750

Ile-de-France. Ile-de-France.

kumentach już w 766 r. należał z początku do baronów i hrabiów, w r. 1424 przyłączył się do związku Gryzonów; w roku 1526 odbyła się tu dysputa, wskutek której została zaprowadzona wolność wyznań w Graubünden. W. N.

Ilargus, nazwa łacińska rz. Iler w Szwabii.

Ilberg Jan, filolog klasyczny, ur. 10 lipca 1860 w Magdeburgu, studjował filologię starožytną w Uniwersytetach w Lipsku, w Bonn i w Berlinie: w 1885-1886 odbył podróż naukową do Włoch, Grecji i Paryża, gdzie między innymi odbył krytycznie rękopisy Hippokratesa. W r. 1884-87 był starszym nauczycielem gimnazjum w Dreznie, a następnie przeszedł na takież stanowisko do gimnazjum król. w Lipsku. Od r. 1898 jest wydawcą czasopisma „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, Geschichten und deutsche Litteratur”. Ogłosił głównie wyniki prac swoich nad pismami Hippokratesa, a mianowicie „Studia pseudhippocratea” (Lipsk 1883, str. 66); „Das Hippocrates-Glossar des Crotianos und seine ursprüngliche Gestalt” (t-że 1893); „Prolegomena critica in Hippocratis ope-rom recensionem novam” (tamże 1894); nadto: „Die Sphinx in der griechischen Kunst und Sa-ge” (Lipsk 1896). A. A. K.

Ilbesan, miasto w Turcyi, ob. Elbasan.

Il-Bouchard, miasteczko w departamencie francuskiem Indre-et-Loire, o 17 klm. na wschód Chinon nad Vienną, lewym dopływem Loary. Miasto składa się z dwóch części, rozzielonych Vienną: Saint Gilles po prawej i Saint Maurice po lewej, oba ze staremi kościołami z Wieków Średnich. Między niemi, na rzece, znajduje się wyspa, która dała miastu nazwę i na której pe-wien rycerz, Bouchard, założył w XI stuleciu warownię. W. N.

Ilchester lub Ivelchester, wieś w angielskiem hrabstwie Somerset, o 27 klm. na południo-wschód od Bridgewater, nad Yeo albo Ivel, prawym dopływem Parretu, który uchodzi do kanału Brystolskiego. Bretonowie nazywali tę wieś Pont-IVel-Coet, za czasów rzymskich była to główną stacya na drodze, zwanej obecnie Fosseway. Szczątki klasztoru, z którym urodził się, czy też wychował, siyny Roger Bacon, zmarły w r. 1294. W. N.

de Ilcus (-sz, -cussia) Joannes, ob. z Olkusza Jan.

Ildefons św., arcybiskup toledański (* 607-† 667 roku). Kształcony początkowo przez stryja swego, arcybiskupa toledańskiego, św. Eugeniusza, później przez św. Izydora, osiągnął prócz świętości życia wysoki stopień nauki. Z klasztoru Ayli, na przedmieściu Toleda, którego był opatem, wyniesiony został na stolicę arcybiskupią i zasiadał na niej lat 9.—Biografię Ildefonsa skreślił następca jego, arcybiskup Julian. Wylicza w niej wiele dzieł napisanych przez św. I-a. Z nich zachowane są: 1) „Liber de illibata Virginitate B. Virginis contra infideles”; 2)

„Libri duo adnotationum de cognitione baptismi et de itinere deserti, quo pergitur per baptismum”; 3) „Libellus de viris illustribus”; 4) Dwa listy do Kwiryncyusza, biskup Barcelony. Pistoła te znajdują się w Patrologii Migne'a (tom 96) i w „Ss. Patrum toletanorum quotquot extant opera”, wyd. Franc. de Lorenzana (Madryt 1782). Żywot św. I-a u Bollandystów. S. Pł.

Ildefonsyt, jeden z licznych synonimów minerału kolumbitu czyli niobitu FeNb₂O₆, tworzącego czarne kryształty klasy bipiramidy rombowej. Przypominają one wolframit, do którego są podobne z rozwartości kątów. Twardość 6, ciężar właściwy 5.4 do 6.4. Łupliwość równoległa do płaszczyzny poprzecznej. Minerał ten statecznie zawiera domieszkę izomorfową tantalanu żelazawego FeTa₂O₆; zawartość tego związku, występującego też samoistnie jako minerał tantalit, bywa często dość znaczną, dwa zatem te minerały stanowią szereg mieszanin przejściowych, stąd więc odróżnienie ich jest bardzo trudne. Nietopliwy, rozkłada się w kwaśnym siarkanie potasowym. Osadzony w granicie koło Bodenmais, Zwiesel, Tirschenreuth w Bawaryi, koło Chanteloube we Francyi, Tannuela w Finlandyi, koło Miaska w górach Ilmeńskich, Haddam w Connecticut, Pikes Peak w Colorado, w kopalni Etta w Dakocie; zawiera go też kryolit koło Evigtoku w Grenlandyi. Z. w.

Ile-Barbe (Insula Barbara), wyspa na rzece Saonie, w departamencie Rodanu, była zamieszkaną od pierwszych czasów chrześciaństwa przez mnichów, zachowała też dotąd ciekawe szczątki budowli z Wieków Średnich, mianowicie: zwaliska klasztoru z napisami, z których jeden jest rzymski; resztki kościołów z IX stulecia; kapię Notre Dame de Grâce z XII stulecia; zamek z XV stulecia, zajęty dotąd przez mały garnizon i t. d. W. N.

Ileburgum, nazwa średniowieczna łacińska m. Eulenburg w krajach Saskich.

Ileccy kozacy, ob. Uralscy kozacy.

Ilecka warownia (Ileckaja Zaszczyta), miasto gubernii Orenburskiej, w pobliżu rzeki Ileku (lewy dopływ Uralu), 11 802 mieszkańców (1897). Szkoła górnicza i zarząd pobliskich kopalń soli. Nazwa tego miasta „obrona Ilecka” pochodzi stąd, że tutaj w r. 1754 kozacy wznięli warownię dla obrony od najle Kürgizów; warownia została zbudowana na wzgórzu gipsowem. Tutejsze kopalnie soli są najbogatsze w Rossyi; już w r. 1769 były one badane przez Pallasa, w 1850, przez Murchisona, w r. 1887 dostarczyły 2 miliony pudów kopaliny. W. N.

Ilecki Grodek albo Ileck, dawniej Ileckaja Stanica, miasto w obwodzie Uralskim, przy uściu Ileku do Uralu, 7 277 m-ców (1897); fabyryki łoju i garbarnie. W. N.

Ile-de-France, prowincya Francyi, ob. Isle de France.

Ilford — Ilgen Karol Dawid.

153

rza, w ujścia do malowniczej doliny Bahrethal. Gimnazyum, niegdyś słynna szkoła za czasów Reformacyi, papiernie i fabryki wyrobów drzewnych (posadzek, beczek), browar, młyn do mielenia mąki gipsowej. Niedaleko (4 klm.) wznoси się Hohenstein, największe zwaliska zamku na Harzu. W. N.

Ilford (Great), miasteczko w angielskiem hrabstwie Essex, stanowi wraz z sąsiednią wsi Little Ilford jakby przedmieście Londynu; posiada szpital założony przez Henryka II. W. N.

Ilfov albo Ilfovulu, okrąg w Rumunii, życzny, obfitujący w jeziora rybne, dobrze nawodniony, ciągnący się wzdłuż Dunaju na długości około 60 klm.; przepływające go rzeki zdążają do Dunaju w kierunku południowo - wschodnim; miasto główne Bukareszt, stolica Rumunii. W. N.

Ilfracombe, miasto w Anglii południowo - zachodnie, w hrabstwie Devon, o 14 klm. na północo - północo - wschód od Bernstaple, nad kanalem Brystolskim, u stóp stromego brzegowiska, wznoszącego się ku wyżynie Exmoor. Kapiele morskie, zawdzięczające swe znaczenie łagodności klimatu i pięknemu widokowi, jaki się roztacza ze wzgórz okolicznych. Około 8000 mieszkańców. W. N.

Ilg Jan Jerzy (* r. 1771 w Hütteldorfie [Austrya dolna] — † d. 22 lutego r. 1836), lekarz, zasłużony jako anatom. Od r. 1788 do 1804 służył w wojsku astryackiem i doszedł do stopnia starszego lekarza polnego (Oberfeldarzt), poczem, zostawszy prosektorem w c. k. Akademii Józefińskiej, wykładał anatomię kształcącym się tamże chirurgom wojskowym. Osiągąwszy w r. 1807 dyplom doktorski, w następnym został docentem w Akademii wymienionej; w r. 1809 objął obowiązki prosektora i docenta w Praźde, gdzie po roku otrzymał katedrę zwyczajną anatomii opisowej i zajmował ją do r. 1835. I. był profesorem słusznie cenionym, a jako anatom bardzo biegły zasłużył się osobliwie, sporządząc licze okazy anatomiczne, zdobiące dotąd zbiory wiedeńskie i praskie; również za zasługę policzyć mu trzeba przekształcenie zakładu anatomicznego w Praźde, dokonane podług wskazówek jego. Z prac I-a za najcenniejszą uchodźi „Einige anatomische Beobachtungen, enthaltend eine Berichtigung der zeitherigen Lehre vom Bau der Schnecke des menschlichen Gehörorgans etc.” (Praga 1821, z 3 tabl.), obok niej wymienić można jeszcze: „Grundlinien der Zergliederungskunde des Menschenkörpers etc.” (tamże 1810, 2 t.) i „Anatomische Monographie der Sehnenrollen etc.” (tamże 1823, z 5 tabl.). — Por. v. Wurtzbach „Biograph. Lex. des Kaiserthums Oesterreich” (T. X str. 139). Spis wszystkich prac I-a podaje Callisen w „Med. Schriftsteller - Lex.” (T. IX str. 447 i T. XXIX str. 153). Dr J. P.

Ilg Albert, współczesny historyk sztuki (* 1847 w Wiedniu). Pracował w Wiedniu, przy

tamtejszem Muzeum astryackiem sztuki i przemysłu, którego-to muzeum kustoszem został w r. 1873. Od 1871 był współpracownikiem specyального czasopisma „Quellenschriften für Kunstgeschichte”, wydawanego przez Eiselbergera, a po jego śmierci sam został wydawcą tego organu. W r. 1873 mianowany docentem historyi sztuki, w 1876 przewodniczącym, a następnie 1878 dyrektorem drugiej grupy zbiorów przedmiotów z dziedziny historyi sztuki domu cesarskiego. I. jest autorem wielu rozpraw z zakresu historyi sztuki, rozproszonych w pismach specyalnych, a także następujących prac oddzielnie wydanych: „Über den kunsthistorischen Werth des Hypenrotomachia Poliphili” (Wiedeń 1872); „Die Industrie” (współnie z Lobmeyrem i Boehem, Sztutgard 1874); „Die kunstgewerblichen Fachschulen des k. - k. Handelsministeriums” (Wiedeń 1876); „Ornamente für Architektur und Kunstindustrie” (tamże 1876); „Geschichte u. Terminologie d. alten Spitzen” (Wiedeń 1876); „Wiener Schmiedewerk des 18 Jahrh.” (Drezno 1878 i d., opracowane wspólnie z Kábdebo); „Wappen der österreichischer Herrscherhauses” (1879); „Zeitstimmen über Kunst und Künstler der Vergangenheit” (1881); „Album österreichischer Bildhauerarbeiter des 18 Jahrhunderts” (Drezno 1878-83); „Allegorien und Embleme” (1882); „Messerschmidts Leben u. Werke” (Praga 1885), i wreszcie „Kunsthistorische Charakterbilder aus Österreich - Ungarn” (tamże 1893). s. s.

Ilgen Henryk Rüdiger von, minister pruski (* ok. 1650 w Minden—† 1728 w Berlinc]; w 1679 został radząc regency w Minden; należał potem do poselstwa, które układało się o pokój w St-Germain; od 1699 był członkiem rady tajnej. Pracował głównie w wydziale spraw zagranicznym i brał żywy udział w pertraktacyjach o przyznanie elektorowi brandenburskiemu korony królewskiej. W 1706 mianowano go prezesem regency w Minden. Po dymissyi Wartenberga (1711) I. kierował sam catą polityką zagraniczną tak zręcznie i ostrożnie, że Fryderyk Wilhelm I nievilnessał się prawa wcale do tego wydziału. I. potrafił mianowicie uwolnić Prusy od wszelkich uciążliwych zobowiązań względem innych państw i unikać zawikłań, któreby mogły do wojny doprowadzić.

Ilgen Karol Dawid, filolog klasyczny i wybitny pedagog, ur. 26 lutego 1763 w Sehna pod Eckartsbergą, w pruskiej prowincji Saskiej, um. 17 września. 1834 w Berlinie; wykształcenie gimnazjalne otrzymał w Naumburgu; następnie od 1783 studjował teologję i filologję klasyczną i wschodnią w Lipsku. W r. 1789 został rektoratem miejskiej w Naumburgu, w 1794 profesorem zwyczajnym języków wschodnich w Jenie, 1802 rektorem szkoły państwowej w Pforta i tu rozwinął swoją działalność jako utalentowany pedagog i surowy reformator rozluźnionej karności szkolnej. W 1831 wyszedł

Ilhavo — Iliczucaj.

755

syi.—Por. tabl. gen. do artyk. Dżengishan; „His-
story of the Mongols. Part. III The Mongols of
Persia” (Londyn 1888); V. Hammer „Geschich-
te der Ilkhane das ist der Mongolen in Persien”
(1843, 2 vol.). J. B.

Ilhavo, miasto w portugalskiej prowincyi
Beira, o 4 klm. na południo-południo-zachód od
Aveiro, na południowem wybrzeżu wielkiej la-
guny, którą odlewa tutaj Atlantyk; ryboczowstwo,
warzelnie soli. O 3 klm. na południe od mia-
sta wielka fabryka szkła i porcelany, Vista-Ale-
gre. Ludność (około 8 000) pochodzi w części od
rybaków hollenderskich. W. N.

Ilhéos lub Sao-Jorge-dos-Ilhéos, mia-
steczko nadmorskie w Brazylii wschodniej, o 220
klm. na południo-południo-zachód od Bahii, na
małym półwyspie pomiędzy Atlantykium i szero-
kiem uściem rzeki Rio-Cachoeira lub zatoką dos
Ilhéos, nazwa pochodząca stąd, iż w zatoce tej
znajduje się cztery drobne wysepi. Port ten
założony w r. 1530 wywoził przez długi czas
drzewo, spławiane rzeką Cachoeira, następnie
rozwinął się tu przemysł fabryczny, mianowicie
powstały fabryki fajansu, młyny dla mielenia
manioku, cukrownie i dystylarnie; przez skana-
lizowanie rzeki Cachoeira zużytkowano jej wody
jako motor. W. N.

Ili, rzeka w Azyi, dopływ Bałkaszu, obacz
Dżungarya.

Ili, prowincya chińska, ob. Dżungarya.

Iliá, miasteczko skarbowe, w gubernii Wileń-
skiej, powiecie Wilejskim, nad rzeką tegoż
nazwiska położone, ma około 1 000 mieszkań-
ców, cerkiew, synagogę i szkołę; dawniej był
też kościół katolicki z r. 1734, obecnie parafia
weielona do olkowickiej. Dobra I. niegdyś były
hrabstwem i należały do Radziwiłłów, potem do
Sołohubów, którzy pisali się hrabiами na Ilii,
następnie do generała Sołtyka, który w r. 1804
sprzedał je generałowi Zdziechowskiemu, a ten
w r. 1806 Józefowi i Karolincie z hrabiów Brzo-
stowskich Wołodkowiczom. Sołohubowie utrzy-
mywali tu bardzo czynną hutę szklaną. R.

Iliá (po grecku Ἰλάξ, według pierwotnej mi-
tycznej opowieści, dochowanej u najstarszych
rzymskich poetów, córka Eneasza, z bożka Mar-
sa, rodząca bliźnęta Romulusa i Romusa; według
późniejszej, ogólnie przyjętej legendy, zwyczaj-
nie wtedy Reą (Rheą) Silvią zwana, córka
albańskiego króla Numitora, wywodzącego ród
swój od Eneasza, którą stryj Amulius (ob.)
zmusił do przyjęcia godności Westalki, aby nie
porodziła dzieci, mogących posiąć tron jego.
Wszakże Mars spłodził z nią dwóch synów: Ro-
mulusa i Remusa. Za karę wtrącił ją Amulius
do wizienia i zamordował, albo też, według in-
nej wersyi, uwolnili ją z wizienia synowie, strą-
ciwczy Amuliusa z tronu. Inne znowu źródła
podają, że gdy porodziła bliźnęta, wrzucono ją
do Tybru, Anio zaś albo Tiberinus, opiekuńcy

božek rzeki, miał ją wyratować i pojąć w mał-
żeństwo, skoro pomiędzy boginie policzoną zo-
stała. — Porów. Liv. 1, 3; Ovid. Fast. 2, 598
i nast.; 3, 1 i nast.; Hor. Carm. 1, 2, 17
i nast., z objaśnieniami Porfyriań; Dion. Halic.
1, 10; 73. S. Drz.

Iliada: 1) (po grecku Ἰλάξ domyśl. πολίσιας,
po λίacinie Ilias), tytuł jednej z dwóch nieśmiertelnych epopei Homera (ob.). Łacińskie wyrażenie przysłowione: Ilias malorum oznacza pie-
nia żałośne nad długim szeregiem klęsk i nie-
szczęść, jakie śmiertelnych spotykają; użył go
pierwszy Plautus w „Miles gloriosus” (7, 43),
cytuje zaś je Cyceron w liście, napisanym do
przyjaciela, Attyka (8, 11). Inne wyrażenie: Ilias
post Homerum (= Iliada po Homerze) służy za
wyrażenie rzeczy całkiem zbytecznej. — 2) per-
sonifikacja poematu homerowego, przedstawiona
razem z Odysseą obok Homera na sławnej pia-
skorzeźbie, zwanej Apoteozą Homera. — 3)
Ilias (=Ilijska), przydomek bogini Ateny, czczo-
nej w mieście Ilion (ob.), dochowany na mo-
netach ilijskich, które na jednej stronie wyobraz-
ają posąg bogini, na drugiej zaś noszą inskryp-
cy: ΑΘΗΝΑΣ ΙΛΙΑΔΟΣ. S. Drz.

Ilič Łukasz, pisarz chorwacki (* 1817 r.
w Orjewcu w Slawonii), znany pod pseudonimem
Slavoljub Slavončević; studyował teologię
w Zagrzebiu; był naprzód proboszczem wejśkim,
potem kapelanem wojskowym, wILIUCU kateche-
tą w szkole kadetów w Panczowie. Wydał zbiór
cenny narodowych pieśni słowackich („Slavonske
varoške pjesme” Zagrzeb 1844), oprócz tego zaś
„Narodní slavonsky običaji” (tamże 1846); „Ba-
ron Franjo Trenk i slavonski panduri” (tamże
1845) i „Historische Skizze der k. k. Militär-
Communität Pančova” (Panczowa 1855). *

Ilič Dragutin, spółcęszny poeta południo-
wo-słowiański, spółpracownik główniejszych cza-
sopism serbskich i chorwackich, znany głównie
jako autor powiastek p. t. „Svetle slike”, prz-
łożonych na język czeski pod tytułem „Světlé
obrazky”. *

Ilicineae lub Aquifoliaceae, Ilwowate, rodzina
podgromady Koronokwiatowych (Corolliflorae),
obejmuje oprócz Ostrokrzewu (Ilex) tylko dwa
jeszcze gatunki. Są to rośliny krzewiaste lub
drzewiaste z trwale-zielonemi, skórzastemi liść-
mi, przeważnie dwupłciowemi kwiatami i załaź-
nią wielokomorową. Owocem jest jagoda, za-
wierająca 4—5 jednonasiennych pestek. z. z.

Ilicz, rzeka w Rossyi północnej, prawy do-
pływ Peczory, bierze początek w Uralu pół-
nocnym, płynie z początku na południe w wą-
wozie między właściwym Uralem i równoległe-
mi do niego przedgórzami, następnie przedostaje
się wyłomem ku zachodowi i uchodzi do Peczo-
ry z prawej strony pod Ust'-Iliczem. Długość
jej biegu wynosi 350 klm. W. N.

Iliczucaj, minister Dżengis-hana (ob.):
Znajdował się w Pekinie w czasie zdobycia mia-

Iliński hr. Jan Stanisław — Ilion.

757

spektorem kawaleryi wojsk koronnych. Po trzecim rozbiorze przyjął poddaństwo rossyjskie, poczem obrany marszałkiem gubernialnym wołynskim, wkrótce (30 października 1796) został przez Katarzynę II mianowany kamerherem i radzętajnym i powołany do Petersburga. Odtąd z urzędu swego często przebywał w Gatzcynie przy cesarzewiczu Pawle i pewnego razu w nagłej potrzebie dostarczył wielkiemu księciu milion złotych. Po śmierci Katarzyny II (17 listopada 1796) I. jeden z pierwszych powitał następcę tronu jako cesarza, poczem prosił go o uwolnienie z więzienia Tadeusza Kościuszki, Ignacego Potockiego i Juliana Niemcewicza. W następnym roku (18 października 1797) został mianowany senatorem i zarazem otrzymał starostwo Ulaznowskie na Podolu. W r. 1800 z polecenia cesarza odbył pierwszą rewizyę gubernij zachodnich, w r. 1807 drugą. Delegowany był wtedy do zbadania ówczesnej procedury sądowej i urządzeń tamtejszych, i na zasadzie jego opinii i za jego wpływem pozostały one nadal zachowane. W 1812 r. został członkiem petersburgskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1830 podał się do dymissyi wskutek nadwąłonego zdrania i podeszłego wieku. I. kosztem 150 000 rubli ówczesnych utworzył (1805) w dobrach swych w Romanowie pierwszy instytut dla głuchoniemych. Jako gorliwy katolik, zostawił do Familii swych przekonań w liście (4 marca 1816) do Aleksandra I, w którym powstawał przeciwko planom metropolity Siestrzeńcewicza, utworzenia patryarchatu katolickiego w Rossyi, niezależnego od Rzymu.
J. B.

### Iliński hr. Jan Stanisław, zwykle zwany Januszem (* 1795 r. w Romanowie—† 23 grudnia 1860 r. w Brodach), wielki lubownik muzyki i kompozytor, uczeń Kauera, Salieriego i podobno Beethovena w Wiedniu. Wstępując w ślady swego ojca, Józefa Augusta, generała kawaleryi, wydawał miliony na utrzymanie teatru w swej rezydencyi, w Romanowie, w którym wykonywano opery włoskie, komedye francuskie, i nawet balety. Pierwszą sopranistką była Romani, mezzosopranistką Manlowanski, tenorzystą i basistą bracia Zamboni; orkiestrą kierował Dobrzyński, ojciec Ignacego Feliksa, znnego kompozytora. Prócz chóru wytworzonego z Polaków, dyrektora orkiestry i fagocisty Sąleckiego, cały personel opery, komedyi, baletu i orkiestry składał się wyłącznie z Włochów, Francuzów i Niemców. Że zaś przytem repertuar wypełniały utwory wyłącznie cudzoziemskie, miliony więc wydane na teatr Romanowski żadnego pożytku nie przyniosły sztuce ojczystej. I. napisał: mszę na chórę, głosy solowe i orkiestre, wykonaną w Wiedniu 1826 r.; „Requiem” H. mol na cztery głosy z towarzyszeniem orkiestry; „Stabat Mater”, „De profundis”, „Miserere”, „Te Deum”—wszystko na chórę, sola i orkiestrę; osiem kwartetów, uwertury do dramatu

Huvalda „Leuchtthurm”, do szyllerowskiej „Maryi Stuart” i do „Romea i Julii” Szekspira; dwa koncerty fortepianowe, symfonią F. dur, dzie sięć zeszytów pieśni francuskich, parę włoskich i niemieckich, marszów na orkiestrę, rondo na skrzypce i t. d. Prócz tego wydał zbiory poezji francuskich: „Les rêves de l’âme” i „Les brises d’automne”, oraz powieści, również francuskie, „Elmire” i „Le solitaire de Kolonna”. Po dwudziestu kilku latach nieoględnej i bezczelowej gospodarki w Romanowie I. był zmuszony zamknąć teatr i usunąć się z widowni publicznej.
A. Pol.

### Ilińskich hrabiów herb.
Na tarczy pięcio-dzielnej w polu I, złotem—mitra książęca; w II, błękitnem-srebrna kotwica, uchem na dół, w kształcie litery T; w III, błękitnem—orzeł srebrny ukoronowany; w IV, złotem—na zielonej murawie

Fig. 160. Ilińskich hr. herb.

brama zamknięta, srebrna; w V, czerwonem—strzała srebrna bez opierzenia, żeleźcem do góry, dwa razy przekrzyżowana. Nad koroną hrabiowską, w hełmie ukoronowanym, pół czerwonego liisa. Labry czerwone, podbite srebrem. Odmiana herbu Lis, nadana wraz z tytułem hrabiowskim 2 czerwca 1779 r. w Galicyi Józefowi Augustowi Ilińskiemu, starość żytomierskiemu, a potwierdzona potomkom jego w państwie Rosyjskiem 7 czerwca 1850 r. — Żródła: Kosiński I, 178; Borkowski „Monografie rodzin utytułowanych”; Ostrowski.
D.

### Ilion
 po grecku τὸ ἱατον, ἥ ἱατος, po łacinie Ilium, Ilion, rzadziej Ilios), zwane w źródłach starożytnych czasem także Troją (po grecku Τροῖη; por. Homera Iliadę, Odysseę, Wergiliusza Eneidę, Strabona Melę 4, 18, 3, Pliniusza „Nat. Hist.” 5, 30, 33), miasto starożytne, u stóp gór Idajskich (Homer II. 20, 216 i nast.) wśród równiny leżące, na pagórze

758

Ilione — Ilionśka tablica.

pomiędzy rzekami Simoeis i Skamandros, około 80 stadyów od wybrzeża Hellespontu oddalone; zamek warowny, pobudowany w południowo-wschodniej części miasta, zwał się Pergamon, Pergamum (po grecku τῷ Πέργαμον, τὰ Ἀργαμα, ἡ Πέργαμος); tutaj stała też oprócz innych świątynia Pallady Ateny, jako też pałace: Pryma, Hektora, Parysa (Homer II. 6, 88; 317; 512; 5, 447). Według mitycznej opowieści jest miasto owo wraz z całą okolicą widownią sławnej Wojny Trojańskiej: zburzyli zaś je w r. 1184 przed Chr. sprzymierzeni Grecy. Zasługą to najnowszych czasów, a szczególnie Henryka Schliemanna, że w głównych zarysach odkryto homerowe II., a przynajmniej to miejsce, które odwiedzna tradycya osnuła przepięknym czarem najbarwniejszych opowieści o wojnie Trojańskiej. Równocześnie dowiódł też Schliemann, że rowowe miejsce owo znajdowało się, nie, jak to przez długie wieki wierzono, w dzisiejszej wiosce Bunarbaszi, lecz na pagórku Hissarliku, i stwierdził w odkopowiskach, z niesłychanym mozołem na światło dzienne wydobytych, że dziewięciu pokładom, grubym warstwom, ponad sobą się piętrzącym, odpowiada równa ilość osad ludzkich, założonych na owym pagórze. Najwyższy otół pokład, dziewiąty, wykazuje obsszerne gruzy świątyń, ołtarzy, portyków, tea-trów, pochodzące z czasów cesarstwa rzymskiego. Z licznych inskrypcyj na tablicach marmurowych wywodzić należy fakt niezbity, że pokład ten stanowił Akropolę rzymskiego I-nu. Z innych znowu źródeł wiemy, że Cezar rozprzestrzenił obwód całego miasta, zwolnił je od wszelkich podatków rządowych i zamierzał nawet, podobnie jak później Konstantyn Wielki, przenieść tu stolicę państwa Rzymskiego (Strab. 1, 593 i nast.; 601 i nast.; Suet. Caes. 79; Hor. Carm. 3, 3, 7 ze scholiami); wiemy także, że rzymscy cesarze, wywodząc początek rodu swego od Eneasza, uważali wdzięcznym sercem I. jako dziedziczną swą metropolę. Pokładę ósmy i siódmy pochodzą z czasów greckich i wy-kazują ruiny zwyczajnych domostw, jakie w star-szych i późniejszych czasach obok świątyni Ateny Ilijskiej pobudowano. Tutaj składał ofiary Kserkses, zanim przeprawił się przez Hellespont, ruszając z olbrzymią wyprawą przeciw Grecyi; tutaj Aleksander Wielki ofiarował bogini swą zbroją i wyniósł I. do godności miasta istotnego; Lysimachos zaś otoczył miasto nowe warownym murem, zajmującym całą milę w obwodzie. Pod domostwami, z greckiego peryodu pochodząemi, widać do dzisiaj resztki znacznych gmachów i potężnego, kilka metrów grubego, muru zam-kowego, z wysuniętemi wieżami i bramami, któ-re, na podstawie wykopalisk, tutaj zależoneity, odnieść wypada do peryodu, obejmującego lata 1500 — 1000 przed Chr. Jest to szósty pokład, tak zwany myceński, tworzący Akropolę (Pergamon) homerowego I-nu, a w nim właśnie zna-

lał Schliemann przeróżne złote kosztowności starodawne, które, w łatwem do zrozumienia uniesieniu radosnej hyperboli, nazwał „skarbem Pryama”. Pięć następnych niższych pokładów należy do czasów przedhistoryycznych i sięga wieków, które tymczasem zaledwie w przybliżeniu oznaczyć można. Z pomiędzy druga zasługuje przedostatnia, a z dołu licząc, druga warstwa na osobną uwagę, gdyż wykazuje zarysy starożytniej warowni, która powstała może w trzeciem tysiącooleciu przed Chr. Po śmierci Schlieman- na kierował odkopywaniem rumowisk przed-wiecznych wierny współpracownik jego, dr. Doerpfeld, i dokończył zadania swego, ze znacz-ną subwencyą rządu niemieckiego, w r. 1894. Ruiny większej części gmachów, jako i mur Akro-poli I-nu, tak doskonale się po dziś-dzień docho-wały i takie imponujące obecnie jeszcze spra-wiają wrażenie, że zaliczyć je można bez prze-sady do najznakomitszych pomkńów budownic-twa zamierzchłych wieków starożytnych. — Por. Schliemann „Ilios” (Lipsk 1881); „Troja” (1884); Schuchhard „Schliemanns Ausgrabungen” (Lipsk 1890); Menge R. „Troja und die Troas” (Güters-loh 1891). S. Drz.

Ilione (po grecku Ἰλιόνη), najstarsza córka Pryama i Hekuby, przez starskich mitografów, jak przez Apollodora, newspomniana; późniejsze dopiero wieki (Hygin. Fab. 90; 109; 240; 243; 254; Hor. Sat. 2, 3, 61; Serv. ad Verg. Aen. 1, 653; Cic. Acad. 2, 27; Tusc. 1, 44) snują o niej następującą opowieść: I. wyszła za mąż za Pol-ymnestora, albo, według innych źródeł, Poly-mestora, króla na trackim Chersonezie. Gdy wojna trojańska wybuchła, powierzyli jej rodzi-ce najmłodszego syna swego a brata jej, Poly-dorosem zwanego, z obawy przed szczkiem oreżą, na wychowanie. Z przywiązania serdecznego wychowuje go I. jak własnego syna, praw-dziwego zaś syna swego, Deipylosa albo Dei-fylosa, mieni Polydorosem i przedstawia jako bra-ta swego. Gdy Grecy Troję zdobyli, przyrzekli Polymnestorowi, aby ród królewski Pryama do szczętu wyniszczyć, wielką summę pieniędzy oraz Elektrę (ob.) za żonę, jeżeli Polydorosa zgła-dzi ze świata. Uwiedziony tak hojnemi obietni-cami, Polymnestor zabija własnego syna, Deipy-losa, którego za Polydorosa, syna Pryama, u-ważał. Prawdziwy zaś Polydoros dowiaduje się później całej prawdy, a z jego pomocą mordu-je I. Polymnestora, wykluwski mu poprzednio oczy. Rzymscy poeci, Pacuvius i Accius, przed-stawili wdzięczny ten, grozą przejmujący, temat w tragedi.

S. Drz.

Ilioneusz, młodszy syn Niobe, ob. Niobe.

Ilionśka lub Iliacka tablica, jest za pamią-ka historyczna, zależiona około r. 1683 w zwaliskach starożytnego miasta Bovillae, przy dro-dze appijskiej, o 10 mil włoskich (4¼ polskich) od Rzymu, i zachowana tam w Muzeum kapito-lińskiem. Tablica ta, wyciosana z miękkiego

Ilios — Iljin Aleksander.

759

marmuru (Palombino), w obecnym stanie swoim ma 25 cm. wysokości na 28 szerokości, cała jest okryta płaskorzeźbami, przedstawiającimi sceny z obłężenia Troi (Ilion—stań jej nazwa) i objaśniającym je tekstem z Iliady Homera, oraz innych poetów greckich, opiewających wojnę Trojańską; tekst wyrywa jest drobnem pismem greckiem. Tablicę, podzielną wzdłuż na pola połudźne, dwa pilastry rozdzielają wpoprzek na trzy części; z tych boczna lewa, zawierająca na 12 polach sceny z drugiej aż do 12-ej pieśni Iliady, utracona, zaginęła. Jeden z napisów wymienia jako autora tej płaskorzeźby niejakiego Theodorosa, który wykonał ją w celu pedagogicznym. Toż samo imię znajduje się na odwrociu podobnej płaskorzeźby,حلazionej w Rzymie albo też w jego okolicy. Wysoką wartość I-iej t-y to stanowi, że historyi literatury daje ona pewną osnowę do poszukiwań w większej części zupełnie zaginionych poezij pseudohomeycznych. Obecnie znany jest cały szereg tablic podobnych: między innemi jeden fragment znajduje się w zbiorach Borgia w Neapolu, jeden w Berlinie, jeden w Taranto, i tak zwana Farnezyjska płaskorzeźba Heraklesa w Vila Albani w Rzymie. Powszechnie dziś mniejmą, że wszystkie one przeznaczone musiły być do użytku szkolnego, a powstały w czasach augustowskich, ale na podstawie nauki aleksandryjskiej. Otto Jahn wydał rysunki wszystkich takich zabytków z objaśnieniami w „Griechische Bilderchronike” (Bonn 1873). *

Ilios, ob. Ilion.

Ilissos (po grecku Ἰλισσός [Strab.], Ἐλισσός [Paus.]), rzeczka w ziemi Attyckiej, dzisiaj Ilisso zwana, wypływa z gór Hymettu, podczas pory letniej wysycha często zupełnie, ale w czasie odwilży zimowej znacznie zbiera i staje się bystrą, rwałącą rzeką; płynie na wschodniej i podłudniowej stronie Aten i przybiera jako dopływ z lewej strony drobny strumyk, zwały Eridanos; uchodzi do morza w blizkości Phaleron (Strab. 9, 400; Paus. 1, 19, 5). S. Drz.

Ilithyia, imię Dyany i Junony, ob. Ejlitya.

Ilium, ob. Ilion.

Ilja Muromiec, bohater bylin (ob.) rossyjskich, należący do grupy t. zw. „młodszych bohaterów”, z czasów księcia Włodzimierza, sławiony przeważnie w bylinach zanotowanych w gub. Ołonieckiej, Archangielskiej i na Syberyj. W nielicznych bylinach, opowiadanych w środkowej Rossyi, a tyczących się I-i M-a, niema mowy ani o Kijowie, ani o ks. Włodzimierzu. Byliny wyjazną go synem mieszkańina Iwana Timofiejewa ze wsi Karaczarowa (Koroczarowa, Koraczjewa) z pod miasta Muroma. Do trzydziestego roku życia był kaleką, bez władzy w nogach i w rękach. „Siłę bohaterską” pozyskał podług jednych bylin od pielgrzymów, przechodzący

przez wieś Karaczarowo, podług innych od „Chrystusa i dwóch apostołów”, podług innych zaś od bohatera Świętokora, który, umierając, siłę swą jemu przekazał. Godłem jego bohaterskiego życia było „krzewienie wiary chrześciańskiej, niesienie pomocy księciu Włodzimierzowi, tudzież opieka nad wdowami, sierotami i ubogimi”. I. nie lubił daremnie krwi przelewać i odwodził od tego innych bohaterów. Po wyzdrowieniu, otrzymawszy od ojca błogosławieństwo, ufny w przepowiednię, że „go śmierć nie spotka w walce”, wyruszył z domu, dążąc na dwór ks. Włodzimierza do Kijowa. Pierwszym jego czynem bohaterskim było utorowanie dotępu do Kijowa, którego strzegł Słowik Rozbojnik (Sołowiej Razbojnik), mieszkający na Siedmiu dębach. I. postrzelił go z łuku, przytroczył do siodła i zawiózł naévó-rsáncy, gdzie go następnie zabił w obecności ks. Włodzimierza. Z pośród innych czynów jego byliny najszczegółowej opowiadają o zwycięstwie nad Żydem (Żydowin), o wypędzeniu z Kijowa cara Kalina i o zwalczeniu potwora, zwanego Poganoje Holiszcze. Co do śmierci I-i podania i byliny różnią się znacznie między sobą. Podług jednych I. „zginął bez wieści”, podług innych „skamieniał” wraz z resztą bohaterów, podług innych znów odpłynął gdzieś razem z Dobrzynią Nikiticzem na okręcie Sokół. I. M-a lud rossyjski ułożsama w niektórych podaniach z prorokiem Eliaszem. Podług tradycyi Kościoła prawosławnego I. M. spoczywa w pieczarach kijowskich. W Kijowie pamięci jego poświęcają dzień 19 grud. st. stylu.—O nim: Miller „Ilja Muromiec i bogatyry Kijewskije” (Petersburg 1869); Rambaud „La Rusie épique” (Paryż 1876); Wollmer „Untersuchungen über d. Volksepik d. Grossen” (Lipsk 1879). Ob. Ilejko. J. B.

Iljenkow Paweł, syn Antoniego (* 1819—† 1877), chemik rossyjski, profesor technologii w Petersburgu. Za pracę „o chemicznym procesie przy wyrobie serów” otrzymał stopień magistra technologii (1847). I. przetłomaczył Chemię Liebiga i wydał Kurs chemii technicznej, bardzo ceniony w owym czasie. W. Br.

Iljin Andrzej, malarz ikon z wieku XIV. Z robót jego godne uwagi pięć tablic z miniaturowemi wizerunkami wszystkich prawosławnych Świętych.

Iljin Mikołaj, pisarz dramatyczny rossyjski (* 1773 roku). Z utworów jego najcelniejsze są: „Liza ili tożestwo błagodarnosti” oraz „Wielikoduszije ili rekrutskij nabor” (1805). R. 1809 wydawał w Moskwie czasopismo „Drug dietiej”.

Iljin Aleksander, marynarz rossyjski (* 1802—† 1849 r.). Kształcił się w Czarnomorskiej szkole artyleryi, potem służył na flocie czarnomorskiej i podczas wojny tureckiej 1828—1829 r.; odznaczył się przy obłężeniu Warny;

Enc. powsz. ilustr. Zesz 286. T. XXX.

96

760

Iłjin Mikołaj — Iłkley.

a w końcu dostał miejsce w ministryum ma-
rynarki. Wydał: „Prakticzeskaja morskaja arti-
lerija” (Petersburg 1841) i „Nauka morskoj ar-
tileriji”, które były używane za podręczniki
szkolne. Nadto jeszcze przełożył z francuskiego
kilka dzieł specyalnych.
R.

Iłjin Mikołaj, technolog rossyjski (* 1831 roku — † 1893 r.), był od r. 1861 profesorem, a od r. 1879 dyrektorem instytutu technologicznego w Petersburgu. W r. 1861 — 1862 odbył podróż naukową za granicę, potem był członkiem wszystkich kommissyj, zajmujących się sprawami przemysłu fabrycznego w Rossyi. Gdy Instytut technologiczny r. 1882 przeszedł pod zagładywanie ministryum oświetcenia narodowego, I, będąc odtąd członkiem rady pomienionego ministryumery, brał udział we wszystkich pracach nad nowym projektem ogólnego przemysłowego i zawodowego wykształcenia w Rossyi. Jego wykłady, ogloszone w latach 1886 — 87: „Biełenije”, „Krasilnoje proizwodstwo”, „Okrasziwaniije i sitcepieczatanije” uważane są za doskonałe podręczniki. Był także wybornym znawcą spraw taryfowych.
R.

Iłjin Aleksy, generał lejtenant, kartograf (* 1832 — † 1889 r.). Ukończywszy roku 1856 nauki w Akademii sztabu generalnego, służył naprzód w wojenno-topograficznem depo, potem przy generale kwatermistrzu głównego sztabu, a następnie był urzędnikiem do szczególnych polecení przarządzie sztabu generalnego; w r. 1868 został generatem-lejtenantem. Imię Iłjina łączy się z powstaniem i rozwojem pierwszego w Rossyi prywatnego zakładu kartograficznego. Rozpoczał on swoją działalność od założenia r. 1859 w Petersburgu, wypoływ z pułkownikiem Połtarackim, litografii, znannej dziś jako zakład kartograficzn y Iłjina. Roku 1867, wespół z generatem Zykowem zaczął wydawać czasopismo „Wsiemirnyj putieszestwiennik”, a w r. 1876 „Priroda i ludi” Firma ta wydała mnóstwo kart geograficznych i statystycznych, alubmów artystycznych, map ściennych wszystkich części świata i państw europejskich do użytku szkolnego, jako też atlas szczegółowy Cesarstwa Rossyjskiego, i wiele innych. W r. 1876 redakcya czasopisma „Wsiemirnyj Putieszestwiennik” rozpoczęła druk obszernej Geografii E. Reclusa w przekładzie na język rossyjski p. t. „Ziemla i ludi”, której do roku 1894 wyszło tomów 13. I. wydał także atlas malowniczy p. t. „Narody Rossii” (1878), wspaniały Atlas szczegółowy wszystkich części świata (1886) na pamiątkę 25-lecia założenia firmy; Atlas naukowy do historyi Rossyi E. Zamysłowskiego (wyd. 3-e 1887) i inne. Na wielu wystawach międzynarodowych firma I-a za swe karty otrzympywała nagrody nieomalarówni z firmą gotakską J. Pertesa.
R.

Iłjinskij Tymoteusz (* d. 15/27 lipca r.
1820 w gub. Czernihowskiej — † w Paryżu d.

4/16 sierpnia r. 1867), lekarz i anatom. Wy-
kształcenie zawodowe otrzymał w petersburskiej
Akademii medyko-chirurgicznej, której uczniem
był od r. 1839 do 1844. Po skończeniu nauk
wstałił w Petersburgu do służby wojskowo-le-
karskiej, otrzymując równocześnie w akademii
rzeczonej posadę sekretarza. Obroniwszy w r.
1848 rozprawę „De mania” i uzyskawszy dy-
plom doktorski, został prosekторем przy kate-
drze anatomii ludzkiej w Charkowie, skąd w r.
1856 na czas dłuższy wyjechał do Krymu, dla
podjęcia walki z durem, nagminnie w wojsku
wtedy panującym. W r. 1859 powołano go do
akademii petersburskiej na profesora zwyczaj-
nego anatomii patologicznej. Katedrę zajmował
tam jeno lat kilka, gdyż, zachorowawszy ciężko
na próchnienie kręgów grzbietowych, musiał wy-
kładów zaprzestać, a wyjechawszy do Paryża
w celu leczenia się, umarł tamże. Pozostało po
nim tylko prac kilka drobniejszych o łącznikach
obu komór serca („Wojenno-miedicynskij żur-
nad” r. 1841), o zmianach anatomicznych wywo-
lanych przez puchlinę nerek (tamże r. 1861),
o chorobach umysłowych ostrych („Zapiski Du-
bowickago” r. 1843), o rozszerzeniu tchawicy
(„Miedic. Wiestnik” r. 1861, nr. 16 i 17) i o nie-
ktych spstrzeżeniach anatomo-patologicznych
(tamże r. 1861, nr. 37—42). — Por. Zmieje-
wa „Słowar wraczej” i t. d. (Petersburg 1885,
str. 125).
Dr J. P.

Iłjinskoje, 1) kilka wielkich wsi w gubernii
Permskiej; 2) I., wieś w gub. Tobolskiej, w okrę-
gu Iszymskim, nad rzeką Iszymet, na drodze
z Iszymu do Pietropawłowska; ma z górą trzy
tysiące mieszkańców, cerkiew, szkołę para-
fialną, pocztę, jarmarki; 3) I. (Porutino),
miasteczko gub. Chersońskiej, w powiecie Odes-
kim, nad limanem Bugu, na gruncie dóbr pry-
watnych. Założone w końcu wieku XVIII, ma
około półtrzecia tysiąca mieszkańców, cer-
kiew, szkołę, stacyję pocztowo - telegraficzną,
dwie latarnie morskie (jedna w odległości 3-ch,
druża 15-u wiorst), młyn parowy, zakład rybac-
ki. I. leży na miejscu tak zwanego Targowi-
ska Borystęnskiego, czyli greckiej kolonii
Olbii, która istniała tutaj jeszcze w VII stule-
ciu przed Chr. O kilka wiorst od miasteczka
znajduje się rozległe horodyszcze z kurhanami,
znane archeologom pod nazwiskiem Stu mogił.
Odgrzebano tutaj greckie posagi, monety, oraz
rozmaite naczynia i wogóle cenne pod względem
archeologicznym przedmioty.
R.

Ilkeston, miasto w Anglii, w hrabstwie Der-
by, o 13 km. na północo-wschód od Derby; sta-
cya kolei żelaznej od Leicester do Chesterfield;
około 20 000 m-ców; odlewnie żelaza, fabryki
jedwabne, pończoszniecie i koronkarskie. W. N.

Ilkley, miasteczko w Anglii, w hrabstwie
York, o 21 km. na północo-zachód od Leeds, nad
rzeką Wharfe, prawym dopływem Ouse (syste-

762

Iłiecebrum — Illéshazy (ród).

jednak przeważnie jako zdolny rysownik. Prócz
ilustrowania cudzych utworów, jak np. Bajek
Grimma (3 rysunki reprodukowane w drzewory-
cie przez Hechta 1874 r.), tworzył on szkice
i całe cykle rysunków własnego pomysłu.
Szkice jego wypełniają 60 numerów „Mün-
chener Bilderbogen"; rysunki ważniejsze są:
Siedem grzechów głównych (wydane jako drzewo-
ryt w Sztutgardzie 1861); Temperament, wyda-
ne w 5-u fotografii w zakładzie J. Alberta
w Monachium, oraz Żyjące księgi rysunkowe
(Augsburg 1863 — 64). Na zamówienie dworu
wykonał I. mnóstwo rysunków i akwarel treści
rodzajowo-historycznej lub patryotycznej. Z nich
szczególniejszem uznaniem cieszył się akwarel-
le jego, mające za przedmiot: Bašń podług pie-
śni Eddy, Parzival, Lohengrin, Tannhäuser, Sachs
i rozkwit Norymbergi, Wojna Trzydziesto-
letnia, i wreszcie „Wacht am Rhein". Z obra-
zów jego, malowanych przeważnie a tempera,
wymienić należy cykl, przedstawiający epizody
z życia Walthera von der Vogelweide, wykonany
dla zamku Neuschwanstein w latach 1880—82.
Z utworów jego poetycznych najważniejsze są
dwa dramaty: Cesarz Józef II (Monachium 1850),
oraz Sztuka i życie (1862). I. jest także wy-
nalazcą książek dla dzieci z ruchomemi rysun-
kami, wydawanemi już i u nas.

Ilcebrum verticillatum L., gatunek z ro-
dziny Zapartnicowatych (Paronychiaceae).
Łodyga płożaca się, liście drobne, odwrotnie ja-
jowate, nagie; kwiaty bezszypułkowe, siedzące
kupkami w kątach liści wraz z towarzyszącimi
im przykwiatkami; kwiaty śnieżno - białe. Kwi-
tnie w lipcu i sierpniu. Łodyga 5 do 25 cm.
długości. Trwała. U nas rzadko spotykana (w Sta-
nisławowiskiem, pod Warszawą), na gruntach
z. z.

Ille et Vilaine, departament francuski, w pół-
nocnej części dawniejszej prowincyi Bretanii,
nazwany tak od dwu izek, łączących się pod
miastem Rennes; graniczy na północy z Kana-
łem i departamentem La Manche, na wschodzie
z Mayenne, na południu z depart. Niższej Loire'y,
na zachodzie z Morbihan i Côte-du-Nord i ma roz-
ległości 6 990 km. []. Jest to wysoczyza gran-
itowa, przerznięta falistemi pasmami pagórków.
Wody tego departamentu spływają częścią rzé-
kami pobrzeżnemi (jak Cuesnon i Rance) do ka-
naturu La Manche, częścią zlewają się przez Vi-
laine do oceanu Atlantyckiego. Ważnym jest ka-
nał prowadzący z Ille do Rance. Siedemdzie-
siąt pięć km. długie wybrzeże tworzy odnogi:
St. Michel, Cancal i St. Malo. Jest ono poczę-
ści skaliste a pócześci bagniste. Grunt upraw-
ny zajmuje przestrzeń 4 675 km. [], łąki 730,
lasy 469, pastwiska i wrzosowiska 454. Ludność
w r. 1891 wynosiła 626 875. Z gruntów or-
nych 140 000 hektarów obsiewa się pszenicą,
a 5 000 żytem, zbiór zaś r. 1890 wynosił: pierw-
szej 2 208 009 hl., drugiego 90 000 hl. Prócz

tego uprawiają tu konopie, len, owies, owoce
ogrodowe i tytoń. Mały plon z winobrania (579
hl. z 18-u hektarów) wynagradza hodowla i pre-
parowanie gęsi (w latach 1881-90 średnio po
2 547 479, w 1891-1 801 247 kg.). Tłuste pa-
stwiska na wybrzeżach rzek oraz odwodnione
moczary w Dol sprzyjają hodowli krów. Prócz
tego są tu doskonałe woły (1887 r. 362 461
sztuk), silne i nadzwyczej wytwrąże konie
(72 050), liczne trzody nierogacizny (169 108)
i bardzo wiele pszczół (62 122 ule, 363 545 kg.
miodu). Wydobywanie i wyrabianie żelaza (12
kopalni) i ołowiu, tkactwo liane oraz rolnict-
wo stanowią tutaj główne źródła dochodu; nad-
to zaś jeszcze kwitnie też rozmaity przemysł:
budowanie okrętów, połów ryb oraz ostryg. pod
Cancal i handel miejski, głównie zaś w por-
tach handlowych St. Servan i St. Malo. Wy-
ksztalcenie mieszkańców w porównaniu z całą
Francyą stoi na nizkim stopniu. Ze szkół wyż-
szych jest tu tylko jedno liceum, trzy kollegia,
a średnich zakładów naukowych zaledwie 8,
Departament dzieli się na 6 okręgów (Fougères,
Monfort, Redon, Rennes, St. Malo i Vitré) i na
43 kantony z 359 gminami. Główne miasto
Rennes.—Porów. A. Joanne „Géographie d'Ille
et Vilaine” (Paryż 1891).

Iller, prawy dopływ Dunaju w Bawaryi, po-
wstaje z Breilachu, Sillachu i Trettachu, łączą-
cych się pod Oberstdorf (w Alpach Algauskich),
przyłyna przez dość szeroką kotlinę dawnego
jez. Oberstdorf, pod Immenstadtem zabiera wo-
dy jeziora Alpejskiego, płynie szerokiem łoż-
skiem przez Kempten ku północy, stanowiąc na
długiej przestrzeni granicę pomiędzy Würtem-
bergią i Bawaryą, i, przebiegłszy 165 km., wpa-
da do Dunaju pod Ulmem. Z lewej strony I.
przyjmuje Altrach.

Illéshazy albo Illyésházy, starożytny ród
węgierski, pokrewny Eszterhazym. Oba te rody
wywodzą się od mitycznego Salomona, jakoby
ojca dwóch synów: Piotra i Eliasza, którzy podzie-
lili się ojcowizną. Jeden z nich otrzymał Zerház,
drugi zaś Illyesház (1238 r.). Pierwsze atoli
dane o tym rodzie mamy z XV w.—Herb: pole
srebrne czy błękitne, na którym orzeł czarny,
ukoronowany, przebity złotą strzałą przez szyję,
wsparty na koronie złotej i zwrócony ku prawi-
cy. Tarcza nakryta koroną hrabiowską, z ta-
kimże, jak wyżej na wierzchu, orłem. Zuamio
na te przeszły do herbu miasta Trenczyna. —
Najznamienitszymi z tego rodu byli: 1) Stefan
(* 5 września 1540 — + 5 maja 1609 r.), syn
Tomasza i Zofii z Földesosa. Kształcił się
w Brzetysławie. Pod dowództwem Mikołaja
Palffego, następnie zięcia jego, Jana Kruzića,
walczył z Turkami. Ożenił się z Anną z Er-
dödych, za którą otrzymał znaczne dobra, za-
warł powtórny związek małżeński z wdową po
Kruziću, Katarzyną z Palffyoh. Równocześnie
wyniesiony na nadżupana liptowskiego i tren-

Illiturges — Illuderyt.

767

grzebiu hymn, układu Gaja, z muzyką Ferda Li-
vadnića, a zaczynający się od słów: „Josz Hrvat-
ska nij propała dok mi živimo" (7 lutego 1835
roku). Poeta śpiewa o zjednoczeniu Chorwatów
z Liki i Korbawy, Kraińców, Styryjczyków, Go-
rycanów (Gorycyi, Goerz) i Sławonii, Bośni,
Serbii, Istryi i Dalmacyi. O Bulgarach niema
tam wzmianki. — Wobec uchła sejmu madiar-
skiego (1835), nakazujących madiaryzacyję szkół
chorwackich, ban Vlasić zwrócił się do cesarza
Ferdynanda z petycyą w sprawie obrony Chor-
watów i uzyskał przychylną odpowiedź. Madi-
rowie, nie mogąc złamać stałości posłów chor-
wackich, usiłowali usunąć Sławonię z pod ju-
rysdykcyi bana. Nacisk madiaryzacyjny ożywił
ducha młodzież, skupiającej się około Gaja, młó-
ry ułożył nową pisownię na wzór czeskiej i za-
miasta dotychczasowej kajkawszczynzy zaprowa-
dził w pismach swoich narzecze sztokowskie
(z Dalmacyi, Sławonii i poniekąd z Bośni, Her-
cegowiny i Serbii), zmieniwszy tytuł na „Danica
ilirska”. Równocześnie Vjekosław Babukić dru-
kować począł „Słownik illirski”. Do nowego
programu wciążnięta została nawet i Bulgarya
(1836). Sztokawszczyna miała być językiem
zjednoczonej Illiryi. Zakładano urzędowe czy-
telne (czeitonaice), a nawet zamierzono założyć
akademię illirską. Staraniem Dymitra Demeta-
ra wystawiano komedye narodowe na scenie
teatru niemieckiego w Zagrzebiu (1838). Zbie-
rano składki na założenie „Maticy illirskiej”, ma-
jącej się zająć wydawnictwem dawnych pisarzy
chorwackich z XVI i XVII wieku (według nowej
pisowni). Przerażeni postęper illiryzmu Madi-
rowie wystąpili znowu z wnioskami madiaryza-
cyjnemi na sejmie w 1839 i 1840 r. Po śmier-
ci bana Vlasić obronę narodowości chorwackiej
wziął Jerzy Haulik, biskup zagrzebski, domaga-
jąc się od cesarza zaprowadzenia języka chor-
wackiego w niektórych szkołach. Madiarowie
usiłowali wytworzyć sobie stronnictwo wśród
Chorwatów, którzy przyjęli nazwę Madiaronów
albo partyi chorwacko - węgierskiej. pod przewo-
dem hr. Aleksandra Draszkovica (1841). Okrzy-
czeli oni illirystów za panslawistów i usiłowali
przywrócić kajkawszczynę z pisownią węgier-
ską. W r. 1842 zawrzała bójka uliczna między
obu stronnictwami podczas wyborów w Zagrze-
biu. Haulik, pełniący urząd namiestnika bań-
skiego, usunięty, a natomiast madiaron hr. Fran-
ciszek Haller wyniesiony został na godność ba-
na. Zabroniono używania przymiotnika „illirski”,
wskutek czego „Danica” i „Novine” wróciły do
dawnych tytułów (1843), a illiryści udali się do
Belgradu, gdzie wydawali nowe pismo pod tytu-
łem „Branisław”. Dnia 9 grudnia 1843 r. oba
stronnictwa znowu starły się orężnie w Zagrze-
biu. Haller sprowadził wojsko i gdy w lipcu
1845 obrano w Zagrzebiu madiarona Józefa Żu-
vića na wiceżupana, wojska strzelają do illiry-
stów. Padło trupem 13 ofiar i 27 ranionych.

Poległym sprawiono wspaniały pogrzeb. Na sej-
mie jednak chorwackim w Zagrzebiu (we wrze-
śniu) reakcyoniści madiaroúscy doznali porażki.
Haller musiał ustąpić, a Haulik przywrócony na
dawny urząd. Z upadkiem atoli madiaronizmu
zanikać począł i illiryzm. Serbowie, zamierzający
wskrzesić Wielką Serię, nie mogli hołdować
prądowi chorwackiemu. Stronnictwo I-u, ograni-
cezone do działalności patryotycznej na Chorwa-
cyę, Dalmacyę i Sławonię, przybrało nazwę na-
rodowego, a nie chcąbe zupełnie zrezygnować ze
swoich haseł, zadawała się przymiotnikiem „po-
ludniowo-słowiański”. Był to więc prąd przej-
ściowy, niezbędny w rozbudzeniu ducha narodo-
wego samych Chorwatów, bez adnych następstw
dla zjednoczenia Słowian południowych. Prze-
szkodą tu jest poezucie odrębności narodowej
Słoweńców i tradycya dawnej Serbów państwo-
wości, tudzież różnice cywilizacyj i bizantyjskiej
i rzymskiej, w kultach religijnych zastęgię. Jest
to miedza, która nie przestaje dotąd oddzielać
Serbów od Chorwatów. — Żródła: Wachsmuth
(Geschichte des Illirismus) (Lipsk 1849); Smi-
cziklas „Poviest hrvatska II”; Kułakowskij Pla-
ton „Иллиризмъ" (Warszawa 1894). J. F. G.

Illiturges, także Iliturges, Iliturgi (po
grecu ἱλιοοργίζις), znacze miasto w Turditanii,
w Hispania Baetica, na stromej skalę po pra-
wym brzegu rzeki Baetis (dzisiaj Guadalquivir)
położone, w r. 210 przed Chr. zdobyte i zbu-
rzone przez wozda rzymskiego Scypiona, który
wszystkich mieszkańców nadto w pień wyciąći
kazał; później, znowu odbudowane jako kolonia
rzymska, zakwitło pod zmienioną nazwą Forum
Julium; w sąsiedztwie I. leży dzisiaj Andujar.
Mieszkańców zowie Liwiusz Illiturgitami. —
Por. Liv, 23, 49; 26, 17; 41, 28, 19 i następ.;
34, 10; Plin. „Nat. Hist.” 3, 1, 3; „Appian. Hisp.”
32.
S. Drz.

Iłlo, wódź austryacki, ob. Ilov.

Illora, miasto w prowincyi hiszp. Granadzie,
ob. Alora.

Illuderyt lub iluderyt, czyli saualpit,
tulit lub unionit, jest to jeden w sinonimówi
minerału powszechnie znanego pod nazwą zoi-
zytu. Minerał ten jest glinokrzemianem wodo-
rowo-wapniowym HCa₂ Al₃ Si₃ O₁₂, kryształy jego
pryzmatyczne, do klasy bipiramidy rombowej na-
leżące, zwykle są mocno wzdłuż zrysowane, pra-
wie statecznie w skale osadzone, zazwyczaj bez
wyraźnych zakończeń. Łupliwość doskonała, rów-
noległa do płaszczyzny podłużnej. Twardość 6,
ciężar właściwy od 3.25 do 3.36. Minerał ten
najczęściej tylko prześwieca lub zgola jest męt-
ny. Barwy jego: piatelka, żółtawo-szara, zielo-
nawo-biała, do zielonej. Kryształy optycznie
niedjednorodne. Dwójłomność słaba, średni spół-
czynnik załamania 1.70. Kąt osi optycznych
wynosi 98°, dyspersya tego rodzaju, że kąt osi
większy dla promieni czerwonych, mniejszy dla

Encykli. Powsz. Ilustr. Zesz. 237. T. XXX.

97

Illuminacya — Illuzyonizm.

769

zmuszeni opuścić Bawaryę. Długo jeszcze trwało śledztwo, aż wreszcie znaleziono reguły stowarzyszenia u Zwacha i barona Bassusa, i tak wszystkie tajemnice illuminizmu wyszły na jaw. I-i rozproszyli się po innych krajach i powchodziли do lóž wolnomularskich lub innych stowarzyszeń tajnych.

Pod tą samą nazwą I-i (Alombrados) zna-
na jest sekta marzycielska, która szerzyła się
w Hiszpanii przy końcu XVI i na początku XVII
twieku. Inkwizycya położyła jej tamę, prowadząc
jednych ze zwolenników jej do wiary, innych
zmuszając do opuszczenia kraju. Treścią nauki
ich było, że zewnętrzna cześć jest niepotrzebą,
a modlitwa wewnętrzna daje taki stan do-
skonałości, iż Boga za życia widzieć pozwa-
la i łaska Jego w ten sposób otrzymana
przez najgorsze nawet uczynki utraconą być nie
może.
S. PI.

Illuminacya, wyraz łaciński, oznacza oświe-
tlanie i dekorowanie budowli publicznych, do-
mów mieszkalnych i parków w chwilach uroczyst-
ych. I. ma pochodzenie religijne: naprzed
oswiecano ofiary nocne, a następnie ognie użyte
były dla dodania wspaniałości innym obrzędom
religijnym, służyły jako narzędzie wywołującym
przyjemne efekty, i nie były wcale kultem.
Lecz w wielu razach zwyczaj wpływa na zmia-
nę pierwotnych pojęć, i akcessorya stają się za-
sadą. Herodot tak opisuje I-ę, praktykowaną
w Egipcie: „Zebrano się ludnie w mieście Sais
dla obchodu święta; zapalono naokoło domów
lampy napełnione solą i olejem, w którym pły-
wał na powierzchni knot i palił się noc całą;
nazywano tę uroczystość świętem lamp za-
palonych. Egipcyanie, którzy nie uczestniczyli
w tej uroczystości, starali się uświęcić tę noc
zapaleniem lamp około domów, w których prze-
bwali". Grecy starożytni na podobieństwo Egip-
cyan czcili swoich bogów zapalaniem I-i i mieli
swoje święta lamp; według świadectwa Arysto-
telesa zapalali I-ę na cześć Minerwy, Hefaistosa,
Prometeusza, na cześć Bakchosa podczas wino-
brania, posiłkując się do tego lampami i latar-
niami. U ludów wschodnich, Persiach i Żydów I.
nie wchodzi w składową część obrzędów religij-
nych, lecz bywa używana w uroczystościach
świeckich: w dzień imienin Heroda okna domów
ubierane były kwiatami i oświecane lampami.
W Rzymie zapalano I-e zarówno na cześć bo-
gów jak i cezarów, a następnie dla uczczenia
wracających zwycięsko wodzów i zdobywców.
Pierwsi chrześcianie okazywali pewną reakcyę
przeciw stosowaniu I-i do obrzędów religijnych.
W Wiekach Średuich I-e otrzymują wielki roz-
wój jako środek uczczenia możnowładzeń: przy
ich wjeździe do miasta, w dzień ich imienin i
t. p. W nowszych czasach I-e w miastach
ciągą sie z obchodami urzędowemi, lub są dobro-
wołną oznaką radości publicznej mieszkańców.
Najświetniejsze w tem drugiem znaczeniu były

urządzane za St. Augusta w Warszawie d. 3 ma-
ja 1791 r., za księżstwa Warszawskiego w dniu
imienin Napoleona I, w r. 1807 na wejście
wojsk legionowych, w r. 1809 po traktacie
w Schoenbrunn, gdy wojsko po kampanii gali-
cyjskiej wracalo do stolicy. Z rozwojem środ-
ków technicznych większyły się sposoby wy-
tworzenia efektowniejszych I-j. Światło ga-
zowe i elektryczne (żarowe) z łatwością daje
się dzielić na drobne ognie, które można usta-
wiać w linie proste, gięte i łamane. Przy
oświetlaniu więc wspanialszych gmachów starają
się linie światła przeciągnąć wzdłuż głównych
linij architektonicznych. Do tego rodzaju I-i
najbardziej się nadaje elektryczność, której nie
przeszkadzają świecić wpływy złej pogody. A. Kusz

Illustris (po łacinie: jasny, świetny, znako-
mity), według ustawy Dyoklecyana i Konstantyna
o rangach dworskich, był to tytuł dostojników
najwyższych: quaestor sacri palatii, magister offi-
ciorum, dalej minister skarbu, minister dworu,
kommendant straży przybocznej, prefekci czte-
rech części cesarstwa, magistri militum (genera-
łowie) i inni. Od czasów Karola Wielkiego ty-
tuł książąt, hrabiów i biskupów. Nawet uczeni
lubili tak się wzajem niem tytułować, zwykle
w stopniu najwyższym (illustrissimus). R.

Illuzya, ob. Złudzenie.

Illuzyonizm, nowołacińskie illusionismus od illusio = złudzenie, oznacza pogłaz filozoficzny, według którego wiara lub przeświadczenie, że świat zewnętrzny istnieje, jest tylko złudzeniem, polegającem na nieuzasadnionem uprzedmiotawianiu naszych postrzeżeń. Świat postrzegany jest tylko obrazem podmiotowym, czemś w rodzaju hallucynacyi. Z wyjątkiem przedstawicieli najwego realizmu (ob. Realizm), we wszystkich pogładach filozoficznych od Starożyności aż do naszych czasów dają się wykazać pierwiastki I-u mniej lub więcej daleko sięgającego i konsekwentnie przeprowadzanego. Szczególnie sceptycy, subjektywiści i idealiści różnych odcieni zwalczali gruby realizm w pojmowaniu świata zjawiskowego jako złudzenie. Do wybitniej-szych objawów I-u należy zaliczyć teoryę subjektywizmu postrzeżeń zmysłowych u sofistów i sceptyków greckich, a zwłaszcza u Galileusza, Des cartesa i Locke'a, subjektywizm Hume'a, idealizm transscendentalny Kanta i fenomenalizm nowokrytyków. Jako przypuszczenie Descartes wypowiedział domysł, że wszystko mogłoby być tylko złudzeniem naszem („Meditationes de prima philosophia” I), ale ratował się dogmatycznym dualizmem. Malebranche, Berkeley, Fénelon, gdyby pozostali wiernymi załoženiom swoim, byliby illuzyonistami. Fénelon pisze: „Tous ces étres, dis-je, peuvent n'avoir rien de réel et n'être qu'une pure illusion qui se passe toute entière en dedans de moi seul” („De l'existence de Dieu”, Paryż 1861, str. 120). Schopenhauer uważa przyrodę, objawiającą się w cza-