396

Houël Wilhelm Juliusz — Housatonic.

gicznego, jako też jednym z najruchliwzych członków Towarzystwa anatomicznego. — Z prac jego, oprócz już wymienionych, przytoczyć wpada jeszcze: „Mémoires sur les névroses” (rozprawa nagrodzona przez Akademię umiejętności); „De l’étranglement interne” (praca nagrodzona w r. 1860 przez Akademię lekarską) i „Manuel d’anatomie pathologique, générale et appliquée etc.” (Paryż 1852; wyd. 2-e tamże 1862); dokończył też tomu V dzieła Cruveilhiera (ob.) „Traité d’anatomie pathologique”. — Por. „Gazette des hôpitaux” (Nr z d. 25 października roku 1881) i „Bulletins de la Société anat. de Paris” (serya 4-a, tom VII, 1882, str. 35). Dr J. P.

Houël Wilhelm Juliusz (1823—1876), matematyk francuski, profesor fakultetu w Bordeaux; pracował w różnych dziedzinach matematyki i astronomii teoretycznej i ogłosił szereg poważnych rozpraw i dzieł osobnych, z których zasługują na uwagę: Zastosowanie metody Hamiltona do rachunku perturbacyjnego Jowisza” (rozprawa 1855); Rozbiór krytyczny podstaw zasadniczych geometryi euklidesowej („Essai critique sur les principes fondamentaux de la géométrie euclidienne” 1767); Teorya elementarna liczb zespolonych (1874); Rachunek nieskończenostkowy (4 tomy, wydanie drugie 1878—1881). Wydał dawne dzieło Arganda o liczbach urojonych („Essai sur une manière de représenter des quantités imaginaires”); Tablice logarytmów, Tablice do rachunków liczbowych; Tablice do rozkładu liczb na czynniki pierwsze, i t. d.; webspół z Bertrandem i Piuseuxem pracował nad przygotowaniem do druku nowego wydania dzieł Laplace’a. S. D.

Houghton Ryszard Monckton Milnes lord, polityk i pisarz angielski (* 1809—† 1885 w Tichy), studya odbywał w Cambridge; w 1837 zasiadł w Izbie gmin. Należał do stronnictwa liberalnego, popierał Roberta Peela w kampanii o zniesienie cła od zboża, zbliżył się potem do lorda Russell, odmówił jednak wstąpienia do ministeryum Palmerstona, chociaż udzielał mu swego poparcia. Działalność jego w parlamencie zwróconą była przeważnie na sprawy graniczne i na reformę systemu więziennego. Przeprowadził on też w 1846 pierwszy bill o zakładach poprawczych dla małoletnich przestępów. W r. 1863 za staraniem Palmerstona H. został parem z tytułem lorda H. Nie pochwałał przychylnej względem Rossyi polityki Gladstone’a (1876—80) i dążył do pojednania z Irlandią. Ogłosił drukiem kilka zbiorów poezji, jako to: „Poems of many years”, „Palm leaves” i inn. (zebrane p. t. „Poetical works” 1876, 2 tomy). Oprócz tego wydał: „Monographs, personal and political” (1873). Po jego śmierci wydano jeszcze tom jego poezji („Stray verses” 1891). — Por. Wemyss Reid „The life, letters and friendships of R. M. M. first Lord Hough-

ton” (Londyn 1890, 2 tomy). Syn jego, Robert Offley Ashburton Milnes lord H. (* 1858), został w 1892, za czwartego ministeryum Gladstone’a, lordem-namiestnikiem Irlandyi.

Houghton-le-Spring, miasto w Anglii, w hrabstwie Durham, na południo-zachód od Sunderlandu, o 11 klm. na północno-zachód od Durham, w urodzajnej dolinie, nad nieznicznaczonym doływem rzeki Wear, uchodzącej do morza Północnego; stary kościół gotycki, kopalnie węgla, fabryki żelazne; około 7 000 m. ców. W. N.

Hougue (la), przylądek skalisty we Francyi, ob. Hogue.

Houllier (Hollerius) Jakób (* roku 1498 w Étampes [Beauce] — † w Paryżu w r. 1562), lekarz-humanista. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Paryżu i tamże w roku 1536 godność doktorską uzyskał; w dwa lata później otrzymał katedrę lecznictwa w uniwersytecie paryskim, w roku zaś 1546 obrano go na dziekana wydziału lekarskiego. W r. 1548 okoliczności od niego niezależne zmusiły H-a do ustąpienia z katedry; odtąd zajmował się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem i chirurgicznem, oraz pracą nad dziełami Hippokratesa, która zapewniła mu nazawsze zaszczytne w dziejach lecznicłna; dwie słynne księgi te wydano dopiero po śmierci jego p. n. „Magni Hippocratis Coaca praesagia cum interpretatione et commentariis” (Lion 1576 in folio) i „In Inhorismos Hippocratis commentarii septem” (Paryż 1579 i 1583; Lipsk 1597; Frankfurt nad Menem 1597 i 1604; Lion 1620; Genewa 1646). Za życia wydał już „Ad libros Galeni de compositione medicamentorum secundum locos, periochae octo” (Paryż 1543 in folio i Frankfurt nad M. 1589 i 1603) i „De materia chirurgica libri tres” (Paryż 1544 in fol.; Lion 1547; Paryż 1552 i 1571; Lion 1588; Frankfurt n. M. 1589 i 1603; nakonie Paryż 1610); pośmiertnie wyszły jeszcze: „De morborum curatione; de febribus; de peste” (Paryż 1565) i „De morbis internis libri duo, authoris scholiis et observationibus illustrati” (Paryż 1571; Wenecya 1572; Lion 1578; Frankfurt n. M. 1589 i 1603; nakonie Paryż 1611). W wydaniu zbiorowem czterye prace te wyszły jako „Opera practica” (Paryż 1612; Genewa 1623 i 1635; Paryż 1674). — Por. „Biographie médicale” (T. V str. 295) i Dezeimeris Ollivier et Raige-Delorme „Diction. historique etc.” (T. III str. 252). Dr J. P.

Hounslow, miasto w Anglii, w hrabstwie Middlesex, o 13 klm. na zachód od Hyde Parku (Londyn), o 3 klm. na południo-południo-zachód od Brentfordu, na kolei żelaznej z Londynu do Reading, w gminie Heston-Isleworth; kośzary, fabryki cementu i prochu. Drogi przez sąsiednie pustkowia były jeszcze do początków zezłego stulecia niepokojone przez rabusiów. W. N.

Housatonic, rzeka w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych Ameryki Północ-

["Houtman Korneliusz — Hovelacque Abel Aleksander.", "399", "Houston and the war of independence in Texas”\n(Boston 1893).", "Houtman Korneliusz de, pionier handlu hollenderskiego w Indyach Wschodnich († 1599 roku); handlował towarami indyjskiemi w Lizbonie, dopóki zakaz rządu hiszpańskiego nie uniemożliwił mu tego. Zaczął wtedy zbierać wiedomości co do stosunków bezpośrednich z Indyami, wzbudził tem podejrzenie rządu i dostał się do więzienia. Wypuszczony wkrótce wrócił w r. 1594 do ojczyzny. Za jego staraniem utworyła się pierwsza kompania do handlu z dalekiemi krajami (imienia van Verre). W r. 1595 wyekwipowała ona cztery okręty, które H. prowadził; w czerwcu 1596 r. wylądował w Bantam na Jawie. Mieszkańcy przyjęli zrazu Hollendrows życzliwie; wkrótce jednak zaczęły się nieporozumienia, wywołane w Ban tam na Indij. Mieszkańcy przyjęli zразu Hollendrows życzliwie; wkrótce jednak zaczęły się nieporozumienia, wywołane w Ban tam na Indij. Mieszkańcy przyjęli zразu Hollendrows życzliwie; wkrótce

402

Howard Jan.

tarzyny, pędzla Holbeina.—H-owie z Effingham, pochodzą od Wilhelma, męża stanu angielskiego (* ok. 1510—† 1573), syna drugiego księcia Norfolku. W 1531 wysłano Wilhelma H. do Szkocy, gdzie prowadził układy o małżeństwo Jakóba V z księżniczką Maryą. Towarzyszył Henrykowi VIII do Boulogne i był obecny przy koronacy Anny Boleyn. Wysyłano go w missyach diplomatycznych do Szkocy w r. 1535 i 1536 i do Francyi w 1535, 1537 i 1541. Po powrocie z tej ostatniej missyi uwięziono go z powodu pokrewieństwa z Katarzyną H., wrótkće jednak wypuszczono na wolność. W 1552—53 był gubernatorem Calais; w 1553 mianowano go admirałem Anglii; w 1554 polecono mu przyjęcie ambasadorów hiszpańskich. Bronił energicznie królowej przeciwko Tomaszowi Wytowi; 3 lutego 1554 zajął Most Londyński, za co otrzymał tytuł barona H. of Effingham. Przychylność, jaką okazywał Elżbiecie, budziła na dworze podejrzenie; H. był jednak tak popularny wśród marynarzy i pracujących w portach, że nie ośmielono się go niepokoić. W r. 1556 królowa Marya mianowała go szambelanem swego domu; godność tę zachował za rządów Elżbiety. H. był jednym z prowadzących układy w Cateau-Cambrésis (1559). W 1569 otrzymał pieczęć mniejszą. Najstarszy syn jego, Karol, wielki admirał Anglii (* 1536—† 1624), od wstąpienia na tron Elżbiety miał wielki wpływ wy na dworze. W 1559 wysłano go do Francyi w powinszowaniem Franciszkowi II. W 1585 został admirałem Anglii. W 1586 należał do kommissyi sądzącej Maryę Stuart i był za swochwem z nią postąpieniem. W grudniu 1587 otrzymał kommendę naczelną nad flotą, wysłaną przeciwno Armańdzie hiszpańskiej; dowodzili pod nim Franciszek Drake i Hawkins. Kommendę naczelną sprawował jednak osobiście H., pomimo wszystkiego, co o tem mówią, i był zręcznym i roztropnym wodzem naczelnym. W 1596 zorganizowano wielką flotę pod kommendą H-a i armię pod Essexem; w czerwcu zdobyto miasło Kadyks i zniszczono wszystkie znajdujące się tam okręty; H. otrzymał za ten czyn tytuł hrabi Nottingham. W lutym 1601 w zasiadał w kommissyi, która sądziła Essexa. Po śmierci Elżbiety dopomógł Jakóbowi I do osiągnięcia korony i był zrazu najulubieńszym z jego doradzców. Podczas swej szczęśliwej ambasydy hiszpańskiej (w marcu 1605) wystąpił z przepychem ołsniewającym. Od roku 1618 nie brał udziału w życiu publicznem. Utrzymywano, że był katolikiem, co jednak niema żadnej podstawy.

Howard Jan (* d. 2 września r. 1726 w Hackney pod Londynem—† w Chersonie d. 20 stycznia r. 1790), podróżnik, filantrop, hygienista i reformator więzień). Pierwotnie zajmował się kupiectwem, gdy jednak dość wezelschte odmarał go ojciec, zostawiając mu znaczny

majątek, porzucił zawód wymieniony i zaczął przedsiębrać podróże dalekie. Jadąc morzem do Lizbony, dla obejrzenia spustoszeń zrządzonych przez głośne trzęsienie ziemi, wzięły był w r. 1756 do niewoli przez okręt wojenny francuski. Dostawszy się do więzienia w Breście, poznął sam na sobie i na doli towarzyszów swych okropności więzień ówczesnych; to skłoniło go po wyjściu z niewoli do zajęcia się losem więźniów i przyczynienia się, o ile możliwości, do jego naprawy. Zostawszy w r. 1775 starszym szeryfem (ob.) hrabstwa Bedford miał znów sposobność poznania dokładnego urządzeń więziennych, angielskich, wraz z ich wadliwością wielką, często nieludzką. Wtedy napisał pierwsze dzieło rozgłosne: „The state of the pri-sons in England and Wales, with preliminary observations and account of some foreing pri-sons” (Londyn 1777, dopełnienie tamże 1780; wyd. 2-e tamże 1784, 2 tome; przekł. fr. Pa-ryż 1780), które wywarło wrażenie ogromne i stało się pobudką do wydania nowych praw, zmierzających do stanowczego ulepszenia hygier-ny więzień, oraz do ulżenia doli więźniów. Od r. 1775 do 1787 zwiedził H. czterokrotnie Niem-cy, pięć razy Hollandyę, trzy razy Francyę, dwu-krotny Włochy i po razie Hiszpanie i Portuga-lię, czyniąc to wyłącznie dla poznania urządzeń więziennych i szpitalnych, a dokładając wszcz-dzie starań wszelkich, nie zawsze wszakże uwień-czanych skutkiem pożądanym, w celu polepszania bytu nieszczęsnych mieszkańców zakładów tych. W tym czasie zebrał materyały do dru-giego dzieła znakomitego, opracowanego p. n. „Account of the principal lazarettos in Europe, with various papers relative to the plague, tog-ether with further observations on some foreign prisons and hospitals; with additional remarks on the present of those in Great Britain and Ireland” (Londyn 1789; wyd. 2-e tamże 1798; przekł. niem. Lipsk 1791; franc. Paryż 1801) i ono również zdziałało wiele dobrego, skłania-jąc kilka państw europejskich do ulepszeń wska-żanych przez H-a.—W r. 1789 wybrał się zuń w drogę, zdążając tym razem do Azyi, ale zara-tarł tylko do Cherson, gdzie padł ofiarą zara-zy morowej.—Zasługi H-a położone około na-prawy hygieny więziennej i szpitalnej są rzeczywische niezmierne, na pochwałę bezwarunko-wą zasługują też usiłowania jego zmierzające do ulżenia doli więźniów. — Oprócz wymienionych dwu dzieł znakomitych ogłosił tylko jeszcze trzy prace treści meteorologicznej w lon-dyńskich „Philosophical Transactions”. — Dla uczczenia zacnej pamięci jego w kościele św. Pawła w Londynie i w Chersonie wzniesiono mu pomniki. — Por. „Biograph. médicale” (T. V str. 296—303); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II str. 1045); J. Pagel „Gesch. der Med.” (Cz. I, str. 313) i Fr. Hol-tzendorff „J. Howard und die Peststerre

Howerbeck Leopold — Howowie.

405

pierwszych 7-u tom.); Zawadzki Kazimierz „Exilis tractatus super avertentiam defectuum etc.” (Kraków 1676, Cezary) i „Speculum vere representans anomaliam in capitibus imperii Sarmatici” (Warsz. 1690, Schreiber); Kochowski W. „Klimakter IV”; Załuski. s.

Howerbeck Leopold, baron von, polityk pruski (* 25 lipca 1822—† 12 sierp. w Gersau nad Jez. Czt. Kantonów). Pochodził z rodu Howerbecka, postła w Polsce. Po odbyciu nauk uniwersyteckich w Królewcu i Berlinie uczęszczał jeszcze do akademii rolniczej w Regenwaldte, poczem osiadł jako właściciel ziemski w okolicach Olsztynka (Allenstein) w Prusach Wschodnich. Wielce zasłużony około poduiesienia rolnictwa w tej prowincy, został dyrektorem jej Tow. Kredyt. Ziemskiego (1862). Wszedłszy już w r. 1858 do sejmu pruskiego zrazu należał do frakcyi Vinckego, później był wraz z Forckenleckiem, Behrendem i in. założycieciem stronnictwa „Jung-Littauen”, z którego rozwinęli się w r. 1861 Poświępcy, i jako jeden z najwybitniejszych pośród nich żarliwie prowadził walkę z Bismarckiem, z początkiem r. 1863 namiętnie zaognioną, którą historya zna pod nazwą „Verfassungsconflikt”. W lutym i marcu 1863 r. ścierał się z Bismarckiem o t. zw. konwencyje Alvenslebena (8 lutego) i wraz z Carllovitzem zaproponował poszadek dzienny, wprost wymierzony przeciwko polityce prezesa ministrów. Powodzenie Bismarcka w r. 1864 i 1866 nie wpłynęło na przekonania H-a: wytrwał w swojem stronnictwie, i na stanowisku wolnomyślnem, konsekwentnie pojmowanem, stał w latach 1867—70 jako członek sejmu północno-niemieckiego z drugiego okręgu Berlina, a od r. 1871 i Sejmu Rzesze z okręgu Sensburg-Ortelsburg (Szczytno w Prusach Wschodnich). Odznaczał się jasnością umysłu, siłę woli i wytrzymałością charakteru. <

Howitt William, pisarz angielski, i żona jego Marya. H., syn kwakra (* d. 18 grudnia 1792 w Heanor, w hrabstwie Derby—† 9 marca 1879 roku), w 1821 załubił współwyznawczynię swoją, Maryę Botham (* d. 12 marca 1799 r. w Coleford, w hrabstwie Gloucester —† w Rzymie 30 stycznia 1888). Oboje r. 1823 wydali wspólnie zbiór poezji „The forest minstrel”, dobrze przez publiezność przyjęty, a r. 1827 poemat liryczny „The desolation of Eyam”. William r. 1831 ogłosił „Book of the seasons”, który się doczekał wielu edycyj. Potem „History of priestcraft” (Londyn 1833, wyd. 8-e 1852); „Rural life in England” (1838, 2 tomy) i „Visit to remarcable places” (1840—1842, 2 tomy; wyd. 2-e 1856). Od roku 1840 do 1843 oboje mieszkali w Heidelbergu, gdzie Marya npisała „Which is the wiser? or people abroad” (Londyn 1842), a William: „The student life of Germany” (1841); „Rural and domestic life of Germany” (1842) i „German experience” (1844).

Z innych dzieł Williama H-a zasługuje na uwagę romans jego „Madonna Dorrington of the Dene” (Londyn 1851, 3 tomy), dający piękny obraz żywota angielskiej matrony starej daty. Wiosną r. 1852 odbył się William do Astralii, zwiedził Tasmanię oraz Nową Zelandyę, a powróciwszy z tej podróży, kilka dzieł jej poświęcił. W roku 1860 napisał drugi romans p. t. „The man of the people”. Potem zwrócić się ku spirytualizmowi i badania swoje nad tym przedmiotem wyłożył w dziele „History of the supernatural in all ages and nations” (1863, 2 tomy). Z dzieł jego późniejszych wspomniry „Woodburn Grange. A story of English country life” (1867, 3 tomy), a żony jego powieść „The cost of Caergwyn” (1864, 3 tomy). *

Howowie, a raczej Huwowie (niewłaściwie Howasi), t. j. „wolni”. Lud ten zamieszkuje środkowe płaskowzgórze Madagaskaru, słynące pod nazwą Imeriny i dlatego niekiedy słynie pod nazwą Anta-Imerina, t. j. „lud z Imeriny”. Są oni odłamem Indonezyjczyków, którzy z praojezxyzny swojej, archipelagu, ciągnącego się na południo-wschodzie Azyi, krzewiąc się na różne strony, między innemi zawędrowali i do Madagaskaru. Mowa ich należy od Borneo przerzuca się na archipelagi oceanu Spokojnego i panuje w całej Polinezyi; zresztą przesiąkała licznie wtrątami pochodzenia kafryjskiego. H-wie przybyli do Madagaskaru przed 7—8 wiekami, ujarzmił Sakalawów i inne ludy pochodzenia czarnego, zamieszujące tę wyspę, i narzucili wszystkim mieszkańcom Madagaskaru, bez względu na pochodzenie i typ rasowy, zwyczaje i wogóle kulturę swoją i język. Až do chwili zajęcia Madagaskaru przez Francuzów, co nastąpiło w r. 1896, byli panami całej tej wyspy z wyjątkiem jej wybrzeża zachodniego i kilku punktów na południu. Ustrój społeczny H-ów polegał na podziale na trzy warstwy: szlachtę (andriana), wolnych (Howów) i niewolników (andewo). Podbój francuski, znosząc niewolnictwo i władzę królewską, sprawił zupełnie przewrót w stosunkach dotycznychowych. H-owie przed laty trzydziestu przyjęli protestantyzm, ale w gruncie rzeczy nawrócenie to jest tylko pozornem: hołdują z całą mocą dawnym wierzeniom i pogłdom. Pod względem fizycznym H-owie zachowali śladły swego pochodzenia: cera ich jest oliwkowo-żółta, włosy proste lub zlekka kędzierowate, oczy niekiedy wąskie, głowa okrągła, nos wydatny, niekiedy ostry, a wązłość szczeliny ocznej i inne rysy świadczą o silnej domieszce krwi malajskiej. Również zachowali wiele zwyczajów in-donezyjskich: budują czterokątne domy na palach, używają sarongu (instrument muzyczny), posiadają zwyczaj tabu; mogiły ich mają postać taką jak u ludów polinezyjskich, łódź zaopatrzona jest w polinezyjski przyrzad do utrzymywania równowagi i t. d.
L. K.

406

Howrach — Hoyer Henryk Fryderyk.

Howrach (Haora, Haura), miasto w Indostanie, w prowincyi Bengalii, pod 22° 35' szer. półn., na prawym brzegu Hugli, zachodniego uściowego ramienia Gangesu, naprzeciwko Kalkuty, z którą połączone jest mostem łyczwowym, w końcowym punkcie kolei żelaznej z jednej strony, a żeglugi morskiej z drugiej: aż dołudź dochodzi wielkie morskie okręty, powyżej zaczyna się już żegluga rzeczna. Jest to jakby przemysłowe przedmieście Kalkuty; posiada wielkie fabryki jutowe i bawełniane, oraz szkołę inżynieryi; około 120 000 m-ców. W. N.

Höxter, miasto powiatowe w Westfalii, w regencyi Minden, w pięknem położeniu, na lewym brzegu Wezery, na wysokości 90 m. nad powierzchnią morza; fabryki cementu oraz fabryki żelazne i papiernie; około 7 000 mieszkańców. Miasto ucierpiało wiele w czasie wojny Trzynidziestoletniej. Wpobliżu zamek Korvei i góra Ziegenberg, na 330 m. wysoka, z pięknym wodakiem. W. N.

Hoya, było hrabstwo w pruskiej regencyi hannowerskiej, między Wezerą i Hunlą, graniczy na północy z Bremą i Oldenburgiem, na wschodzie z Uerdenem i Calenburgiem, na południu z okręgiem regencyjnym Minden, na zachodzie z Diepholzem i Oldenburgiem. Grunt ma składający się poczęści z mokradeł, łąk i piasków, poczęści tłusty, łęgowaty, przydatny do uprawy zboża i na pastwiska dla bydła. Rozległość dawnego hrabstwa wynosiła około 3 000 km. ☐; jedynem w niem miastem jest Nienburg.—Hrabiowie H., którzy powstali w początkach wieku XIII, powiększyli swe posiadłości w XIV przez nabycie hrabstw Starego i Nowego Bruchhausen i zdołali po rozpadnięciu się welfickiego księstwa Saskiego przez długi czas niezawisłość swoją utrzymać. Rozdzielili się oni r. 1290 i drugi raz 1324 na dwie linie: Hoya i Nienburg, z których pierwsza posiadała tak zwane hrabstwo Niższe, a druga Wyższe. Obie linie wygasły: jedna 1503, druga 1582, poczem hrabstwo, jako lenno cesarstwa, podzielone zostało między gałęzie domu welfickiego. W w. XVII posiadłości te dostały się książętom Brunświk-Wolfenbüttel i Brunświk-Luneburg. R.

Hoya, miasteczko w pruskiej regencyi Hannowerskiej, nad Wezerą, przy drodze żelaznej H.-Eistrup; ma kościół parafialny ewangielicki, zamek, urząd sądowy, gorzelnię, fabryki cygar, octu i musztardy i tokarnię parową. Mieszkańców około półtrzecia tysiąca. R.

Hoya R. Br., rodzaj z rodziny Trojeściowych (Asclepiadaceae), obejmuje około 50 gatunków, napotykanych w Azyi podzwrotnikowej i wschodniej, na wyspach Malajskich i w Australii podzwrotnikowej. Płóżące się lub pnące krzewy, z mięsistemi lub skórzastemi liścimi i kwiatami zebranemi w baldaszki. Najbardziej znany gatunek H. carnosa R. Br. (Asclepias car-

nosa L.), Woskokwiat, u nas hodowany pospolicie w pokojach. Inne gatunki, jak H. bella Hook., H. imperialis Lindl., hodowane są w cielopragniach. Z. Z.

Hoyer Henryk Fryderyk (* w Inowrocławiu d. 26 kwietnia 1834 roku), syn aptekarza Ferdynanda H-a i Heleny z Trzcińskich, znakomity i nadzwyczaj zasłużony histolog polski. Po odbyciu nauk gimnazyalnych w Bydgoszczy zapisał się w r. 1853 na wydział lekarski uniwersytetu Wrocławskiego; w r. 1856 przeniósł się do Berlina i tamże w roku następnym, po obronieniu rozprawy „De tunicae mucosae narium structura”, dyplom doktora medycyny i chirurgii osiągnął. Studentem będąc jeszcze, zajmował się już z zamiłowaniem histologią (ob.), której też później pracę swą wieloletnią całkowicie prawie poświęcił; wydał wtedy pierwszy płod badań swych uczonych p. n. „Ueber die Eifollikel der Vögel, namentlich der Tauben und Hüh-

Fig. 74. Hoyer Henryk Fryderyk.

ner” („Archiv Müllera” 1856). Załatwiwszy się z egzaminami, został w r. 1858 we Wrocławiu assystentem przy katedrze fizyologii, zajmowej wtedy przez słynnego profesora Reicherta (ob.); niedługo atoli pozostawał na stanowisku tem, gdyż, gorąco polecony przez zwierzchnika swego, już w r. 1859 wezwany był do Warszawy na adjunkta wykładającego fizyologię i histologię w byłej C. K. Akademii medyko-chirurgicznej, gdzie w d. 19 września t. r. nauczać zaczął. W grudniu roku 1860 został profesorem nadzwyczajnym, a gdy w roku 1862 Akademia rzeczona stała się wydziałem lekarskim b. Szkoły Głównej warszawskiej, H. otrzymał katedrę zwyczajną wykładanych już poprzednio przedmiotów; gdy zaś Szkołę wymienioną przekształcono na uniwersytet w r. 1869, pełnił obowiązki profesora zwyczajnego, dopóki w roku 1871 nie otrzymał powtórnego dyplomu doktorskiego, obroniwszy w Kijowie rozprawę p. n. „O nierwach rogowoj obołoczki”, a wtedy dopiero mia-

Hoyer Henryk Fryderyk.

407

nowano go profesorem zwyczajnym histologii, embryologii, oraz anatomii porównawczej. Na stanowisku tem, ku wielkiemu pożytkowi uczącej się młodziży, był czynny do r. 1895. H. przez cały czas zawodu swego nauczycielskiego był zawsze profesorem wzorowym, odznaczającym się uczonością niepospolitą i pracowitością wielką, obowiązki swe spełniał gorliwie a umiejętnie, pracę i zdolności uczniów oceniał sprawiedliwie, na egzaminach był wyrozumiały, wymagającym pojęcia dokładnego o rzeczy, nigdy zaś drobiazgów podrzędnych. Najlepiej świadczą o zasługach jego pedagogicznych liczne prace histologiczne, nieraz bardzo cenne, dokonane przez uczniów pod kierownictwem jego bezpośredniem. Nadto prawścią oraz niegasnymą nigdy zapałem dla nauki umiał sobie zjedność uznanie powszechne i cześć lekarzów naszych, prace zaś jego zdobyły mu stanowisko poważne i poczesne w gronie uczonych wszecheuropejskich. Szczupłość miejsca nie pozwala nam tu na rozbiór szczegółowy działalności naukowej i zasług H-a, niezaprzeczenie bardzo wielkich, ograniczyć się zatem musimy do rysu pobieżnego, wykazującego tylko najwybitniejsze wyniki pracy uczonego profesora. — Gdy H. w roku 1859 objął w Warszawie katedrę, ta gałęź nauki lekar skiej, której miał stać się krzewicielem, w kraju naszym była wielce zaniedbana, omal niezna na zupełnie, a co gorsza—lekceważona od wielu: musiał więc gmach wznosić od podwalin, które także dopiero stworzyć trzeba było; zapał jednak niezrównany dla nauki oraz wytrwałość jego, podziwu godna, umiały przeszczku usunąć, a dojść do celu, pomimo że, z początku szczebnie, był znowolony pracować w okolicznościach trudnych. Przedewszystkiem niedostawało podręcznika histologii w języku polskim, więc więc podówczas profesor, mimo że był obarczony wykładami i zajęciami w pracowni fizyologicznej i histologicznej, zabrał się do działa odważnie, i w bardzo krótkim czasie obdarzył literaturę lekarską naszą pierwszym podręcznikiem histologicznym w języku polskim („Histologia ciała ludzkiego” Warszawa 1862, w 8-ce, str. IV i 320, z drzewor.). Książka ta, w swoim czasie odpowiadająca zupełnie wymaganiom nauki ówczesnej, dziś jest już nieco przestarzałą i niewystarczającą, co łatwo pojąć, jeśli się zwrócić uwagę na olbrzymi postęp w dziedzinie histologii od czasu ukazania się jej wciąż na-przód kroczący, — na postęp, do którego sam H. przyczynił się bardzo znacznie, dokonawszy różnych odkryć, stawiających go w rzędzie najdoskonałszych histologów spółecznych. Do najważniejszych zasług jego na polu tem zalicyźte trzeba: odkrycie połączeń bezpośrednich między tętnicami a żylami, równie ważne odkrycie zakończeń nerwów rogówki (ob. O ko), dalej wykazanie budowy szpiku kostnego, zuakomite badania budowy naczyń krwionośnych i tkanki

łącznej, oraz liczne ulepszenia i wydoskonałenia metod poszukiwań histologicznych, nakoniec i o tem pamiętać trzeba, iż H. w zakresie bakteriologii (ob.) należał u nas do pierwszych badaców pracujących samodzielnie oraz krzewiających znajomość grzybków chorobotwórczych (ob.).—H. był zawsze badaczem nadzwyczaj suみennym, patrzającym trzeźwo, nieświadczając nikdy samego siebie, lecz stale bardzo krytycznie zapatrującym się na odkrycia własne; zanim je ogłosił, sprawdził je przedtem częstokroć najstaranniej, a stąd zdarzało mu się niekiedy, że ktoś inny, mniej dbający o ścisłość i pewność niezachwianą odkrycia, wyprzedzał go, pozbawiając go sławy pierwszeństwa. Za wielką zaletę poczytać też należy H-owi, że jeżeli czasem pomylił się w czem, to zawsze otwarcie przyznawał się do tego, prostując pogłady swe mylne, jeno gdy się czuł pewnym swego, wtedy nie zwykł był ustępować nikomu, a umiał zawsze rozwiewać zwycięsko zarzuty niesłusznie czynione sobie. Oceniając więc bestronnie prestarzałość histologii swej z r. 1862, chętnie ręku przyłożył do wydania nowego „Podrečnika histologii ciała ludzkiego” (Warszawa 1901, w 8-ce, str. 561, z 230 wyborniycrynomi w tekście), biorąc na swo barki redakcyje tej pracy zbiorowej i opatrując ją w „Wiadomości wstępe z techniki histologicznej” (l. c. str. 1—34 wczesnie), nadzwyczaj cenne, bo zawierające owoce doświadczenia wieloletniego, zebrań przez tak wytrawnego znawcę histologii. Opracowania działań innych wyrzec się był zmuśony, ponieważ od lat dziesiątka przeszło osłabienie wzroku, nabyte przy pracy, nie dozwala mu już zabawiania się mikroskopem, którym dawniej iście po mistrzowsku umiał się posługiwać; do dzieła wymienionego napisał więc tylko jeszcze: „Układ kostny. Rozwój i wzrost kości” (str. 524—541).— Z bardzo licznych prac histologicznych H-a, nieraz wprawdzie skromnych rozmiarem, ale zawsze bogatych treścią, wymienić tu jeszcze możemy tylko następujące, przez autora samego za najważniejsze uznane, jak oto: „Poszukiwania nad składem histologicznym ciałek Pacciniego” („Pamiętniki Tow. lek. warsz.” 1864, T. LI str. 340; toż po niemiecku w „Reichert’s u. Du Bois Reymond’s Archiv” 1864, str. 213); „ Budowa histolog. niektórych tworów tkaniki łącznej” („Pamiętniki Tow. lek warsz.” 1865, T. LIII str. 266 i po niemiecku w „Reichert’s u. Du Bois Reymond’s Archiv” 1865, str. 204); „Spostrzeżenia nad rozkładem naczyń krwionośnych w kościach i utkaniu szpiku kostnego” („Gazeta lek.” 1869, T. VII str. 177 i „Pam. Tow. lek. warsz.” 1869, T. LXII str. 580 i 1873, T. LXIX str. 261); „O bezpośrednich połączeniach pomiędzy tętnicami i żylami” („Pamiętniki Tow. lek. warsz.” 1873, T. LXIX str. 51 i obeszerniej po niemiecku w „Archiv für mikroskop. Anat.” T. XIII str. 603, z 2 tabl.); „Poszuki-

408

Hoyer Egbert — Hoyer Henryk Ferdynand.

wania nad zakończeniami nerwów w rogówce oka” („Pam. Tow. lek. warsz.” 1866, T. LV str. 43 i 425 i w opracow. niemieckiem „Archiv f. mikrosk. Anat.” 1873, T. IX str. 220 z tabl.; toż po ros. jako rozp. dokt.); „Przyczynek do techniki histologicznej” (Warszawa 1882, w 8-ce, str. 10; osob. odb. z „Gaz. lek.”); „O nastrzykiwaniu naczyń śledziony dla badań histologicznych” („Gaz. lek.” 1887, str. 646); „O bezposredniem dzieleniu jąder” (po niem. w „Anatomischer Anzeiger” 1890) i „O wykazaniu śluzu od pomocą barwników” (w „Archiv f. mikrosk. Anat.” 1890). O tym samym przedmiocie istnieje też praca znacznie obszerniejsza po niemiecku, przeznaczona dla będącej pod prasą (1900) „Encyklopädie der mikrosk. Technik”). — Nie poprzestając bynajmniej na pracach czysto-histologicznych, których tu tylko cząstkę wymienić można było, pracował też H. piórem i nad innymi działami wiedzy przyrodniczo- lekarskiej, bądź w pismach zawodowych, bądź w popularnych, i te prace jego są cenne, a od lat dziecięciu, gdy od pracy nadmiernej znacznie podpadł na wzroku, głównie już im tylko poświęcać się może. Z szeregu pokażnego rozpraw tych przytaczamy tylko: „Krytyczny pogład na Darwinizm” („Ateneum” 1876, tom II str. 160) i „Mózg i Myśl” (Warszawa 1894, osob. odb. z „Wszechświata”). Nie na tem wszakże kończy się już działalność pisarska H-a: nadto przez lat 25 dostarczał do wydawnictwa Schwalbego „Jahresbericht über die Fortschritte der Anatomie” sprawozdań z prac polskich i rossyjskich, odnoszących się do anatomii, histologii i embryologii, a oprócz tego zasilał różne wydawnictwa zbiorowe oraz tygodniki lekarskie, szczególnie „Gazetę lekarską” warszawską, do której redakcyjny należy stale od r. 1881, i wywierał zawsze wpływ bardzo stanowczy i dodatni na rozwój i kierunek pisma tego. — Że męża tej miary wiele ciał uczonych pragnęło zaliczyć do grona członków swych, pojąć łatwo; jest więc H. między innemi: członkiem Akademii umiejętności w Krakowie i Akademii Leopoldyńskiej naturae curiosorum, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Krakowie, Peersburgu, Pradze, Tyflisie i Warszawie; towarzystw przyrodników w Kazaniu i Petersburgu. Od roku 1884 jest członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego warszawskiego, whomitu wielokrotnie przewodniczył jako prezes z wyboru, a dotąd jest głównym zawiadującym pracownią tegoż towarzystwa, urządzoną podług wskaźówek jego. — W roku 1900 uniwersytet Jagielłoński mianował H-a doktorem honoris causa, a gdy w r. 1884 obchodzono 24-lecie jego działalności profesorskiej, grono lekarzy stanowiących redakcyę „Gaz. lek.”, a będących przeważnie uczniami jego, obdarzyło go pyszną „Księgą pamiątkową” (Warszawa 1884, w 4-ce, str. 0—0000, 1—LXXVI i 630, z drzewor. i tabl. chro-

molit, oraz podobizną H-a); posypały się na niego wtedy i liczne inne dowody szczerego a dobrze zasłużonego uznania. — Por. Życiorys wraz z wyliczeniem prac i oceną ich w „Księdze paMIątkowej” (str. 1—LXXVI) pióra W. Matlakowskiego; S. Kośmińskiego „Słow. lek. pols.” (str. 176 i 602) i B. Bartkiewicza „Szkoła Główna Warszawska” (Kraków 1901, str. 190 i 379). Dr J. P.

Hoyer Egbert, technolog niemiecki (* w r. 1836); ukończył studia w politechnice hano- werskiej w r. 1855; w kilka lat później zostaje assystentem prof. Karmarscha; w r. 1868 powołany na profesora do Rygi, a w r. 1875—do Monachium. W r. 1887 zasiadał w kommissyi opracowującej wzorową, a podówczas jedyną w swoim rodzaju, ustawę patentową niemiecką. W roku następnym nadano mu w uznaniu zasług tytułu szlachecki. Oprócz licznych, rozsiańnych po rozmaitych czasopismach, między innymi i w redagowanym przez niego (1868—75) „Rigasches Industrieblatt”, wydał oddzielnie: „Skizzen aus der Maschinenkunde” (Ryga 1874); „Lehrbuch der vergleichenden mechanischen Technologie” (wyd. 2-e Wiesbaden 1888); „Kurzes Handbuch der Maschinenkunde” (Monachium 1892) i inne. Od r. 1873—83 redagował „Bayerisches Industrie Gewerbeblatt”. M. Sk.

Hoyer Henryk Ferdynand (* w Warszawie d. 13 lipca r. 1864), syn starszy Henryka Fryderyka H-a (ob.), anatomi i histolog. Do gimnazyum uczęszczał w Bydgoszczy i, ukończywszy je w r. 1886, zaczął pobierać nauki lekarskie w uniwersytecie wrocławskim, pracując już wtedy pod przewodem H. Heidenbaina (ob.) nad budową gruczołów chłonnych. W r. 1889 udało się do Sztrasburga, stamtąd przemiosł się po roku na uniwersytet berliński; po wróciwszy następnie do Sztrasburga, otrzymał tamże w roku 1892 dyplom doktorski i został assystentem przy katedrze anatomii, lecz wróćce opuścił to stanowisko, by zająć podobne przy profesorze Köllikerze (ob.) w Würzburgu; przebywszy na niem półtora roku wrócił do Sztrasburga, by pracować dalej pod przewodnicowym Schwalbego (ob.). W r. 1894 powołano go na katedrę anatomii porównawczej do Krakowa, gdzie jako profesor nadzwyczajny dotąd (r. 1901) wykłada. — Z prac jego wymieniamy: „Ueber den Bau der Milz” (1894, w Schwalbego „Monographische Arbeiten”, T. III); „O budowie i podziale komórek mięśnia sercowego” (w „Bulletin intern. de l’Acad. des Sc. de Cracovie”, Novembre 1899); „Przyczynek do morfologii serca ryb” (tamże, Juillet, 1900) i „Układ naczyń krwionośnych i chłonnych” (w „Podr. histol. ciała ludzkiego”, Warszawa 1901, str. 150—183); od r. 1896 dostarcza do Schwalbego „Jahresbericht über d. Fortschr. der. Anat. u. Entwicklungsgesch.” sprawozdań z prac polskich, dotyczących anatomii, histologii i embryologii,

Hoyerswerda — Hozyusz, herb.

409

z literatury zaś wszechświatowej nadsyła tamże wyciągi z prac o naczyniach krwionośnych, chłonicach i gruczołach chłonnych. W „Encyclopädie der histol. Technik” ukaże się wkrótce praca jego o metodach nastrzykiwania naczyń.

*Dr J. P.*

Hoyerswerda, miasto powiatowe na Szląsku pruskim, w regencyi Lignickiej, o 138 klm. na zachodo-północo-zachód od Lignicy, na wysości 138 m. nad powierzchnią morza, nad rzeką Czarną Elsterą, prawym dopływem Elby, i na kolei żelaznej do Lignicy i Wrocławia; fabryki kolejowe, szklane, tkackie, browary, młyny, tar-taki, wyrób obuwia; przeszło 4 000 m-ców. W r. 1759 bitwa Prusaków z Austrakami, w 1813—Prusaków z Francuzami. W okolicach wielkie cegielnie.

Hoyland (Nether), miasteczko w Anglii, w hrabstwie York, na południo-wschód od Barnsley; kopalnie węgla, fabryki żelazne; przeszło 11 000 m-ców.

*W. N.*

Hoym, miasteczko w Niemczech, w księstwie Anhalt, w okręgu Ballenstedt, o 9 klm. na północo-północo-wschód od Ballenstedt, na rzeką Selke, prawym dopływem Bode (lewy dopływ Saali), na wysokości 134 m. nad powierzchnią morza; dawny zamek książąt Anhalt-Schaumburg-H., obecnie zakład dla idyotów i nieuleczalnych; cukrownia; około 3 500 m-ców.

*W. N.*

Hoym Karol Jerzy Henryk, hrabia, mąż stanu pruski (* 20 sierp. 1739 r. w Poblotz, w Pomeranii Zaodrzańskiej—† 22 października 1807 r. w Dyhernfurt pod Wrocławiem). Kształcił się we Frankfurcie nad Odrą, r. 1761 wstał do służby wojskowej, lecz wkrótce ją opuścił i poswięcił się skarbowości. Już w roku 1762 był radzącą kamery wojennej i ekonomicznej, 1767 r. radzącą tajnym i drugim dyrektorem gabinetu. W r. 1768 poznał go i ocenił Fryderyk W. i zamianował r. 1769 prezydentem rządu w Kliwii, a w 1770 ministrem zarządzającym na Szląsku, gdzie H. położył wielkie zasługi. Fryderyk Wilhelm II nadał mu r. 1786 godność hrabiowską, a w r. 1793 powierzył zarząd nowozagarniętych prowincyj polskich (część późniejszych Prus połudn.), które od r. 1794 — 8 w całości pod jego zarządem, jako „prezydenta”, zostałały. Tutaj H. przez despotyzm biurokratyczny, równie jak przez złą administrację i zmarnowanie dóbr skarbowych, dał powód do wielkiego zgorszenia. Niegodziwą działalność H-a i kancl. Goldbecka, zwłaszcza donacze wyjedniane przez H-a dla urzędników pruskich z dóbr narodowych zagarniętych prowincyj odsłania broszura „Die wahren Jacobiner im preus. Staat”, znana pod nazwą „Das schwarze Buch”, a przypisywana Heldowi (ob.). H., wraz z wielkim kanclerzem Goldbeckiem występuje tu w causej ohydzie zdzierstwa i zuchwalstwa depacego prawa ludności. Rabunkowe gospodarstwo,

na którem oparł się systemat obdarzania zasłużonych urzędników i indywidualów młych dobrami narodowemi polskimi, jaskrawo wybija się z dziennika „Feuer-Brände”, z którego wzięło „Regestr czarny czyli Tabellę czytykich dóbr etc.”, przedrukowaną przez Smoleńskiego przy cennym jego zarysie „Rządy pruskie na ziemiach polskich (1793—1807)” (Warszawa 1885). W samych tylko Prusach południowych H., myśląc o sobie, innym dopomógł do rozszarpania 241 dóbr, wartości 20 mil. talarów. W ciągu czterech lat jego zarządu, 1794—98, powstało w Prusiech południowych aż 52 donataryuszów. — Por. Klewitz „An die polnische Nation. Ueber d. preuss. Verwaltung in d. ehemaligen Süd. u. Neu - Ost. Preussen” (Berlin 1812); Holsche „Geographie u. Statist. v. West - Süd. u. Neu - Ost. Preussen”.

Hoza Franciszek, matematyk czeski (* w r. 1843); jest autorem podręczników matematyki dla szkół realnych czeskich; ogłosił nadto szereg artykułów z dziedziny matematyki i fizyki w „Archivie” Grunerta i w „Časopisie pro pěstování math. a fys.”.

*S. D.*

Hozeasz, ob. Ozeasz.

Hozyusz, Hosz v. Hož (Hosius), herb polski. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, złotem—sześć kul: jedna, dwie, dwie i jedna — wierzchnia błękitna z trzema liliami, reszta czerwone; w lewem, czerwonem, nogawica czy też pończocha srebrna lub złota aż poza kolano widoczna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa rogi: złoty i czerwony. Labry czerwone, podbite złotem. Nadany około 1540 roku bra-

Fig. 75. Hozyusz (herb).

ciom: Janowi z przydomkiem Bezdan (od majątku Bezdany), Stanisławowi, kanonikowi, późniejszemu kardynałowi, i Ulrykowi Hozyuszom, syном Ulryka Hosa, Hosza v. Hoża, horodniczego wileńskiego i myncarza litewskiego, z rodziny mieszczańskiej, pruskiej czy też krakowskiej,

Enc. Pow. Hist.-Zass. 231. T. XXIX.

54

410

Hozyusz, bp Korduby — Hozyusz Stanisław, kardynał.

pochodzącego. Potwierdzenie przywileju szlachectwa dla braci kardynała nastąpiło dnia 10 grudnia 1561 roku. — Żrót dła: „Metryka korona” ks. 93 f. 297; Siebmacher III, 2, 226 i tegoż herbarz mieszczański; „Metryka Litewska” ks. 2, 24 i 33; Jagodziński (sama nogawica w tarczy; zamiast hełmu kapelusz kardynański); Niesiecki (opis herbu niedokładny); Małecki; Bونiecki „Poczet rodów” str. 93. D.

Hozyusz (Osius, ('Osioc), około roku 296, biskup Korduby (Cordova) w Hiszpanii (* między latami 256 a 259, prawdopodobnie w samej Kordubie — † w Sirmium 27 sierpnia 357 r.). Odznaczył się jako obrońca wiary i omal że sam nie padł ofiarą doćczas prześladowania chrześcian za Dyoklecycana. Wyniesiony na stolicę biskupią, tak prędko zjednał sobie sławę wybitnej świętości i rozumu, że na synodzie w Uwirze (Illiberis in provincia Baetica) wśród 19-u biskupów hiszpańskich tam zgromadzonych zajmował drugie miejsce. Było to w latach 305 lub 306. Gdy w 12 lat później wybuchła w Aleksandryi herezy Aryusza, której nie zdołały uśmierzyć nawet dwa synody, przez biskupa Aleksandra w latach 320 i 321 zwołane, wysłał cesarz Konstantyn W. na miejsce sporu biskupa H-a z pismem swojem i poleceniem, aby starał się walkę religijną zażegnać. Nie udało się H-owi pokonać szeroko już rozpowszechnionego aryanizmu; wziął czynny udział w walce z hezyą Sabellianów i za powrotem do Włoch mówił cesarza do zwołania powszechnego soboru do Nicei. Na tym soborze, który przyszedł do skutku w r. 325, prezydował sam H. jako delegat papieża, św. Sylwestra I, nie, jak mylnie niektórzy twierdzili, cesarz Konstantyn. Sobór Nicejski wprawdzie wspaniale zamanifestował i uroczyscie określił dogmat wiary chrześciańskiej, bóstwo Chrystusa Pana, ale przez to nie złamał jeszcze herezyi aryańskiej. Dla pełnego usunięcia błędów i powstałych zamieszek zwołał papież Juliusz I wraz z cesarzami Konstansem i Konstancyuszem wielki synod do Jar dyki (Jerdica, dzisiejsza Sofia) w r. 344, na którym znów przewodniczył biskup H. jako 90-letni blizko starzec. Lecz i ten synod szerzeni się herezy zapobiedł nie zdołał, gdyż aryanizm znalazł potężnego zwolennika w cesarzu Konstancyuszu, który od roku 350 sam państwem Rzymskiem zawładniał. Odtąd po Liberyuszau papieżu i św. Atanazym stał się H. głównym celem pocisków przemożnego aryanizmu. Gdy ani prośby, ani pogrożki nie zdołały złamać H-a, cesarz wygnał go do Sirmium w Pannonii. Tu znęcano się nad stuletnim blizko starcem w przeryżów sposób, nie szczędzono mu nawet więzieńia i bicia. Gdy w r. 357 biskupi aryańsczy zwołali pseudo-synod do Sirmium, na którym i cesarz Konstancyusz był obecnym, wymuszono na sędziwym biskupie podpisanie heretyckiego, podstępnie ułożonego, wyznania wiary. Ten try-

umf aryanów nie trwał jednak długo, gdyż, we-dle świadectwa św. Atanazego i Sozomena, po-znawszy swój błąd, H. podpis swój odwołał i uroczystą klatwą przed śmiercią herezyę obłożył. Z licznych pism H-a nic nie pozostało oprócz odpowiedzi w formie listu na namowy Konstancyusz, i list do własnej siostry o cno-cie dziewictwa, zachowany u S-go Izydora z Sewilli. — Żrót dła: Eusebius „Hist. Const.” Sozomenus „Hist. eccl.”; Athan. „Hist. Arian.”; Baron. „Ann. eccl.”; Hefele „Conc. Gesch.” J. N.

Hozyusz (Hos, Hose, Hosz, Hoż, Hosius, Hossius, Osius) Stanisław, kardynał, ¥ursz-ę - biskup warmiński. Jeden z najwybitniejszych dostojników Kościoła polskiego w ogólności, a bezprzecznie najznakomitszy biskup nasz w w. XVI (* dnia 5-go maja r. 1504 w Krakowie, jako syn majątnych rodziców, Ulryka i Anny); dziad jego, Jan, miał — jakoby — przywědro-wać do Polski z Pforzheim w margrabstwie ba-deńskiem (por. Reszka „Vita Hos.” 1. 1). Ponie-waż Ulryk wkróte po narodzeniu się Stanisła-wa przeniósł się do Wilna w charakterze za-zrądzcy mennicy i horodniczego wileńskie-go, przeto pierwsze lata młodości przyszłego kardynała upłynęły mu w tej stolici Litwy, gdzie też i niższe nauki odbył pod kierunkiem oo. do-minikanów. Pobożny i cnotliwy młodzieniec no-sił się początkowo z zamiarem przywdziania sukni św. Dominika. Stanęły mu w przeszko-dzie: wola ojca i nazbyt słabe zdrowie. Dlatego już w r. 1519 powraca do Krakowa celem dalszych studyów i tutaj zaszczycony zostaje d. 18 grudnia 1520 stopniem bakałarza na univer-sytecie Jagiellońskim (Muczkowski „Statuta nec non liber promot. univ. cracov.” p. 171). Wkrót-ce potem dostał się na dwór biskupa krakowskiego, Jana Konarskiego, jako pedagóg jego wnuków, a w r. 1525 na dwór jego następcy, Piotra Tomickiego, u którego pełnił obowiązki sekretarza i znowu nauczyciela domowego jego bratanka. Za poradą i wsparciem tego święto-bliwego prałata podażył w parę lat później za granicę, by wzorem ówczesnej młodzieży dokoń-czyć chlubnie rozpoczętych nauk. Kształcił się częścią w Padwie, częścią w Bolonii pod naj-znakomitszymi uczonymi, za jakich podówezas uchodzili Łazarz Bonamico, Hußon Buoncompagni (późniejszy Grzegorz XIII) i inni. W obecności Grzegorza promowowanym został H. w Bolonii d. 8 czerwca 1534 na stopień doktora praw oboj-ga. Zamierzał udać się jeszcze do sławnego humanisty Erazma z Rotterdamu, ale dla braku środków musiał zaniechać tego planu i w tym samym jeszcze roku powrócił do kraju. Biskup Tomicki, stojący na czele kancelaryi królewskiej, zaraz ofiarował mu w niej posadę. Odtąd postępuje H. szybkim krokiem w dostojeństwach świeckich i kościelnych, z urzędu sekretarza na regencyę kancelaryi, z probostwa w Wieluniu, Wiślicy, Gołebiu i Radłowie na ka-

412

Hozyusz Stanisław, kardynał.

tówki brakło, srebra stołowe szły na zaspokoje-
nie niedostatku, tak dalece, że ledwie nie był
zmuszonym opućić święte miasto dla braku
środków utrzymania (Reszka „Vita”). Jedynie tyl-
ko pomoc kolegów zapobiegła tej ostateczności.
Do dziś dnia szpital dla polskich pielgrzymów
wraz z przynależnym doń kościołem św. Stani-
sława świadkami są hozyuszowskiej dobroczyn-
ności. Nie mniejszą, a może większą jeszcze,
działalność około dobra bliźnich rozwijał H.
w obrębie swej dycezyi. Osobiście dokonywał
wizyt kanonicznych, własnoręcznie udzielał św.
sakramentów bierzmowania i kapłaństwa i t. d.
Starał się usilnie o podniesienie szkół i w tym
celu pierwszy z biskupów w Polsce{sprawiedli
do siebie jezuitów w r. 1565, którym ufundo-
wał kollegium i oddał w zarząd seminaryum
dyecezyalne w Brunsberdze (Załęski „Jezuici
w Polsce” I, cz. 1). Sądownictwo warmińskie
gemu zawdzięczało rozwój swój i skuteczność:
czuwał bowiem bezustannie nad tem, by sprawy
załatwiano jaknajszybciej i bez wszelkiego wzglę-
du na osoby. Nawet handel i przemysł krajo-
wy doznawały ojcowskiej jego opieki, zwłaszcza
wskutek zmiejszenia danin i opłat, w których
nakładaniu tak był ogłnym, iż zamiast 40 000
złp. zaledwie liczył 20 000 złp. rozcznego dochu-
du z dóbr książęcych i biskupich. Zasadą bo-
wiem H-a było: „Wolno nam strzydz trzodkę na-
szą, ale nie łupić; odemnie zwyczaj ten się nie
począł, nie chce też, aby się skończył na mnie”
H. uczestniczył we wszystkich ważniejszych
obradach kościelnych i politycznych: w Piotrk-
we na synodzie z r. 1551 i sejmie r. 1565,
w Parczewie na sejmie z r. 1564, w Lublinie
r. 1569 i t. d. Głównem polem działalności H-a
jest walka z nowatorstwem i reformacyą. Już jako
akademik krakowski wystąpił w r. 1520 z sze-
regiem udatnych wierszy łacińskich, z których
wiele wymierzonych jest wprost przeciwko wiel-
kim reformatorom: Lutrowi, Melanchtonowi i in-
nym. Zostawszy kapłanem, ponieważ dla sła-
bego zdrowia nie mógł sam wygłaszać kazań
osobiście, pisywał je w językach: łacińskim,
niemieckim lub polskim, dla swoich znajomych,
pomiędzy innymi dla biskupa Maciejowskiego,
którzy wielce skutecznie posługiwały się niemi,
zwłaszcza o ile dotykały artykułów wiary i prawd
zagrożonych przez niedowiarstwo (Reszka „Vita H.
l. s.”). Jako biskup, chełmiński naprzód, a później
warmiński, w żadnym liście pasterskim nie po-
minał sposobności, aby przestrzedz owieczki
swoje przed szerzącemi się nowinkami. W dys-
putach religijnych w Toruniu i gdzieindziej,
na sejmach pruskich w Malborgu, Elblągu, Gru-
dziądzu—wszędź zastawiał się z całą energią
i siłą, owszem nieraz nawet z narażeniem życia,
za prawdę katolicką. Tożsamo stanowisko zają
i w zamieszkach religijnych, wybuchłych w Pol-
scie po śmierci Zygmunta I, zwłaszcza wobec
wyraźnych dżeń prymasa Uchańskiego i innych

mniej gorliwych biskupów do utworzenia Kościo-
ła narodowego. Z tych powodów słusznie u-
ważany był i jest dotąd za twórcę i głowę
wielkiej reakcyi katolickiej w Polsce, następują po
umysłowym przewrocie XVI w. W takim charakte-
rze wystąpił też H. na synodzie piotrkowskim
r. 1551 z samodzielnie obmyślanem „Wyznaniem
wiary”, które zadało cios stanowczy wszelkim
antirzymskim aspiracyom episkopatu polskiego,
a które wszyscy obecni jednogłośnie zaprzysię-
gli i jako treściwy wyraz religijnych przekonań
szczerze katolickiej części narodu publicznie
ogłosić polecili. H. na podstawie tego krótkie-
go wyznania opracował obszerne dzieło, p. t.
„Confessio fidei catholicae christianae”, którego
ostatnia część pojawiła się w druku po raz pierw-
szy dopiero w r. 1557. Dzieło to H-a posłużyło
za podkład późniejszym, pomnikowym pracom Bł.
P. Kanizyusza i twórców sławnego Katechizmu
Rzyszkiego. „Confessio” miała jeszcze za życia
kardynała 30 wydań, jako też tłomaczeń na wszyst-
kie prawie języki europejskie, a nawet język
arabski. Równocześnie niemal z tym pozytyw-
nym wykładem wiary i później, w drugim okre-
sie swych rządów warmińskich, ogłosił H. cały
szereg dzieł i rozpraw o charakterze więcej po-
lemicznym, w których rozstrzygła i od zarzutów
uwalnia kwestye najbardziej sporne pomiędzy
katolikami a reformatorami. Gdy Paweł Verger
Zygmuntowi Augustowi zaofiarował dzieło Jana
Bressa „Confessio Wirtembergica”, H. w r. 1557
w dziele „Verae christianae catholicaeque doctri-
nae solida propugnatio”, czyli krócej: „Confuta-
tio prolegomenon Brentii”, rozwiały z nieby-
wałą do owego czasu dokładnością naukę kato-
licką o źródłach objawienia: Piśmie św., poda
niu i powadę nauczycielskiej Kościoła. Nastą-
piły inne rozprawy, t. j. Dyalog o używaniu
kielicha przy kommunii św. świeckich, o żeń-
stwie księży i o liturgii w języku narodowym
(1558); rozprawy: „De expresso verbo Dei”
(1558), „Iudicium & censura de adoranda Trini-
tate” (1564), „De oppresso verbo Dei” (1559),
artystku polemiczny przeciw Stanisławowi Orze-
chowskiemu „De loco & authoritate Romani Pon-
tificis” (1566); „Palinodia seu Recantationes Qua-
drantini” (1567) i t. d. Te właśnie dzieła głów-
nie wysłużyły H-owi wśród katolików miano:
„Filaru kościoła”, „Drugiego Augustyna”, „Śmier-
ci Lutra”, „Młota kacerzy” — a u przeciwników
„bożka papieżników” i t. p. Zresztą sami re-
formatorowie chętnie uznawali jego niezwykły
talent pisarski i naukowy. Miał się przecież
Melanchton o nim wyrazić: „Si papista non esset,
primus omnium doctorum hoc saeculo esset”,
w Polsce zaś niektóre sekty, jak Tryunitaryanów
i Sakramentarzy, dobrowolnie obierały go sobie
na rozjemcę w zdaniach, które ich między sobą
dzieliły (Reszka „Vita” t. II; Załęski „Jezuici
w Polsce” t. I cz. 1). Jako prezydujący na so-
borze Trydenckim H. przemawiał, dowodził, dy-