["Indostan (IV. Dzieje).", "873", "uważany być winien za pierwszego muzułmańskiego zdobywcę Indyj. Poprowadził on wąłab kraju 17 wypraw rozbójniczych; dotarł na wschód do Gwalioru i Kanodźu; na południe do Somn-thu w Kathiawarze, gdzie złupił słynąą świątyńią Siwy. Olbrzymie łupy, które przywoził z każdej wyprawy, dawały mu możliwość po królewsku nagradząć poetów; na jego-to dworze Firdusiu uiożył „Szach-Nameh\". Pendżab przez 150 lat był prowincyą władzów Ghazni. W 1186, po dłu-giem współzawodnictwie, ród Ghor pokonał dy-nastyę Ghazni i Mohammed z tego rodu wyruszył na podbój Indyj. Pobity pod Thanesarem przez sprzy-mierzonych Radźputan (1191), wrócił w dwa lata później, wezwany przez króla Kanodźu; król Delhi, Prithoi Radź, starał się go powstrzymać, zginął jednak w walce (1193). Wkrótce potem musiał uledz Behar (1199), a w cztery lata po-tem i Bengal (1203). Po śmierci Mohammeda pań-stwem jego podzielił się jego wodźowie (1206). Kutab-ud-Din, wielkorządzca Delhi, ogłosił się królem i założył pierwszą dynastyę muzułmań-ską w Indyach. Potomkowie jego zwalczanie mu-sieli ciągłe trzy nieustanne niebezpieczeństwa: bunty wodźów, powstanie ludności i najazdy ple-miony przybywających z Azyi środkowej. Mongo-łowie zaatakowali Indyje z dwu stron: przez wą-wozy Tybetu i Afganistanu, w 1244 i 1288. W 1290 rządy objęła druga dynastya muzułmańska, Childźy, i panowała tylko przez lat 30. Sławne rządy Ala-ud-dina (1295—1315) posunęły znów da-lej zdobycze muzułmańskie. Ala-ud-din złupił świątynię buddyjską w Bhilsie, spustoszył Ban-delhand i Malwę, zajął nawet Dewardźry, stoli-cę Jadawów, w Dekanie, odparł pięć najazdów mongolskich, podbił Guzerat, wódz zaś jego, Ma-llik Kafur, dotarł do kraju Mahrattów, w Karnaty-ku i Madury. Dynastya Tuglak (1320—1414), do której należał waleczny Mohammed (1324—1351), toczący wojny z Persyą i Chinami, i Firuz Szah (1351—1388), który zwracał uwagę głównie na roboty publiczne, zmieciona zostały przez stra-szny najazd tatarski Tamerlana (1398). Później-sze dynastye, Saidów (1414—1450) i Lodich (1450—1526), mają już ledwo cień niezależno-ści. Bengal odzyskał niepodległość w 1340; Gu-zerat tworzy królestwo muzułmańskie w 1391. Dzieje Dekanu od wieku XIV do XVI grupują się około dwu domów królewskich: radźów Wid-ajanagaru (1118—1565) i sułtanów Bahmani (1347—1528). Upadek Bahmanich zdawał się zapowiadać wielkie korzyści dla radźów Widzanagaru; na gruzach ich państwa wyrosło jed-nak pięć dynastyj muzułmańskich: Adil Szahi w Bidźapurze (1489—1688); Kutab Szahi w Gol-kondzie (1512—1688), Nizam Szahi w Ahmed-nagarze (1490—1636), Imad Szahi w Elliszpur (1484—1572) i Barīd Szahi w Bider (1492—1657). Ostatnie wielkie królestwo Indyjskie w Dekanie powalone zostało przez te sprzymierzone pań-stwa w bitwie pod Talikot (1565).", "Jedno, co najmniej, jest to, że w naszymi kochającymi serciami nie ma ono, ani ona, ani ono. A to nie zawsze jest to prawda, ale nie zawsze jest to prawda, a on nie zawsze jest to prawda. Wszystko jest to prawda, ale nie zawsze jest to prawda, a on nie zawsze jest to prawda, a on nie zawsze jest to prawda. Wszyst

874

Indostan (IV. Dzieje).

Europejczyków. Przed zajęciem przez Anglików stolica Wielkiego-Mogoła padła jeszcze dwa razy ofiarą najazdu. W 1739 szach perski, Nadir Szah, zdobył Delhi, złupił strasznie miasto i olbrzymią wyniósł z niego zdobyz. W kilka lat potem Ahmed Szah Durani na czele Afganów wyrusza na złupienie Indyj i pięć razy potem powtarza swoje zbójeckie wyprawy (1747–61). Dynastya, założona przez Siwadżego w Raigarze (1664) niedługo przetrwała. Syn jego, Sambhadży (1680–89), wojował z Mongołami i Portugalczykami; wpadł wreszcie w ręce Aurangzeba, który kazał go zamordować. Syn jego, Sahu, wychowano na dworze mongolskim, objął rządy po śmierci Aurangzeba (1707). Pozbawiony energią, pędził życie w seraju, rządził zaś krajem miniester Baladży Wiswanath, który przyjął tytuł „Peszwa". Baladży sprzedawał wpływy swoje rządowani Mogoła i otrzymały od niego ziemie Puna i Satarą i czwartą część dochodów Dekanu. Następca jego, Peszwa Badły Rao (1721–40) przyłączył Malwę do swych posiadłości. Państwo Mahrattów rozpadło się później na pięć części:PNę, Nagpur, Gwalior, Indorę i Barodę. Po wojnach w latach 1779–81, 1803–4, 1817–18 Mahraci ulegli Anglii. Dzieje Indyj odtąd są częścią dziejów państw europejskich, a ścisłej biorec, dziejów Anglii. — W ciągu prawie całych Wieków Średnich stosunki między Europą a dalekim Wschodem były zerwane. Prawie tysiąc lat upłynęło od podróży Kosmasa do wyprawy Vasca de Gama. Indye zostały w pamięci ludów europejskich jako słowo magiczne, wywołujące marzenia o bajecznych skarbach i zjawiskach cudownych. Rabin Benjamin z Tudeli pierwszy przyniósł dokładne wiadomości z Indyj, gdzie już Żydzi w Koszynie tworzyli znaczne kolonie (1159–73). Opowiadania Marco-Pola wzbudziły niedowierzanie we współczesuych, tak skorych do łatwowierności (1271–95). W wieku XIV kilku missyonarzy starało się wzurowić pracę apostolską św. Tomasza. W wieku XV zwiedzili Dekan Wenecyanin Mikołaj Conti i Rossyanin Atanazyusz Nikitin (1468–74). W 1492 Krzysztof Kolumb szukał drogi do Indyj przez Zachód, zaoPATRZONY w listy królewskiej do „chana Tatarów". W sześć lat później Vasco de Gama opłynął przyładek Dobrej Nadziemi i zarzucił kotwicę pod Kalikutem na brzegu Malabarskim (20 maj 1498). Cabral (1500), Vasco de Gama (1502), d'Albuquerque (1503), Almeida (1505) przybywają do Indyj i zakładają pierwsze osady portugalskie. Największy z nich, Albuquerque, zajmuje Goa (1510); on jeden umiał uszanować przesądy i uczucia Indów, których jego następcy doprowadzali nie raz do rozpaczy. Portugalczycy przez całe stulecie mieli monopol na handel z Indyami, Indochinami i archipelagiem Indyjskim. Przyłączenie Portugalii do Hiszpanii za Filipa II (1580) spowodowało upadek kolonij portugalskich. Rządy wielkiego państwa europejskiego i olbrzymich

posiadłości w Ameryce, pochłaniały całą uwagę króla i ministrów hiszpańskich. Okrucieństwa Okwizycyi, zepsucie obyczajów dopełniły miary. Na widownię występują Hollendrzy. W 1602 utworzyła się Kompania Hollenderska Indyj Wschodnich; wkrótce pozakładano faktorye w Indyach, na Cejlonie, nad zatoką Perską, na wyspach Moluckich. W r. 1619 powstała Batavia, przyszła stolica Indyj hollenderskich. Przy pomocy swojego tężnej marynarki Hollendrzy zaczęli systematycznie usuwać współzawodników. W 1635 odebrali Portugalczykom Formozę, w 1640 Malakkę; w 1652 założyli pierwszą faktoryę indyjską w Palikat pod Madrasem; w 1658 wypędzili Portugalczyków z Dżafnapatuamu na Cejlonie; w 1664 z Malabaru, w 1669 z Makassaru. Energia Cromwella, wojny z Ludwikiem XIV, rewolucya r. 1688, wskutek której Wilhelm Orański zasiadł na tronie angielskim, spowodowały upadek kolonij hollenderskich i oddały przewagę na morzu w ręce Anglików. W r. 1600 powstała była „kompania kupców londyńskich, prowadzących handel z Indyami Wschodniemi", w celu zwalczania mópolu Hollendrów; kompania ta po różnych zmianach i po połączeniu się z kilku innemi pobdobnemi towarzystwami zamieniła się w 1708 w „kompanię kupców angielskich, handlujących z Indyami Wschodniemi"; instytucyi tej zawdzięcza Anglia największą i najbogatszą swą kolonię. Inne państwa europejskie zajęły się też gorliwie sprawą handlu z Indyami. We Francyi po kilku stowarzyszeniach, które nie zostawiły trwałych śladów, Colbert w 1664 założył „kompanię Indyj Wschodnich" i obdarzył ją licznemi przywilejami. W 1719 r. połączyła się ona z innemi stowarzyszeniami w „Kompanię Indyjską". Dekret Dyrektoryatu zniósł ją w 1796. Kompania duńska powstała w 1612; faktorye jej, Trankebar (1616) i Serampur (1616), przetrwały do 1845. Szkocya miała kompanię szkocką (1695), Hiszpania kompanię królewską wysp Filipińskich (1733). Cesarstwo Niemiecie miało też swoją „kompanię Ostendzką" (1722), założoną przez Karola VI, która wegetowała dość długo i skończyła na statecznie na bankructwę w 1793. Kompania Szwedzka (1731) i Pruska (1753) nie wydały żadnych rezultatów. Anglicy rozpoczęli podbój Indyj od kroków dyplometycznych. Jakób I wysłał w 1608 Hawkinsa, w 1615 Tomasza Roe do Mogoła Dżehangira. Zaniepokojeni Portugalczycy napadli na nowych przybyszów, ponieśli jednak kleskę pod Swally (1615). Firman z r. 1634 otworzył dla kompanii port Pipli i pozwolił na handel z Bengalem. Franciszek Day założył port St. George, pierwszy zawiązek Madrasu (1639), wyniesiony do godności prezydencyi w 1653. Katarzyna Braganza wiosła Karolowi II Bombay w posagu (1661); król ustąpił to miasto kompanii (1668). Rywalizacja pomiędzy Anglikami a Francuzami, którzy tam posiadali Pondiszery, Trinkomali, Karikal i kilka

876

Indostan (V. Religie ind.).

przed-wedyjski, obejmujący czasy współ-
ści wszecharyjskiej, a później indo-zendzkiej, to-
nie w mrokach zamierzchłej Starożtyności; pew-
nych wiadomości o nim nie posiadamy, wysnu-
jąc je tylko z domniemań i wnioskowania;
przed półwiekiem, gdy zaczęto mówić o mitolo-
gii porównawczej plemion indo-europejskich, od-
ważano się malować weale dokładny obraz swi-
żeń pierwotnych Aryów (ob. Aryjczyk wje-
opierając twierdzenia przeważnie na wywodach
i zestawieniach językowych (A. Kuhn, M. Müller
i inni); ale w ostatniej ćwierci ubiegłego stule-
cia powiat duch sceptycyzmu i w wielu razach
przekonał o zbytnim pośpiechu pierwszych na
nowem polu pracowników; zaprzeczono przyzna-
naniu zbyt głębokiej starożtyności Wedom, pod-
dano pod wątpienie wiele zbliżeń językowych,
dovodzić mających odwiecznej współności nazw
niektórych bóstw aryjskich, rzucono też podej-
rzenia na czystość i oryginalność wierzeń, po-
czytanych za najstarożytniejsze i wyłącznie
aryjskie. twierdząc, że jako Indowie, przybywa-
jąc do Indyj, zastali już tam ludność nie-aryj-
ską, tak też w pojęciach swych i obrzędach re-
ligijnych wiele rzeczy od niej przejęli. Zdaje
się jednak, że naogół reakcya sceptycyzmu po-
szła za daleko i że gdy zapał jej przeminie,
wiele zaprzeczonych dziś domniemań odzyska
swą wiarogodność. Przedewszystkiem w reli-
giach indyjskich tę stronę podnieść należy, że
się rozwijały samodzielnie i w ciągu licznych
lat tysięcy; gdy u innych plemion aryjskich
wierzenia rdzenne uległy przemożnemu wpływ-
wi obco-szczepowemu, mianowicie semickiemu
(chrześciaństwo, mahometaństwo), w Indyach je-
dynie po dziś-dzień przetrwały obrzedy i pojęcia
najpierwotniejsze, ocalało też mnóstwo doku-
mentów niewątpliwnej autentyczności, w postacii
niezmiierzonej i dotąd jeszcze w całości nie po-
znanej mnogości pism religijnych; jakož ewolu-
cya pojęć indyjskich pod względem ciągłości
i względnej czystości da się ponorować tylko
z rozwojem chińskim, a w części z egipskim.
Pomimo zbyt nielitościwą krytykę entuzystycz-
nych twierdzeń pierwszych heroldów mitologii
porównawczej Aryów, zdaje się, że z potrześcią
twierdzić można, iż w dobie przed-wedyjskiej
umiano już uosabiać i nazywać pojęcia nieba,
światłości dnia i istot nadprzyrodzonych, przy-
chylnych lub wrogich ludzkości: takie imiona,
jak sanskr. Djauspita, grec. Zeüs patčr, łaciuns.
Jupiter, skand. Tyr i pokrewny językowo Dziw
słowiański, Diewas litewski—świadczają niewą-
pliwie o pracy umysłowej praojców aryjskich,
która ich doprowadziła do zespolenia pojęcia
światłości dnia z myślą o istnieniu jakiejś
wszechpotężnej istoty, włażącej światem i świa-
tłem. Nie zapuszczając się w dalsze zestawie-
nia, przytoczymy tu nazwy, jako symbole i wy-
kładniki pojęć: sanskr. Asura i zendz. Ahura;
sanskr. Waruna i grec. Uranós; sanskr. (wedyjs.)

Pardżanja i nasz Piorun, litews. Perkunas; sanskr.
soma, zendz. haoma i może nasz chmiel (przez
pers. chimel); tych kilka wyrazów - pojęć do-
syby było na stwierdzenie, że w dobie przed-
wedyjskiej Aryowie doszli już do pewnych po-
jęć o istotach nadludzkich, oraz do pewnych
wierzeń i obrzędów. Takich zbliżeń i zestawień
koniec epoki przedwedyjskiej, upływający we
wspólności indyjsko-staroperskiej, dostarcza dale-
ko więcej, jako wskazówek wyższego rozwoju pojęć
religijnych; spotykamy tam już Indrę (ob.), do-
broczynne bóstwo niebios, walczące z wrogami
ludzkości, Jamę (ob.), władzę krain podziem-
nych i dusz zmarłych i t. p.; znajdujemy mnó-
stwo też bardzo podobnych obrzędów i wierzeń,
jak ofiara somy (? chmielu), cześć ognia, uosobie-
nia wiatrów, jutrzenki i t. d.; znajdujemy wy-
robione pojęcie o prawdzie moralnej, obowiązu-
ającej nietylko ludzi, ale i bogów (sanokr. rta,
staropers. arta); spotykamy wreszcie mnóstwo
wyrazów ze sfery oderwanej, świadczących o wy-
sokiem wyrobieniu pojęć etycznych, a także
o istnieniu obrzędów religijnych.—Por., oprócz
źródeł, wskazanych na końcu artykułów Brami-
nizm i Buddaizm: Tiele „Einleitung in die Re-
ligionswissenschaft” (Gotha 1899) i tegoż „Ge-
schichte der Religion im Altertum” (tamże 1898,
tom II), zwłaszcza rozdział II, oraz Spiegel
„Die arische Periode und ihre Zustände” (Lipsk
1887).—Hinduizm mem nazywają całe o mnó-
stwo sekt, które nie zerwały jawnie z brami-
nizmem, jak Buddyzm i Dżainizm, lecz pozornie
przynajmniej trzymają z uajstarszym kodeksem
wiary indyjskiej, z Wedami, tlómacząc że wszak-
że po swojemu; nie stoją też one wrogo względ-
em kasty bramińskiej, chociaż przeważnie za-
łożone były przez ludzi z kast innych, czasami
z najniższej, a nawet z wzgardzonych plemion
krwi nie-aryjskiej. Pisarze, poświęcający prace
swoje rozwiątaniu nieprzejrzanej gmatwaniny od-
szczepieństw, rozsianych po olbrzymiem terryto-
ryum indyjskiem, a wyznawanych przez przeszło
180 milionów dusz ludzkich, uprzedzają z góry
czytelników, że ani się nawet kusić nie odwa-
żają nakreślić jakiejs k categorye, działań i pod-
działy w nieprzebranej mnogości, przeróżonych
liczniejszych i szczuplejszych skupień wyznano-
wych, które ryczałtem włączają się pod ogól-
ną nazwę Hinduizmu. Ma się rozumieć, że i pi-
śmiennictwo jego również jest nieogarnione
w rozmiarach i w części tylko drukiem ustalo-
ne, a w małej tylko czasłce przekładami na ję-
ki europejskie udostępnione. Na dnie jednak
całego chaosu tego widnieje jedno wspólne źró-
dło: Wedy, ale miejscami do niepoznania prze-
ksztalcone i wykoszlawione, tak, iż w H-ie na-
potykają się ostateczności, od najgrubszego fe-
tyszyzmu do szczytnych nieraz wzlotów etyki
i filozofii. Znawcy twierdzą, że główną przy-
czyną rozpryśnienia się braminizmu na niezliczo-
ne odcienie religijne było wyodrębnienie kasto-

878

Indostan (VI. Literatura ind.).

bywający w Indyach Europejczycy i niewielka ilość nawróconych przez missye krajowoów. Potomkowie najdawniejszych tubylców indyjskich, z plemienia Drawidyjskiego (ob.), trzymają się różnych arcy-pierwotnych wierzeń; o nich mało wiadomo, gdyż nawpół dzika ta ludność niełatwo daje przystęp do swych tajemnic.—Do literatury, wymienionej przy artykułach o Bratzminizie i Buddyzmie, doda należy: Monier Williams „Hinduism” (1877); A. Barth „Les religions de l’Inde” (Paryż 1879); Cust „Les religions et les langues de l’Inde” (Paryż 1880); Monier Williams „Religious thought and life in India” (1883); Trumpp „Die Religion der Sikhs” (Lipsk 1881).

Indyjska literatura starożytna czyli klasyczna, napisana w języku sanskryckim, który już w wieku III przed Chr. żyć przestał, a do w. XII i później odgrywał w Indyach taką samą rolę, jak u nas łacina w Wiekach Średnich, naлыży do najbogatszych literatur Wschodu. Właściwie dopiero w w. XIX Europa poznała grunтовanske najważniejsze pomniki literatury sanskryckiej, które stanowią skarb nieoceniony dla językoznawstwa porównawczego, dla mitologii, filozofii i wogólę dla historyi cywilizacyji ludów indyjskich. Klasyczna literatura indyjska, obliczona przeważnie w formę wiersza, rozpada się na 2 wielkie okresy: wedyjski i sanskrycki, zwan przez In. Sruti (objawienie i Smriti (tracycya). Pierwszy z nich obejmuje literaturę teologiczno-filozoficzną, złożoną z 4-ch księgi głównych, zwanych Vedami („veda”=wiedza), a mianowicie: Rigveda = „księga wierszów”: Samaveda = „księga pieśni”; Yadurveda = „księga sentimentyj ofiarnych”, i Atharvaveda v. Brahmaveda = „księga formułek czarnoksięckich”. Każda z tych Ved dzieli się na: Samhitas czyli zbiory hymnów i modlitw (mantras); Brahmanas czyli księgi liturgiczne ofiar i Upaniszadas, t. j. księgi czysto filozoficzne. Rigveda-Samhita składa się z 10-u księgi (mandala), zawierających 1017 hymnów w 10 580 wierszach, przypisywanych tak zwanym Rishi, czyli mędrcom prastarym, których pieśni przechodziły w rodzinach twórców z pokolenia na pokolenie. Większa część wierszów Rigvedy-Samhity składa się z liryk religijnych (gdyż tylko w księdze 10-ej znajdują się i poematy świeckie), które uwielbiają potęge, wielkość i czyny bóstw rozmaitych, lub też dziękują za dobrodziejstwa. Forma hymnów jest przeważnie prosta i naturalna, a wartość różna; obok podniosłych i natchuionych są też jałowe, sztuczne i dziecinne. Wszelako utwory te, pomimo swej naiwości, odzwierciadlają nam całe życie In. w tych czasach zamierzonych, kiedy mieszkali jeszcze nad Indusem, nie znali kast, nie mieli kultu ustalonego, ani też żadnych przepisów państwowych i społecznych. Słabą stroną literatury indyjskiej jest historyografia,

która, ściśle mówiąc, nie istnieje, wskutek czego i chronologii dokładnej brak zupełnie; to też o autorach sanskryckich wiemy tylko daty przybliżone, a ze szczegółów ich życia—nie prawie. Większość sanskrytologów przypuszcza, że pieśni Rigvedy powstały pomiędzy 2000 a 1500 przed Chr. Samaveda-Samhita składa się z wierszów wyjętych z Rigvedy, które, zebrane przez kapłanów Udgatri, uczestniczących przy oferże świętego napoju Somy, nabierają właściwego charakteru pieśni (saman) dopiero w śpiewnikach (ganas). Zbiór śpiewów Samavedy składa się z 1549 pieśni. Nierównie ważniejsza Yadurveda-Samhita, pochodząca z epoki pomiędzy r. 1000 a 800 przed Chr. jest jedynym pomnikiem z tych czasów, które łączą się bezpośrednio z okresem Rigvedy i wskutek tego ma dla historyi ducha indyjskiego znaczenie pierwszorzędne. Yadurveda-S., zawierająca wszystkie formuły odnoszące się do całego ceremoniu ofiarnego, czerpie także z Rigvedy, ale w większej połowie jest dziełem zupełnie oryginalnym.—Atharvaveda-S., napisana, pobadnie jak i poprzednia, wierszem i prozą, składa się z ksiąg 20-u, zawierających 720 hymnów, z których 1/5 pochodzi z Rigvedy, zwłaszcza z ks. X, zawierającej pieśni magiczne. Ath. S-a jest zbiorem formuł czarnoksięckich, które biorą w opiekę człowieka przeciwko żylm duchom, chorobom i wrogom. Brahmanas, będcze 2-gą z kolei częścią składową każdej z Ved, są żwierciadem duchowem epoki kilkowiekowej, która żadnych innych pomników literackich nie zostawiła, a obracają się głównie w sferce ofiar, stanowiących dla kapłanów owej doby jedyny przedmiot myślenia. Pierwotnie Brahmanas ogarniały w sobie zarówno określenia i właściwnienia rytuału, jak i związane z niemi badania filozoficzne; dopiero z czasem następuje rozdział, wskutek którego pojawiały się dzieła poświęcone wyłącznie ceremoniałowi ofiarnemu (sutra) oraz księgi, odpowiadające tylko potrzebom badawczym, t. j. Aranyaki (aranyam=las; księgi dla pustelników żyjących w lesie) i Upaniszady („posiedzenia tjemuje”, poświęcone badaniom filoz.), które należy do najciekawszych pomników literatury indyjskiej. Wszystkie myśli „Upaniszadów” obracają się około dwu podeć zasadniczych: Brahman i Atman, które, w gruncie rzeczy są synonimami zwęłnemi. Podług tych księgi Brahman, owa siła, która stoi przed nami wcielona we wszystkie istoty, która wszystkie światy stwarza, dźwiga. podtrzymuje i znów wchłania w siebie; owa siła boska, wieczna, nieskończa—jest identyczną z Atmanem, t. j. z tem, co, co odrzuceniu naszej zewnątrzności, znajdujemy w sobie, jako istotę prawdziwą, jako nasze „ja”, jako duszę. Otóž ta właśnie tożsamość Brahmana z Atmanem, tj. Boga z duszą, stanowi rdzeń nauki Upaniszadów, które zamykają literaturę indyjską objawioną.—

879

Z tą ostatnią bezpośrednio się łączą tak zwane
Sutry, które należą wprawdzie do ksiąg wedyj-
skich, ale jako oparte tylko na podaniach (S m r i-
ti) stoją poza kanonem. Ze względu, że litera-
tura indyjska objawiona stanowiła ogrom wiado-
mości nieusystematyzowanych należycie i niedo-
statecznie wyjaśnionych, okazała się potrzeba
przygotowania takich nici (Sutra), które by mo-
gły ułatwić kapłanom zapuszczanie się swobodne
w ten labirynt wedyjski i korzystanie łatwe z je-
go skarbów. Jakoż powstały Sutry, których
autorowie starali się treść możliwie najobszer-
niejszą zawrzeć w ramach jaknajszczuplejszych.
Każda z Ved posiada swoje Srauta-Sutras
(najstarsze około r. 500, najmłodsze około II w.
przed Chr.), tj. podręczniki, streszczające zbiór
szczegółów ceremoniału ofiarnego. O wiele cię-
kawsze są Grihya Sutras, które zawierają
zbiór ceremonij społecznych, dokonywanych pod-
czas małżeństwa, urodzin dziecka, przy oddaniu
go do szkół i t. p. Bardzo ważną i ciekawą
galaż literatury indyjskiej stanowią Dharma-
Sutras, t. j. najdawniejsze księgi Hindów, do-
tyczące praw religijnoświeckich, oraz późniejs-
sze Dharma-Sastras, czyli księgi prawo-
dawece, których jest sześć. Najważniejsze
z nich Manava-dharma Sastra czyli „Kodeks Manu”, pochodząca prawdopodobnie
z w. IV przed Chr., odzwierciedla najdokładniej
czele życie Indyan religijne, polityczne i społecz-
ne. Składa się ona z ks. 12-u, a zawiera 2 685
dwuwierszów (Sloka). Indowie już w czasach
najdawniejszych przejawiali zamiłowanie nadzdy-
czajne i zdolność niepospolitą do badań metafi-
zycznych, których pierwociny uzewnątrzniły się
już w ostatnich pieśniach Rigvedy. Przeciwno-
teoryi rycionalistycznej o jedności
duszy ludzkiej z duszą wszechsiata („Upanisza-
dy”) wystąpił Kapila (około VI wieku przed
Chr.), autor zaginionego dzieła p. t. „Samkya-
Sutra”. Pierwszym, historycznie pewnym krze-
wicielem nauk tego mistrza był Pancasika,
autor wielu dzieł w I w. przed Chr. Wszelako
najstarszą ze znanych ksiąg szkoły Samkhya
p. t. „Samkhyakarika” napisał Isvarakryszna
(około w. VI po Chr.). Oprócz tego źródła-
mi do systemu Samkhya są księgi: „Tattva-
samasa” i „Samkhya Sutra” z w. XIV lub XV
po Chr., a najstarsze i najważniejsze kommen-
tarze do tej filozofii są: „Aniruddhavriti” i „Sam-
khya - pravacana - bhashya”. To ostatnie dzieło,
bardzo cenne, napisał Vijnanabhi kshu w 1-ej
połowie wieku XVI. System Samkhya (==, wy-
liczanie, poszukiwanie, rozróżnianie”), będący
zupelnym pessymizmem, naucza, że życie nasze
jest cierpieniem, że szczęście całkiem nie istnie-
je, oraz, że największą klęską człowieka jest
konieczność powrotu od starości i śmierci do
nowego bytu (Samsara = wądrówka dusz; gr.
metempsychosis). To też oba dzieje głównie
szkoły Samkhya, t. j. „Karika” i „Sutra”, uwa-

żają za cel swej nauki unicestwienie cierpienia,
które pochodzi z ciała naszego i uczuć naszych,
z zewnątrz, od innych istot i z wpływów nad-
naturalnych. Ze zaś cierpienie dopóty koniecz-
ne być musi, dopóki dusza żłączona jest z ciałem
i organami, więc lekarstwo znajdzie się wówczas,
dy wądrówce duszy kres położymy. Stać się to
może za pomocą poznania różności absolutnej
pomiędzy całym światem materyalnym i mate-
ryą pierwotną, z której on powstał — z jednej
strony, a światem duszy, t. j. „ja” prawdziwe-
go—z drugiej. Pierwszym warunkiem osiągnię-
cia tej wiedzy rozróżniającej jest zupełnie
obojętność na rzeczy światowe, której przeszk-
da nawet wykonywanie uczynków dobrych. Po-
znanie prawdziwe, osiągnięte za pomocą „myśli
skoncentrowanej” i ascetyzmu prowadzi człowie-
ka do wyrzeczenia się wszelkich dóbr ziemskich
i wszelkich nadziei. Owa wiedza rozróżniająca,
która nam przynosi wyzwolenie duszy, zasadza
się na uświadomieniu sobie jej tonucej nieza-
leżności od ciała, gdyż następstwem tej świado-
mości musi byćizołny rozbrat duszy z mate-
ryą. Podług tego systemu Bóg nie istnieje,
a stworzenie świata powstało z połączenia du-
szy z naturą. Twórcą systemu filozoficznego, zwa-
nego „Yogizmem” był Patandżali (około w.
II przed Chr.), autor księgi p. t. „Yoga-Sutra”
(yu j=łączyć, rozmyślać), która streszcza w so-
bie ideę połączenia z Bogiem za pośrednictwem
rozumiałoń, możliwych tylko przy unicestwieniu
zupełnym władz umysłowych; cel ten osiągamy
za pomocą ciągłych ówiczeń w wyzwalaniu się
z wszelkich namiętności. Patandżali, przejmując
do całości doktryną Kapili, usiłował wprowadzić
do systemu Samkhya ideę Bóstwa, ale pomie-
szał ją z zabobonami mistycznemi, które z cza-
sem preszły z szalbierstwa i obrzędy plugawe
a okrutne Yoginów doby dzisiejszej. Gotama,
„Arystoteles Indyj”, jest twórcą systemu fil-
Nyaya (=, wnikanie w przedmiot), analiza,
który stanowi „Loikę Hindusów” (około V wieku
przed Chr.), wyłożoną w księdze „Nyaya-Sutra”.
Filozofię Nyaya rozwinał Kanada, twórcą sys-
temu Vaiseshiha, który jest więcej fizyką
niż filozofią. W dziele p. t. „Vaiseshika Sutra”
autor wykłada, że wszystkie tworzywa są zbio-
rowiskami atomów (anus), oraz, że atomy są
wieczne, a ich agregaty giną przez rozkład.
Piątym ortodoksyjnym systematem filozofii była
Mimansa, będąca rodzajem reakcyi przeciwko
filozofom lekceważącym obrzędy wedyjskie,
a zwłaszcza przeciw buddyzmowi. Oparta na
Vedach i na Brahmanach, Mimansa podnosi głów-
nie stroną praktyczną religii wedyjskiej, to jest
spełnianie obowiązków, a zwłaszcza ofiar. Twór-
cą tego systemu był Dżaimini, któremu przy-
pisują Sutry p. t. „Purvamimansa”, t. j. „bada-
nie pierwsze”. Najważniejszy obok Samkhyi i do
dziś panujący system filozofii, złożony został
w księdze p. t. „Uttara-Mimansa” (Badanie na-

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 288. T. XXX.

111