908

Indostan (XII. Języki).

pasterza, 16 000 nimf, zwanych Gobi, wabiło go
pieśniami i tańcem. Wtedy - to każda z tych nimf
wytworzyła jedną tonacyę, czyli modłę. W rzeczywistości istniało w teoryi tylko 36 tonacyj,
(z tej liczby odpadło z czasem kilkanaście),
a w praktyce zwykle sześć. Z tych tonacyj,
jedna, zwana Welewali (f-g-a-c-d) odpowiadała
w THENOŁOŚCI PIECIOTONowej gamie chińskiej, ślad
zaś gamy pięciotonowej, zwanej Carnatı
(g-a-c-d-e), oraz (rzadziej) sześciotonowej Lelita
(a-h-c-d-f-g) znajdują się w pieśniach ludowych
ruskich i polskich, a najwięcej w szockich. Me-
lodye nutowano literami alfabetu sanskryckiego.
Czy Indowie używali w praktyce znaków podwyż-
szania i obniżania dźwięków, na dowodów
pewnych nie posiadamy; znane są tylko nazwy,
oraz znaki, któremi określali wartość nuty całej,
pół-nuty, ćwierć-nuty i dwa razy wiążanej (nie
ma śladu, żeby używali nut raz wiążanych).
Instrumenty, zwane ogólnie Tura, dzieliły się na
cztery klasy. Pierwsza, zwana Tut, obejmowała
całą gromadę instrumentów strunowych, druga,
Bihut, wszystkie instrumenty perkusyjne z bi-
nami; trzecia, zwana Guza, instrumenty per-
kusyjne, których używało się po dwa jedno-
cześnie; czwarta, Sanguo — wszystkie instrumenty
dęte. Najstarszym i najpopularniejszym z in-
strumentów jest wyżej już wspomniana vina.
Składa się z rury cylindrycznej bambusowej,
długiej około 3-ch stóp, a szerokiej od 3—4
cali, na której znajduje się siedem strun meta-
lowych, nawiązanych na siedem kołków. Rezo-
nansu dostarczają dwie tykwy wydrążone, przy-
mocowane do tyłu viury, w jej gólnym i dolnym
końcu. Na całej długości Viny znajduje się
pod strunami 19 podstawków ruchomych, które
dają się układać w gamę chromatyczną o dwóch
oktawach, do A do ă. Prócz Viny odtawoło
się w użyciu wiele innych jeszcze instrumen-
tów strunowych, podobnych do gitar i mandolin
dzisiejszych, jak Magudi o czterech strunach,
Saro trzystrunowa, Sarungi (po sanskrycku Sar-
varasa) o sześciu strunach zwierzęcych i meta-
lowych i bardzo popularna Sitar. Z iustrumen-
tów dętych: Nagasaran — rodzaj małego oboju
z cztererema dziurkami — róg Nursing, flety i trąbki;
z perkusyjnych: bębny, tamburyny, żele, dzwon-
ki i inne. W literaturze sanskryckiej docho-
wała się dość znaczna liczba dzieł teoretyczno-
muzycznych, noszących tytuły tak oryginalne,
jak: Zwierciadło gam, Zwierciadło melodyi,
Morze uczuć, Zachwyt społeczeństwa i t. p.
W świętej księdze Narayan, znajduje się nawet
traktat wierszowany o muzyce, śpiewie, grze na
instrumentach strunowych, pantomimice i tańcu.
Szczęgóły o tańcu i tancerkach w Indyach ob.
pod wyr. Bajadery (w T. VI. str. 723). A. Pol.

Indyjskie języki w obszerniejszym znaczeniu
zowią się wszystkie języki, żyjące i wymarłe,
zawarte w granicach Indostanu; w znaczeniu

zaś ściślejszym tylko języki fleksyjne, pochodzenia indoeuropejskiego, stanowiące jedną z dwuch rodzin grupy aryjskiej, mianowicie indyjską; drugą zaś rodzinę tej grupy tworząc języki irańskie. Oprócz języków szczepu indoeuropejskiego pokaźną liczbę języków na tym półtwyspie przedstawiają języki dekańskie, o budowie aglutynacyjnej czyli przyczepkowej, zwane ogólnie język, drawidyjskiemi (ob. Encyk. t. XVI, 974 ns.). W rozwoju języków rodziny indyjskiej rozróżniamy trzy okresy. 1) Przedstawicielem okresu najstarszego czyli staroindyjskiego jest język sanskrycki. Nazwa 'sanskryt' (samskrতbhāśa) oznacza właściwie doskonały, skończony, tyle co klasyczny. Jest to język święty bramińów i uczonych, język religijny, prawuy i literacki; w nim napisane są księgi, wedami zwane, obejmujące zbiór pieśni, hymnów religijnych, modlitw i formuł ofiarnych i t. p., oraz utwory bogatej literatury świeckiej: zabytki poezji opisowej, dramatycznej i lirycznej, bajki, powieści, przystowia, dzieła gramatyczne, retoryczne, filozoficzne, astronomiczne, medyczne i techniczne. Sanskryt, jako język starożytnej wiedzy Indjan, stał się wcześnie przedmiotem badań naukowych, przedewszystkim uczonych angielskich, jak Wil. Jones, Colebrooke, Carey, Wilkins, Wilson i in., którzy pracami swemi przygotowali i uczynili możliwym ukazanie się następnie głównego dzieła Boppa. W ten sposób badanie sanskrytu wywołało nową naukę, zwaną gramatyką porównawczą języków indoeuropejskich. Kiedy sanskryt został być językiem żywym i został językiem piśmiennym braminow i uczonych (podobnie jak łacina w Europie) trudno ściśle oznaczyć; w wieku VI-ym przed Chr. był już tylko językiem wyższych warstw, dla masy narodu nie był już zrozumiały i dla tego Budda nauczał w języku późniejszym (mágadhī); w III-im wieku pd. Chr. król Aśoka kazał po całym terytoriumj kraju rzeźbić rozkazy swoje w różnych narzeczach, nigdzie jednak w sanskrycie; w wiekach około narodzenia Chrystusa sanskryt, jak pokazują zabytki z tego czasu, przyjął już wiele form gramatycznych z narzędnych i obcych; przy spółćzesnym zaniedbaniu nauki sanskrytu, zanikły też poprzednie subtelniejsze różnice synonimowe i syntaktyczne, natomiast rozwinęły się próżne bombastyczne sposoby mówienia, zwłaszcza zbyteczne upodobanie w tworzeniu wyrazów złożonych i t. p. Wielkie znaczenie języka sanskryckiego dla językoznawstwa po równawczego spoczywa w najstarszych zabytkach piśmiennych tego języka. Znaczenie to przeceniano nieraz zbytecznie, poczytując język sanskrycki za matkę innych języków indoeuropejskich (podobnie jak łacina jest matką języków romańskich) i że w nim znajdują się wyjaśnienia wszelkich zjawisk spotykanych w innych językach; gdy tymczasem, wiadomo, że język starożytnych Indów jest tylko bratem innych języ-

Indostan (XII. Języki).

909

ków indoeuropejskich. 2 - gi okres w rozwoju języka staroindyjskiego jest średnioindyjski; wynikął on ze stanu poprzedniego wskutek pewnych zmian przeważnie fonetycznych (zamiana niektórych głosek, np. s, š na s, skracanie zgłosek zamkniętych, upodobnienie grup spółgłoskowych, np. tr w tt, st w tlth i t.p.), częścią i morfologicznych (utłata wyrazów, nowotwory i in.). Języki tego okresu czasu nazywają się prakrykiem (prakrta-bhāśa czyli język poddanych); poczet ich jest znaczny, stosunki jednak pokrewnieństwa, miejsca i czasu nie są ściśle określone. Hörnle, znakomity orjentalista (ob.) rozróżnia prakryt stary (około r. 500 przed Chr. do 500 po Chr.) i średniowieczny (ok. 500 do 1200 po Chr.). W pierwszym wyudiatnąją się trzy grupy: 1. północno-zachodnia czyli prakryt apabhramsowy (tj. skażony) w granicach pomiędzy linją od Bombaju do źródeł Indu i je-je dopływów. Formą jego literacką jest t. zw. narzecze gáthas (pieśniowe), tj. język pieśni, które weszły do niektórych pieśni buddyjskich, i język pewnych napisów. 2. prakryt wschodni albo mágadzki (mágadhi), ograniczony linją prowadzoną od Allahabadu na północ do Himalajów, na połud. wschód do morza, zachowany w pewnych napisach. 3. prakryt południowo-zachodni albo prakryt właściwy, pomiędzy półn-zachodem a wschodem na południe od Dżamny i do linji wiodączej od Goy do uścia Godawary (stań ku południu języki drawidyjskie); w części południowej tego kraju podług Hörnlego była ojczyzna języka páli, tj. języka kościelnego i literackiego południowych Buddʒelu. Iune narzecza: na półn.-zachodzie šuraseńskie i apabhramsowe; stań na wschód w północnej części starego prakrytu właściwego aż do Himalajów narzecze maharáštrí i mágadhi (znanie z napisów króla Ašíki) i in. Narzecze maharáštrí w literaturze znajduje się w dwuch odmianach: w jednej spisane sąkriegi święte Dżajnów, inną zaś odmianę zawierają dzieła branów. 3-ci okres nowoindyjski: stopniowo z dawnych narzeczy prakryckich rozwinęły się języki nowoindyjskie, które mówi około 40 miljonów ludności w północnej części Indji, obejmującej 2/3 całego półtwspu. Języki te w porównaniu z prakrytem odznaczają się wielkiemi zmianami głosowemi i zupełnieym prawie przekształcieniem składu morfologicznego wyrazów: dawna fleksja zanikła i zastąpiona została nowemi tworami, mianowicie wyrazami, posiadającemi niegdyś znaczenie samoistne, a teraz przyczepianemi do innych jako cząstki pomocnicze dla wyrażenia względów deklinacyjnych i konjugacyjnych, przy czym w konjugacji powstały liczone formy złożone; obok tego do słowozbioru tych języków dostało się z biegiem czasu wiele wyrazów przejętych z arabskiego, perskiego, mongolskiego i tureckiego, często nawet bez zmiany obcych postaci gramatycznych. Wskutek

zmian tych języki nowoindyjskie oddaliły się więcej od prakrytu, aniżeli ten od sanskrytu. Mówi się zwykle, że języki nowoindyjskie utworzyły się około wieku X-go po Chr., albo nieco wcześniej; w istocie zabytki wielu z tych języków do tej epoki odnieść należy, wogół jednak starożytność postwania tych języków jest nierównie dawniejsza, ponieważ, ściśle rzeczy biorąc, są one tylko dalzym ciągiem starożytnych narzeczy prakryckich. W wielkiej liczbie języków nowoindyjskich, których Lassen (Indische Alterthümer II) wylicza 26, rozvróżnić można grupy następujące: Sindhi w okolicach dolnego Indu (z jej. Lari, Thareli, Siraiki) i Pendżabskie w porzeczu Indu (północ. Pendżab i Multański) język Gudżaracki wschodni przy zatoce Kacz, języki objęte nazwą Hindi (ob.), Bengali, Naipāli na północ od Hindi w kraju Himalajskim, ku południu od wschodniej odnogi Hindi Orija, wskutek XI-ym, w epoce panowania Mongolów, wskutek zmieszania się języka hindi z mową perską mahometańskich zdobywców Indji. Słowozbiór jego przyjął mnóstwo wyrazów arabskich i perskich. Jako język piśmienny używa abecadła perskiego, właściwie arabskiego, z dodatkiem kilku znaków (ob. Encykл. XXVIII, 997). Podobnie persko-arabskim abecadłem posługują się języki pendżabskie i sindhi, gdy tymczasem inne języki nowoindyjskie używają abecadła utworzonego z sanskryciego dewanagari. — W stronie północno-zachodniej Indji żyją pewne języki, stanowiące przejście do języków irańskich, a m.: kaszmirski na półu.-wschód od Pendżabu; jej. afgańskie, albo pasztu, w Afganistanie; kafirskie (sijaposz) w Kafirystanie czyli Hindukusu, i dardyjskie w Dardystanie, na półu.-zachód Himalajów. — Do nowoindyjskich wreszcie języków należą także języki cygańskie (ob. Encykл. XIV, 532). Wprawdzie w mowie Cyganów znajduje się mnóstwo należałości z języków wszystkich prawie ludów, z któremi oni mieli styczność w czasie odwiecznych swych wędrowek: są tam przymieszki perski i armeńskie, dowodzące popytu Cyganów w starożytności w tych okolicach Azji, gdzie mówiono językami irańskimi; są wyrazy greckie, nabyte na gruncie europejskim, następnie rumuńskie, madziarskie, słowiańskie, niemieckie i t. d.; z tym wszystkim jednak rdzeń i budowa języka cygańskiego została indyjska i okazuje się, że pozostaje on w najblższym związku z językami północno-zachodniej rodziny indyjskiej. —Literatura. Teod. Benfey „Vollständige Grammatik der Sanskrit-Sprache” (Lipsk 1852); W. D. Whitney „A. Sanskrit grammar” (Lipsk 1879); M. Müller „Sanskrit-Grammatik in Devanāgarī und lateinischen Buchstaben”, przekład z angielskiego przez Kielhorna i Opperta (Lipsk 1868); I. Wakernagel „Alt-

Indukcya (w logice).

915

nych licznych, złożonych i luźnych twierdzeń, natenczas powinna wystarczać pewność I-i. Skoro chęć dowieść, że dusza rozumna nie jest cielesną, nie potrzebują uciekać się do wyliczania wyczerpującego; wystarcza zgrupować wszystkie ciała w kilka klas i wykazać, że dusza nie może być zaliczona do żadnej z nich. Skoro chęć przez wyliczanie dowieść, że powierzchnia koła jest większa od powierzchni wszelkich innych figur o równym obwodzie, nie będzie rozważył wszystkich figur, lecz poprzestanę na dowodzeniu na kilku figurach i stąd wysnują wniosek indukcyjny o wszelkich innych” („Règles pour la direction de l'esprit” wyd. Cousina, tom XI 235 — 237). Słynna „La logique ou l'art de penser” Rort - Royal (1662) zna I-ę jako „wsy- snuwanie prawd ogólnych z doświadczeń szczegółowych” (III, 19); „stosowanie prawidł, opar- tych na faktach przezanych, do sądzenia o przyszłych” (IV, 16), ale teoryi I-i nie rozwija. New- ton (1642 — 1727) w swoich „Regulae philosophandi” rozwiniętych na czele dzieła „Principia philosophiae naturalis mathematica” wymienia jako zasadę I-i prawidło: „effectuum ejusdem generis sunt eaedem causae” (te same skutki zależzą od tych samych przyczyn), zczarte zaś prawidło głosi: „W doświadczeniu filozoficznego sądy wysnute drogą I-i z obserwowanych zjawisk, należy uważać, bez względu na wszelkie hypo- tezy przeciwne, za prawdziwe lub prawdopodobne, dopóki nowe zjawiska albo jeszcze mocniej ich nie utwierdzą, albo nie pokażą, że ulegają pewnym wyjątkom”. Dokładniej rozwijają teoryę I-i Jan Herschel w swojem „Discourse on the study of natural philosophy” (1831) i Wil- helm Whewell „History of the inductive sciences” (1837) i „The philosophy of the inductive sciences” (1840). Herschel jaśniej i ściślej, niż Bacon, wykłada prawidła metody indukcyjnej, którą uważa za metodę odkrywania przyczyn zjawisk i świetnie ilustrujeDISTRICTS, czer- panemi z dziedziny nauk doświadczalnych; nad- to trzy prawidła (tablice) Bacona uzupełnia czwartem, które później rozwinał J. St. Mill pod nazwą „metody resztek”. Whewell przeci- wistawia I-ę prostemu nagromadzaniu nowych faktów; zadaniem I-i jest tworzenie praw ogólnych, które nie są dane wprost w żadnym fakcie doświadczalnym; dopiero umysł, dzięki swojej władzy formującej (some formative power), wiąże i jednocześnie fakty doświadczalne za pomocą tkwiących w nim a priori idei zasadniczych (fundamental ideas). Za tem Whewell główny kła- dzie nacisk na aprioryczną podstawę I-i, eo cha- rakteryzuje go jako kantystę. Wielką zasługą jego jest to, że rozwinął „metody specyjalne I-i dajace się stosować do ilości”, a mianowicie: metody krzywych, wypadków średnich, najmniejszych kwadratów i resztek. W tym kierunku później szczególnie opracował teoryę I-i Stanley Jevons. Tomasz Reid (1710—96) i francuski interpreta-

tor jego Royer-Collard (1763—1845) za podsta-
wę wnioskowania indukcyjnego uważają aprio-
ryczną zasadę powszechności i stałości praw
przyrody, która-to zasada we wszelkich wnio-
skach tego rodzaju gra rolę wyraźnej lub do-
myślnej przesłanki większej. Klasyczną postać
spółczesnej teoryi I-i nadał John Stuart Mill
(1806 — 1873) w swojem dziele „A system of
logic, ratiocinative and inductive, being a connec-
ted view of the principles and the methods of
scientific investigation” (Londyn 1843, 2 tomy).
Według Milla I. jest to „taka operacya umysło-
wa, dzięki której wnioskujemy, że co jest praw-
dą w jakimś poszczególnym przypadku (lub przy-
padkach), będzie także prawdą we wszystkich
przypadkach, które będą podobne do tamtego
pod jakimkolwiek określonym względem” (tam-
że, ks. III, rozdz. 2, § 1). Wszelka I. jest „syl-
logizmem, którego większa przesłanka nie jest
wyrażona”, i polega na „przyrodzonej skłonno-
ści umysłu do uogólniania swoich doświadczeń”.
„Twierdzenie, że bieg przyrody jest jednostajny
(the uniformity of nature), jest naczelną zasadą,
powszechnym pewnikiem I-i”. Przyjętem jest,
że wnioskowanie albo przechodzi od ogółu do
szczegółu, jak w dedukcyi, albo od szczególu,
do ogółu, jak w I-i. Brew temu Mill utrzy-
muje, że wnioskowanie zawsze bywa przecho-
dzeniem od szczegółu do szczegółu, psycholo-
gicznie zaś opiera się na kojarzeniu przyległych
doświadczeń. Tę krańcowo - empiryczną teoryę
I-i niejednokrotnie krytykowano; między innymi
Stanley Jevons upatruje w niej błąd zwany pe-
titio principii i polegający na tem, że Mill opie-
ra I ę na zasadzie jednostajności przyrody, sa-
mą zaś tę zasadę uważa za wynik doświadcze-
nia indukcyjnie zerobionego „J. St. Mill's phi-
losophy tested” w „Pure logic and other minor
Works” Londyn 1890); J. Lachelier stawia dwa
zarzuty: 1) jakim sposobem od prawdopodobnych
uogólnień przechodzimy do pewności, że bieg
przyrody jest jednostajny; 2) jakiem prawem
przechodzimy od teraźniejszości do przyszłości,
skoro spostrzeganie zjawiska i sąd, że zjawisko
to powtórzy się w tych samych warunkach —
nie są tem samem „Du fondement de l'induc-
tion” wyd. 2-e, Paryż 1896). Szczęcznie zasłużył
się Mill w teoryi I-i specyalnym rozwinięciem
metod indukcyjnych: 1) metoda zgodności:
jeżeli dwa lub więcej przypadków badanego zja-
wiska mają jedną okoliczność wspólną, okolicz-
ność ta jest przyczyną (lub skutkiem) tego zja-
wiska; 2) metoda różnicy: jeżeli mamy dwa
przypadki, z których w jednym zachodzi pewne
zjawisko, w drugim zaś nie, i jeżeli te przypad-
ki mają wszystkie okoliczności wspólne, z wy-
jątkiem jednej, która jest obecną w pierwszym
i nieobecną w drugim przypadku, natenczas oko-
liczność ta jest przyczyną lub częścią przyczy-
ny tego zjawiska; 3) połączona metoda
zgodności i różnicy: jeżeli dwa lub wię-

916

Indukcya (w logice).

cej przypadków, w których zachodzi pewne zja-
wisko, mają jedną okoliczność wspólną, gdy
tymczasem dwa lub więcej przypadków, w któ-
rych toż zjawisko nie zachodzi, nie mają nic
wspólnego, prócz braku tej okoliczności, naten-
czas ta okoliczność, którą się jedynie różnią
dwa szeregi przypadków, jest albo skutkiem,
albo przyczyną, albo niezbędną częścią przyczyn
y zjawiska; 4) metoda zmian spółczes-
nych: wszelkie zjawisko, które zmienia się w ja-
kikolwiek sposób za każdym razem, gdy inne
jakieś zjawisko także ulega pewnym zmianom,
jest przyczyną lub skutkiem tego zjawiska, albo
też jest związane z niem pewną wspólną przy-
czyną; 5) metoda resztek: jeżeli potrącimy
ze zjawiska tę część jego, która, jak wiemy
z poprzednich indukcyj, jest skutkiem pewnych
poprzedzających okoliczności, natenczas pozosta-
ła część zjawiska jest skutkiem reszty okolicz-
ności poprzedzających badane zjawisko. Piękna
ilustracyję zastosowania wszystkich metod powyż-
szych podali Herschel i Mill na przykładzie teo-
ryi rasy Wella (powtórzone u Taine’a „O inteli-
gency” Warszawa 1873, str. 599 – 604) oraz
Aloizy Höfler na przykładzie rozwoju mechaniki
ciał niebieskich od Hiparcha do Newtona („Lo-
gik” Wiedeń i Praga 1890). Po Millu szczęsgół-
nie przyczynił się do rozwoju teoryi I-i W.
Stanley Jevons: „I.—edług niego—jest to wnio-
skowanie prowadzące odkrycia ogólnych praw-
czyli jednostajności, do poznania stosunków prz-
czynowych, słowem wszelkich prawd ogólnych,
dotyczących licznych i bardzo różnorodnych zda-
rzeń, które zachodzą w otaczającej nas przyro-
dzie” („Elementary lessons in logic deductive
and inductive” wyd. 7 e Londyn 1880, Wykład
XXV). I. jest operacyją odwrotną do dedukcyj,
podniejk jak w matematycy rachunek całkowicie
jest odwrotny od różniczkowego, dedukcya wy-
snuwa szczegóły zawarte w twierdzeniach ogól-
nych, ale twierdzeń ogólnych dostarcza I., która
szereg sądów szczegółowych zwiera w jeden
sąd ogólny. Tym sposobem I. przekracza za-
wsze ograniczony szereg doświadczalnych sądów
szczegółowych, jakoż wyniki jej mogą być tylko
prawdopodobne; ale innym sposobem dobrywa-
nia i uzasadniania wiedzy realnej umysł nasz
nie rozporządza. Dedukcya, rozwijając ogólne
wyniki I-i, otwiera nowe drogi dla doświadczeń
sprawdzających, co z kolei dostarcza nowych
materyałów dla I-i. W szczegółowem rozwi-
ścięciu metod indukcyjnych Jevons szczególny
kładzie nacisk na metody przybliżeń, I-ę ilo-
ściową, wnioskowanie przez analogię (ob. Ana-
logia), na znaczenie hypotez (ob.) w bada-
niach doświadczalnych i metodologiczne znacze-
nie zjawisk wyjątkowych czyli wyjątków („The
principles of science. A treatise on logic and
scientific metod”, wyd. 2-e Londyn i New-York
1877, księgi II – IV). Do najoryginalniejszych
należą rozdziały X – XII, gdzie I-ę przedstawia

jako szczególny przypadek zastosowania mate-
matycznej teoryi prawdopodobieństw. Według
Klaudyusza Bernarda metoda indukcyjna składa
się z następujących operacyj: 1) Stwierdzamy
fakt (spostrzeganie); 2) wobec stwierzonego fak-
tu powstaje przypuszczenie co do jego przyczyn
(y hypoteza); 3) z hypotezy dedukcyjny wy-
sunwamy warunki eksperymentu; 4) eksperyment
dostarcza materyału do nowych spostrzeżeń itd.
Trzy metody, dające rękojmię stałości związku
pomiędzy przyczyną i skutkiem są następujące:
1) posita causa—ponitur effectus (skoro dana jest
przyczyna—dany jest skutek); 2) sublata causa—
tollitur effectus (skoro zniesiem przyczynę—zno-
si się skutek); 3) redintegrata causa—redintegrata
effectus (skoro odcalimy przyczynę – odcala się
skutek). Bernard ilustruje to przykładami („In-
troduction à l'étude de la médecine expérimenta-
le” Paryż 1865, str. 1—12; „La science expé-
imentale” Paryż 1878, passim). Wundt rozróż-
nia „trzy szczeble I-i: 1) wykrycie praw empirycznych, 2) związanie podyjediczych praw empirycznych w ogólne prawa doświadczałe, 3) wysnuwanie praw przyczynowych i logiczne uzasadnienie faktów” („Logik” tom II, str. 23). — Na-
leży ściśle odróżniać wniosek indukcyjny od metody indukcyjnej. Wniosek da się wyrazić w formie ogólnej: A, B, C, D... są M (albo nie M); X obejmuje w zakresie swoim A, B, C, D...; a więc wszystkie prawdopodob- nie są M (albo nie-M); albo w formie: A, B, C, D... są M; A, B, C, D... są P; a więc każdy M prawdopodobnie jest P. Co do metody, jak się zdaje, nieporozumienia często stąd wynikają, że się nie odróżnia metody badania od metody uzasadniania osiągniętych wyników. Wyżej zaznaczone cztery operacye, które, według Bernarda i tak samo Jevonsa, mają wchodzą w skład metody indukcyjnej, raczej stanowią metodę badania doświadczalnego wogóle, tembardziej, że w skład jej wchodzą takie operacye, jak spostrzeganie, koncypowanie hypotez, które z istoty swojej nic wspólnego z I-ą nie mają. Metoda indukcyjna jest raczej metodą uzasadniania i polega na wykazywaniu, że określone twierdzenie ogólne może być uważane za wynik wniosku lub całego szeregu wniosków indukcyjnych z sądów szczegółowych. Często zwykle się zaznaczać, że I. jest analizą (ob.), dedukcya zaś synte- zą (ob.). W takim razie ma się na względzie wyłącznie treść pojęć wchodzących do wniosków; I. bowiem, przechodząc od szczegółów do ogółu, treść musi uszczuplać czyli wyanalizowywać z konkretnych przypadków, gdy tymczasem dedukcya, odwrotnie, przechodząc od ogółu do szczególu, treść musi pomuzać, czyli syntezować okrety. Gdyby się jednak uwzględniło zakres pojęć wchodziacych do wniosków, w takim razie, na mocy prawidła, że treść i zakres pojęć mają się w odwrotnym od siebie stosunku, I. byłaby syntezą czyli rozszerzeniem zakresu, dedukcya zaś ana-

Indukcya (elektr.).

917

lizą, czyli uszczupleniem zakresu (ob. Treść, Zakres). — Ią w pedagogice Herbart (1776—1841) nazywa metodę dydaktyczną, prowadzącą od szczegółów do ogółu; pierwsze studyum w jego metodyce stanowi apercepcya faktów, drugie—I, trzecie—dedukcyjne stosowanie uogólnień przez Ię zdobytych. — Naukami indukcyjnymi przyjęto popsolicie nazywać nauki doświadczone i szczególnie przyrodnicze, t. j. nauki, które opierają się na materyale doświadczalnym i stosują metody doświadczalne wogóle; sćiślejszem wszakże byłoby określenie nauk indukcyjnych jako nauk, które w ostatecznym uzasadnieniu swoich twierdzeń posługują się wnioskowaniem indukcyjnym i za ostateczny proьierz wartości twierdzeń swoich uważają ich zgodność z doświadczeniem. Z tego względu wszystkie nauki realne byłyby indukcyjnemi. — Literatura. Prócz dzieł w tekście wymienionych: Apelt „Theorie der Induction” (1854); Al. Bain „Logika, tom II: Indukcya” (Warszawa 1878); Dr. Aleksander Raciborski „Podstawy teoriy poznania w Systemie logiki dedukcyjnej i indukcyjnej J. St. Milla” (2 tomy, Lwów 1886). Ad. M.

Indukcya, wzbudzanie prądów elektrycznych przez prady elektryczne oraz przez magnesy. Drogę tę wytwarzania prądów elektrycznych odkrył Faraday w r. 1831 i wyłożył ją w dwu pierwszych seryach pamiętnych swych „Experimental researches in electricity”. Podnietę do poszukiwań tych dały mu znanę już objawy, przy których działanie elektryczności ujawnia się z odległości, a które Faraday również zną indukcyi obejmowały, jak: wzbudzanie elektryczności statycznej przez wpływ (influencya), magnesowanie żelaza przez prady elektryczne, oraz niedawno przedtem (1824) odkrył te przez Araga działania wzajemne między magnesami a przewodnikami elektrycznemi, pozostającemi w ruchu. Sądził więc Faraday, że objawy te nie wyczerpują wszystkich możliwych działań indukcyjnych prądu elektrycznego, a gorliwe badania doprowadziły go wreszcie do odkrycia, które stanowi jedną z najdonioślejszych epok w dziejach fizyki.—Istotna treść objawów indukcyjnych daje się streścić w zasadę, że gdy obwód zamknięty przewodnika MNPQ (fig. 181) napotykany jest przez prąd elektryczny F, wszelka zmiana w prądzie tym zachodząca wzbudza prąd w obwodzie. Prady w ten sposób wywołane nazywają się prądami indukcyjnymi lub wtórnemi, prady wzbudzające zaś—indukującemi lub głównemi. Prady te powstają również, gdy prąd F zmienia swe położenie, lub gdy obwód preszuwa się w polu tego prądu. Jeżeli zamiast pojedyńczych takich obwodów czyli pierścieni używamy zwojów, żłóżonych ze znacznej liczby skrętów drutu, objawy te stają się wybitniejszemi i wyraźniejszemi. Ponieważ zaś magnes uważany być może za

zwój drutu przez prąd przebiegany (ob. Magнетyzm), wszelka przeto zmiana jego natężenia lub wszelki ruch jego wzbudzać musi również prady indukcyjne w obwodzie zamkniętym.

Fig. 181. Indukcya w obwodzie zamkniętym.

Wzbudzanie prądów elektrycznych przez prady nazywa się indukcyą elektryczną, woltaiczną, elektroindukcyą lub woltaindukcyą, wzbudzanie zaś prądów przez magnesy—indukcyą magnetyczną lub magnetoindukcyą.—Różne przypadki indukcyi elektrycznej ujawniają się w warunkach następujących: 1) Jeżeli wpośliżu zamkniętego przewodnika elektrycznego zamykamy (przepuszczamy) prąd, to w przewodniku tym powstaje prąd, przebiegający w kierunku przeciwnym czyli odwrotnym względem prądu pobudzającego. 2) Jeżeli wpośliżu przewodnika prąd otwieramy (przerywamy), powstaje w przewodniku prąd, przebiegający w kierunku zgodnym z kierunkiem prądu pobudzającego. 3) Jeżeli do przewodnika zamkniętego zbliża się prąd, w przewodniku powstaje prąd kierunku przeciwnego. 4) Jeżeli od przewodnika prąd się oddała, powstaje w przewodniku prąd kierunku tego samego. 5) Jeżeli natężenie prądu wzmacga się, w przewodniku sąsiednim wzbudza się prąd kierunku przeciwnego. 6) Jeżeli natężenie prądu słabnie, w przewodniku sąsiednim wzbudza się prąd kierunku tego samego. Do wykazania doświadczalnego wszystkich tych przypadków służyć mogą dwa zwoje drutu oprzędznego jedwabiem A i B (fig. 182), z których pierwszy połączony jest ze stosem V, drugi z galwanometrem G; po twoju A zatem przebiega prąd, twój B tworzy obwód zamknięty i może być nasunięty na twój A. Gdy wtedy drut, prowadzący od stosu do twoju A, w którymkolwiek miejscu przerywamy, igła galwanometru odchyla się natychmiast, czem zdradza przebieg prądu w twoju B; gdy usunięte końce drutu znowu do zetknięcia sprowadzamy, igła odchyla się w stronę przeciwną. Zboczenie to igły wskazuje, że w pierwszym razie prąd wzbudzany ma kierunek zgodny z prądem głównym czyli wzbudzającym, w drugim razie—kierunek przeciwny. W obu razach igła wraca szybko do połączenia

920

Indukcya (elektr.).

przebiegał poprzednio, w chwili zatem przerywania czyli otwierania prądu wzbudza się w drugie EDC chwilowy prąd indukcyjny, biegnący w kierunku zgodnym z prądem pierwotnym. W podobnyż sposób okazać można, że w chwili przepuszczania czyli zamykania prądu powstaje prąd samoindukcyjny, przebiegający w kierunku przeciwnym względem prądu głównego.—Ponieważ indukcya polega na przepływie elektryczności pobudzonej, znaczy to, że wytwarza się przy niej siła elektrowzbudzająca, co tyczy się też i samoindukcyj. Przy przerywaniu prądu siła elektrowzbudzająca samoindukcyj działa w tym samym kierunku, co siła elektrowzbudzająca stosu, dodaje się do niej, a stąd iskra staje się silniejszą, co na objawy te zwróćiłouwagę Faraday.—Prady indukcyjne posiadają też same własności i wywierają też same działania, co prady ze stosów, z machin elektrycznych lub z innych źródeł pochodzące; ulegają również prawu Ohma, obliczanie ich jest jednak bardziej zawiłe, aniżeli prądów stałych, a to dlatego, że siła elektrowzbudzająca się występuje jedynie w oznaczonych miejscach przewodników, ale rozwija się w długich ich odstępiach, a nadto ulega szybkiej zmienności, do sił bowiem zewnątrz działających przybywa jeszcze samoindukcya ekstraprądów.—Prady indukcyjne, rozwijające się przy zbliżaniu i oddalaniu, lub też przy otwieraniu i zamykaniu prądu budżatego, przebiegają w strony przeciwne, ale wprawione przytem w ruch ilości elektryczności w obu razach są jednakowe. Sprawdzić to można, przepuszczając kolejno oba przeciwne prady indukcyjne przez woltametr, zawierający roztwór siarczanu miedzi; po przejściu obu prądów nie znajdujemy zgóławydzielonej miedzi, co musiałyoby nastąpić, gdyby obie ilości elektryczności nie były jednakowe. Natomiast natężenie obu prądów indukcyjnych, powstających przy otwieraniu i zamykaniu prądu głównego, jest jednie jednakie, ale w pierwszym razie jest znacznie większe. Pochodzi to stąd, że przy zamykaniu prądu głównego powstaje ekstraprąd, przebiegający w stronę przeciwną; potrzeba pewnego czasu, by prąd osiągnął pełną swą siłę, a stąd działanie jego indukcyjne trwa dłużej. Przy przerywaniu prądu głównego wzbudzony ekstraprąd przebiega z nim zgodnie, prąd szybko schodzi do zera, a przeciąg czasu, w ciągu którego rozwija się pod jego wpływem prąd indukcyjny, jest znacznie krótszy. Ponieważ więc jednaka ilość elektryczności przebiega w obu razach w różnym przeciągu czasu, natężenie prądu indukcyjnego przy przerywaniu prądu głównego jest znaczniejsze, aniżeli przy zamykaniu, przebieg bowiem w pierwszym razie jest szybszy.—Każdy skręt zwoju indukcyjnego poddany jest w jednakiej mierze wpływowi prądu głównego, ilość przeto elektryczności, wzbudzonej w zwoju indukcyjnym, jest proporcionalna

do liczby jego skrętów (Lenz 1835), zatem do jego długości, czyli, przy jednakim rodzaju drugu,—do jego oporu R; zarazem jest proporcionalna do natężenia I prądu głównego (Weber 1846), jest przeto $q=KIR$, gdzie K oznacza pewien współczynnik stały. Jeżeli zaś i oznacza natężenie wzbudzonego prądu indukcyjnego, a t czas jego trwania, jest $i = \frac{E}{R}$, zarazem zaś $i = \frac{E}{R}$, gdzie E oznacza siłę elektrowzbudzającą prądu indukcyjnego, stąd $KIR = \frac{E}{R}$, a $E = \frac{KIR^2}{t}$.

Siła więc elektrowzbudzająca, która wprawia w ruch prady indukcyjne, jest proporcionalna do natężenia I prądu głównego, do kwadratu z oporu zwoju indukcyjnego, odwrotnie zaś proporcionalna do czasu trwania prądu indukcyjnego. Aby więc powiększyć siłę elektrowzbudzającą indukcyj, trzeba zwój indukcyjny sporządzać ze znacznej liczby skrętów drutu cienkiego, przez to bowiem wzrasta opór R; drut natomiast prądu wzbudzającego winien być krótki i gruby, bo wtedy wzrasta I.—Prady elektryczne, wzubdzane przez machinę elektryczną, tem się tylko różnią od prądów galwanicznych, że przy pierwszych wprawioną zostaje w ruch bardzo drobna ilość elektryczności o bardzo wielkiej sile elektrowzbudzającej (napięciu, różnicy potencyałów), w drugich natomiast występuje nieporównanie większa ilość elektryczności o znacznie mniejszej sile elektrowzbudzającej. Dlatego pierwsze źródło elektryczności korzystne jest tam, gdzie idzie o znaczne napięcie, jak do wywoływania iskier lub do działań fizyologicznych, gdy prady galwaniczne znajdują zastosowanie w tych razach, gdzie miarodajuem jest natężenie prądu, czyli ilość elektryczności jest puszływajacej w jednostce czasu, zatem do sprowadzania działań chemicznych, cieplikowych, elektromagnetycznych. Prady indukcyjne zajmują poniekąd stanowisko pośrednie; nad pradami machin elektrycznych górują znacznie ilością elektryczności, nad pradami zaś galwanicznymi jej napięciem, dlatego hardziej niż te ostatnie nadają się do wytwarzania iskier i do działań fizyologicznych; przez odpowiednią jednak budowę ceny indukcyjnej mamy możliwość sprowadzania zmian w jednym lub drugim kierunku. W ogólności, jeżeli jakikolwiek generator elektryczności wytwarza na biegunach swoich siłę elektrowzbudzającą E, a w łączącym je przewodniku prąd elektryczny o natężeniu I, energia jego czyli praca W, jaką wykonać może w jednostce czasu, jest $W=EI$ (ob. Elektryczne jednostki); można przeto zasobem tym energii rozporządzać dowolnie, powiększając czynnik I kosztem zmniejszania E, i nawzajem, czyli przeobrażać prady znacznej siły elektrowzbudzającej a słabego natężenia na prady znacznego natężenia i słabej siły elektrowzbudzającej, lub

Indukcyjna elektryczność — Indukcyjna metoda (w ekonomii).

921

nawzajem. Wyżej wykazane własności prą-
dów indukcyjnychелеumoznebniają podobną przemianę, a na tej zasadzie oparte przyrzady, zwanego transformatorami (ob.), mają nader
doniosłe znaczenie w elektrotechnice dzisiejszej; należą one zresztą do ogólnej kategoryi
przyrządów indukcyjnych (ob. Indukcyjne przyrzady). — Teoryę matematyczną
działanindukcyjnych rozwinąłnajpierw Neumann w r. 1845, opierając się na podanej wyżej regule Lenza; reguła ta wskazuje wprawdzie tylko kierunek przebiegu prądów indukcyjnych, przez pewne wszakże założenia wyprowadził stąd Neumann wzór różniczkowy, obejmujący
cyje zależność się i elektrowzbudzającej indukcyjnej w elemencie drutu od pracy powstałożej na
przesunięcie jego elementu, z takiego zaś wzoru
różniczkowego przez całkowanie wyprowadzić
można objawy indukcyi w jakimkolwiek przewodniku zamkniętym. Weber (1846) rozwinął
teoryę indukcyi w sposób ogólniejszy, powiązał
ją bowiem z elektrodynamiką (ob.), wy-
chodząc z założenia, że oba te działania znaleźć
winny wyjaśnienie we wzajemnym na siebie
wplywie pozostających w ruchu czastek elek-
trycznych. Opierając się na kilku prostych objawach przyciągania i odpychania elektrycznego,
doświadczalnie stwierdzonych, Weber wyprowadził następne pravo, wyrażające wzajemne
przyciąganie ilości elektryczności e i e':

$$
R = \frac{ee'}{r^2} \left[ 1 - \frac{a^2}{16} \left( \frac{dr}{dt} \right)^2 + \frac{a^2}{8} r \frac{d^2 r}{dt^2} \right].
$$

Wzór ten, w którym r oznacza odległość czą-
stek, a a pewną ilość stałą, uderza swą ogól-
nością; jeżeli bowiem obie cząstki elektryczne
są w spoczynku, wypłyna stąd pravo Coulomba,
tyczące się przyciągania elektrostatycznego (ob.
Elektryczność, Elektryczne jednost-
kii); jeżeli wzór ten zastosujemy do obliczenia
działania elektrodynamicznego między dwoma
elementami prądu, dochodzimy do zasadniczego
prawa Ampère'a (ob. Elektrodynamika);
jeżeli wreszcie zastosujemy go do przypadku,
gdy element jeden jest w spoczynku, otrzymu-
jemy wzór zasadniczy Neumanna, dający się
elektrowzbudzającą indukcyi. Teorya jednak
Webera, oparta na przypuszczeniu, że prady
elektryczne wywierać mogą wzajemne na siebie
działanie z odległości, ustąpić musiała wobec
nowych badań, które wykazały, że rozprzestrze-
nianie działań elektrycznych wymaga pewnego
czasu i dokonywa się przez ruch falowy w środku otaczającym, a na podstawie poglądów takich rozwinięta matematycznie przez Maxwella,
doświadczalnie zaś stwierdzona przez Hertza,
teorya elektryczności obejmuje dokładnie wszystkie dotąd poznane objawy indukcyi (ob. Dyelektryk, Elektryczne drgania, Elektrodynamika). — Prady indukcyjne znajdują

liczne zastosowania; powiedzieć można, że na
nich opiera się cała elektrotechnika, machi-
ny bowiem megnetoelektryczne i dynamoelek-
tryczne, podobnie jak cewa Ruhmkorffa, są to
przyrzady indukcyjne; do kategoryi takich przy-
rządów należy również telefon, mikrofon,
fotofon. Jeżeli prady krótkotrwałe i prze-
rywane następują znacznie prędżej, aniżeli
w przytoczonych tu zwykłych przyrządach in-
dukcyjnych, otrzymujemy prady przywane
znaczuej częstości czyli drgania elektryczne
(ob. Elektryczne drgania). Prady znacz-
nej częstości, o wielkiej sile elektrowzbudzają-\cej, jakie otrzymał Tesla, wywołują objawy
świetlne uderzającej wspaniałości (ob. Elek-
tryczne światło).
S. K.

Indukcyjna elektryczność, prady elektryczne,
wzbudzone przez indukcyę. W Anglii elektrycz-
nością indukcyjną nazywa się też elektryczność
influencyjna czyli elektryczność wzbudzona przez
wpływ (ob. Elektryczność). Objawy więc,
obejmowane zwykle nazwą influencyj i czyli działa-
nia przez wpływ, nazywają się tam indukcyą
elektrystatyczną, właściwą zaś indukcyę określić
trzeba jako indukcyę elektromagnetyczną.
S. K.

Indukcyjna metoda (filoz.), Indukcyjne nau-
ki, Indukcyjny wniosek, ob. Indukcya.

Indukcyjna metoda w ekonomii ma obecnie
szczegółne zastosowanie w kierunku historycz-
nym, który od badań dziejowych przechodzi do
uogólnień. Szkoła historyczna jest przytem we
wnioskowaniu tak ostrożną, że dowodzi, iż
przygotowujemy tylko materyał do uogólnień
późniejszych, gdyż za mało jeszcze wiemy, aby
snucь wnioski społeczno-gospodarcze. W każdym
razie w tym kierunku nauki ekonomicznej prze-
waża metoda indukcyjna. Tymczasem zwolenni-
cy ekonomii tak zwanej ścisłej albo psy-
chologicznej trzymają się poniękąd zasadły
Buckle'a, że „ekonomia polityczna jest przynaj-
mniej taką samą umiejętnością dedukcyjną, jak
geometryria”. Mill, Cairness, Menger, Jevons są
stronnikami tej metody. W istocie rzeczy in-
dukcya musi być początkiem badania ekonomicz-
nego, ale w samem już wnioskowaniu zawiera się
dedukcya. Zwolennicy metody tylko dedukcyj-
nej sądzili, że summę zjawisk psychicznych, któ-
re regulują się działalnością gospodarczą, można
wyprowadzić z psychologii jednostki, że więc
w tej psychologii zawiera się założenie, wiodące
do badań poszczególnych i że jest to reguła za-
sadnicza, do wnioskowań czastkowych w zakresie
praw gospodarczych upoważniająca. Na takiem
mnemienu była już części zbudowana kon-
cepca Adama Smitha, który z poczucia intere-
su osobistego, z uganiania się za korzyścią wła-
sną wyprowadził teoryę o posuwaniu tą drogą
naprzód korzyści powszechnej i stąd doszedł do
obrony największej sobywa ruchów jednostki.
Filozofia Benthama, oparta na zasadniku ściera-

922

Indukcyjna waga — Indukcyjne przyrządy.

nia się interesów, była złożona z podobnych
pierwiastków dedukcyjnych. Chociaż jednak słusz-
nie później zwrócono uwagę, że już dlatego nie
można na psychologii indywidualnej budować
wniosków o prawach społecznych, iż zbiór licz-
nych sił indywidualnych nie jest w ekonomii,
jak w mechanice, jedną summą, czyli jednym,
jednolitym produktem, —mimo do nowsza szkoła
psychologiczna powróciła do tego przeciznego
indukcyi stanowiska. Na tem też polega głów-
ny spór szkoły historycznej ze szkołą ćisłą.
Prawda jest, zdaje się, po środku; indukcya mu-
si w ekonomii gromadzić cały materyał opisó-
wy, historyczny, wyodrębniający wszystkie pier-
wiastki, słowem, podstawy teoretyczno-poznawcze,
a potem dedukcyjnie wyprowadza się wnioski.
Oczywiście, są też już pewne wnioski, pewne
uogólnienia gotowe, tworzące rezultat badań do-
konanych, a więc takie, które mają cechy reguł
zasadniczych i mogących służyć do badań cza-
skowych; w tym więc zakresie badanie ekono-
miczne jest odrazu znowu dedukcyjne. Na takich
fundamentach tez gotowych zbudowane są po
największej części podręczniki ekonomii formal-
nej, dydaktycznej, choć i w nich, o ile zadaniom
swym dobrze odpowiadają, indukcyjne wniosko-
wanie, acz w granicach ciaśniejszych, jest po-
żyteczne. Do syntezy praw gospodarczych, a przy-
najmniej do wyvodów względnie prawidłowych
dojść można tylko przez posiłkowanie się me-
todą indukcyjną, przez wiązanie w łańcuch ca-
łości tak samo zewnętrznych faktów gospodar-
czych, jak sprzecznych często dżeń i prądów
psychologii społecznej, instynktów mas i warstw.
Ale indukcya czasem bardzo jednostronna szko-
ły historycznej nie zamyka badania ekonomicz-
nego, które w dzisiejszym stanie swoim musi
mieć przed sobą kryteryum naczelne, a więc
jakby powziętą z góry tezę, do dedukcyi wiodą-
cą: ideał rozwiązania sprawy społecznej, ideał
równowagi korzyści gospodarczych wszystkich
warstw i jednostek, w społeczności gospodarczej
pracujących. Ta jednak teza jest już gotowym
wnioskiem, wysnutym ze spostrzeżeń, prowadzo-
nych za pomocą indukcyi, która dała w rezul-
tacie wynik, stwierdzający krzywdy dotyczas-
sowego ustroju ekonomicznego.
St A. K.

Indukcyjna waga, przyrząd służący do wy-
krywania drobnych chwiejności prądu elektrycz-
nego, podany przez Hughes'a 1879 r., jest wła-
ściwie połączeniem telefonu z dawniejszym in-
duktorem różnicowym, zbudowanym przez
Dovego w r. 1840. I. w. składa się z czterech
zwojów: H, h i J, i (fig. 186), z których każdy
skręcony jest z drutu około 100 m. długiego;
zwoje te osadzone są parami na dwóch piono-
wych rurach teksturowych. Zwoje górne, wraz
z mikrofonem M, ustawionym na podporze zega-
ra, wtrącone są w obwód drutu, łączącego bie-
guny stosu B; zwoje dolne połączone są z tele-
fonem T. Zwoje drutów są tak skręcone, że

prady zwojów górnych wzbudzają w zwojach
dolnych prady indukcyjne, zwrócone w strony
przeciwne, które się tedy nawzajem znoszą i w te-
lefonie głosu nie wywołują; jeżeli wszakże w na-
tężeniu prądów zachodzi różnica choćby najsłab-
sza, w telefonie daje się słyszeć wyraźnie ude-
rzenie zegara. Różnicę taką wywołać można przez
wprowadzenie do jednej z rur teksturowych krąż-
ka metalowego, prady bowiem indukcyjne, w krąż-
ku tym wzbudzone, równowagę prądów zrywają,
a różne metale nadają głosom tym rozmaitą si-
łę; waga więc indukcyjna służyć może do wy-
krywania różnic w budowie chemicznej i mole-
kularnej metali. Czułość przyjądu jest tak znacz-
ną, że odróżnić można monetę nową od zużytej,
a lenwiej jeszcze monetę rzetelną od fałszywej.
Jeżeli bowiem monety dane do porównania umiesz-
czone zostają w dwóch rurach teksturowych, naj-
drobniejsza ich różuica daje się w telefonie usły-

Fig. 186. Indukcyjna waga.

szeć. Równowaga zresztą prądów zrywa się
i w tym razie, gdy jeden z induktorów zbli-
żamy do jakiejkolwiek masy metalowej — in-
dukcyjna waga służyć zatem może do wyszu-
kiwania metali ukrytych, podziemnych żył meta-
licznych, lub kuli w ciele człowieka rannego.
Do badań naukowych przyrząd ten nie jest do-
statecznie ćisły, w formie wszakże udoskonalo-
nej, jaką mu nadali Oberbeck i Bergmann (1887),
służyć może dobrze do oznaczania przewoduic-
twa metali. Innego rodzaju I-ną w-ę zbudował
Wien (1893) przez połączenie telefonu z mostem
Wheatstone'a.
S. K.

Indukcyjne machiny, ob. Indukcyjne przy-
rządy.

Indukcyjne prądy, prady elektryczne, przez
indukcę wzbudzone, ob. Indukcya.

Indukcyjne przyrządy, przyrządy do wzbudzania prądów indukcyjnych (ob. Indukcya), dzielą się na dwie kategorye, zależnie od tego, czy do wytwarzania tych prądów służą magnesy, czy też prady galwaniczne. Przyrządy kategoryi

Indukcyjne przyrządy.

923

pierwszej nazywają się machinami magneto-indukcyjnemi lub magneto-elektrycznymi, a przeobraziw szy się w machiny dynamoelektryczne, stały się w końcu wieku działnastego podstawą rozwoju elektrotechniki (ob. Magneto-elektryczne i dynamo-elektryczne machiny). Kategoryę drugą nowią machiny elektro-indukcyjne, zwane też induktorami, bobinami lub cewami. Jaki ma cel zamiana istniejących już prądów elektrycznych, dostarczanych przez stosy galwaniczne lub inne generatory, na prady indukcyjne, młómaczy się to ogólnemi własnościami tych prądów (ob. Indukcyja). Prady indukcyjne są to prady krótkotrwałe, przebiegające naprzemian w kierunkach przeciwnych i cechujące się znaczną siłą elektro-wzbudzającą czyli znaczem napięciem, przyrządy zatem elektro-indukcyjne służą głównie do celów fizyologicznych i lekarskich, oraz do doświadczeń, w których idzie o otrzymywanie wielkich iskier elektrycznych i wiążących się z niemi dalszych zjawisk pochodnych. Przyrządy elektro-indukcyjne określić można jako transformatory (ob.), służące do przeobrażenia prądów znacznego natężenia i sła-bej siły elektro-wzbudzającej na prady o wielkiej siłę elektro-wzbudzającej.—Jeżeli ujmujemy ręko-ma oba bieguny dostatecznie silnej bateryi galwanicznej, by prąd przez własne ciało nasze przeprowadzić, doznajemy wstrząśnienia w chwili zamykania prądu, natomiast prąd przebiegający z natężeniem niezmiennem przez ciało nasze uczucia wyraźnego nie powoduje, a ponownego wrażenia doznajemy przy przerywaniu prądu, gdy bieguny z rąk wypuszczamy. Na nerwy zatem nie działa pobudzająco prąd niezmienny, ale jedynie powstawanie i zanikanie, albo raczej każda zmiana w natężeniu prądu sprowadza wstrząśnienie, działanie zaś to jest tem silniejsze, im częściej zmiany te następują. Stąd-to tak gwałtowny odczuwamy wyładowanie butelki lejdejskiej (ob.); jakkolwiek bowiem gromadzi się w niej drobna tylko ilość elektryczności, posiadada jednak znaczne napięcie i wyładowuje się w czasie nader krótkim, tworząc prąd elektryczny, który szybko dochodzi pełnej swej siły i również szybko spada do zera.

Prady indukcyjne również są krótkotrwałe i również szybko wzmagają się i obniżają, powodują zatem silne podniecenie nerwów ciała zwierzęcego, czyli sprowadzają znaczne działanie fizyologiczne, zwłaszcza gdy bardzo szybko po sobie następują. Z powodu takiego wpływu na nerwy prady indukcyjne używane są do celów leczniczych, a od nazwiska Faraday, któremu odkrycie ich zawięczamy, w medycypie nazywają się zwykle prądami faradycznemi, stosowanie zaś ich—farady-

zacyją (ob. Elektroterapia). Do faradyzacyi takiej służy dogodnie przyrząd indukcyjny Du-Bois Reymonda (fig 187), złożony z dwu

Fig. 187. Przykład indukcyjny do celów leczniczych.

zwojów drutu, jak przykład Faraday, służący do wykazania elektro-indukcyi (ob. Indukcyja, fig. 182). Zwój wtórny czyli indukcyjny przytwierdzony jest do deszczułki S, która przesuwać się daje w rowkach podstawy; w ten sposób zwój ten może być nasuwany częstochowo tylko albo całkowicie na zwój główny czyli indukujący H, przytwierdzony do deszczułki pionowej B, skąd natężenie wzbudzonych prądów indukcyjnych zmieniane być może stosownie do potrzeby. Końce drutu zwoju głównego dochodzą do śrubek *c* i *d*, gdzie łączą się ze stosem, a prady indukcyjne wzbudzają się przez przerywanie prądu głównego, co dokonywa się automatycznie za pomocą młotka magnetycznego M, działającego podobnie, jak w przykładzie niżej opisanym. Końce drutu indukcyjnego dochodzą do śrubek *a* i *b*, z któremi połączone są sznury metalowe, kończące się zwykle mosiężnemi rękościami walcowemi, które ujmuje w ręce osoba, działaniu prądów poddana. Prady wzbudzone przy otwieraniu prądu głównego, posiadające większe napięcie i przebiegające prędzej, wywierają działanie znacznie silniejsze, aniżeli przy zamykaniu prądu głównego powstające.— Typem przykładów indukcyjnych, przeznaczonych do wytwarzania wielkich iskier elektrycznych i do innych doświadczeń, jest induktor Ruhmkorffa (fig. 188 i 189). Na wydrażonym walcu drewnianym nawinęty jest najpierw drut zwo-

Fig. 188. Cewa Ruhmkorffa (Widok ogólny).

924

Indukcyjne przyrządy.

Fig. 189. Cewa Ruhmkorffa (Rzut poziomy).

ju głównego czyli indukcyjnego, ponad nim zaś
drut zwoju wtórnego czyli indukcyjnego. Izolata
cyja oddzielnych skrętów winna być bardzo do
kładna, przez ściśle oprzędzenie drutu jedwab-
biem; oba pokłady drutu oddzielone są powłoką
bawełuaną, napojoną gumilką. Tak otoczony
drutem walec tworzy wielką cewę czyli bobinę
S, która z obu stron zakończona jest płytami
szklanemi, służącemi do jej izolacyi. Działanie
indukcyjne zwoju głównego wzmaża się znacz-
nie, jeżeli w wydrążeniu walca umieszczony jest
pręt żelaza miękkiego, który magnesuje się pod
wpływem prądu i wraz z uim na pobudzenie
prądów indukcyjnych wpływa. Zarazem jednak
przy otwieraniu i zamykaniu prądu głównego
wzbudzają się w masie żelaza prady indukcyjne,
które, przebiegając z cząsteczek jednych na inne,
okrążają pręt żelazny (prady Foucaulta), opó-
żniają przyrost i ubytek prądu głównego przy
jego zamykaniu i otwieraniu, jako też i magne-
tyzmu, a ztag przedłużają trwanie prądów in-
dukcyjnych i napięcie ich osłabiają. Szkodliwych
tych prądów uniknąć można, osadzając w wal-
cu, zamiast grubego pręta żełaznego, wiązkę
cienkich drutów żelaznych, przez powerniksowa-
nie między sobą izolowanych. Po lewej stronie
obu figur widzimy komutator (ob.), który słu-
ży do odwracania lub do przerywania połączeń,
poPRIEDZYCOIICAMICOI, S. Naczynie ostrza T,
oraz przęt ostrze to dźwigający, wtrącone są
w obieg prądu głównego cewy Ruhmkorffa przez

rwanie to wszakże sprowadza zanik magnetyzmu, a młotek wraca na kowadełko, prąd więc ustala się nanowo, a gra ta wciąż się powtarza. Z każdem zaś przewaniem i zamknięciem prądu głównego wzbudzają się prady indukcyjne, przebiegające naprzemian w jedną i drugą stronę w zewnętrznym zwoju drutu, którego końce *f* i *f'* czyli bieguny wsparte są na szklanych słupach izolacyjnych *B* i *C*. Ježeli końce drutu zbliżamy ku sobie, przeskakuje między niemi prąd iskier, jak w machinie elektrycznej influencyjnej (ob. Elektryczne machiny), gdy zaś bieguny łączymy z dwiema zbrojami butelki lejdejskiej, powstaje, jak w machinie influencyjnej, ciąg iskier przebiegających z głośnym trzaskiem. Butelkę lejdejską zastępuje tu zresztą kondensator, umieszczony w podporze machiny, a złożony z kart cynfolii, oddzielonych między sobą kartami z papieru woskowanego. — Opisany tu przerywacz prądu przedstawia pewne niedogodności; przy każdem przerywaniu prądu głównego przeskakuje między młotem a kowadełkiem iskra, która przedłuża trwanie tych przerw, zmniejsza ich szybkość, a temsamem osłabia na-pięcie prądów indukcyjnych; nadto niszczy powierzchnie zetknięcia młota i kowadełka, co zwłaszcza byłoby bardzo szkodliwem w przyrzadach większych; korzystniej też działa w nich przerywacz rtęciowy Foucaulta (fig. 190).

Fig. 190. Przerywacz rtęciowy.

Do jednego z końców pręta TF, osadzonego
przy E na płytce sprezystej, przytwierdzone są
dwa pionowe ostrza platynowe T i S, które do-
tykają powierzchui rtęci, zawartej w dwu na-
czyniach szklanych i pokrytej warstwą alkoholu.
Na drugim końcu pręt TF dźwiga zbroję że-
laźną F, przypadającą wpobliżu elektro-magne-
su; drut tego elektro-magnesu Q łączy się z jed-
nym biegunem oddzielnego stosu, którego biegun
drugi za pośrednictwem drutu P jest w poła-
czeniu z naczyniem ostrza S. Naczynie ostrza T,
oraz pręt ostrze to dźwigający, wtrącone są
w obieg prądu głównego cewy Ruhmkorffa przez