10

OBSERVAT SIDEREÆ

tum facultate spectetur. Huius Instrumēti quot
quantaq; sint commoda tam in re terrestri, ǒ in
Maritima omnino superuacaneu foret enume-
rare. Sed miffis terrenis, ad cœlesti speculātiones
me contuli: ac Luná prius tā ex ſpinquo ſum in-
tuit, ac ſi vix per duas Telluris diametros abeſſet.
Post hanc Stellas tum fixas, tū vagas incredibili a-
nimi iucunditate ſæpius obſeruaui: cumq; haru
maximam frequentiá videre, de ratione, qua illa-
rú interſtitia dimetiri poſſem excogitare cœpi, ac
demum reperi. Qua de re ſingulos pmonitos eſſe
decet, q ad huiuſcemodi obſeruationes accedere
volunt. Primo n. neceſſarium eſt, vt ſibi Perſpicil-
lum parent exaſtiffimum, quod obiecta pellucida,
diſtincta, & nulla caligine obducta reſſentet; ea-
demq; ad minus ſecundum quatercétuplá ratio-
nem multiplicet; tunc n. illa bisdecuplo viciniora
commonſtrabit; niſi n. tale fuerit Inſtrumentum,
ea omnia, ǒ a nobis cōſpecta ſunt in cœlis. quæve
infra enumerabuntur, intuerit entabitur fruſtra.
Vt aút de multiplicatione inſtrumēti q. libet par-
no negotio certior reddatur, circulos binos, aut
quadrata bina chartacea cōtornabit, quorú alter-
rú quatercenties altero maius exſiſtat, id aút erit
túc, cú maioris diameter, ad diametrú alterius ló-
gitudine fuerit vigecupla; deinde ſuperſcies am-
bas in eodé pariete infixas ſimul a lóge ſpectabit,
minoré q dè altero oculo ad Perſpicillú admoto,
maioré vero altero oculolibero; cōmode n. id ſie-
ri licet vno eodéq; têpore oculis ambob° adaper-
tis; tunc n. figuræ ambæ eiufdem apparebút ma-
gnitudinis, ſi Organum ſecundú optatam ſppor-
tio-

11

RECENS HABITÆ

tionem obiecta multiplicuerit.
Conſimili parato Inſtrumento,
derationedifſtantiarum dimeti-
endarum inquirendum erit;
quod tali artificio aſſequemur.
Sit enim, faciſoris intelligiæ
gratia, *Tubus AB CD*. Oculus
inſpicientis eſto & radii, d ú nul-
la in Tubo adefſent Perſpicilla
ad obiectum F.G. ſecundum li-
neas reſtas E.C.F. E.D. G. ſer-
rentur, ſed appoſitis Perſpicillis
ſerantur ſecundum lineas refra-
ctas E.C.H. E.D.I. coarctátur
enim, & qui prius liberi ad F.G.
Obiectum dirigebantur, parté
tantummodo H.I. comprehé-
dét: accepta deinde ratione di-
ſtantiæ E.H. ad lineam H.I. per
tabulá ſinuum, reperietur qua-
titas anguli in oculo ex obiecto
H.I. conſtituti, quem minuta
quædam tantum continere cō-
periem. Quod ſi Specillo C.D.
bracteas, alias maioribus, alias
vero minoribus perforatas fo-
raminibus aptauerimus, modo
hác, modo illá, prout opus fue-
rit ſuperimponétes, angulos a-
lios, atq; alios pluribus, paucio-
ribuſq; minutis ſubtendentes
pro libito conſtituemus, quorú

## 12 OBSERVAT SIDEREÆ

ope Stellarum intercapedines per aliquot minuta adinuicé diffitarum, citra vius: aut alterius minuti peccatū commode dimetiri poterimus. Hæc támé sic leuiter tetigiffe, & quasi primoribus libaffe labiis in p[er]sentiarú sit fatís, p[er] alia n. occasioné ab solutá huius Organi theoriá in medium, p[er]feremus.

Nunc obferuationes a nobis duob[us]pxime elapsis menſib. habitas recenseamus, ad magnarú proſecto c[ó]templationú exordia omnes veræ Philosophiæ cupidos conuocantes.

De facie aŭt Lunæ, q[ui] ad aſpectú noſtrú vergit, 1. loco dicamus, q[ui] facilioris intelligi[ti]æ gratia in 2. partes diſtinguo, alterá népe clarioré, obſcurioré al terá; clarior, vide[re] totú hemiſphæriú ambire, atq[ui] p[er]fundere: obſcurior vero veluti nubes q[ui] d[um faci]e ipſam inficit, maculoſamq[ui]; reddit: iſtæ aŭt maculæ ſub obſcuræ, & ſatis amplæ vnicuiq[ui]; ſunt obuiæ, il[la]ſq[ui]; æu[ta] ſumne c[ó]ſpexit: qua p[er] magnas ſeu anti- quas eas appellabimus ad differentiá aliarú macu- larú amplitudine minorú, at frequentia ita confi- tarú, vt totá Lunaré ſuperficié, p[er]ſtim vero luci- dioré parté c[ó]ſpergát; hæ vero a nemine ante nos obſeruatæ fuerút; ex ipſarú aŭt ſæpius iteratis in- ſp[er]ſationib. in eá deducti ſumus ſententiá, vt certo intelligamus, Lunæ ſu p[er]ſicié, n[on] p[olit]iá, æquabi- lé, ex actiſſimæq[ui]; ſphæricitatis, ex ſiſtere, vt magna Philosophorú cohors de ipſa, deq[ui]; reliquis cor- porib. c[œ]leſtib. opinata eſt, ſed c[ó]tra inæqualé, aſ- perá, cauitatib. tumoriſuq[ui]; e[ſ]oſertá, non ſecus, ac ipſiusmet Telluris facies, q[ui] m[ö]tiú iugis, valli[us]q[ui]; p[er]funditatib, hincinde diſtinguit[em]. Apparétiæ ve- ro, exq[ui]bus hæc colligere liceuit, eiſmodi ſunt. 4a. aut 5a. poſt c[ó]iúctioné die, c[ui] ſplédidis Luna ſele nobis cornib. offert, iá terminus parté obſcurá a luminosa diuidés, n[on] æquabiliter ſecúdú oualé li- neá extendi[em], veluti in ſolido p[er]ſecte ſphærico ac- cideret, ſed inæquabili, aſpera, & admodú ſinuosa linea deſignatur, veluti appoſita figura p[er]ſentat.

## RECENS HABITÆ

13

Cóplures n. veluti excreſcentiæ lucidæ vltra lucis tenebrarúq[ui]; confinia in parté obſcurá exتدunt, & cótratenebricosæ particulæ lumé ingrediútur. Quinimo, & magna nigricátiú macularú exigua- rúcopia, oino a tenebroſa parte ſeparatarú, totam ſere plagá iá Solis lumine p[er]ſam vndiquaq[ui], c[ó]ſp[er]git, illa ſaltem excepta parte, q[ui] magnis, & antiquis maculis eſt affecta. Ad notauimus aŭt, modo di- ctas exiguas maculas in hoc ſemper, & omnes c[ó]tu- nenire, vt parté habeát nigricáté locú Solis reſpi- ciété, ex aduerſo aŭt Solis lucidiorib. terminis, q[ui] c[and]étib. iugis coronétur. At confimilé penitus aſpectú habemus in Terra circa Solis exortú, d[um] valles n[on] ſú lumine p[er]ſas, m[ó]tes vero illas ex ad- uerſo Solis circundátes iá iá ſplédore fulgétes in- tuem: ac veluti térreſtriú cauitatú vmbra Sole ſub limiora petente inſinuútur, ita & Lunares iſtæ ma- culæ, crecècete parte luminosa tenebras amittunt.

16 OBSERVAT. SIDEREÆ

fcatêt: adeo vt si quis veterê Pythagoreorû sentetiam exsufcitare velit, Lunam scilicet eſſe quaſi Tellurem alterã, eius pars lucidior terrenã ſuperſcië, obſcurior vero a- quiã magis congru repraſentet: mihi aŭt dubiŭ fuit nunquam Terreſtris globi a lõge conſpecti, atq. a radiis Solarib. perfuſi, terreã ſuperſcië clariorê, obſcuriorê vero aqueam ſe ſein conſpecti û daturã. Depreſſiores inſuper in Lunacernuntur magnæ maculæ, quam clariores plagæ: in illa enim tam crescente, quam decreſcente ſemper in lucis tenebrarum q; confinio, prominente hinc inde circa ipſas magnas máculas contermini lucidioris, veluti in deſcribendis figuris obſeruamus, neq; depreſſoſtant ſum modo ſunt dictarum macularû termini, ſed æquabiliores, nec rugis, aut asperitatib.interrupti. Lucidiorveropars maxime ppe maculas eminet, adeo vt & ante quadraturã primã, & in ipſa ferme ſecunda circa maculã quâdã, ſuperiorê, borealê népe Lunæ plagã, occupâtê valde attollantur ta ſupra illã, ᶜ infra ingêtes ᶜdã eminëtiæ, veluti appoſitæ pſeferút delineationes.

RECENS HABITÆ.

17

Hæc eadæ macula ante ſecundam quadraturam ni-
grioribus quibusdam terminis circumuallata conſpi-
citur, qui tanquam altissima montium iuga ex parte
Soli auerſa obſcuriores apparent, qua vero Solem re-
ſpiciunt, lucidiores exſtât, cuius oppoſitum in cauita-
tibus accidit, quarum pars Soli auerſa ſplendens appa-
ret, obſcura vero ac vmbroſa, quæ ex parte Solis ſita
eſt. Imminuta deinde luminofa ſuperſicie, cum pri-
mû tota ferme dicta macula tenebris eſt obducta, cla-
riora montium dorſa eminenter tenebras ſcandunt.
Hanc duplicem apparentiam ſequentes figuræ com-
monſtrant.

B

RECENS HABITÆ.

Vnum quoq; obliuoni minime tradá, quod non nifi
aliqua cum admiratio ne adnotaui: medium quafi Luna
locum a cauitate quadam occupatum effere reliquis omnibus
maiori, ac figuræ per se & rotunditatis, hæc prope quadra-
turas ambas conspexi, eædem q; in secundis supra posi-
tis figuris quantum licuit imitatus fum. Eundem quo
ad obumbratione & illuminatione facit ad spectum, ac
faceret in terris regio con similis Boemiæ, fi montibus
altissimis, inq; peripheriam per se et circuli dispositis
occluderetur vndiq; in L. na. adeo clatis iugis valla-
tur, vt extrema hora tenebroſa Lunæ parti contermi-
na Solis lumine per ſuſa ſpectetur, priuſquam lucis
vmbræq, terminus ad mediam ipſius figuræ diame-
trum pertingat. De moreaút reliquiarum macularum,
vmbroſa illius pars Solem reſpicit, luminofa vero ver-
fus tenebras Lunæ eonſtituitur, quod tertio libenter
obſeruandum admonco, tâquam firmiffimum argu-
mentum asperitatum, inco qualitatum, per totam Lunæ
elarior em plaqam diſperſarum, qtiarum quid e macula-
tum ſemper nigriores ſunt illæ, quæ confinio luminis
& tenebrarum còterminæ ſunt; remotiores vero tum
ininores, tum obſcuræ minus apparent, ita vt tandem
cum Luna in oppoſitione totum impleuerit orbem,
modico admodumq, tenui discrimine, cauitatum o-
pacitas ab eminentiarum candore diſcrepet.

Hæc quæ recens ſuimus in clarioribus Lunæ regio-
nibus obſeruantur, verum in magnis maculis talis nò
conſpicitur lacuharum eminentiarumq, differentia,
qualibet neceſsario coſtituere cogimur in parte lucidio-
ri, ob mutationem figurarum ex alia atque alia illu-
minatione radiorum Solis, prout multiplici positu
Lunam reſpicit at in magnis maculis exſiſtunt q dem

B 2

22

OBSERVAT. SIDEREÆ

voraginum, & lacunarum sit frequentia, a deo, pro funda-
rum, ut sublimium navigiorum non modo carina, verum
etiam puppes, mali, ac vela inter illas abscondantur. Quis
igitur in ipso Lunâ, & circa et us parietrû multiplex est
exine ntiarû & cauitalium coordinatio, & oculus et longin-
quo spectans in eodem fere
plano cum verticibus illa-
rum locatur, nemini miru
esse debet, quod radio visio-
illos abradenti, secundum a.
quabilè lineam minime,
infra tuo sam sepe offerant.
Huic rationi altera sub-
necti potest, quæpe cir-
ca Lunare corpus est, vel-
uti circa Terram, orbi
quidâ desioris subfâtia
reliquo et there, q. Solisir-
radiationem concipere
atq. r. fl. &tere valet, qua-
vis tanta non fit opacita-
te præditus, vt visui (pra-
fertim dum illuminatus ne
fuerit) trāsitum inhibere
valeat. O bis iste a radius
Solarib. illuminatus, Lu-
nare corpus sub maioris
sphære speciè reddit, re-
præsentatq.; essetq.; potis
aciè nostram terminare,
quo minus ad Lunæ soli-
ditatëpertingeret, si craf-
sities eius foret profun-
dior atq. pfundior quid est circa lunæ peripheriam,
profundior inç non absolute, sed ad radios nostros,
oblique illum secâtes, relatu, ac p.inde visum nostru

RECENS HABITÆ

25

inhibere potest, ac p[er]fertim luminofus ex fili[es] Lunæq,
pipheriam Soli expositam obtegere. Quo t clarius in
appofita figura intelligitur, in qua Lunare corpus A.
B. C. ab orbe vaporoso circundatur D.E.G. Oculus
vero ex F. ad partes intermedias Lunæ, vt ad A. ptin-
git per vapores D. A. minus profundos; at versus ex-
tremam h[oram], pfundiorum copia vaporum E. B.
a i[ns]pectu nostrum su[lo] termino p[er]cludit. Signum hui-
us est, q[ui]p[ar]s Luna lumine perfusa amplioris circumferen-
tia, apparat, quam veliquum orbis tenebroſatq, hanc ean-
dem cauſam quib[us]p[er] forteration. bil[è] exiſtimabit,
cur maiores Lunæ macula nulla ex parte ad exti[mi]n[us] ſi[gy]
ambitur protendi confp[ici]a tur, cum tamen opiniabile fit,
nonnullas etiam circa illum repr[iri]; incorp[ici]as tamè eſſe
credibile videtur ex eo, quod ſub pr[af]undiori, ac lucidiori
vaporum copia abscondantur.

Eſſe igitur clariorem Lunæ ſuperficiem tumorib.
atq. lacunis vndiquaq; conſperſam, ex iam explicatis
apparitionibus ſatis apertum eſſe reor ſupereſt, vt de
illorum magnitudinibus dicamus, demonſtrantes
terrestres asperitates lunaribus eſſe longe minores:
minores inquam, etiam absolute loquendo, non autem
in ratione tantum ad ſuorum globorum magnitudi-
nesidque ſic manifeſte declaratur.

Cum p[er]pius a me obſeruat[us] ſit in aliis atq.; liis Lu-
næ ad Solem conſt tutionib. vertices nonnulios intra
tenebroſam Lunæ partem, licet a t. rmino lucis ſ. tis
remotos, lumine per ſuos apparere; conferens corum
diſtantiam ad integram Lunæ diametrum, cognoui
interſtitium hoc vigef[im]am interdum diametri partem ſu-
perare. Quo ſumto, intelligatur Lunaris globus, cuius
in maximus circulus C. A. F. centrum vero E. Dimeti[es].
C. F. qui ad terræ diametrum eſt vt duo ad ſeptem;
cumq; terreſtris diamet; r, ſecund[us] exac[tor]es obſer-
uationes m[i]liaria Italica 7000. c[ō]tineat, erit CF. 2e

24

OBSERVAT. SIDEREÆ

C.E. vero 1000. pars autem vigefima totius. C. F. mi-
liaria 100. Sit modo C.F. Dimetiens circuli maximi

luminofam Lunæ partem ab obſcura diuidentis (ob
maximam enim elongationem Solis a Luna hic circulus a
maximo ſensibiliter non differt) ac ſecundum vigefimam
illius partem diſtet A. a puncto. C. & protrahatur ſe-
midiameter E. A. qui extenſus occurrat cum contin-
gente G. C. D. (quæ radiiūm illuminantē reſſentat) in
püſto D. erit igitur arcus C. A. ſeu reſta C. D. 100. qua-
liuſ C. E. eſt 1000. & aggregat ſu quadrator ſu D. C. C. E.
1010000. cui quadrat ſu D. E. æ quale eſt: tota igitur E.
D. erit plusqua 1004. & A. D. plusqua 4. qualiuſ C. E.
fuit 1000. Sublimitas igitur A. D. in Luna, quæ ver-
tiçē quempiã ad vſq; Solis radiuſ G. C. D. elat ſu, & a ter-
mino C. per diſtantiam C. D. remot ſu, deſignat, eminé-
tior

RECENS HABITÆ.

25

tior eſt miliarib. Italicis 4. veru in Tellure nulli exſtát
montes, qui vix ad vnius miliarii altitudinem perpen-
dicularem accedant, manifeſtum igitur relinquitur,
Lunares eminentias terreftribus eſſe ſublimiores.

Lubet hoc loco alterius cuiusdam Lunaris apparitio-
nis admiratione dignæ cauſam affignare, q[ui] licet a no-
bis non recens, ſed multis abhinc annis obſeruata ſit,
nonnullifq; familiaribus amicis, & diſcipulis oftenſa,
explicata, atq; per cauſam declarata; q[ui] t[n]ui eius obſer-
uatio Perſpicilli ope facilior redditur, atq; euidentior,
non incongrue hoc in loco reponend[ae] eſſe duxi; ideq;
etiam tum maxime, vt cognatio, atq; ſimilitudo inter
Lunam atq; Tellurem clarius appareat.

Dú Luna tún ante, tum etiam poſt coniunctionem non
procul a Sole reperitur, nón modo ipſius globus ex par-
te, qua lucentibus cornibus exornatur, viſui noſtro
ſpectandum ſeſe offert, verum etiam tenuis quædam
ſublucens peripheria, tenebroſæ partis, Soli nempe
auerſæ, orbitá delineare, atq; ab ipſius ætheris obſcu-
riori campo ſeiungere videtur. Verum ſi exactioni in-
fſpectione rem consideremus, videbimus non tantum
extremum tenebroſæ partis limbum incerta quadam
claritate lucentem, ſed integram Lunæ faciem, illam
nempe, quæ Solis fulgoré nondú ſentit, lumine quo-
dam, nec exiguo, albicare, apparet tamen primo intu-
tu ſubtilis tátummodo circumferentia lucens, proper-
ter obſcuriores cœli partes ſibi conterminas, reliqua
vero ſuperficies obſcurior e contra videtur, ob fulgé-
tium cornuum aciemnoſtrá obtenebrantium conta-
ctum. Verú, ſi quis talé ſibi eligat ſitum, vt a teſto, vel
camino, aut aliquo alio obice inter viſum, & Lunam
(ſed procul ab oculo poſito) cornua ipſa lucentiaocculté-