwól się ieno ucałować, raz ieno, nie wycęy. Zab. 11, 374. Zabł. Chodź, niech cię uściskam, niech cię ucałuię. Teat. 48, 138. fig. Pocałował nóżki = umknął, uciekł ob: Pocałować. - S. Kompliment, wyraz grzeczności: całuię rączki, całuię nóżki, osobliwie dziękuiąc za co; in der Complimentenprache; ich küsse die Hand (besonders im Desterr. gebräuchlich) = ich bedanke mich gebersamst. Ludzie lepiey wychowani maią wyborniejsze wyrazy grzeczności: całuię nogi, upadam do nóg, i t. d. Mon. 68, 458. - S. Zaimk. CAŁOWAC, się, sich kuffen, einander kuffen. Slicznie Mościa panno, tak się całować, i ściskać z żołnierzem. Teat. 54, 66. Będziem się całować, iak gołąbka gołąbeezka w ocio, nosio i usteczka. Teat. 56 b, 72. Zwyczay był Rzymian, że się witając wzaiemnie całowali. Pilch. Sen. 233. CAŁOWANIE, UCAŁOWANIE, POCAŁOWANIE, ia, g. czynność całowania, das kuffen. Całus, (buzia, gębą), der Kuß, Boh. et Slovac. polšbeni; Dal. czelov; Bosn. celov, celivanje, cuknútje; Carn. kushék; Vind, pokuši, pušhei; Sorab. 1. koš, hubicjkan'vo; Cro. czelov, kušěč; Dal. lyubacz; Roff. et Eccl. цѣловатіе (= 2., pozdrowienie, 3., przysięga), лобзари, лобызаніе. Całowanie, znak miłości. Pimin. Kam. 170. znak pokoiu. ib. 270. Swięte całowanie, iakie na Wielkanoc bywa, Pim. Kam. 269. Posła do całowania szaty Sultana przyprowadzono. Birk. Zbar. D. 2 b. Wezwany Marszałek do ucałowania ręki Królewskiey. Dyar. Gr. 327. Handkuß Roff. рукоцѣловатіе. - A ty za moję pracę, za moie staranie, Day mi naymilsza ust Twych iedno całowanie. Sim. Siel. 35. iedną buzią, einem Kuß. Marna rzecz całowanie; ale w tey marności Są też swoie przysmaki, są swoie słodkości. Sim. Siel. 46. Jeszcze tu niemasz z czego chelpić się mój panie, Marна rzecz powiadają, samo całowanie. ib. - ob, Pocałowanie.

Pochodź: całus, całuš, nacałować się, docałować się, pocałować, wyciałować.
CAŁOWITOSC, ści, ż. całość, całowitość, die Ganzlichkeit, die Unversehrtheit, Unverlehrtheit. Croat. czelovitožt; Rag. zjelovitos). Nawet i zdrowie dla pożytku i całowitości Rzeczypospolitej odważają. Krom. ded. CAŁOWITY, a, e, w całości, im Ganzen, aus einem

216

CALOWKA. CAŁY.

ganzen Stücke. Croat. czelovit; Rag. zjelovit;) Globus solidus kula całowita, niedęta. Mącz.

CALOWKA, i, ż. lina na cal gruba, ein zolldicker Tau.
Lina całówka, Gall. alagne, iest długua na 35 sążni;
wchodzi w niey na każdy żebro po 72 nitek, waży 100
tuntów. Jak. Art. 5, 42. półtora całówka, comblau; 5f3
calówka cinquenelles. ib. §. Deska calowa, e. zolld. Bret.

CAŁOWŁADNOSC, şi, ş. cała władza, pełna moc,
naywyższa zwierzchność, die Allgewalt, vollige Herr-
schaft, Oberbetracht. 'Całowładność narodowa w Pol-
szcze, we trzech stanach zamknięta, na seymie okazu-
ie się. Skrzet. P.,P. 1, 41. et 248. CAŁOWŁADNY,
a, e, CAŁOWŁADNIE przystk., nieograniczenie wła-
daiący, unumschränft herrschend.

CALOWY, a, e, na cal, od cał, zoll =, einen Zoll
oder Daumen gros. Roff. дюймовий.

CAŁOWY, a, e, w całości czyli całkowitości, na cał,
hurtowy, im Ganzen, en gros). Handel całowy. Gaz.
Nar. 1, 115. **CAŁOZUPEŁNY, a, e, z iedney sztu-
ki, durchweg aus einem Stücke. Wędzidła bywiała ca-
lozupełne, albo otworzyste. Hipp. 60. CAŁUCHNY,
'CZALUCHNY, a, e, CAŁUCZKI, CALUTENKI, CA-
ŁUSIENKI, CAŁUSKI, a, ie, intensiv. przymiotnika
cały, ganz, vollig, ganz und gar, Boh. calický, Sorab.
1. cyližki. Cały boży rok czekał, z całuczki, cały zgo-
ła. Gn. Th. 58. Całuczka noc. Rey Wiz. 137, Całuchną
noc pracuiąć, niceśmy nie ułowił. Leop. Luk. 5, 5.
Czaluchną noc. Rey Post. Gg. 1. Caluteńki dzień. Boh.
Kom. 4, 197. Całuchną drogę milczał. Teat. 11 b, 60.-
§. Ty w tym schronieniu bedziesz caluteńki. Boh. Kom.
1, 274. (bez naymnieyszé szkody, zdrowiuteńki). CA-
ŁUN, CAŁON, u, m. wielka deka, zszyza z całych
brétów sukna lub materyi, szczególnie nakrycie żało-
bne trunny i mar, eine große aus ganzen Breiten Tuch
oder Zeug gemachte Decke; besonders das Leichentuch,
Baarruch. Slovac. čalaun (cf. Lat. aulaeum); Boh. čja-
laun, pískrow (Boh. čjałaunjík tapecyr); Vind. mer-
lak). Spadł on z krzesła na całun do grobu z cało-
nu. Pot. Jow. 49. Całun, który trupa przykrywał,
w proch się rozsypał. Oss. Str. 3. §. Całun, pakłak,
sierak, gruba łodzień mnisza. Oss. Wyr. grobe Mönchš-
kleidung. Występki żyią, chociaż pod całunem. Zab.
14, 37. Nagt. (i w kapicy wełna; nikt bez ale).

CAŁUS, - a, m. CAŁUSEK, - ska, m. pieszeczenie: ca-
łowanie, pocałowanie, buzia, ein Küchen. Rag. zelov,
gljubaz. Vind. kuſhez, pokuſhez. Nigdy Jegość od
Jeymości tak czułych pieszczot i tyle całusów nie ode-
brał, iak tą razą. Oss. Str. 8. Muszę ci do każdyy iago-
dy po iednym przypiąć całusku, Teat. 28 b, 72. Zdradyś
użyła zemną nad miarę, Setnych całusków odbierzesz
karę. Zab. 11, 265. Zalt. CAŁUS, - ia, lubiacy dawać
lub odbierać pocałowania, ein Küſſer, der gern küſſt.
Rag. zelovnik; Bosn. čelovnik; Croat. czelovnik (Eccl.
μβλαβαμέτει salutator). Dziewczyna ta wielki całuś,
coraz albo posuwa usta albo naddżeł lica. Oss. Wyr.

CAŁUSIENKI, CALUTENKI ob. Całuchny.- CAŁY, CAŁ,
a, e, (Cało przystk., qu. v.)atings, obeyymiący wszy-
ſtkie swoje części, ganz; Boh. celń: Slov. celí; Sorab. 2.
zéli; Sorab. 1. čſtwě, čtjimě, cyły, cyły; Carn. cég, zel;
Vind. zeu, zel, zelů, zeel, ziu, ceil, ziel; Bosn. çio,

CAŁY.

- Ia, - lo, cittav, čjeli; Croat. czél; Dal. czio, czila,
czilo; Rag. zio, zjěla, zjelo; Slavon. sav, sva, sve;
Hung. tellyes; Roff. ӳbák, ӳbáb) Eccl. z zdrowy;
Eccl. ӳbábó leki; ӳbámi lěczy, cf. Lat. salus;
Ger. alt; Ger. ólos; Hebr. כּל kal = omnis; כּלָכָל
integrum, solidum; כּלָכָל = perfecit; cf. Ger. heil;
Anglosax. hal; Holland. heel, geheel; Suec. hel), zu-
pełny w swoich częściach, ganz, in allen seinen Thellen.
Cała rzecz większa od każdyy części swoiey osobney. Sol-
Geom. 26. Człowiek cały w sercu ieſt zawarty. Zab. 6,
358. Poświęcił całego ſiebie oycyzny. Gaz: Nar. 1, 340.
Gotów ieſtem na wszelkie usługi, zawszem twój cały.
Teat. 49, b. 48. Władysław miał bydź królem całym Wę-
gierkim, a Olbrachtowi poſłać na Szląsku różne łużer-
żawy. Stryk. 639. (całych Węgier, von ganz Ungarn).
Kocham ią z całey duszy. Teat. 17, c. 14. Eccl. vceduimno.
Smotr. Ap. praef. Całem sertem będe służył We Panu.
Teat. 27, 38. Całem sercem życzę. Teat. 22, b. 49.
Cały w tym, aby swego dokazał. Mon. 65, 163. (ze
wszyſtkich ſił pracnie, zatopiony w swoich zamysłach,
er iſt ganz damit beschäftigt). Jabym całą moję krew wy-
łał za niego. Teat. 49, b. 84. (do oftałnicy kropli).
Rzecz ta cała zmyślona była. Teat. 52, d. 126. (ze wszy-
ſtkiłem). Z całym domem Eccl. vcedomobno; Gr. πανοικι.
Eccl. vcedomostwo; Gr. πανοικια. Eccl. vcedomobenh
Gr. πάνοικος. §. Cały, iſtny, prawdziwy, ganz, wahr,
wahthaftig. Jozaſat prawdziwym i całym był nasładowni-
kiem Dawida. Sk. Zyw, 2, 177. Byſtry pies a przeko-
biały, Nazów go, że to pies cały. Bielaw. Mysł. 4, b.
To ieſt cały djaból ten chlopiec. Teat. 17, 38k. Cały
szelma, wierutny, oftałni, na unżąd, od ſłóp do głowy,
ob: cała sobaka). §. Cały ze wszyſtkim ciągle i nieprze-
rwanie aż do końca, tak o przeciągu miejowym, iako
i o czasowym, ganz, biſ za Ende, ganz und gar. Mała
iſkierka całe miaſto spalić może. Kłok. Turk. 118. Cała
Warszawa tłumem przed dom nasz zbiegać się będzie. Teat.
52, d. 29. Całe nocy, całe dni frasobliwie wzdycha.
Otw. Ow. 97. Całą noc aż do poranka przefiedział cały
Oteń aż do nocy przechrapał. Zab. 13, 62. Bezesenny, iak
długą noc ſtrawiłem całą. Hul. Ow. 9. Cały dzień Slavon.
vas dań ob. wszyſtek). Cały boży rok czekał = całuczki,
cały zgoła. Gn. Th. 58. Cały obiad gadał, ab ouo ad
mala. Gn. Ad. 55.- Podobn. To nie było ieszcze całe zle,
lecz tylko początek większego nieszcześcia. Zal. Teſl. 351.
(tu ieszcze nie był koniec; na tym się ieszcze nie skoń-
czyło, daſ war noch nicht alles; damit wat es noch nicht
alle). Co tu prężnego gadania; muſi poyść za niego,
i cała rzecz. R. Otóż nie poydzie, i cała rzecz. Teat. 36,
105. (i po wszyſtkim, i koniec, und baſta)! Przywołać
go nazad, i cała ceremonia! Teat. 17, c. 56. §. Cała
ģěbą, całem gardłem: a.) głośno, aus vollem Halſe.
Teraz ma mić cześć swoję Pallas, teraz onà Małsłusznie
całą gěbą od nas bydź chwalona. Otw. Wirg. 452. Rolnik
całą gěbą žyiące w mieście wielbi mieszczany. Zab. 8, 317.
Fig. cała gěbą: w oftałnim ſtopniu, im höchsten Grade.
Fortuna całą gěbą pańſka. Teat. 19, b. 19. Całą gěbą
chłop Rzewuſk. Mjkr. Oszukać ufaiącego sobie, ieſt to
całą gěbą zdradzać. Lub. Roz. 306. 2.) Cały, niedęły,
ale iak lity, lany, niedrożony, solidus, Mącz. nie-
czczы, ganz, nicht hohl, maſſiv; Boh. celſtwny. 5.) Cały,
nie-