132

SAGA HEÍDREKS KONÚNGS ENS VITRA.

mágr hans, flýði undan; tók Heiðrekr þar herfáng
mikit, ok dóttur hans, er Sifka hèt, ok fór hann
síðan aftr í ríki sitt, ok var þeirra sun Löðr, sem
fyrir var ritað¹; ok litlu síðarr sendi hann hana
heim. Hann tók enn af Finnlandi at herfángi konu
þá er enn hèt Sifka, hon var allra þeirra kvenna
fríðust, er menn höfðu sèt. Eitt sumar sendi hann
menn austr í Hólmgarða, at bjóða Rollaugi konúngi
barnfóstr, er þá var ríkastr konúngr, þvíat Heiðrekr
konúngr vildi öll ráð fóður síns á bak brjóta. Sendi-
menn koma til Hólmgarðs, ok segja konúngi sín
erindi. Konúngr átti sun úngan, er² Herlaugr hèt;
konúngr svarar: hver von man þess, at ek senda
honum sun minn til fóstrs, þar sem hann sveik
Harald konung, mág sinn, ok aðra frændr sína ok
vini? Drottning mætti: afsvarið þessu ekki svá
skjött, þvíat viss er þèr úfriðr, ef þú þiggr eigi
þetta boð; veitti ek at þèr fari sem flestum óðrum,
at þúngr verði hans úfriðr; hefir hann ok sverð

þat er ekki stenzt við, ok sá hefir jamnan sigr er
berr; tók konúngr þat til ráðs, at senda sun sinn
til Heiðreks, ok tók Heiðrekr vel við honum, ok føddi
hann upp, ok unni mikit. Þat hafði faðir hans enn
ráðit honum, at segja eigi frillu sinni leynda luti sína.

TEKINN HEÍDREKR KONÚNGR.

9. Sumar hvert fór Heiðrekr konúngr í hernað;
jamnan fór hann í Austrveg, ok átti friðland með
Rollaugi konúngi. Einn tímabauð Rollaugr honum
til veizlu; Heiðrekr rèðst³ um við vini sína, hvárt
hann skyldi þiggja boð konúngs; flestir löttu, ok
báðu hann mínnast heilræða fóður síns; hann svarar:
öll hans ráð skal ek rjúfa, ok sendi þau orð kon-
úngi, at hann mundi sokja veizluna. Heiðrekr skipti
líði sínú í þrjá staði, einn lèt hann gæta skipa, ann-
arr fór með honum, þriðja bað hann gánga á land,
ok leynast í skógi hjá bónum, þar sem veizlan
skyldi vera, ok halda njósn til, ef honum yrði líds
þórf. Heiðrekr kom til veizlunnar, og annan dag

Hunniam delatus, ibi prædas agere coepit; Humlio, affini suo, aufugiente, magna ibi præda, filiaque ejus, nomine Sifka, potitus, in regnum suum rediit; horum filius fuit Lòdus, ut supra scriptum est; post paulo eandem domum remisit. Præterea ex Finnia captivam duxit mulierem, cui quoque Sifka nomen fuit; ea omnium feminarum, quæ homines vidissent, formosissima fuit. Æstate quadam legatos orientem versus Holmgardos misit, ut Rollaugo, ea tempestate regi potentissimo, educationem alicujus puerorum offerrent; omnia enim consilia a patre data rex Heidrekus irrita reddere voluit. Missi Holmgardum veniunt, regi causam adventus exponunt. Rex, cui parvo natu filius erat, nomine Herlaugus, respondit: quæ exspectatio est, me filium meum educandum missurum ei, qui regem Haraldum, socerum suum, aliosque consanguineos et amicos, dolis circumventos oppresserit? Cui regina: ne hoc tam cito recusaveris; nam, si hanc oblatam conditionem respuis, bellum tibi ab eo certe imminebit, quod tibi, id quod aliis quoque usu venit, magno incommodo futurum arbitror; habet enim gladium, cui nulla res resistit, quo qui utitur, semper victoriam reportat. Itaque rex id consilii cepit, ut filium suum Heidreko mitteret, quem Heidrekus liberaliter acceptum educavit et magnopere dilexit. Præter hæc id consilii patèr dederat, ne concubinæ secreta aperiret.

HEIDREKUS REX VINCTUS.

9. Rex Heidrekus quavis æstate in piraticam excurrebat. Sæpe in regiones orientales profectus est, ubi apud regem Rollaugum pacata regione et hospita terra utebatur. Aliquo tempore Rollaugus eum ad convivium invitavit; Heidrekus cum amicis deliberavit, an invitationem regis acciperet; plerisque dissvadentibus, et hortantibus, ut salutaria consilia patris in memoriam revocaret, respondens ille: hujus ego omnia consilia rescindam, regi nuntium misit, se convivio adfuturum. Heidrekus copias in tres partes divisit, unam navibus custodiendis imposuit, altera ipsum secuta est, tertiam jussit escendere in terram, et in silva prope oppidum, ubi convivium celebrandum erat, delitescere atque speculari, si forte

1) cfr. *supra* p. 131.

2) a. [vngar, præc II.

3) *scriptum rebs.*

SAGA HEIDREKS KONÚNS ENS VITRA.

133

er konúngar voru komnir í sæti, þá spurði Heiðrekr,
hvar vera mundi konúngs sun, fóstri hans; leitað
var hans, ok fannst hann eigi. Heiðrekr var mjök
úkátr, ok gekk snemma at sofa; en er Sifka kom
þar, spurði hon, hví hann var úkátr; hann svarar:
vant er um þat at tala, þvát þar liggr við líf mitt,
ef upp kemr. Hon kvezt leyna mundu, ok ger
fyrir ást okkra, ok seg mèr! Hann segir: ek reið
í gær á skóg, at skemta mèr, ok sá ek einn villi-
gült, ok lagða ek hann með spjóti, en þat beit ekki,
ok brast sundr skaptið; ek ljóp þá af hestinum,
ok brá ek Tyrfingi; hann beit sem vant var, ok
drap ek göltinn, en er ek¹ sá um mik, þá var
engi maðr nær mèr utan konúngs sun, en sú nátt-
úra fylgði Tyrfingi at hann skal sliðra með vörmu
mannsblóði, ok drap ek þá sveininn; nú er þetta
minn bani, ef Rollaugr konúngr spyrr, þvát vèr
höfum hèr lítinn her. En um morguninn, er Sifka
kom til drottníngar, spurði drottníng, hví Heiðrekr
var úkátr; hon kvezt eigi þora at segja; drottníng

taldi henni hughvarf, svá at hon sagði drottníugu
allt þat, er Heiðrekr² hafði henni sagt. Hon svarar:
mikil tíðindi! ok gekk brott með harmi miklum,
ok sagði konúngi: en þó hefir Heiðrekr eigi gert
þetta eftir vilja sínum. Konúngr mætti: nú gáfust
mèr ráð þín, sem ek hugsaða; gengr konúngr nú
út or höllinni, ok biðr nú sína menn vápnast.
Heiðrekr þóttist vita, hvat Sifka hafði sagt, ok
segir monnum sínum, at þeir herklæddist leyniliga:
ok gángið svá úti í riðlum, ok vitið, hvat titt³ er!
Litlu síðarr kom Rollaugr konúngr inn, ok bað
Heiðrek gánga með sèr á einmæli, ok er þeir komu
í einn grasgarð, þá lupu þar menn at Heiðreki
ok gripu hann, ok settu fjötir á føtr ok bundu hann
sterkliga. Tveir⁴ menn voru þeir, er fastast bundu
hann, ok kendi hann þá, at þat voru þeir menn,
er hann hafði leyst undan bana. Konúngr bað flytja
hann til skógar, ok hengja hann. Þeir voru cc
manna, en er þeir komu í skóginn, þá lupu eftir
þeim menn Heiðreks konúngs með vápnum hans

ipsi opus auxilio foret. Ipse convivium adiit, et sequenti die, cum reges sedes suas occupassent, quæ-
sivit, ubi esset filius regius, alumnus suus. Qui cum quæsitus inveniri non posset, Heidrekus magna
adfectus tristitia mature cubitum ivit. Sifka, eo forte adveniens, quæsivit, cur tristis esset. Ille: ea de
re loqui magnam habet cautionem; nam si innotescet, vità mea stabit. Illa, se celaturam testata: per
ego te nostrum, inquit, amorem obtestor, age, dic mihi! Cui ille: heri animi causa in silvam vectus
aprum conspexi et hastà pupugi; quæ cum minus secando valeret, manubriumque frangeretur, equo de-
silui et Tyrvingum destrinxi, quo solita acuminis virtute præcellente aprum interfeci; cum vero oculos
circumferens, neminem, præter regium filium, præsentem animadverterem, eaque sit natura Tyrvingi, ut
calido sanguine humano madidus condi vaginà debeat, adolescentem interfeci; quod si rex Rollaugus
resciverit, mihi exitio erit, exiguum enim numerum copiarum hoc loco habemus. Mane diei insequentis
cum Sifka ad reginam veniret, interrogavit regina, cur Heidrekus tristis esset; ea se non dicere audere
ostendit; sed persvadendo effecit regina, ut quæ ipsi dixerat Heidrekus, hæc omnia reginæ aperiret. Illa,
o res ingentes, exclamans, gravi affecta dolore abiit et regi nunciavit, addens: neque vero hæc Heidrekus
volens fecit. Cui rex: jam tua consilia mihi sic evenerunt, uti fueram opinatus. Quibus dictis aula
egressus, suos arma capere jubet. Heidrekus, quid Sifka dixisset, animo informans, suos armaturam
clam induere jubet: quo facto in globos divisi foris ambulate, et quid novi geratur animadvertite. Paulo
post rex Rollaugus intravit, et Heidrekum secum ad secretum colloquium exire jussit; qui cum in hortum
aliquem venissent, milites accurrentes Heidrekum prehenderunt, compedes pedibus injecerunt et eum
firmiter constrinxerunt. Duo erant, qui eum durissime ligabant, quos eosdem esse agnovit, quos antea
a morte pecunia redemerat. Rex eum in silvam deportari et suspendi jussit. Ducenti erant omnino
milites; qui cum in silvam venissent, cursu insecuti milites Heidreki regis cum armis ejus et signo et

1) excedit in membr.

2) emend.; hann, H.

3) emend.; tilða, ð.

4) scriptum ij.

134

ok merki ok lúdri, ok blésu þegar er þeir komu eftir þeim. Þat heyrðu þeirra kumpánar, er á skóginum leyndust, þá sóttu þeir móti þeim; en er þetta sá landsmenn, þá flýðu þeir allir, er lífit þágu, en flestir voru drepnir; tóku Gotar þar konung sinn ok leystu. Síðan fór Heiðrekr til skipa, ok hafði með sér konúngs sun, þvíat hann lèt hann vera hjá þeim mönnum, er í skóginum leyndust. Rollaugr konúngr samnar nú her, ok varð mjök fjólmennr, en Heiðrekr herjaði í hans ríki, hvar sem hann fór. Rollaugr konúngr mælti þá til drottningar: illa hafa mèr þín ráð gefizt; ek hefi spurt, at sun okkarr er með Heiðreki, ok svá sem hann er nú reittr, þá man honum með illvirki sín lítið þikkja fyrir at drepa hann, þar sem hann drap bróður sinn saklausan. Drottning mælti: halztí hófu vèr verit audtrygg; sáttu þegar vinsæld hans, er engi vildi fjótra hann, nema ij illir menn, en sun okkarr er vel haldinn; hefur þetta verit prettr hans ok tilraun, en þèr vilduð illa launa honum

barnfóstr; ger nú menn til hans, ok bjóð honum
sætt ok slíkt af ríki þínu, sem ykkr semr ok bjóð
honum dóttur þína með ríki, ef vit nám syni okkrum,
he en þit skilizt úsáttir; en þó at hann eigi
ríki mikit, þá á hann eigi konu jamfríða. Konúngr
segir: eigi hafða ek ætlat at bjóða hana nokkurum,
en af því at þú ert vitr, þá skaltu ráða. Voru nú
sendir menn til Heiðreks konúngs, at leita um sættir,
ok var komit á stefnulagi, ok sættust þeir með
því at Heiðrekr fèkk Hergerðar, dóttur Rollaugs
konúngs, ok fylgði henni heiman Vindland, er næst
liggr Reídgotalandi, ok skildust þeir sáttir; fór
Heiðrekr konúngr heim í ríki sitt með konu sinni.
Einn tíma er konúngr reið bezta hesti¹ sínum, er
hann skyldi láta flytja Sifku² heim, þat var [síð
um³ kveld; ok er konúngr kom at á einni, þá sprakk
hestr hans, ok litlu síðarr kom hon millim herða
honum; hann kastaði henni þá ofan, ok braut í
henni fótlegginn. Síðan settist Heiðrekr konúngr
at ríki sínu, ok gerðist spekíngr mikill.

tuba, confestim classicum cecinerunt, vestigiis eorum inhærentes. Quo audito commilitones eorum, qui in silva delituerant, obviam eis contendebant; quo viso indigenæ fugam capessiverunt, quotquot vitæ gratiam impetrarunt, plurimi vero interfecti sunt; sic Gothi regem suum recuperatum vinculis exsolverunt. His gestis Heidrekus ad naves descendit, abducto secum regis filio, quem apud milites in silva occultatos collocaverat. Jam rex Rollaugus copias cogit, magnumque colligit hominum numerum; Heidrekus vero, quacunque regnum ejus obiret, infestis armis grassabatur. Tum rex reginam adlocutus: male mihi tua, inquit, consilia cesserunt: audio, filium nostrum cum Heidreko versari; qui modo tantopere lacesstus, quæ sua est in facinoribus patrandis audacia, minime, credo, ab eo interficiendo abstinebit, qui fratrem innocentem interfecerit. Cui regina: nos nimum quam creduli fuimus; tu statim, quantum gratia valeat, animadvertisti, cum eum nemo, præter duos malos homines, vinculis constringere vellet, filius vero noster bene ab eo tractatur. Scilicet hæc fallaciæ ergo et tentamenti causa fecit, tu vero eum pro educatioue filii male remunerare voluisti. Age vero, jam legatos ad cum mitte, eque pacis conditiones offer, tantumque regni tui, quantum inter vos conveniat, atque pollicere ei filium tuam una cum regno, modo possimus recuperare filium nostrum, potius quam gratia non reconciliata digrediamini; nam quamvis amplum regnum possideat, tamen uxorem non habet æque formosam. Rex contra: equidem eam nulli in matrimonium offerre cogitaveram, sed quia prudens es, arbitrium penes te esto. Itaque missis ad regem Heidrekum pacis internunciis, loco temporeque conveniendi præstitutis, pacem fecerunt his conditionibus, ut Heidrekus Hergerdam, regis Rollaugi filiam, uxorem duceret, dotalemque acciperet Vindlandiam, Reidgothiæ proximam; quo pacto reconciliata gratia digressi sunt; rex Heidrekus una cum uxore sua in regnum rediit. Aliquo tempore, cum rex optimo equo suo vectus, Sifkam domum reducendam curaret, seroque vespere ad annem quendam perveniret, equis ruptus est, et paulo post ipsa in humeros ejus devenit, at ille eam dejecit et erus ei confregit. Deinde rex Heidrekus regnum in otio administrare coepit, et vir sapientissimus evasit.

1) *seriptum hestu*

2) *amend.*: Sifka, II.

3) *a j/ obacurum*

SAGA HEIDREKS KONÚNGS ENS VITRA.

135

10. Dóttir þeirra hét Hervör; hon fóddist upp
með þeim manni, er Ormarr hét¹; hon var allra
meyja vænst og mikil ok sterk sem karlar; hon
samdi² sik með orvar ok boga. Gestum blindi³
hét einu ríkr maðr í Reídgotalandi; hann var í
úblíðu Heídreks konúngs. Í konúngs hírd voru þeir
xii⁴ menn, er doma skyldu öll mál manna þar í
landi. Heídrekr konúngr blótaði Frey; þann gölt,
er mestan fèkk, skyldi hann gefa Frey; kolluðu
þeir hann svá helgan, at yfir hans burst skyldi
sverja um öll stór mál, ok skyldi þeim gelti blóta
at sónar blóti; jólaaftan⁵ [skyldi leiða sónargöltinn
í hóll fyrir konúng; lögðu mennu þá⁶ hendr yfir
byrst hans, ok strengja heit. [Heídrekr konúngr
strengði þess heit, at engi maðr skyldi svá mikit
hafa⁶ afgört við hann, ef á vald hans komi, at
eigi skyldi kost⁷ eiga, [at hafa dóm spekíinga hans;
hann skyldi ok⁸ fríðheilagr vera fyrir honum, ef
hann bæri upp gátur þær, er konúngr kynni eigi

or at leysa. En er menn freistuða at bera upp
gátur fyrir honum, þá varð engi sú upp borin, er
hann rèði eigi. Konúngr sendi orð Gestum blinda,
at hann kómi til hans, ok setti honum dag, ella
sagðist konúngr mundu láta koma til hans; honum
þótti hvárgi góðr kostrinn, þvíat hann vissi sik
vanfæran at skipta orðum við konúng; honum þótti
ok sín von eigi góð, ef hann verðr at hafa dóm
spekíinganna, þvíat sakir voru nógar, veit hann ok,
ef konúngs menn koma til hans, at þat kostar líf
hans. Síðan blótaði hann Óðin ok bað hann full-
tings ok hét honum stórum gjófum; eitt kveld kom
gestr til Gestum blinda; hann nefndist Gestum
blindi; þeir voru svá líkir, at hvárgan kendi fyrir
annan; þeir skiptu klæðum, ok fór bóndi at hirða
sik, en allir hugðu þar vera bónda, er gestrienn
var. þessi maðr fá konúngs fund, ok heilsar
honum. Konúngr sá við honum, ok þagði. Gestum
blhindi mælti: því em ek hér kominn, herra! at

10. Filia eorum vocata est Hervara, apud virum, nomine Ormarem educata, omnium virginum for-
mosissima, magna statura et robore virili; sagittis et arcu se adsvejecit. Gestus cæcus nomen erat viro
potenti in Reidgothia; is in odium regis Heidreki incurrerat. In aula regis duodecim erant viri, qui omnes
causas civium ejus regni dijudicarent. Rex Heidrekus Freyum coluit; huic aprum, quantus comparari
poterat maximus, devoveret; quem aprum tam sanctum existimarunt, ut super ejus seta jusjurandum de
omnibus causis gravioris momenti dicendum esset, isque aper in sacrificio piaculari immolaretur; vespere
festi jolensis aper piacularis in auam ad regem duceretur; tum homines manus setæ ejus superim-
posuerunt et vota voverunt. Rex Heidrekus votum vovit, neminem tantum in se peccaturum, si in
potestatem suam venisset, quin ei integrum esset, sententiæ sapientum suorum se submittere; idem, se
judice, sancto inculumitatis jure gauderet, si ænigmata, quæ ipse resolvere non posset, proposuisset; si
quis autem conaretur ænigmata regi proponere, nullum proponi potuit, quin interpretaretur. Rex ad
Gestum cæcum misit, ut dicta die ad se veniret, alias se aliquos in eum subornaturum; illi neutra con-
ditio facilis visa; neque enim sibi tantum confidebat, ut verbis cum rege disceptare auderet, neque
facilem negotii exitum exspectabat, si causam suam judicio sapientum subjiceret, tot in promtu criminum
rationibus; sciebat etiam, si regii ad se venissent, vita sua staturum. Inde sacrificio facto Odinem in-
vocavit, auxilium ab eo petiit, eique ingentia munera pollicitus est; aliquo vespere advena quidam ad
Gestum cæcum pervenit; is se Gestum cæcum nominavit; illi adeo erant inter se similes, ut alter ab
altero dignosci nequiret. Vestimentis inter se commutatis, paterfamilias aliquo concessit, ubi se occul-
taret; omnes vero advenam pro patrefamiliæ agnoscebant. Hic vir in regis congressum venit, eumque
salutat. Rex, illum intuitus, tacuit. Gestus infit: ideo huc adsum, domine, quod tecum in gratiam

1) hæ fere dimidium lineæ spatiæ in cod. legi non potuit.
2) sììe tamdi, sic II.
obecurum, sed potius tamen: vij. In sequentibus multa tam obsecura sunt, ut viri legi possint.
hirere, prære in exserpito.
3) a [obsecure in membr., sed certa tamen lectio.

4) sic A et ceter. in II
5) non plane perspicue in cod. membr.; veitlan.

6) a [obsecure in membr., sed certa tamen lectio.

7) scriptum korst.

HERVARARSAGA OK HEIDREKS KONÚNGS.

137

þar fórtu yfir brú, ok var árvegr undir henni, en
fuglar flugu yfir höfði þér, ok tveim megin þin, þat
var þeirra vegr. Þá [mælti Gestum blindi ¹.....

ibi pontem transisti, sub quo alveus fluminis erat,
supra caput vero et ab utroque latere aves tibi super-
volabant, hæc earum via erat. (Gestus cæcus):.....

HÈR HEFR UPP HERVARARSÖGU OK HEIDREKS KONÚNGS ².

1. Svá finnst skrifat í fornum bókum, at Álfheim-
ar³ voru kallaðir norðr í⁴ Gandvík, en Ýmisland
fyri sunnan í milli Hálogalands. En áðr en Tyrkjar
ok Asfamenn komu í Norðrölföld, bygðu Norðrálfuna⁵
risar ok⁶ hálfrisar; gjörðist þá mikit sambland
þjóðanna, risar fengu sér kvenna or Mannheimum,
en sumir giptu þángat dætr sínar. Godmundr hét
konúngr⁷ í Jötunheimum, bær hans hét á Grund,
en héraðit Glæsisvellir, hann var ríkr maðr, ok
var svá gamall ok allir hans menn, at þeir lifðu
marga mannsaldra, ok því trúðu heiðnir menn, at
í hans ríki mundi Ódáinsakr vera; sá staðr er
hverjum manni svá heilnærm, er þar kemr, at af
honum hverfr sótt ok elli, ok má engi deyja. Svá
er sagt at eptir dauða Godmundar blótuðu menn

hann ok kölluðu goð sitt. Godmundr konúngr átti
son þann, er Höfundr hét, hann var bæði forspár
ok spakr at viti, hann var settr dómari yfir (öll)
þau lönd, er honum láu í nánd; hann dæmdi aldri
rángan dóm, enginn þorði nè þurfti hans dóm at
rjúfa. Maðr hét Arngrímr, hann var risi ok berg-
búi, hann nam or Ýmislandi Ámu Ýmisdóttur ok
gekk at eiga hana; son þeirra var Hergrímr, er
kallaðr var hálftröll, hann var stundum með berg-
risum (en) stundum með múnnum, hann hafði afl
sem jötnar, hann var allfölkunngr ok berserkr
mikill; hann nam or Jötunheimum Ógn Álfasprengi
ok gekk at eiga hana; þau áttu þann son, er Grímr⁸
hét. (Sá maðr hjó þá við Ölfossa er Starkaðr hét⁹,
hann var kominn af þusum, hann var þeim ok

HIC INCIPIT HISTORIA HERVARÆ ET REGIS HEIDREKI.

1. Sic in libris antiquis scriptum reperitur, Alvheimos appellatam esse regionem ad boream in Gand-vika, Ymeris vero terram a regione in meridiem versa, inter hos et Halogiam. Sed antequam Tyrki et Asiani in terras septemtrionales venerunt, gigantes et semigigantes regionem borealem incoluerunt; illo autem facto magna extitit gentium commistio, gigantum aliis uxores sibi ex Mannheimis conciliantibus, aliis filias eodem elocantibus. Godmundus nomen erat regi Jötunheimorum; hujus prædium appellatur Grunda, territorium Glæsisvalli; idem erat vir potens, ipseque et sui omnes vitam in tantum spatium produxerunt, ut multas hominum ætates viverent; unde factum est, ut pagani crederent, in ejus regno agrum immortalitatis esse; qui locus cuique eo venienti tam saluber est, ut morbus ae senectus ab eo decedat, nemoque mori possit. Tradunt, Godmundum post mortem sacrificiis ab incolis cultum, deumque appellatum. Regi Godmundo filius fuit, nomine Hövundus, vir et futuri præsagus et ingenio sapienti, omnium terrarum, quæ in ejus vicinia erant, judex constitutus; qui injustam sententiam nunquam tulit, cujus judicium rescindere nemo nec ausus est nec opus habuit. Erat vir, nomine Arngrimus, gigas et monticola; is Amam Ymeris filiam ex terra Ymeris rapuit, raptamque duxit uxorem; horum filius Her-grimus, semigigas appellatus, qui jam inter gigantes monticolas, jam inter homines versabatur, corporis robore, quanto gigantes, præditus, artis magicæ valde peritus, insignis athleta; is ex Jötunheimis Agnam Alvasprengiam rapuit eamque uxorem duxit; ex his filius natus, nomine Grimus. Eo tempore vir prope Ölfossos habitavit, nomine Starkadus, qui ab Thursis (gigantibus) oriundus, hos virium magnitudine et

1) hir desinit fragm., membr., 544
2) Sagan af Heidreki konúngi ok hans wílmunnum, historia de rege Heíldreko et ejus cognatis, A; Hervarar-batrinn gamli finnst svá skrifðir, sem her fylgir, eðus ílla paricula historica de Ílereara sequenti modo memoriæ prodita reperitur, J.
3) Jötun-heimar, J.
4) um, circa G-am, J.
5) Norðraílfurnar, partes boreales, J.
6) sumt, partim, add. J.
7) hofðingi, principi (prafeeta), J.
8) Gennarr, J.
9) a | hana hafði fyrir Starkaðr Áladrengr, (sem) hjo þa við Álfossa, eom (ignam) antea in matrimonio habuerat Starkadus. Áladrengar, qui id temporis ad Alvfossos habuerit, J.

18

138

HERVARARSAGA OK HEÍDREKS KONÚNGS.

líkr at afli ok eðli; Stórvirkr¹ hét faðir hans. Ögn
Álfasprengi var festarmey Starkaðs, en Hergrímr
tók hana frá honum, þá Starkaðr var farinn norðr
yfir Elivåga²; en er hann kom aptr, skoraði hann á
Hergrím til konunuar, ok þarmeð hólmgóngu.
þeir börðust við enn efsta foss at Eyði. Starkaðr
hafði átta hendr, ok vá með fjórum sverðum í senn;
fékk hann þar sigr, en Hergrímr fæll. Ögn sá á
hólmgöngu þeirra, ok er Hergrímr var fallinn,
lagði Ögn sík með sverði ígegnum, ok vildi ekki
giptast Starkaði. Starkaðr tók nú fè allt undir sik,
er Hergrímr hafði átt, ok hafði með sèr, ok svá
son hans Grím, óx hann upp með Starkaði. Grímr
var bæði mikill ok sterkr, er honum óx aldr. Álfr
hèt konúngr, er rèð fyrir Álfheimum, Álfhildr hèt
dóttir hans; Álfheimar hètu þá á milli Gautelfar
ok Raumelfar. Eitt haust var gjört dísablót mikit
hjá Álfí konúngi, ok gekk Álfhildr at blótinu; hon
var hverri konu fegri, ok allt fólk í Álfheimum

var fríðara at sjá, en annat fólk því samtíða; en
um nóttina, er hon rauð hörgin, nam Starkaðr
Áludrengr Álfhildi á burt ok hafði hana heim með
sèr. Álfr konúngr hèt þá á þór, at leita eptir
Álfhildi; en síðan drap þórr Starkað, ok lèt Álf-
hildi fara heim til fóður síns, ok með henni Grím,
son Hergríms. Ok þá er Grím var xij vetra, fór
hann í hernað, ok varð hinn mesti hermaðr, ok
fékk hann Bauggerðar, dóttur Álfhildar ok Starkaðs.
Grímr fékk sèr bústað á ey þeirri á Hálogalandi,
er Bólm hèt, ok var síðan kallaðr Eygrímr bólmr.
[Son þeirra hèt Arngrímr berserkr, er síðan bjó í
Bólmi³ ok var hinn ágætasti hermaðr.

2. Þessu samtíða komu austan Asfamenn ok
Tyrkjar, ok bygðu Norðrlöndin; Óðinn hèt formaðr
þeirra, hann átti marga syni, urðu þeir allir miklir
menn ok sterkir⁴. Einn hans son hèt Sigrlami,
honum fékk Óðinn þat ríki, sem nú er kallat Garða-
ríki, gjörðist hann þar hófðingi mikill yfir því ríki,

indolis natura referebat; patrem habuit Storvirkum. Agnam Alvasprengiam, quæ Starkado pacta fuerat, Hergrimus rapuit, cum Starkadus in partes septemtrionales profectus Elivogos trajecisset; qui reversus sponsam ab Hergrimo repoposcit, certamine circensi proposito. Dimicabant in Eydo ad supremam cataractam; hic Starkadus, qui, octo manibus præditus, quatuor simul gladios vibraret, victoriam adeptus est, prostrato Hergrimo. Agna, certamen circense intuita, cum Hergrimus cecidisset, se ipsa gladio transfixit, quod Starkado nubere noluerat; itaque Starkadus omnes pecunias, quæ Hergrimo fuerant, in suam potestatem redegit et secum abstulit, abducto quoque filio Grimo, qui apud Starkadum adovevit; idem, ubi ætate maturuit, vir ingentis staturæ magnique roboris evasit. Alvus nomen erat regi, Alvheimis imperanti, cui filia erat nomine Alvhilda; eo tempore regio inter Albim Gothorum et Albim Romorum Alvheimi dicta est. Autunno quodam ingens Dearum sacrificium domi regis Alvi fiebat, Alvhilda sacra peragente; ea ceteras feminas venustate superabat, atque omnes Alvheimorum incolæ adspectu erant pulchriores, quam ceteri homines, qui iis tempore æquales erant. Verum nocte, qua Alvhilda ædem sacram sanguine conspergebat, a Starkado Aludrengo rapta domumque abducta est. Tum rex Alvus Thorem invocavit, ut Alvhildam repeteret; quo facto Thor Starkadum interemit, et Alvhildam domum ad patrem remisit, unàque Grimum, filium Hergrimi. Grimus, duodecim annos natus, rei piraticæ operam dedit, summusque bellator extitit; uxorem duxit Bauggerdam, filiau Alvhildæ et Starkadi; habitaculum sibi adquisivit in Bolma, quæ insula Halogiæ est, unde postea appellatus est Eygrimus bolmus (i. e. Grimus insulanus, bolmæus). Ex his natus Arngrimus, athleta furiosus, qui deinde in Bolma habitavit, bellator maxime inclytus.

2. Circa hæc tempora ex partibus orientalibus advenerunt Asiani et Tyrki, qui terras septemtrionales incolis frequentarunt; horum dux erat Odin, qui multos habuit filios, omnes staturæ viriumque magnitudine insignes; uni ex filiis ejus nomen fuit Sigurlamius; huic Odin regnum dedit, hodie regnum

1) zir J: Storkviðr A.E.V.

2) Álipuella (farsa/ian Álfafossa sive Ólfossá), at.

3) a [add. E. J.; om. A.

4) ríkr. et auctori/táns. J.

139

hann var manna frídastr sýnum. Sigrlami átti Heiði,
dóttur Gylfa konungs¹, þau áttu son saman, sá
hét Svafrlami. Sigrlami fæll í orrostu, er hann
bardist við þjassa jótun. Nú sem Svafrlami frétti
fall fóður sínss, tók hann undir sik ríki þat allt til
forráða, sem faðir hans hafði átt, hann varð ríkr
maðr. Þat barst at einn tíma at Svafrlami konúngr
reið á veiðarskóg ok sótti hjört einn lengi, ok
náði eigi [at öðrum² degi fyrir en á sólarfalli; hann
var þá riðinn svá lángt í skóginn, at hann vissi
varla hvat [af honum varð³; hann sá stein einn
mikinn um sólarsetr, ok þar hjá dverga tvo; kon-
úngr vigði þá utan steins með málajárni; hann brá
sverði yfir þá; þeir bádu þá fjörlausnar; Svafrlami
spyrð þá at nafni; annarr nefndist Dýrinn⁴, en
annarr Dvalinn. Svafrlami veit at þeir eru allra
dverga hagastir; hann leggr þat á⁵ þá, at þeir
gjörí honum sverð, sem bezt kunnu þeir, þar skulu

hjölt af gulli ok svá meðalkaflí; búa skulu þeir
umgjörð ok fétla af gulli; hann segir at sverðit
skal aldri bila ok aldri við ryði taka, ok bíti jafnt
járn ok steina sem klæði, ok fylgi sigr í orrostum
öllum ok einvigum, hverr sem bæri; þetta voru
fjörlausnir þeirra. Á stefnuudegi kom Svafrlami til
steinsins; fengu dvergar honum sverð sitt, ok var
þat hit fríðasta; en er Dvalinn stóð í steinsdyrum,
þá mælti hann: sverð þitt, Svafrlami! verði manns-
bani í hvert sinn, er brugðit er, ok með því sverði
sè unnin iij níðingsverk hin mestu, þat verði ok
þinn bani! þá hjó Svafrlami⁶ til dvergsins ok fal
eggteinana í steininum, en dvergrinn hljóp í stein-
inn. Svafrlami átti þetta sverð ok kallaði Tyrfing,
bar hann þat í orrostum ok einvígum; hann felldi
þjassa jótun í einvígi, [fóðurbana sinn⁷, en tók
dóttur hans, þá er Fríðr hét, ok átti hana síðan. þau
áttu dóttur, er Eyfura⁸ hét, kvenna vænst ok vitrust.

Gardorum appellatum, quod regnum magna auctoritate administravit; ceteros homines oris pulchritudine
superavit. Sigurlamius in matrimonio habuit Heidam, regis Gylvii filiam, ex quibus prognatus est filius,
nominatus S'avurlamius. Sigurlamius, adversus gigantem Thjassium pugnans, in prælio cecidit; hic
S'avurlamius, cognito patrem cecidisse, totum regnum, quod patri suo fuerat, administrandum suscepit,
et vir potens evasit. Accidit aliquo tempore, cum rex S'avurlamius venatum in silvam equitasset, ut
cervum aliquem diu persequeretur, neque altero die prius quam sub occasum solis assequeretur, tum
tam longe in silvam evertus, ut quo loco versaretur vix cognitum haberet; sole occidente ingentem
lapidem, juxtaque duos nanos conspexit, quos rex ferro magico extra lapidem devovit, vibrato supra eos
gladio; tum illi vitæ inculumitatem petierunt; S'avurlamio eos de nomine percontanti, alter se Dyrinem,
alter Dvalinem vocari ostendit; qui cum sciret, hos omnium nanorum peritissimos esse artifices, injungit
illis, ut quam optimum possint gladium fabricent sibi, cujus bulkæ et capulus ex auro sint; vagina et
lora auro ornarentur; ipse gladius nunquam ad ictum deficeret, nunquam rubigine tentaretur, tam ferrum
et saxa, quam vestes dissecaret, quicunque eum gestaret, fortunam haberet sibi adsiprantem; his condi-
tionibus vitam paciscuntur. Die conducta S'avurlamius ad saxum redit; tradunt ei nani gladium, quam
maxime eximium; hic Dvalin, in introitu saxi stans, locutus est: gladius tuus, Svafrurlami, quotiescunque
eductus erit, homini cuiipiam causa necis existat, hoc gladio tres cædes maxime nefariæ perpetrentur,
idemque tibi necem adferat; tum Svafrurlamius ictum intentaus nano, utramque ferri aciem saxo con-
didit, nano intrò in saxum refugiente. Svafrurlamius hunc gladium possedit et Tyrvingum appellavit,
eoque in præliis ac monomachiis utebatur; gigantem Thjassium, patris occisorem, in duello prostravit,
filiam ejus, nomine Fridam, abductit et matrimonio secum junxit; ex his filia nata, nomine Eyvara, femi-
narum venustissima et sapientissima ⁸.

1) om. J.

2) a Þillum, toto, J.

3) em.; af h. var, A; a [helm var, quæ via denum duceret, J.

4) Dvalinn, J.

5) fyrir, proponit, J.

6) sverðinn, gladio, add. J.

7) a / om J.

8) sic J. ubique; Eyvara, h. L. A.

a) La partie essentielle de ces deux chapitres (1-2) peut
être considerée comme une introduction dont le premier ré-

dacteur a fait précéder la saga. Il est evident que la tra-
dition même ne commence que par la rencontre de Svafr-

18*

140

3. Nú er þar til at taka at Arngrímr berserkr
er í víkíng ok rèði þá fyri liði miklu, hann herjar
á ríki Svafrlama ok átti við hann orrostu ok höggva-
viðskipti. [Arngrímr hafði aftaksskjöld mikinn,
settan stórum járnslám; Svafrlami hjó í skjöldinn
ok sneiddi hann niðr ígegnum¹, ok nam sverðit í
jörðu stað; þá sveiflaði Arngrímr sverðinu á hönd

Svafrlama, svá af tók; tók Arngrímr þá Tyrfing
ok [hjó til Svafrlama ok klauf hann at endilöngu,
en sverðit nam í jörðu staðar². Síðan tók Arn-
grímr þar herfáng mikit ok Eyfuru, dóttur Svafr-
lama, ok hafði í burt með sér. Arngrímr fór þá
heim í Bólm ok gjörði brúðkaup til Eyfuru³. Þau
áttu xij sonu: Ángantýr var elztr, annarr Hervarðr,

3. Sed illuc revertamur; Arngrimus athleta in piratica versabatur, tumque magnæ classi præfuit. Regnum Svavurlamii infestis armis aggreditur, prælium adversus eum committit, quinetiam ictus cum ipso commutat. Arngrimus ingentis magnitudinis clypeo utebatur, grandibus laminis ferreis munito; quem clypeum percutiens Svavurlamius penitus dissecuit, gladio in solo subsistente; hic Arngrimus gladium vibrans manum Svavurlamii percussit, ita ut abscinderetur; quo facto Tyrvingum arripit, ictum Svavur-lamio infert, eumque per totam corporis longitudinem dissecat, gladio in solo subsistente. Deinde Arn-grimus magna ibi præda potitus, Eyvaram Svavurlamii filiam secum abductit, et Bolmam reversus nuptias cum ea celebravit; hi duodecim filios procrearunt, quorum natu maximus erat Angantyr, secundus

1) a [hjó Svafrlami hlut af skildi Arngríms, partemque clypei, quo Arngríms utebatur, abecit, J.

2) sic J; Eyvaram, A.

3) a [vó med, ok fældi Svafrlama með honum,

lame et des nains, c'est-à-dire environ vers le milieu du
2e chap., car les paroles du premier couplet de la formule
de conjuration de Hervér prouvent clairement que Svafrlame ap-
partient à l'ancienne série des traditions qui ne remonte pas au-
dela de lui et d'Arngrim. Le commencement du 1er chapitre
noûs présente un essai de rapporter les races principales
dont la saga nous fait connaître tous les descendants, soit
aux fabuleux Glaésivellir qui signifient les champs luisants, et
à Ódáinsakr, champ de l'immortalié, où l'on rencontre né-
cessairement le nom de Godmund qui est le nom permanent
des rois (voir Fornmanna Sögur 3, 183, et Saxon p. 423-428),
soit à Jötunheim qui à ce temps où l'on commençait de
rapporter les personnifications des mythes naturels à de cer-
tains peuples et à de certaines contrées, fut placé aux en-
virons des Glaésivellir dans le nord de la Russie, où le nom
de la mer blanche, Gandvík qui signifie le golfe des sorciers,
parait ou en avoir donné l'occasion ou en tirer l'origine.
Le petit s'écit intercalé de Starkad aludreng parait avoir été
emprunté d'une ancienne saga ou série de traditions de Starkad
qui était l'Hercule du Nord. Il s'accorde pour tout ce
qu'il y a d'essentiel avec ce que l'on raconte de l'origine de
Starkad dans le très ancien épisode de lui qui a été admis
dans la saga de Gautrek (Fornaldar Sögur Norðrlanda 3,
p. 14-38). Cette dernière ne nous dit cependant rien du
rapport entre Starkad et les ancêtres d'Arngrim. Il est vrai
qu'elle le met au rang des Jötuns, mais celle place nean-
moins sa patrie dans le Thruma au sud de la Norvège, de
même que les noms d'Ölfossar et de cascade la plus haute

près d'Eid dont on fait mention au ch. 1er semblent se
rapporter à la contrée autour du lac de Norsjö, autrefois
rapporté Nonsjör, dans le Grenland qui est la province connue
aujourd'hui sous le nom de la basse Thelemark au midi de
la Norvège, où l'on rencontre d'abord la maison d'Ulefos
à l'endroit où un ruisseau assez considérable se jette dans
le Norsjö, et plus haut la maison d'Eid située sur un autre
ruisseau. Or, il parait que ce sont les noms de Hergrim
et d'Eygrim ou seulement la terminaison Grim qui a con-
duit l'auteur à mettre cette tradition en rapport avec Arn-
grim dont Saxon se borne à nous dire que c'était un lutteur
suédois (pugil Svethicus). C'est dans cette origine des
géants que l'auteur croit découvrir le meilleur motif de l'ani-
mosité dont Arngrim s'était pris contre Svafrlame qui selon
le rapport du 2e chap. descend d'Odin. On retrouve ici
l'hypothèse de Tures et d'Asiates, hypothèse qui a été formée
pendant le moyen âge chrétien et selon laquelle les Ases se
laissent rapporter à l'histoire de Troie de manière qu'on
obtient une source commune pour les races royales du Nord
et celles des autres princes de l'Europe. Aussi paraît-il
que le transport de la scène au Gardarike n'a pas eu d'autre
cause que de rendre la rencontre de Svafrlame avec Arngrim
plus vraisemblable en les rapprochant l'un de l'autre. Il est
du reste assez remarquable que la rédaction de Hauk Er-
lendson ne fait nulle mention du Gardarike dans cet endroit,
tandis que le codex n° 2845 donne à Svafrlame le nom de
Sigrlame mais sans rien dire de son origine prétendue des
Ases ni de celle d'Arngrim des Jötuns.

141

þriði Semingr, fjórði Hjörvarðr, fímti Brani¹, sjötti
Brami, sjöundi Barri², átundi Reytnir³, niundi
Tindr, tiundi Búi, ellefti ok tólfni Haddingjar (tveir), ok
unnu þeir báðir verk eins hinna⁴, en Ángantýr vann
tveggja verk; hann var hófði hærri en þeir⁵ aðrir;
allir voru þeir miklir berserkir. [Fóru þeir í hernað
þegar á únga aldri ok herjuðu viða um lond ok
fundu öngva sína jafníngja til afls ok áræðis,
gjörðust þeir af því nafnfrægir mjök ok sigrsælir;
eigi voru þeir fleiri saman á skipi, en þeir xij bræðr,
hófðu þeir þó opt fleiri skip í hernaði. Faðir þeirra
hafði tekit í hernaði þau ágætustu vopn, þar er
hann hafði barizt; eignaðist⁶ Ángantýr Tyrfing,
Hervarðr Hrotta, Semingr Mistiltein, [þann sótti
þráinn síðan í haug hans⁷; allir hófðu þeir ágæt

hólmsverð bræðr. Þat var síðvenja þeirra, ef þeir
voru með sínum mönnnum einum, er þeir fundu at
berserksgángr fór at þeim, at þeir gengu á land
upp ok brutust við stóra steina eðr skóga, því þeim
hafði þat at voða orðit, at þeir hófðu drepit sína
menn 8, þá berserksgángr fór at þeim. [Aldri komu
þeir þar til orrostu, at eigi hefðu þeir sigr⁹; af
þessu gengu af þeim stórar sögur. [Enginn kon-
úngr var sá at eigi gæfi þeim þat þeir vildu hafa,
heldr en lída yfingáng þeirra; liðu svá fram tímar,
at þeir voru í hernaði á sumrum, en á vetrum sátu
þeir heima í Bólmey með fóður sínum¹⁰.

4. Þat bar til tiðinda einn jólaaptan í Bólmey, at menn skyldu heit strengja at Bragar fulli; þá strengðu heit Arngríms synir¹¹; Hjörvarðr strengði

Hervardus, tertius Semingus, quartus Hjörvardus, quintus Branius, sextus Bramius, septimus Barrius, octavus Reyntner, nonus Tindus, decimus Buius, undecimus et duodecimus duo Haddingi, qui ambo opus unius ceterorum absolvebant, Angantyr vero duorum; is ceteris illis capite procerium erat; omnes ingentes erant athletæ. Hi jam ætate juvenili rei piraticæ operam dederunt, multis locis prædas egerunt, robore et audacia nullos sui pares invenerunt, quam ob rem magnam nominis celebritatem secundæque famam victioræ consecuti sunt; in eadem navi non plures unà erant, quam duodecim fratres, etsi sæpe plures naves in piraticam educerent. Pater eorum in læliis, quæ commiserat, præstantissimis armis potitus fuerat: Tyrvingus Angantyri in possessionem cessit, Hrottius Hervardo, Mistiltein Semingo, quem postea Thrain ex tumulo ejus abstulit; singuli fratrum ences habuerunt ad digladiandum eximios; consvetudo iis erat, quando cum suis solis versabantur, si se furore athletico rapi animadverterent, ut in terram escenderent et cum ingentibus saxis aut fornibus conflictarentur; hoc enim periculi iis acciderat, ut furore athletico correpti suos interficerent. Nusquam in prælium processerunt, quin superiores discederent; hinc fama rerum præclare gestarum late celebrabantur; nullus erat rex, quin ea, quæ poposcissent, potius concederet, quam injurias ab eis inferendas pateretur; interea sic procedebat tempus, ut per æstates piraticam facerent, per hiemes domi in insula Bolma apud patrem versarentur.

4. Vespere quodam festi jolensis id novi in insula Bolma accidit, ut vota ad poculum Bragii facienda essent; tum Arngrimi filii vota voverunt, et quidem Hjörvardus votum fecit, se virginem

1) Hrani, J.
2) Borl, J.
3) Reifnir, J.
4) manna, riri, J.
5) om. J.
6) a [ok umfram alla berserkí at aði ok areði]; ok er þeir
forn at hérja, þá hófðu þeir ekki fleiri menn a skipi sína, en þeir bræðr tólf voru a skipi; hófðu þeir opt þeir skip hæt sinni ferð; þeir foru vida um lond at
hérja, ok voru allir sigrsérslu, ok urdu hílr frægustu, hafði, omnesque athletas robore et audacia superabant; in piraticam excurrentes, in sua nari non
plures viros habebant, hanc soli duodecim fratres occupabant, et tamen sæpius plures naves in expeditionem eduerant; per multas terras prædatum
exierunt, omnesque victoriosi et fama celeberrimi extiterunt, J.
7) a [om. J.
8) ok hroði skip sin, navesque suas eastarent, add. J.
9) a [om. J.
10) a [om. J.
11) o. s. tvr. et cetera, add. J. qui, convenienter codici A, narratione hoc toco sic conclusa, de novo incipit: Sögubatt af Heiðreki
konungi ok hans ettömönnum, particulam historicam de rege Heidreko et ejus cognatis, quemadmodum M, tali rationationis tenore ejusdem in universum
argumentent, atque cap. 2. et 3.: Sigrlami hét konüngr, er réð fyrir Garðariki; hans dóttrir var Eyfura, er allra meyja var fríðust; þessi konungr hafði eignar
sverð þat af verdum, er Tyrfingr hét, ok allra sverða var bitrast; ok hvert síun, er því var brugðit, þá týst af avá sem af solargesta; aldri mátti hann svá beran
hafa, at eigi yrði hann mannabni, ok með vörnu blóði skyldi hann Jafnan alíðra, en ekki var þat kvikt, hverki menn ne kvikvendi, er lífa meðti til annars dags,
ef sár fekk af honum, hvort sem var meira eda minna; aldri hafði hann brugðist og hoggi, eðr staðar numit, fyrir en hann kom t jörð, ok sa maðr, er hann bar t
errosta, mundi sigr fa, et honum var vegti; þetta sverð er frægt i öllum fornörum. (Cup.) Maðr hét Argrísmr; hann var vikingar aðgerð; hann sölki austr t Gárða-
trki, ok dvaldist om hrið með Sigrlama konungi, ok gjörðist fornsjori fyrri líði hans, bæði lands at geta ok þegna, þvíat konningar var gamalt. Argrísmr gjörðist
nu svá mikill hófbingi, at konuner gípti honum dóttr síná, ok setti hann meit mann t ríki sinu: hann gaf honum það sverðit Tyrfing. Konungr settið þá um

143

hugr hefjafnan á leikit, ok er þat makligra, at þèr veitið mèr þessa bón heldr en berserknum¹,
er illt eitt hefir² gjört bæði í yðar ríki ok margra annarra konúnga. Nú hugsar konúngr hálfu meir,
ok þikkir nú þetta mikit vandamál, er þessir ij höfðingjar keppa svá mikit um dóttur hans; kon-
úngr svarar á þessa leið: hvorrtveggi sá er svá mikill maðr ok vel borinn³, at hvorigum vill hann
synja mægða, ok biðr hana kjósa, hvorn hon vill eiga. Hon svarar at þat er jafnt, ef faðir hennar
vill gípta hana, þá vili hon þann eiga er henni er kunnigr at góðu, en eigi hinn, er hon hefir sögur
einar af, ok allar illar, sem er frá Arngríms son-
um. Ok er Hjörvarðr heyrði orð hennar, bauð
hann Hjálmari [hólmgöngu⁴ suðr í Sámsey, ok
bað hann vera hvers manns níðing, ef hann gengr
fyrir at eiga frúna, en þetta einvígi væri reynt; en
Hjálmarr kveðr sik ekki dvelja, [var þegar ákveðinn
með þeim hólmstefnu tími⁵. Fóru nú Arngríms

synir heim ok sögðu fóður sínum sitt eyrindi [ok einvígi⁶; Arngrímr svarar: aldri hefi ek fyrir en nú óttast um yðar ferðir, [þvítá hvergi veit ek Hjálmars maka vera at hreysti ok harðfengi, fylgir honum ok eininn sá kappi, er honum gengr næst til afls ok áræðis; lètta þeir nú svá sínu tali⁷.

5. [Jarl sá rèð fyrir Aldeigjuborg, er Bjartmarr hèt, hann var ríkr mjók ok bardagamaðr mikill; jarl var mikill vin Arngríms sona, ok höfðu þeir þar friðland jafnan⁸. Nú fara þeir bræðr á fund Bjartmars⁹ jarls, ok gjörir hann þegar unóti þeim veizlu mikla; at þeirri veizlu bað Ángantýr dóttur jarls, er Svafa hèt, ok var [þat auðsótt; var þegar aukin veizlan ok¹⁰ drukkit brullaup þeirra, [stóð hófit í hálfan mánuð¹¹; [ok at þeirri veizlu er leidd í eina rekkju Ángantýr ok Svafa, dóttir Bjartmars jarls. En er veizluna þverrar, byrja Arngríms synir ferð sína til Sámseyjar; ok þá síðurstu nótt, áðr þeir fóru, dreymdi Ángantýr draum¹²; ok nú segir

ad quam perpetuo animum meum adplicueram; quam petitionem ut mihi concedas, potius merui, quam athleta ile furiosus, qui mala tantum, tam in vestro, quam in multorum aliorum regum regnis, patravit. Jam rex duplo intensius rem considerat, expeditu valde difficilem esse judicans, his duobus principibus viris de filia sua tantopere certantibus. Rex hunc in modum respondit: utrumque rerum gestarum fama et natalium splendore ita valere, ut neutri affinitatem abnuere velit; rogat filiam optare, utri nubere malit. Illa contra: evidens esse, si se pater nuptum dare velit, velle se ei nubere, qui sibi de meliori nota cognitus sit, non illi, de quo famam tantum, eamque non nisi sinistram, acceperit, qualem de Arngrimi filiis. Hjörvardus, cum responsuin virginis audisset, Hjalmarem ad duellum, meridiem versus in Samseya instituendum, provocavit, publicam ei infamiam denuntians, si, ante tentatam hanc monomachiam, virginem uxorem duxisset; Hjalmar nihil esse, quod sibi moram faciat ostendit; protinus certum tempus in loco duelli conveniendi præstituitur. Jam filii Arngrimi domum redeunt, patrique de exitu negotii et de duello exponunt; quibus Arngrimus: nunquam prius, quam nunc, de itineribus vestris metui; nullum enim Hjalmari parem fortitudine ac strenuitate novi, quem et insuper comitetur athleta, qui ipsum robore et audacia proxime accedat; his dictis finem loquendi faciunt.

5. Præfuit Aldeigiuborgæ dynasta, nomine Bjartmar, vir valde potens et insignis bellator; idem filiis Arngrimi erat amicissimus, unde hi apud eum semper pacato hospitio utebantur; jam fratres ad conveniendum dynastam Bjartmarem proficiscuntur, quibus ille mox splendidum convivium præparavit; quo convivio duraute Angantyr nuptias ambiit filiæ dynastæ, cui nomen erat Svava, quod cum facile impetrasset, redintegrato convivio nuptiæ eorum celebratæ sunt, quod convivium nuptiale dimidium mensem duravit, quo durante Angantyr et Svava, filia dynastæ Bjartmaris, in unum torum perducti sunt. Vergente ad finem convivio filii Arngrimi iter Samseyam instituunt; et postrema nocte, antequam

1) *berskrjánun, athleta illi furiosi*, M, J.

2) *hafa, patraerunt, M, J.*

3) *wêthorion, generis claritate*, M, J.

4) *a hølm, M.*

5) *a l om, M, J.*

6) *a l om, M, J.*

7) *a l om, M, J.*

8) *a l om, M, J.*

9) *Hjálmr rs, sic ubique excludo t, M, J.*

10) *a l om, M, J.*

11) *a l om M, J.*

12) *a l add, V: om, cet.*

144

Ángantýr jarli draum sinn: mér þótti, segir hann,
vér bræðr staddir í Sámsey, ok fundum þar fugla
marga, ok drápum þá alla; síðan þótti mér vér
snúa annan veg á eyna, ok flugu ámóti oss ernir
ij, ok þóttumst ek eiga við annan hörð viðskipti,
settumst við niðr báðir, áðr en linnti¹; en annarr
örninn átti við bræðr mína, ok þótti mér [hann
öllum² efri verða. Jarl svarar: soddan draum
þarf eigi at ráða; er þær þar sýnt fall nokkurra³
manna, [ok ætla ek stappi nærri yðr bræðrum;
þeir kváðust því eigi kvíða mundu. Jarlinn mælti:
allir fara, þá feigðin kallar; ok lyktast síðan tal
með þeim. At enduðu þessu hófi snúa þeir bræðr
heim, en Svafa sat eptir með jarli⁴; búast þeir
nú til hólmstefnunnar, ok leiðir faðir (þeirra) þá til
skips, ok gaf [þeim öllum góð herklæði⁵: hygg
ek, sagði hann, nú muni þórf vera góðra vopna,
því þær berist við þá fræknustu fullhuga; síðan

skilja þeir, ok biðr hann þá vel fara. Sigla þeir
nú, unz þeir koma til Sámseyjar, ok [tóku hófn
í Munarvogi; ok er þeir bræðr gengu uppá eyna,
kom á þá berserksgángr, brutust þeir þá við
skóginn at vanda sínum. En frá Hjálmari er þat
at segja at hann lenti skipum sínum hinumegin
Sámseyjar í hófn þeirri, er Unavogr heitir; hafði
hann tvó skip ok hètu bæði Askar, ok hundrað manns
á hverju, hinna vóskustu drengja. Þeir bræðr sjá
nú skipin, ok ⁶ þóttust vita at Hjálmarr mundi eiga
ok Oddr hinn viðfórli er kallaðr var Örvar-Oddr.
Brugðu þá Árngríms synir sverðum, ok bitu í skjaldar-
rendrnar⁷; snèru þeir nú til skipanna, ok gengu
vj út á hvorn Askinn, en þar voru svá góðir drengir
fyrir, at allir tóku sin vopn, ok enginn flýði or
sínu rúmi eða mælti æðruorð. Berserkirnir gengu
með öðru borði fram, en öðru aprt, ok drápu hvert
mannsbarn; síðan gengu þeir á land grenjandi.

proficisebantur, Angantyr somnium vidit; quod somnium dynastæ exposuit: videbam per quietem, inquit, nos fratres in Samseya constitutos, ubi multas invenimus aves, quas universas interfecimus; deinde in aliam insulæ partem conversis duas nobis aquilas obviam volare, quarum cum altera acriter mihi visus sum congredi, quo certamine nondum cessante, uterque nostrum consedit; altera aquila cum fratribus meis confligens, omnibus superior discedere videbatur. Dynasta respondit: tale somnium interpretatione non eget; hic enim tibi monstratus fuit quorundam virorum casus, quem propius ad vos fratres per- tinere puto. Illi se hac re non percelli ajebant. Dynasta: morte vocante, omnes decedunt; hic finis colloquio factus. Finito nuptiali convivio, fratres domum revertuntur, Svava apud dynastam remansit; mox se ad duellum parant; quo facto pater eos ad navem deducit et omnibus eximia arma donavit: nunc, inquiens, bonis armis opus vobis esse autumo, ut quibus cum strenuissimis et animosissimis ath- letis pugnandum sit; digredientes inde optimis votis prosequitur. Navigant, donec Samseyam pervenientur portumque Munarvogum ingrediuntur. Fratres in insulam egredientes, furore athletico abrepti, in ar- bores pro more solito sævire coeperunt. Hoc vero de Hjalmare referendum, quod naves suas ab altera parte Samseyæ in portu, qui Unavogus dicitur, constituit; duas habuit naves, quarum utraque Askus vocabatur; singulis centeni viri fortissimi vehebantur. Jamque fratres naves conspicati, persvasum habe- bant, has Hjalmaris esse Oddique peregrinatoris, qui sagittarius appellatus fuit. Tunc Arngrimi filii gladios destrinxerunt, margines clypeorum momorderunt, ad naves conversi utrumque Askum seni con- scenderunt; hic vero tam strenui aderant milites, ut universi arma caperent, nemo ex statione fugeret, nec ullam vocem, quæ timorem proderet, loqueretur. Athletæ secundum alterum navium latus proce- dentes, secundum alterum retrogradientes, omnes ad unum interfecerunt; quo facto horrendo clamore

1) tétu, finito, M, J.
2) a | orninn, aquila, M, J.
3) rikra, potentium, M.
4) a | en er þeir Hjörvarðr koma heim. cum Hjóreardus ao fratres domum reuissent, M, J.
5) a | þa sverðit Tyrfing Angantýr. Angantyri gladium Tyreingum, M, J.
6) a | sja þeir, hver ij skip liggja í hofn þeirri, er Unavogr (Munarvog, J) heitir; þau skip hætu askar, þeir, duasque naves in portu, qui Unarogus (Unarrogus, J) dicitur, stare vident, quæ naves Aski dictæ sunt; tétu, M, J.
7) ok kom a þa berserksgangr, furore athletico correpti, add. M, J.

145

[þá mælti Hjörvarðr: elliplöp stríða nú á Arngrím, fóður vorn, er hann sagði oss, at þeir Hjálmarr ok Oddr væri hinir hraustustu kappar, en nú sá ek öngvan duga óðrum framar. Ángantýr svarar: sökumst eigi um þat, þó vèr eigi findum vora maka, má ok ske, at þeir Oddr ok Hjálmarr sèu enn eigi dauðir¹. Nú er at segja frá Hjálmari ok Oddi,

þá var² ótti einu sinni, er þeir grenjandi gengu af öskum, [ok emjandi á ey stigu³, tìrarlausir ok⁴ voru tólf⁵ saman.

Hjálmarr mælti⁶: þat sér þú, at fallnir eru menn okkrir, ok sýnist mér líkast at vèr munum allir Óðin gista í Valhöll í kvöld; þat eitt æðruorð mælti Hjálmarr. Oddr svarar: [eigi heft ek slíka fjandr litið, ok⁷ mundi þat mitt ráð, at við flýðum undan á skóg, munum við ekki megna ij at berjast við þá xij, er drepit hafa xij hina fræknustu menn

Fara halir hraustir af herskipum,

at þeir hófðu gengit uppá eyna, at vita ef ber-
serkirnir væri komnir; ok er þeir komu fram úr
skóginum, þá gengu Arngríms synir á land af
skipum þeirra með blóðugum vopnum ok brugðnum
sverðum; var þá af þeim berserksgángrinn, ok þá
voru þeir máttminni þess á milli, sem eptir nokkurs
kyns sóttir. Oddr kvað:

Ea sola vice
terror accidit,
cum rugientes
ex Askis escenderunt
et ululantes
in insulam egressi sunt,
honoris expertes,
atque erant duodecim unà.

í Svíaveldi⁸. Þá mælti Hjálmarr: flýjum vèr aldri undan óvinum okkrum, þolum heldr vopn þeirra, ok fara vil ek at berjast við berserkina. Oddr segir: ekki mun ek gista Óðin í kvöld, ok munu þessir allir dauðir, áðr kvöld komi, en við ij lifa; þetta viðrmæli þeirra sanna visur þessar, er Hjálmarr kvað:

Escendunt viri strenui
bellicis e navibus,

in terram escenderunt. Hic Hjörvardus: Arngrimum patrem nostrum jam senilia agunt deliria, qui nobis significaverit, Hjalmarem et Oddum viros esse fortissimos, cum jam neminem alteri virtute præstare animadverterim. Angantyr respondet: ne vituperemus, quod nostri æquales non deprehendimus, nam fieri potest, ut Oddus et Hjalmar nondum mortui sint. Jam de Hjalmare et Oddo narrandum; hi in insulam egressi sunt, scituri, an athletæ advenissent; cum vero e sylva processerant, Arngrimi filii e navibus eorum in terram egrediebantur cum cruentis armis et sublimibus gladiis; tum furor athleticus ab iis decesserat, quo facto, velut morbo quopiam liberati, viribus erant per intervalla infirmiores. Oddus hos versus fudit (vide supra):

Cui Hjalmar: vides, nostros occubuisse, et vero mihi simillimum videtur, nos omnes vespera proxime insequenti apud Odinem in Valhalla hospitaturos; hoc solum timoris indicium verbis Hjalmar prodidit. Oddus contra: equidem tam immanes hostes nunquam vidi, et auctor essem, ut in silvam profugeremus neque enim soli duo valebimus adversus duodecim pugnare, qui duodecim viros fortissimos in imperio Svionum interfecerunt; hic Hjalmar: nunquam hostibus nostris terga vertamus, ipsorum potius arma sustineamus, et fert animus ire et cum athletis decertare; cui Oddus: haud ego apud Odinem hospitabor vesperi, potius hi omnes ante vesperam morientur, nos duo supervivemus; hoc eorum colloquium testantur sequentes versus, quos Hjalmar cecinit (vide supra):

1) a [om. cet.] 2) mér, miði, add. M, J. 3) a [om. M, J. 4) om. M, J. 5) xij, M, J. 6) til Odds, add. M. 7) a [om. M, J. 8) Sviáríki, regno Seionum, M, J.

1) a [om. cet.]

2) mér, miði, add. M, J.

3) a [om. M, J.

4) om. M, J.

5) xij, M, J.

6) til Odds, add. M.

19

146

HERVARSGA OK HEIDREKS KONÚNGS.

tólf menn saman
tírarlausir;
vit munum í aptan
Óðin gista
tveir fullhugar¹,
en þeir tólf lifa.

Oddr svarar:

því mun ek orði
andsvar veita:
þeir munu í aptan
Óðin gista,
tólf berserkir,
en vit tveir lifa².

þeir Hjálmarr sjá, at Ángantýr hefir Tyrfring í hendinni, þviat lýsti af honum sem sólargeisla; Hjálmarr mælti: hvort viltu heldr eiga við Ángantýr einn, eða við bræðr hans xj? Oddr svarar: ek vil berjast við Ángantýr, hann mun gefa stór högg með Tyrfringi, en ek trúi betr skyrtu minni en brynju þinni til hlíðar. Hjálmarr mælti: hvar kvámu vit þar til orrostu, at þú gengir fram fyri mik; villtu því berjast við Ángantýr, at þèr þikkir þat meira þrekvirki; nú em ek höfuðsmaðr þessarar hólmgöngu, [ok þarmeð konúngborinn til ríkis, á ek því at ráða fyrir okkr³; hèt ek öðru

duodecim homines unà
destituti honore;
nos insequenti vespere
apud Odinem hospitabimur,
duo viri animo pleni,
at illi duodecim in vivis erunt.

Oddus respondet:

Huic ego verbo
responsum dabo:
illi vespera insequenti
apud Odinem hospitabuntur,
duodecim athletæ,
at nos duo superstites erimus.

konungsdóttur heima í Svíþjóðu, en láta þik eðr annan gánga í þetta einvigi fyri mik, ok skal ek berjast við Ángantýr; [Oddr kvað hann kjósa þat verr gengði. Varð þó svá at vera, sem Hjálmarr vildi⁴; brá hann þá sverðinu, ok gekk fram ímóti Ángantýr, vísaði þá hvorr öðrum til Valhallar. [Ángantýr mælti: þat vil ek, sagði hann, at ef nokkur vor kemst á burt hèðan, þá skal enginu annan ræna at vopnum, ok vil ek hafa Tyrfring í haug með mèr, þótt ek deyi; svá skal Oddr hafa skyrtu sína, en Hjálmarr hervopn, ok svá við skilja, at þeir skulu verpa haug eptir hina er lifa. Síðan

Hjalmar et Oddus vident Angantyrem Tyrvingum manu tenere, lucem enim, velut radius solis, emittebat. Hic Hjalmar: utrum mavis cum solo Angantyre, an cum undecim fratribus ejus confligere? Cui Oddus: adversus Angantyrem pugnabo, ille quidem graves ictus Tyrvingo inferet, sed indusio meo magis confido ad defensionem corporis, quam loricæ tuæ. Hjalmar contra: ubi terrarum ita in prælium processimus, ut tu præcederes me? ideo vero cum Angantyre pugnare vis, quod tibi hoc specimen majoris fortitudinis esse videtur; cum vero hujus monomachiæ coryphæus sim, et præterea regio sanguine ad imperium natus, ideo hac in re meæ partes priores sunt; aliud regiæ filiæ pollicitus eram domi in Svethia, quam ut tu, aut aliùs quispiam hoc pro me duellum sustineret, quare certum mihi est, cum Angantyre congredi. Cui cum Oddus significaret, eum quæ deteriora essent eligere, tamen rem ita, uti voluit Hjalmar, manere fuit necesse. Tum hic gladium destrinxit, et adversus Angantyrem processit; mox alter alterum ad Valhallam ire jussit. Angantyr locutus est: præcipio, inquit, si nostrum quisquam hinc evaserit, ne quis alterum armis spoliet; etsi moriar, Tyrvingum mecum in tumulum inferri volo; sic et Oddus suum indusium, Hjalmar armaturam habeto; ita digrediamur, ut, qui superstites fuerint, ceteros

1) sic em. in A; berserkir, athletæ, M. J.
2) Nú mælti Öddr tveir eru kostir fyrir hundum: at ófja i skógin, eða biða ok verja hendr vorar. Þa kvað Hjálmarr: ófjum vér aldri | fyrir herjendum | okkrum, þó nokkut | ódælr þikkí. Berserkirnir sóttu nú a móti þeim með brugðnum sverðum, voru alþóðugir, ok einn var hafði hærrí en aðrír, Hic Oddus: duu præsto sunt conditiones, unu, ut in sileam fugiamus, altera, ut maneamus et nos defendamus. Tum Hjálmar cecinit: nunguam terga domus | adversariis nostris, | etsi aliquanto | ferociores rideantur, Interim athletæ adeersum eos tendebant cum destructis pladitis, cruore permadentes, quorum unus ceteros capite supereminibat, add. V.
3) a f om. M. J.
4) a f om. M. J.

147

gánga þeir Hjálmarr ok Ángantýr saman, ok berjast
með hinum mesta ákafa, var þar hvorigum um sókn
nè vörn at frýja; hjuggu þeir bæði hart ok tíðum,
ok óðu jörðina at knjám; var því líkast sem log-
andi bál, er stálin mættust; gáir nú hvorigr annars
en höggva sem tíðast, en landit skalf, sem á þræði
lèki, af sameign þeirra; börðust þeir svá lengi,
þartil hlífar þeirra tóku at höggvast; veitti þá hvorr
ðórum stór sár ok mörg; en svá mikill reykr gaus
af nósum þeirra ok munni, sem ofu brynni; hefir
Oddr svá sagt síðan, at aldri mundi sjást hermann-
ligri sókn eða fegri vopn en í því einvígi, er þat
ok frægt viða í sögnum, at fáir muni frægri fundizt
hafa eðr drengligar barizt. Ok er þeir Oddr
höfðu lengi hér á horft, gengu þeir í annan stað,
ok hjuggust til bardaga. Oddr mætti til berserkj-
anna: þær munnuð vilja hafa hermanna síð, en eigi
þræla, ok skal einn yðar berjast við mik um sinn,
en eigi fleiri, svá framt sem yðr bilar eigi hugr;
þeir játa því. Gekk þá fram Hjörvarðr, en Oddr

snèri honunn ímóti; hafði Oddr svá gott sverð, at
þat beit svá vel stál sem klæði; síðan hófu þeir
sitt einvígi með stórum hüggum, ok var eigi lángt,
áðr en Hjörvarðr fèll dauðr til jardar; en er hinir
sáu þat, afmynduðust þeir ákafliga, ok gnöguðu í
skjaldarrendrnar, en fróda gaus úr kjapti þeim.
þá stóð upp Hervarðr, ok sótti at Oddi, ok fór
sem fyrir at hann fèll dauðr niðr; við þessi atvik
eyskraði sút í berserkjunum, rèttu út túngurnar ok
urguðu saman tönnunum, öskrandi sem blótneyti,
svá buldi í hómrunum. Óð þá fram Semingr, hann
var þeirra xj mestr, ok gekk næst Ángantýr; sótti
hann svá fast at Oddi, at hann hafði nóg at verjast
fyrir honum; börðust þeir svá lengi at eigi mátti
í milli sjá, hvorr sigrast mundi; hjuggust af þeim
altar hlífar, en skyrtan dugði svá Oddi, at hann
sakaði eigi; bárust þá sár á Seming, ok gaf hann
sik eigi við þat, fyrir en nær var hüggvit allt hold
hans af beinunum, sá Oddr hvergi óblóðugan stað
á honum; ok er blóð hans var allt úr æðum runnit,

defunctos tumulo condant. Deinde Hjalmar et Angantyr congrediuntur, summoque ardore pugnant,
quorum neutri erat cur quis ignaviam in oppugnando aut defendendo exprobraret, nam et acriter et
crebro ictus inferebant, terræque genuum tenus vestigia imprimebant; chalybes inter se occurrentes
flagranti incendio erant simillimi; jam neuter aliud animum advertit, quam ut ictus inferat quam cre-
berrimos; terra vero ob eorum conflictum tremuit, perinde ac si filo pendula oscillaret; hoc modo diu
pugnabant, donec loricæ, quibus utebantur, concidi coeperunt; quo facto alteri gravia magnaque
vulnera inflixit; nares autem et ora eorum tantum fumum evomuerunt, ut si fornax arderet; et Oddus
postea testatus est, nunquam visum iri pugnam specie magis militarem armave splendidiora, quam isto
in duello, atque multis narrationibus celebratum est, paucos repertos esse celebriores, aut fortius pug-
navisse. Cumque Oddus et fratres hoc duellum diu spectaverant, alio secedentes se ad pugnam para-
bant; hic Oddus athletis: vos haud dubie militum strenuorum, inquit, non servorum consvetudine uti
voletis, et nisi vos deficiat animus, unus vestrum, non plures simul mecum pugnabunt; illi se ita facturos
adfirmant. Tum Hjörvardus processit, adversus quem Oddus se convertit, tam eximio gladio utens, ut
tam facile chalybem quam vestimenta secaret; dein duellum inter se orsi sunt magnis ictibus inferendis,
neque diu erat, cum Hjörvardus humi cecidit animis; quo viso, ceteri immaniter ora deformarunt,
margines clypeorum morsicarunt, rostris eorum spumam evomentibus. Tum Hervardus surrexit Oddum-
que impugnavit, sed eodem quo antea exitu, ut mortuus humi collaberetur; quæ cum accedissent, athletæ
dolore animi fremere coeperunt, linguas exseruerunt, dentibus frendebant, taurorum more rugientes, ut
rupes resonarent. Tum Semingus ingenti gradu proruit, qui ex undecim statura maximus et ab Angan-
tyre secundus Oddum tam vehementer impugnavit, ut se defendendo satageret; illi diu pugnarunt, ut
dubium esset, uter superior foret discessurus; omnia arma defensoria, quibus utebantur, concisa sunt,
indusium vero Oddum ita tegebat, ut nihil ei noceret; mox Semingo vulnera infligi coeperunt, quibus
tamen infractus permansit, donec tota fere caro ab ossibus esset desecta, nullumque in eo locum nisi

19*

150

efstum bráðir,
sá mun á blóði
bergja minu.

Eptir þat dó Hjálmarr. [Oddr var þar um nóttina; um morguninn bar hann saman alla berserkina, ok tók síðan til haugagjörðar; röðudu eyjar-skeggjar saman stórar eikr eptir fyrisögn Odds ok jusu síðan yfir grjóti ok sandi, var þat mikit þrekvirki ok traust gjört: var Oddr at þeirri iðju í hálfan mánuð; síðan lagði hann þar í berserkina með vopnum þeirra, ok byrgði síðan aptr haugana. Þessu næst tók Oddr Hjálmar, ok bar hann á skip út, ok flutti heim til Svíþjóðar, segjandi þessi tóðindi konúngi ok dóttur hans; fékk henni svá mikils fall Hjálmars, at hon sprakk þegar af harmi, ok voru þau Hjálmarr í einn haug lagin, ok drukkit erfi eptir þau; dvaldist Oddr þar um hríð, ok er hann úrsöggunni¹.

6. [Nú víkr sögunni til Bjartmars jarls, at sem hann frétti fall Arngríms sona, þótti honum þat mikill skaði. Svafa, dóttir hans, var þá með barni;

ultimæ dapes;
ea sanguinem
gustabit meum.
hon harmaði mjök fall Ángantýrs, bónda sínss, en
jarl huggaði hana jafnan; en er stundir liðu fram,
fæddi hon meybarn mikit ok frítt, ok bad þess
margr 'at þat væri af dögum ráðit ok kváðu varla
kynni kvenna skap í verða. Bjartmarr leit á meyj-
una ok kvaðst vona, at betr gegndi at hon næði
lífi at halda; er mér skylt at stóða Arngríms sonu
eptir megni, sagði hann, mun sú raun á verða,
ef hon kemst til aldrss, at Arngríms synir sèu eigi
með öllu dauðir, þvíat ek hygg at af henni muni
fæðast stórar ættir ok gófugmenni; var hon síðan ²
vatni ausin ok kölluð Hervör. Hon fæddist upp
með jarli ok var sterk sem karlmenn, ok sem hon
mátti sér nokkut, samdist³ hon meirr skoti, skildi
ok sverði, en við sauma ok borða; hon gjörði ok
optar illt en gott; en er [jarliinn fann at slíku ⁴,
hljóp hon á skóga [ok gjörði sér þar skála ⁵ ok

His dictis Hjalmar exspiravit. Oddus, transacta ibidem nocte, mane insequenti, congestis omnium athletarum corporibus, tumulos struere incepit; insulani ex præscripto Oddi ingentes arbores coordinarunt, quibus dein lapides et arenam superingesserunt; quod opus et magnæ molis et firmissimum erat, cui labori Oddus dimidium mensem insumsit; dein inlatus athletarum corporibus una cum armis, tumulos occlusit. Post hæc corpus Hjalmaris sublatum in navem deportavit et in Svethiam devexit, atque has res regi filiæque nuncavit. Virgo audita morte Hjalmaris tantopere commota est, ut animi dolore confestim rumperetur. Corpus ejus et Hjalmaris in eundem tumulum inlata sunt, amborumque obitus vivio exsequiali celebratus. Oddus hic aliquantisper commoratus est, neque amplius in hac historia memoratur.

6. Jam ad Bjartmarem dynastam redit narratio; qui cum famam de morte filiorum Arngrimi accepisset, magnum in his dampum factum esse existimavit. Svava, filia ejus, quæ tum uterum ferebat, obitum Angantyris, mariti sui, vehementer lugebat, dynasta eam identidem consolante. Procedente tempore puellam peperit magnæ staturæ et formosam, multis hortantibus, ut de medio tolleretur, negantibus fieri posse, ut ingenio muliebri uteretur. Bjartmar, virginem adspiciens, magis expedire judicavit, ut vitam retineret, addens: mei quidem officii est, Arngrimi filios, quantum potero, fulcire (i. e. genus eorum restaurare); et probabit eventus, si huic maturam ætatem adtingere liceat, Arngrimi filios in totum non esse intermortuos, ab ea enim generosas familias et nobiles homines descensuros arbitror. Deinde aquà lustrata est, et Hervara appellata; ea apud dynastam adolevit, et virium magnitudine viros æquavit. Ubi virium aliquod incrementum ceperat, se magis jaculatione, clypeo et gladio, quam suendo et acu pingendo adsvejecit; sæpius etiam mala quam bona patravit. Quam agendi rationem cum dynasta re-

1) a | Oddr segir þess tóðindi heim í Svíþjóð, en konungs dóttir má eigi lífa eptir hann, ok ræðr ser sjálf þanna. Ángantýr ok bæðr hans voru lagðir í haug í Samsey með öllum vopnum sínum, Oddus harum verum nuncium in Secesiam pertulit. Verum regis flita, cum amissa sponsa vireere non posset, sibi ipsa mortem consciret. Angantyr et fratreis cum omni armatura tumulo in Samsega inlatis sunt, M, J.
2) a | Dóttir Bjarmars jarls var með bárni, þat var mat einkar fógut, so var, Filia Bjarmaris dynastæ, tum gravida, virginem peperit renustissimum. Illa, M, J.
3) tamdiz, M, J, eodem sensu, a zerbo semja.
4) a | henni var þat hannot, cum vero hæc et prohiberetur, M, J.
5) a | onm. M, J.

160

HERVARARSAGA OK HEIDREKS KONÛNGS.

dag sem Godmundr konúngr lèk at skáktaffi, [bar
svà til at honum gekk miðr, ok var búit við máti.
Konúngr spurði¹, ef nokkur kynni honum ráð til-
leggja [at hjálpa við taflinu²; þá gekk til Hjörvarðr,
ok lagði litla stund til, áðr Godmundar var vænna.
[Hjörvarðr hafði lagt Tyrfing í sæti sitt, meðan
hann gekk at taflinu³; einn madr tók upp sverðit
ok brá, [ok fannst honum mikit um þat, lýsti af
því sem sólargeisla⁴; þetta sér Hjörvarðr, ok þreif
af honum sverðit ok drap hann ok gekk út síðan;
menn vildu hlaupa eptir honum; þá mælti God-
mundr: verið kyrrir! ekki mun svà mikil hefnd í
manninum, sem þær ætlið, þvíat þær vitið ekki,
hverr hann er; mun þessi kvennmaðr yðr dýrkeyptr,
áðr en þær fáið lífi hans náð; [var henni þá engin
eptirfór veitti. Kom hon sér þá enn í fór til sjóvík-
inga, ok nefndist samt Hjörvarðr⁵; var hon síðan

í hernaði lángar stundir, ok var mjök sigrsgél; ok
er henni leiddist þat, fór hon (heim) til módurfóður
síns; fór hon þá fram sem aðrar meyjar, at hon
vandist við borða ok handyrðir; [tók hon þá at
gjörast vinsæl ok veitul af peníngum, fór ok mikit
orð af fríðleik hennar⁶. Þetta spyrr Höfundr, son
Godmundar konúngs⁷, [ok þikkir mikils umvert;
eitt sinn kom hann at máli við fóður sinn, ok segir
sér í hug at kvænast, ok biðr hann ráð til leggja,
hvert leita skyldi. Konúngr mælti: þat er mitt
ráð, at þú biðir Hervarar hinnar vænu, dóttur
Ángantýrs, er hon nú beztr kostr þeirra sem ek
hefi spurn af. Síðan sendu þeir xij menn á fund
Bjartmars jarls, at biðja frúinnar; jarl tók því vel
ok bar þetta mál upp fyrir Hervöru; en hon veitti
engin afsvör ok badt jarl sjá fyri sínum kosti; urðu
þau málalok, at hon var fest Höfundi; hælt God-

gentos defuerunt, unde Hövundus, filius ejus, summam imperii administravit ⁸. Aliquo die, cum rex ludum scacchicum Iuderet, accidit, ut fortuna minus prospera uteretur, latrunculo principe pæne ad incitas redacto. Rex interrogavit, ecquis sibi consilium dare posset, ut res latruncularia restitueretur; tunc accedens Hjörvardus cum paulum temporis ludum suo arbitrio rexisset, res Godmundiana superior erat. Hjörvardus, ludum latrunculorum adgressurus, Tyrvingum in sedili suo deposuerat; vir aliquis gladium sustulit et vagina nudavit, magnaque captus est admiratione, ferro lucem instar radii solaris effundente; quo viso Hjörvardus gladium ei eripuit, hominem interfecit, et deinde foras exiit; quem cum aulici cursu persequi vellent, Godmundus: quieti estote, inquit; ex hoc homine interficiendo tantam, quantam putatis, gloriam non capietis; nescitis enim, quinam sit; nam magno vobis stabit, antequam vitam huic feminæ eripere poteritis. Hinc ab ea persequenda destitum est; post hæc se porro piratis comitem adjunct, seque etiamnum Hjörvardum vocavit; deinde per longum temporis spatium in piratica versabatur, et admodum victoriosa fuit. Cujus rei cum eam pertæsum esset, domum ad avum maternum rediit; tum more ceterarum virginum stragulis acu pingendis et operibus muliebribus se adsvefecit; quo facto gratia, liberalitate et insigni fama venustatis floreor coepit; qua fama accepta Höfundus, filius regis Godmundi, magnopere permotus, aliquando in colloquium patris venit, et significat, in animo sibi esse uxorem ducere, ab eo petens, ut consilium det, quo se ejus rei gratia verteret; cui rex: auctor sum, ut Hervaram illam venustam, filiam Angantyris, petas; quæ conditio optima est earum, de quibus fando audiverim; dein duodecim viros, qui nuptias virginis ambirent, ad dynastam Bjartmarem miserunt; qua probata conditione, dynasta rem Hervaræ proponit; quæ cum rem propositam non abnueret, dynastæque arbitrio conditionem permitteret, is negotii exitus fuit, ut Hövundo desponderetur; quorum nuptias rex

1) a [ ok hans tað var mjök svà fæli, þá spárði hann, et res sua latruncularia pæne profligata esset, J

4) a [ om. J.

5) a [ om. J.

6) a [ om. M. J.

7) om. M. J.

2) a [ om. J.

3) a [ om. J.

a) Pour faire cadrer les aventures de Godmund avec la
narration où on les a fait entrer, on a eu recours à plusieurs
tours; ainsi on a même donné à Godmund l'âge d'environ

500 ans. Höfund qui signifie l'auteur ou l'auteur parait ce-
pendant appartenir à la série des traditions; cest le seul
endroit où il soit mentionné comme fils de Godmund.

161

mundr konúngr heima á Glæsisvöllum brullaup þeirra með mikilli rausn; at þeirri veizlu gaf hann Höfundi konúngs nafn, gull ok ríki; voru þau síðan til hvílu leidd, stóð þetta hóf fullan mánuð; en at endaðri veizlunni fóru höfðingjar heimleiðis með ágætum gjófum burtleystir. Tókust nú upp góðar ástir með þeim Höfundi konúngi ok Hervöru¹; þau áttu tvo sonu, hét Ángantýr sá eldri eptir móður-fóður sínum, en hinn ýngri Heiðrekr, voru þeir báðir miklir menn ok sterkir, vitrir ok vænir; Ángantýr var lík róður sínum at skaplyndi, ok vildi hverjum manni gott, ok unni konúngr honum mikit, ok þarneð öll alþyða; en svá margt gott sem hann gjörði, þá gjörði Heiðrekr þó meira illt; Hervör unni honum [meirr; ok er hann var lítt af æsku aldri, sendi Höfundr hann til fóstrs þeim manni, er Gissur hét; hann var vitr madr ok mikill kappi, ok ólst konúngs son þar upp með honum,

þar til hann var xviiij vetra gamall, ok lærði allskyns
íþróttir ok þarmeð riddaraskap; var hann svá mikill
hreystimaðr, at enginn fækkst sá er hans jafníngi
væri; en þó gekk Gissur honum næst um allar
íþróttir; en sömu hét Heiðrekr á um skaplyndi sitt².

8. Eitt sinn hét Hófundr konúngr veizlu mikla,
[ok bauð til öllu stórmenni í sinu ríki, utan þeim
Heiðreki ok Gissuri fóstrum; Heiðreki líkaði þetta
stórilla, ok kvað vænt at gjöra veizluspjóll í höll
fóður síns; Gissur afréð honum þat, ok kvað annat
vænligra en fara þángat til stríðs fóður sínum; fór
hann þó allt at einu, ok kvaðst skyldi gjöra honum
nokkut illt. Ok er hann kom í höllina, kvaddi
hann fóður sinn ok móður; konúngr tók honum
fáliga, en móðir hans fagnaði honum vel³; Ángan-
týr stóð upp ímóti honum ok leiddi hann til hásætis
hjá sér; [var þar listiliga drukkit. Hófundr kon-
úngr gekk snemma til hvílu um kvöldit, en boðs-

Godmundus domi in Glæsisvallis magno splendore celebravit; eo convivio Hóvundo nomen regium, aurum et regnum dedit; quo facto sponsus et sponsa in lectum genialem ducti sunt; hoc convivium muptiale integrum mensem duravit, finito vero convivio principes domum se contulerunt, splendidis muneribus donati. Rex Hóvundus et Hervara se mutuo amore diligebant, duos filios procrearunt, quorum natu major vocatus est Angantyr, ex avo materno denominatus, minor Heidrekus; uterque erat magna statura et viribus, prudentia ac pulchritudine insignes. Angantyr ingenio patrem referebat, cuique homini bene cupiens; quam ob rem non solum regi, sed et universo populo erat carissimus. Sed quam multa hic bene fecit, eo plura Heidrekus male, eumque Hervara plus dilexit; qui cum paulum e pueris esset egressus, eum Hóvundus educandum misit ad virum, nomine Gissurem, sapientem et insignem athletam, apud quem regis filius, donec duodeviginti annorum esset, educatus, omnifarias artes et equestria exer-citia didicit; tantæ erat fortitudinis, ut nemo inveniretur, qui ei par esset; omnibus tamen artibus Gissur proxime ad eum accedebat; quod vero ad indolem attinebat, Heidrekus eundem tenorem servavit.

8. Aliquando rex Hóvundus splendidum convivium celebravit, ad quod omnes regni sui proceres, præter Heidrekum et Gissurem, alnumum et educatorem, invitavit; quod ægerrime ferens Heidrekus, conveniens esse dixit, in aula patris convivium disturbare; Gissur eum ab hac re dehortatus est, aliud magis convenire dicens, quam ut eo se ad patrem lacessendum conferret; ille nihilo minus eodem se contulit, seque ei aliquid mali illaturum denuntiavit. Aulam ingressus, patrem et matrem salutavit, a rege minus familiariter, a matre vero prolinex exceptus; Angantyr surgens advenientem ad celsam sedem proxime se deduxit; ibidem læta compotatio agitabatur. Rex Hóvundus vespere cubitum mature ivit,

1) a [ ok fér hann, ok blóð Hervarar, ok fór, ok byr heim. Höfundr var manna vitrastr ok svá reitdawm, at hann hallaði aldri reitum dómt, hvort sem blóð attu innlenzkir eða utlenzkir, ok af hans nafn skyldi sa höfundr heita; hverja ríki, er mal manna dæmndi, i. e. íler ingressus, Herearam petit, impetrat, domum ducit. Hóvundus erat vir suprentissimus, et in judicando tam justus, ut a recta sententia nuncquam declinaret, sive cœium sive exteriorum res ageretur, et ex ejus nomine in quavis regno is florundus appelloretur, qui causas hominum djudicaret, J. 2) a [ miklit. Fóstri Heiðreks het Gissur, magnopere dírit. Pedagogo Heidreki nomen erat Gissur, J. 3) a [ var öllum hóf þat tilbóðit s hans ríki, utan Heiðreki; honum líkaði þat illa, ok for allt at einu, ok kvaðast skyldi gjöra þeim nokkut illt, ad quod contristium omnes regni creos, excepto Heidreko, incitati sunt, quod ille quidem ogre tulit, neque tamen era minus illur se contivit, eisque se aliquid mali illaturum minatus est, J.

21

162

menn drukku eptir. Ok eitt sinn er Angantýr gekk burt, stè Heiðrekr or hásætinu, ok settist á hinn óæðra bekk, ok talaði við þá menn er honum voru næstir, ok kom svá sinni ræðu, at þeir urðu rángsättir⁹, ok mætti hvern illt við annan; þá kom Ángantýr aprtr, ok bad þá þegja, [en leiddi Heiðrek til sætis síns⁹]. Ok í annat sinn þá Ángantýr var útgenginn, minnti Heiðrekr þá á, hvat þeir höfðu við mælzt; kom þá svá, at annarr þeirra sló hinn hnefahögg; þá kom Angantýr ok bad þá sáttva vera til morguns. Í þriðja sinn sem Ángantýr gekk burt, spurði Heiðrekr þann, er höggit hafði fengit, hvort hann þyrði eigi at hefna sín, [ok kvað eigi hæfa blauðum manni vín at drekka⁴; kom hann þá svá sinni fortölu, at hinn lostni hljóp upp ok

drap sessunaut sinn; [Heiðrekr hló at þessu, ok mætti at veizlan væri at rausnarligri, er rauðr lógr rynni um dúka⁶; í því kom Angantýr í höllina [ok þótti stórilla; leiddi hann þá Heiðrek til sængr. Ok um morguninn er konúngr frètti þenna atburð, varð hann ákafliga reiðr, ok mætti: eigi mun ek rètti halla, þóat Heiðrekr sè mèr nákominn, ok skal hann útlægr gjörr sem hvern annarr, er mann-drápi veldr innan hírðar hjá oss; Ángantýr ok Hervör báðu fyrir Heiðrek, ok var þat sem ögjört; inntu þau Heiðreki þá útlegð sína, en hann brá sèr lítt við þat; Heiðrekr mætti þá: gángi þit fyrí fóður minn, ok segit, ek biði hann ráða mèr heilræði nokkur; þau gjörðu svá⁶. Hofundr konúngr mælt: fá ráð mun ek kenna honum, því ek hygg honum

convivis ad pocula remanentibus; atque aliquando, digresso Angantyre, Heidrekus e solio descendit, et scamno inferiori considens cum viris, qui proxime eum erant, colloquebatur, sermonemque illa instituit, ut discordes facti alter alterum dicteriis lacesseret; mox Angantyr reversus, illis tacere jussis, Heidrekum ad sedem suam reduxit. Altera vice, egresso Angantyre, Heidrekus in memoriam eis revocans, quæ inter se locuti fuissent, eo rem deduxit, ut unus eorum alterum pugno feriret; sed interveniens Angantyr eos in diem crastinum concordes esse jussit. Tertia vice, digresso Angantyre, Heidrekus eum, qui ictum aciperat, interrogavit, non se ulcisci auderet, dicens ignavum hominem bibere vinum non decere; quibus verbis effectit, ut is, qui vapulaverat, exsiliret et consessorem interficeret; quam rem ridens Heidrekus, convivium eo splendidius esse adseruit, si liquor rubens per mappas manaret; hoc ipso momento Angantyr aulam ingressus est, remque ægerrime tulit, atque tum Heidrekum ad lectum duxit. Sequenti mane rex, hoc eventum edoctus, vehementer excanduit, et locutus est: equidem nihil a recta sententia decedam, etsi Heidrekus propinqua me cognatione contingat; exul esto, uti libetilibet alius, qui apud nos intra aulam homicidium commiserit; Angantyr et Hervara pro Heidreko deprecabantur, sed frustra; itaque sententiam exilii illi aperiunt, qua parum movebatur; tum Heidrekus: patrem accedite, inquit, eique dicite, petere me, ut aliqua salubria consilia mihi det; sic fecerunt. Rex Hövundus locutus est:

1) Heiðrekr var ekki kátr, ok sat lengi við drykkju um kveldit; en er Ángantýr, broðir hans, gekk ut, þá talaði Heiðrekr, Heidrekus se haud hilaren pra-buit, diuque vesperre computationi adsedit, egresso autem fratre Angantyre, Heidrekus, J et M, qui hie denuo incipit. 2) missattir, id. M. 3) a f om. M.

4) a [ om. M. 5) a f om. M, J. 6) a [ En er Hófundr varð þessa varr, báð hann Heiðrek íburt ganga, ok gjörja eigi féira illt þetta sinn. Sóðan gekk Heiðrekr ut, ok Angantýr broðir hans ok i gardinn, ok skildust þar. Þa er Heiðrekr hafði litla hríð gengit frá bannum, þa hugsaði hann, at hann hefði þar ofntit illt gjört; sýn þa aptr til hálfarinnar, ok tók upp stein einn mikinn, ok kastad þangat sem hann heyrði menn nokkra talaði við i myrkrinu; hann fann at steininni munði eigi mannlan mist hafa, ok gekk til, ok fann menn dauðan, ok kendi Angantýr, broður sinn. Heiðrekr gekk þa í höllina fyrí fóður sína, ok segir honum þetta. Hofundr kveðr hann skyldu veðra s brottu, ok koma aldri honum s augsyn, ok kvað hitt mæhlígra, at hann varði drepinn eðr heingðr. Þa maði Hervör drottning, ok saði at Heiðrekr hafi itla tilglort; enda er mikil hefndin. ef hann skal aldri koma s ríki fóður sín, ok fara svá eignalauss s brott. En orð Hófundar stobust svá mikils, at þat gekk fram sem hann demði, ok enni var svá djarfr, at moði þyrði at mæla, eðr Heiðreki fríðar at bíðja. Drottning það þa Hofund rada honum nokkur heyrðu at skilnaði féira, Horundus autem his de rebus certior factus, Heidrekum abire, neque plus maði in præsens admittere jussit; inde Heidrekus et fratrem Angantyr in arenum ceyressi, ibique digressi sunt. Heidrekus, cum brevi spatio ab oppido iter fecisset, cogitans, se ibi málit nimis parum perpetrasse, ad aulam redit, sublatumque ingentem lapidem eò conjicit, quo loco homines aliquos in tenebris colloquentes auditur; animadeerit, lapidem ab homine non aberrasse; accedit, hominem aliquem mortuum deprehendit, quem fratrem Angantrem esse agnoscet; tum Heidrekus in aulani ad patrem ingressus, ei hæc nunciat, Horundus cum abire, nec unquam suum in conspectum renire jussit, magis conventre dicens, ut aut occiderentur aut suspendentur; tum regina Horrara, Heidrekum malum fucinus perpetrasse fassa: at profecto, inquit, gravis est eò vindicta, si ei nunquam regnum patris ingredi licet, atque sic sine facultatibus abeundum sit. Sed verba Horundi totum valuerunt, ut sententia ab eò lata rata esset, nemoque tam audaða enset, ut aut contradiere aut Heidreko pœcium petere sustinerent. Tum regina ab Horundapeli, ut digrediens aliqua utilia consilia daret, M. J.

HERVARARSÅGA OK HEÍDREKS KONÚNGS.

163

muni þau illa í hald koma; en af því þit biðit þessa, þá ræð ek honum þat fyrsta ráð, at hann hjálpi aldri þeim manni, sem svikit¹ hefir lánar-drottinn sinn: þat ræð ek honum annat, at hann gefi þeim mönnum aldri frið², sem félaga sinn myrt hafa: þat it þriðja, at hann láti eigi konu sína vitja opt frænda sinna, þótt hon beiði þess: þat it fjórða, at hann [segi eigi frillu sinni allan trúnað sinn³: þat it ímta, at hann ríði eigi bezta hesti sínum, ef hann þarf skjótt⁴ at skunda: þat it sjótta, at hann fóstri aldri göfugra manns barn, en hann er sjálfr: [þat it sjøunda, at hann gángi aldri á gríð sín: þat it áttunda, at hann hafi aldri marga hertekna þræla með sér; ok ef hann rækir öll þessi ráð, þikki mér von at hann muni lukkumaðr verða, þótt hann gjaldi nú af mér lagabrotsins⁵. [Síðan gekk drottníng til Heídreks, sonar síns, ok sagði honum, hvat konúngr hafði honum ráðit⁶; Heídrekr kvað hann hafa ráðit af illum

hug, ok sagði sér óskylt at hafa. [Bjóst hann nú á burt; drottníng gekk á veg með honum, ok Ángantýr, bróðir hans; Hervör tók þá sverðit Tyrfing undan skykkju sinni ok gaf Heídreki; kvaddi hann síðan móður sína, en bad Ángantýr lengra gánga; hann gjörði svá, gaf hann þá Heídreki fésjóð mikinn, fullan af gulli. Heídrekr þáði gjófina, ok mælti síðan: mikinn mun ætla ek Höfundar konúngs ok móður minnar, er hann gjörði mik útlægan, en hon gaf mér sverð þetta; brá hann þá Tyrfingi ok hjó Ángantýr banahögg, ok vann hann fyrstr niðingsverk með sverðinu. Ok er Höfundr konúngr frá þessi tíðindi, harmaði hann mjök Ángantýr son sinn, var hann ok mörgum öðrum harmdauði; lèt konúngr hann í haug setja eptir þeirra síðvenju; biðr hann nú leita Heídreks, svá hann mætti drepinn verða; en Hervör latti þess, ok komst hann við þat undan á skóga⁷.

pauca eum docebo consilia, quia hæc ipsi parum profutura arbitror; quoniam vero hoc a me petitis, hoc primum ei consilium do, ut nunquam opem ferat homini, qui dominum suum prodidit: secundum, ne quando incolumitatem concedat hominibus, qui sodalem interfecerint: tertium, ne petenti uxori sæpe potestatem faciat cognatos visendi; quartum, ne pellici omnia sua arcana committat; quintum, ne optimo suo equo vehatur, si iter ocус faciendum sit: sextum, ut nunquam puerum viri se clarioris educet: septimum, ut fidem datæ pacis nunquam violet: octavum, ut nunquam multos servos captivos secum habeat; quæ omnia consilia si servaverit, spero fore, ut fortunam sibi aspirantem habeat, esti nunc me auctore legem violatam luat. Deinde regina ad filium Heidrekum accedens, ei significavit, quæ consilia ei rex dedisset⁸; Heidrekus eum malo animo consuluisse, nec se his consiliis teneri adseruit. Jam se ad abeundum parat; regina et frater Angantyr abeuntem prosequuntur; hic Hervara gladium Tyrvingum pallio subtractum Heidreko donavit, quo facto matri vale dixit, petens, ut Angantyr longius procederet; ille sic fecit, atque tum Heidreko crumenam auro plenam dedit; quo munere accepto, Heidrekus: multum, inquit, inter regem Hövundum et matrem interesse credo, quorum ille me exilið damnavit, hæc hunc mihi gladium dedit; quo dicto, destricto Tyrvingo Angantyrem usu letali percussit, primusque nefarium facinus hoc gladio patravit; quibus rebus cognitis rex Hövundus mortem filii Angantyris vehementer luxit, cujus obitus multisque aliis flebilis extitit. Rex, funere ejus pro illorum temporum consvetudine in tumulum inlato, Heidrekum ad supplicium quæri jussit; sed, Hervara dehortante, in silvas evasit.

1) *drepit, interfecerit, M, J.*

2) *t'ion, J.*

3) *se eigi síð uti stædde hja frillu sinni, ne sero diet foris apud concubinam versetur, M, J.*

4) *mjök, M.*

5) *a [en meiri von þikkl mér at þa manir þetta eigi hafa, quanquam rerosimilitus existimo, te his consiliis non usurum, M, J.*

6) *M, J.*

7) *a [gengr þa Heídrekr ut or höllinni; móðir hans stendr þa upp ok gengr ut með honum ok fylgir honum or gardinum, ok mætti: nu hefir þa svá*

a) De sages conseils ou des maximes (*heilræði*) semblables à celles qu'on lit dans ce chapitre, étaient fort aimées pendant l'antiquité. Hávamál en est rempli d'un bout à l'autre, et Brynhildarkviða nous en offre une quantité; ce sont de

véritables poèmes gnomiques. Les *heilræði* dont nous parle le texte ont probablement été composés en vers comme tout le reste; on y reconnaît encore plusieurs vestiges de l'alliteration.

21*

["164", "HERVARARSAGA OK HEÍDREKS KONÚNGS.", "9. [þat bar til¹ tíðinda einn dag at Heiðrekr fór um braut nokkra, at menn komu á móti honum með einn mann gjótraðan, er til strafts var ætlad; Heiðrekr spurði um sök hans; þeir kvádu² hann hafa svikit sinn lánardrottinn. Heiðrekr spurði ef þeir vildu taka fè fyrir hann; en þeir játa því; hann fær þeim hálfa mörk gulls; en þeir láta bandingjanna³ lausan, ok býð hann Heiðreki sína þjónustu; hann svarar: hví muntu mér heldr trár⁴, er þú sveikt lánardrottinn þinn, ok far þú frá mér burt! Litlu síðarr hitti Heiðrekr enn nokkra menn, ok einn bundinn; Heiðrekr spurði, hvat sá hefði rángt gjört; þeir sügðu at hann hefði myrt fèlaga sinn; hann bad þá taka fè fyrir hann, en þeir játa því; hann fèkk þeim þá aðra hálfa mörk", "gulls, [en tók við manninum⁵; sá býðr honum ok sína þjónustu, en hann neitar; [gjörði hann þetta mest til þess at ónýta ráð fóður sín. Síðan hitti hann sjóvíkínga, ok rèdst með þeim í hernað, ok gjörðist hinn grimmasti hervíkningr, varð hann mjök viðfrægr af sigrsæld sinni ok orrostum.", "10. Í þann tíma rèð fyri Reídgotalandi⁶ konúngr sá er Haraldr hèt, hann var þá mjök gamall ok hafði mikit ríki til forráða; hann átti [eina dóttur barna, er Helga hèt, kvenna kurteisust. Jarlar tveir herjuðu á ríki konúngs, átti hann við þá orrostur nokkrar ok hafði jafnan ósigr; sættust þeir þá at því, at konúngr skyldi lúka⁷ þeim skatt á hverjum xij mánuðum. [Nú heldr Heiðrekr skipum sínum til Reídgotalands; ok þá konúngr frá þat,", "9. Aliquo die id novi accidit, cum Heidrekus per semitam quandam iter faceret, ut aliqui ei occur-\nerent, hominem vincut ad supplicium ducentes; Heidreko de crimine ejus quæventi respondent, herum\nsuum prodidisse; interrogat, an velint pro eo pecunias accipere; adfirmant; solvit iis auri selibram, illi\nvero vincut vinculam solvunt; cui operam suam Heidreko offerenti hic respondet: cur mihi magis\nfidem præstabis, qui herum tuum prodideris? apage te hinc! Paulo post Heidrekus aliquot homines\nobvios habuit, et in his unum vincutum; quærit, quid deliquerit; dicunt, sodalem suum clam interfecisse;\nrogat, ut pecunias pro eo accipient; annuunt; tradit iis alteram auri selibram, hominem ad se recipit;\netiam hic ei ministerium suum offert, quod ille abnuit. Hæc maxime fecit eo consilio, ut consilia patris\nirrita redderet. Deinde piratas maritimos convenit, militiæque societate cum iis inita atrocissimus pirata\nevasit, et victoriis et præliis celeberrimus fiebat.", "10. Eo tempore Reidgothiæ præfuit rex, nomine Haraldus; is tum ætate valde provectus amplum regnum administrandum habuit; fuit illi unica filia, nomine Helga, femina elegantissima. Duo dynastæ regnum regis oppugnabant, cum quibus aliquet prælia fecit, semperque inferior discessit; pacem fecerunt inter se iis conditionibus, ut rex illis tributum penderet singulis duodecim mensibus (i. e. quotannis). Jam Heidrekus classem in Reidgothiam ducit; quo cognito, rex eum ad honorificum convivium domum", "fyri þeir bút, son minn! at þa munt eigi apir ætla; þa hef ek lúll fong a at hjálpa þær; mörk gulls er þer, ok eitt sverð, er ek vil gefa þær, en þat heitir Týrfingr, ok heftr att Ánganiþr berserkr, möðurfráð þinn; engi maðr er svá ofðrðr, at eigi haf þeirr þess gefit; ok er þu kemr þar, er menn skipast húggum, lattu þer hugkvæmt vera, hveru Týrfingr heftr apt sigraæll verit; nú blóð hann hon vel fara, ok skiljast síðan, tum Heidrekus er aula egraðitur; mater simul surgens cum eo erit, et ex areaOLEXOLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQHYLOQ

165

býðr hann honum heim til virðuligar veizlu, ok
bað hann hafa þar fríðland; Heiðrekr tók því glað-
liga, ok gekk til borgar með liði sínu, ok dvaldist
þar um hríð. Svá bar til einn dag, at Haraldr
konúngr taldi silfr mikit á borð; ok er Heiðrekr
sér þat, mælir hann: hvers skal velja silfrit, herra,
eðr hyggi þær at selja þat fyri kost? ek mun
sjálfr tilleggja skotpenínga fyri mik ok mína menn,
á meðan ver dveljumst hér; konúngr kvað því á
aðra leið varit: skal ek þetta fè í skatt gjalda.
Heiðrekr mætti: þetta lízt mér stór lægíng ríkum
konúngi ok voldugum, at gjalda skatt leiðum ok
lítilsháttar jörlum, væri hitt meira snjallræði at
halda við þá bardaga. Konúngr kvaðst þat reynt
hafa, ok fengit ósigr: eðr er nokkut svá, at þú
vogir at berjast við þá minna vegna ok þiggja at
launum gull ok silfr. Heiðrekr mætti: eigi veit ek
um mik glöggt, en eigi hefði sú för ægt enum

fyrri frændum mínum, ok mun ek gjóra yðr kost
á því, at berjast við jarlana, ef þær vilit gipta
mér dóttur yðar; konúngr tók því líkliga, ok varð
sá endir á þeirra tólu, at júngfrúnin var fóstnuð
Heiðreki. Bjóst hann síðan til orrostu, ok fèkk
konúngr honum mikit lið ok frítt; fór hann þegar
á móts við jarlana; ok er hann kom í ríki þeirra,
tók hann at herja ok ræna¹. Ok er jarlarnir
spurðu þetta, fóru þeir ímóti honum með miklum
her; ok er þeir fundust, verðr orrosta allhórð.
Heiðrekr var í öndverðri fylkíngu, ok bar Tyrfring
í hægri hendi, [ok hjó niðr lið jarlanna sem hráviði,
ok stóð hvorki við honum² hjálmr ne brynja, drap
hann þá alla, er honum voru næstir; [gekk hann
ígegnum liðit, ok feldli þat unnvörpum; lauk svá,
at þar fællu jarlarnir ok mestr hluti liðs þeirra, en
þat flýði sem eptir var, fèkk hann þar mikit herfáng³.
Síðan fór Heiðrekr yfir landit ok skattaði þat undir

invitat, eque ut in regno suo tuto degere liceat, offert. Qua conditione læto animo accepta, Heidrekus
cum copiis in oppidum escendit, ibique aliquantum temporis commoratus est. Accidit aliquo die, ut
rex Haraldus magnam argenti summam in mensa numeraret, quod videns Heidrekus: quis, inquit, hoc
argentum accipiet, domine? an eò commeatum emere cogitas? egomet pecunias mihi meisque in sumtum
dabo, quamdiu hoc loco morabimur; rex ait rem alio modo comparatam: hæc pecunia tributi loco
mihi solvenda est. Heidrekus contra: multum detrahit dignitati regis opulenti ac potentis, invisis ac
vilibus dynastis tributum pendere, cum multo consultius sit, prælium adversus eos facere. Rex se hoc
tentasse, sed inferiorem discessisse significavit: ecquid vero est, ut cum illis pro me pugnare audeas,
ut aurum argentumque præmii loco accipias? Heidrekus: de me haud exacte scio, sed prisci majores
mei talem expeditionem non formidassent, quare conditionem propono cum dynastis confligendi, si filiam
tuam mihi vis in matrimonium collocare; quam conditionem cum rex probasset, is exitus fuit eorum
colloquii, ut virgo Heidreko desponderetur. Quo facto cum se ad prælium parasset, rexque ei magnas
et pulchre ornatas copias tradidisset, extemplo adversus dynastas contendit, et in regnum eorum facta
irruptione armis infestis grassari et prædas agere incepit; quo cognito dynastæ adversus eum magno
cum exercitu contenderunt; quibus cong ingredientibus acerrimum prælium committitur; Heidrekus in primore
acie constitutus, Tyrvingum dextra gestans, copias dynastarum erudi instar fruticis concidit, nulla galea
neque lorica ictus ejus sustinente, et omnes sibi proximos interfecit; sic aciem hostium pervadens eu-
mulatim dejecit, eo tandem exitu, ut dynastæ et maxima pars exercitus eorum caderet, reliqui fugerent,
ipse magna præda potiretur. His rebus gestis Heidrekus regnum obiens, regi Haraldo tributarium fecit,

1) a [ Heiðreke nam þar staðar ok dvaldist með konúngi um vetrinn. Svá bar at eitt sinn at til konungs kom mikit lausfæ; þa spyrir Heiðrekr, hvori þat væri skatir konungs; konungr segir at því veit annan veg við: skal ek þetta fè gjalda skatt. Heiðrekr segir at þat væri óswilligt at konúngr sá, er svá hefði haft mikit ríki, gyldi skatt vondem jörlum; væri meira snjallræði at halda orrostur imóð þeim; konúngr sagði at hann hefði þess freistat ok farit ósigr. Heiðrekr mætti: svá mynda ek yðr mega helitz tanna gott yfriætti, at vera hófðumáð þessar farar, ok þat hugða ek, ef ek hefða liðskost, at mér mundi ekki mikit þikkja at berjast við jarla;... ok mun þat vera þun gæfafor, ef þa fér gøða for; mest von ok at þu flanir sjálfan þik fyri, ef þa mælir þer dul. Eptir þat læst konanger samna her miklum, ok var þat lið búa til herferðar; þar var Heiðrekr húðingi fyrir liðinu; fór síðan a hende jörlum þeim; herja þegar ok ræna er þeir koma í ríki þeirra, M, J.
2) a [ en við því sverði stóð ekki, hvorki, M, J.
3) ok þa hjóð þann fram er fylkingu ok hjó til beggja handa, ok svá fór hann lánet herinn, at hann drap baða jarlana, ok síðan ófði sumi lið, en mestr hluti var drépinn, M, J.

166

Harald konúng, sem fyrir hafði verit, ok fór hem
við svá búiit; hafði hann fengit ógrynni fjár ok
mikinn sigr. Haraldr konúngr [fagnaði honum afar-
vel, ok þakkaði honum með mörgum fógrum
ordum. Var þá við brullaupi búizt, ok gekk Heid-
rekr at eiga konúngs dóttur, veitti Haraldr konúngr
brullaup þeirra með miklum sóma; gaf hann þá
Heiðreki konúngsnafn ok helming ríkis sínus til
forráda; rèð hann Reídgotalandi lengi síðan, ok
þótti spakr ok sigrsæll; hann átti¹ son við konu
sinni, þann er Ángantýr rètt. Haraldr konúngr
gat ok son í elli sinni, [þann er Hælfdan var²
nefndr; {voru þeir báðir hinir efniligustu, ok þóttu
lángt fyrir öðrum mönnum á Reídgotalandi.³

11. Í þann tíma kom hallæri mikit á Reíð-
gotaland, svá at til landauðna þótti horfa; voru
þá gjörðir blutir af vísindamönnum, ok fældr blót-

spónn til; en svá gekk frèttin ⁴, at aldri mundi ár
fyrri koma á Reídgotaland, en þeim sveini væri
blótað, er æztr væri þar í landi. [Síðan var þing
stefnt, ok kom þat öllum ásamt, at Ángantýr Heid-
reksson væri þar æztr fyrir ættar sakir, en þat
þorði enginn upp at bera. Tóku menn þat þá
til ráds, at dæma þetta mál undir orskurð Hófundar
konúngs á Glæsisvöllum, skyldu hinir æztu menn
til þessarar ferðar veljast; en allir töldust undan.
Bað þá Haraldr konúngr ok margir aðrir Heiðrek
konúng, at orka um orlausn þessara mála; konúngr
kvað svá vera skyldi; lèt hann þegar búa eitt skip
or landi ok stè þar á ok margir ágætur menn með
honum, sigldi hann svá til Risalands. Ok er Hófundr
konúngr spurði komu hans, vildi hann þegar láta
drepa hann; en Hervör drottning mætti ímóti, ok
fékk hon svá tilstilt, at þeir feðgar sættust heilum

ut antea fuerat; quo facto, immensam prædam insignemque victoriam adeptus, domum rediit; quem
advenientem rex Haraldus liberalissime excepit, eique prolixissime gratias egit; mox apparato convivio,
Heidrekus filiam regis uxorem duxit; quod nuptiale convivium rex Haraldus summa magnificentia cele-
bravit, tumque Heidreko regium nomen et dimidiam partem regni sui administrandam dedit. Ille deinde
longo tempore Reidgothiæ imperavit, et sapiens et victoriis felix habitus; filium ex uxore suscepit, nomine
Angantyrem; rex Haraldus etiam in senectute filium procreavit, qui Halvdan nominatus est; quorum
uterque optima specie erat, et omnibus in Reidgothia adolescentibus longe antecellere videbantur.

11. Eo tempore tanta annonæ caritas Reidgothiam invasit, ut res ad totius regionis desolationem
spectare videturur; tum a divinatoribus sortes factæ et rami sortilegi conjecti ⁵, taleque oraculum reddi-
tum est, bonitatem annonæ nunquam Reidgothiæ redituram, priusquam adolescens in ea regione nobilis-
simus immolatus esset. Indictis deinde comitiis, inter omnes convenit, Angantyrem Heidreki filium generis
ratione habita nobilissimum esse; sed hanc sententiam nemo publice pronuniare ausus est; itaque id
ceperunt consilii, ut hæc res arbitrio Hovundi, regis Glæsisvallenis, decidenda permitteretur; ad quam
profectionem cum viri amplissimi eligendi essent, omnes proficisci recusabant; tum rex Haraldus multique
alii a rege Heidreko petierunt, ut hoc negotium expediendum curaret; rex hoc se facturum pollicitus,
extemplo navem, quæ peregre abiret, comparandam curavit, quam ipse cum multis amplissimis viris
conscendit, atque ita in Risalandiam navigavit. Cujus adventu cognito, rex Hovundus eum statim inter-
ficiendum curare voluit; sed regina Hervara contra dicens, ita rem temperare potuit, ut pater et filius

¹) a | lætr þá ganga imót honum með mikilli swmd ok hýðr honum með sér at vera ok hafa sva mikit riki, sem hann beidist sjálfr; þá bad Heiðrekr døttur Haralds konúngs, er Heiga hel, ok hon var honum gipt; tok þá Heiðrekr til forráda halft riki Haralds konungs. Heiðrekr gat, M, J.
²) ok er sa ekki (nefndr), cujus nomen memorie non proditum est, M, J.
³) a | om. M, J.
⁴) freckt, M, J.

a) Cette expression qui, traduite littéralement, signifie
jeter des copeaux de sacrifice, semble rappeler l'usage en
demandant des réponses à l'oracle, dont Tacite nous parle
au 10e chap. de son livre de l'Allemagne (Germania). Il

paralt vraisemblable qu'on n'a pas toujours, comme le dit
Tacite, marqué chaque copeau d'une rune, mais qu'on s'est
plutôt borné à expliquer les runes produites par la rencontre
acidentelle des copeaux.

167

sáttum. Bar þá Heiðrekr fram eyrendi sitt fyrir konúng, ok baðst¹ dóms á þessu; en Höfundr segir at son hans væri þar æztr² í því landi. Heiðrekr [konúngr skipti þá litum, ok þótti vandast málit, bað hann þá fóður sinn leggja sér ráð at hjálpa lífi sveinsins. Höfundr mætti: þá þú kemr heim í Reiðgotaland, skaltu stefna saman mónnum til þings af beggja ykkar Haralds konúngs ríkjum, ok seg þar upp gjörð mína um son þinn; skaltu þá spyrja, hverju þeir muni launa vilja, ef þú lætr þeim hann til blóta; seg þú at þú sérú útlendr, ok muni land gánga undan þær, ok svá fólk, ef þessu skal fram fara; gjör þú þá þann kost, at annarhvárr af Haralds mönnum sè á þínu valdi, sem á þínginu er staddr, ella munir þú eigi láta son þinn, ok skal þat eíðum bundit; ok ef þat fæst, mun ek eigi ráð þurfa at kenna þær síðan, hvat þú skalt at

hafast; kveðr hann síðan fóður sinn ok móður, ok siglir burt af Risalandi².

12. Nú sem Heiðrekr kom heim í Reiðgotaland, lét hann þíngs kveðja; Heiðrekr tekr svá til orða: þat er atkvæði Höfundar konúngs, fóður míns, at son minn sè ágætastr í landi hér ok til blóts kosinn, en þar á móti vil ek eiga [ráð á öðrum⁴ hverjum manni Haralds konúngs, er kominn er til þíngs þessa, ok vil ek þær handfestið⁵ mér þetta; var nú svá gjört, ok síðan heimtust þeir í lið hans; [þá báðu bændr, at hann lèti fram son sinn, ok bætti svá árferði þeirra. En er skilit var liðit, beiddist Heiðrekr trúnaðareiða af mónnnum sínum; þeir gjörðu svá ok sóru honum soddan eið, at þeir vildu honum fylgja utanlands ok innan, til þess sem hann vildi. Hann mætti þá: svá lízt mér, at goldit muni vera Óðni fyrir einn svein, ef þar

in integram gratiam redirent. Quo facto Heidrekus negotium sibi demandatum coram rege exposuit, ipsumque rogavit, ut hac de re sententiam ferret; Hövundus autem filium ejus in illa regione nobilissimum esse pronunciavit. Hic rex Heidrekus, colore facici mutato, rem difficilem incidere intelligens, a patre petiit, ut consilium sibi daret ad vitam pueri servandam. Hövundus infit: in Reidgothiam reversus, utriusque regni, tui et Haraldi regis, cives ad convenium citato, meamque de filio tuo sententiam publice pronunciato; quo facto interrogato, quibus rebus remunerari velint, si hunc illis immolandum tradas; dic, peregrinum esse te, provinciasque et incolas a te defecturos, si hæc ad effectum perveniant; tum hanc conditionem proponito, ut dimidia pars Haraldi subditorum, qui comitiis intersint, in tuam potestatem veniat, alias te filium tuum non traditurum, atque hæc res juramentis confirmator; quod si hæc impetraveris, deinde non est, quod te consilium doceam, quid tibi agendum sit; his actis patri matrique vale dicit, et e Ríalandia navigat.

12. Heidrekus, postquam domum in Reidgothiam revenerat, comitia indicenda curavit; hic hunc in modum verba fecit: hæc est sententia regis Hövundi, patris mei, meum filium hac in terra nobilissimum esse, et ad sacrificium destinarii; ego vicissim postulo, ut dimidia pars Haraldi subditorum, qui ad hæc comitia venerunt, meæ potestati tradatur, idque mihi dextris datis spondeatis; sic factum, deindeque ejus copiis sese ad sociarunt; quo facto coloni postularunt, ut filium suum traderet atque ita bonitatem annonæ restitueret. Copiis autem separatis, Heidrekus a suis postulavit, ut sacramentum dicerent; illi sic fecerunt, taleque jus jurandum dixerunt, se illum tam extra quam intra patriam ad quæcunque vellet exequenda comitaturos. Tum ille: mihi quidem unius pueri pretium Odini persolutum videtur, si rege

1) a | Haraldr konúnge segir at son Heiðreks konúngs væri æztr; en Heiðrekr segir at son Haralds væri æztr; en or þessu mætti ensi leysa, fyrir en þanga: væri farit, et allar orlasnir voru truar, til Höfundar konúngs. Heiðrekr er hinn fyrsti maðr til þessar ferður tekinn, ok margir aðir ægtr menn. Sem Heiðrekr kom a fund fóður sinn, þá var honum vel fagnat; hann segir öll erendi sin fóður sínum, ok heildr, rex Haralduis flíllum Heiðreki regis, Heidrekus flíllum Haraldríð nobilissimum esse dízit. Sed hanc rem expedire potuit nemo, antequam ó confugitum est, út omnium causarum dijudicatio certa erat, nempe ad regem Hövundum; ad hanc profectionem primus electus est Heidrekus multique aliis viri ezimil; Heidrekus ad patrem veniens liberaliter exceptus est; omnibus mandatis patri expositis, rogat, M. J. 2) a | ægtastr, M. J. 3) a | segir: svá lízt mér sem þú dwírn mínn son til draps, eda hvat dwírn þú mér þa þyry sonar skada mins; þá mætti Höfundar konung: þó skalt belíast at inn íiij hverre maðr sé a þínu valdi, sa er við blótíð er staðð, eila muntu son þion eigi lata til blóts: mun þa eigi þurfa at kenna þær ráð síðan, hvat þu skalt athafart. V. J. 4) a | forrað a hinuðm íiij, M. J. 5) tofit, M. J.

168

kemr fyrir Haraldr konúngr ok son hans ok herr
hans allr; hann bað nú setja upp merki sitt, ok
veita Haraldi konúngi atgúngu ok drepa hann ok
allt hans lið. Eptir þetta lèt hann blása í herlúdra
ok gánga at Haraldi ok hans mönnum; hallaðist
skjótt á þá bardaginn, því þeir feðgar höfðu lið
miklu minna, ok voru þarmeð óvíðbúnir; ok er
þeir sáu at eigi var undanfæri, bórðust þeir með
miklum drengskap, ok drápu niðr lið Heiðreks
konúngs svá ákafliga, at ósýnt þótti, hvorir sigrast
mundi. Ok er Heiðrekr sér lið sitt falla svá unnvörp-
um, óð hann fram með sverðit Tyrfing, ok fældi
hvern á fætr öðrum; ok lauk svá at þeir fællu þar
fedgar, ok mukill hluti liðs þeirra ok varð Heiðrekr
konúngr banamaðr mága sinna; er þat talit annat
níðingsverk unnit með Tyrfingi, eptir álögum dvergs-
ins. Lèt Heiðrekr konúngr þá rjóða goðastalla
blóði Haralds konúngs ok Hálfdanar, en fal Óðni
allan þann val, er þar hafði fallit, til árbótar, í

stað Ángantýrs, sonar sínss. Ok er Helga drottning
frètti fall fóður sínss, fengu henni svá mikils þessi
tiðindi, at hon hengði sik í dísarsal¹. Heiðrekr
lagði nú land allt undir sik ok gjörðist konúngr
yfir, varð hann mjök viðfrægr ok þótti varla hans
líki vera í þann tíma².

13. þat var eitt sinn at Heiðrekr konúngr fór
með her sinn suðr um Húnaland³, ok barðist við
konúng þann er Humli hèt ok fèkk sigr, en Humli
hlýði; tók hann þar fè mikit ok dóttur Humla
konúngs er Svafa⁴ hèt ok hafði hana heim með
sèr, tók hana síðan til frillu, ok hafði hana við
hönd sèr um stund; en at öðru sumri sendi hann
hana heim aptr til fóður sínss, ok var hor þá með
barni. Litlu síðarr fæddi hon sveinbarn, ok var
hann kallaðr Hlóðr, hann var allra manna fríðastr
sýnum, ok þótti afbragð annarra manna þegar á
únga aldri, óx hann þar upp á Húnalandi með
Humla, móðurfóður sínnum. Á einu sumri fór Heiðrekr

Haraldo, hujus filio totoque exercitu redimitur. Mox suos jubet vexillum efferre, regem Haraldum ad-
gredi, et cum universis copiis interficere. Posthæc classicum cani, impetumque in Haraldum ac suos
fieri jubet; quorum res brevi inclinata est, nam pater et filius numero copiarum erant longe inferiores
et præterea ad prælium imparati; qui cum ceruerent, nullum esse evadendi spatium, fortissime pugnantes,
militum regis Heidreki tantam stragem dederunt, ut ambigua victoria videretur. Hic Heidrekus, suos adeo
acervatim cadere conspicatus, gladium Tyrvingum manu tenens proruebat, aliumque ex alio prostravit,
eo tandem exitu, ut pater ac filius magnaque pars exercitus eorum hoc loco caderet. Ita rex Heidrekus
affinium suorum interfector evasit, quod nefarium facinus secundum Tyrvingo patratum numeratur ex
fatali decreto nani. Tum rex Heidrekus aras deorum sanguine regis Haraldi et Halvdanis adspergendas
curavit, Odini vero omnia cæsorum corpora, quæ eo loco ceciderant, ad annonam reparandam vice filii
Angantyris addixit. Ubi vero Helga regina mortem patris audivit, hie nuncius tanto eam dolore adfecti,
ut in æde Dearum se suspenderet. Jam Heidrekus totum sibi regnum subject, eque regio imperio
præfuit, adeoque late rerum gestarum gloria inclaruit, ut vix ullus eo tempore illi comparandus existimaretur.

13. Accidit aliquando, ut rex Heidrekus meridiem versus exercitum per Hunniam duceret, et prælio
facto cum rege, Humlio vocato, victoriam reportaret, fugiente Humlio; hie magna potitus est præda,
filiaque regis Humlii, cui nomen erat Svava, quam domum secum deportatam deinde concubinæ loco
habuit, et aliquantum temporis apud se retinuit; proxima æstate eam ad patrem remisit, uterum tum
ferentem. Illa paulo post puerum peperit, qui Hlóус vocatus est; is omnium hominum adspectu pul-
cherrimus fuit, et jam tenera ætate ceteros adolescentes antecellere existimabatur, ibidemque in Hunnia
apud Humlium avum maternum adolevit. Æstate quadam Heidrekus exercitum in Saxoniam duxit; rex

1) sic M, J, dísardal, ralle dearum, A.
2) a l eptir þat lèt hann blasa saman tìldinu ok setr upp merki, veitir nu atgænngu Haraldi konungs, ok verðe þar mikill bardagi, ok fællr þar Haraldr konungr ok mart lið hans. Heiðrekr leggr nu undir sik allt riki þat er att hafði Haraldr konungr ok gjörðist þar konónir yfyr. Heiðrekr kvezt nu gljolda fyri son sinn þetta lið allt, er drepit var, ok gaf hann nu þenna val óðni. Kona hans var svá reið eptir fall fóður sínss at hon hengði sik sjalf + dísarsal, H. J.
3) Hundland, M. J.
4) Sifka, M. J

169

til Saxlands með her sinn; [sá konúngr hét Áki er þar rèð fyrir, hann gjörði veizlu ímóti Heiðreki konúngi¹ ok biðr hann hafa þat af sínu ríki, sem honum líkaði; þetta þiggir Heiðrekr konúngr. [At þeirri veizlu sá hann dóttur konúngs, er Óluf hèt, ok leizt honum allvel á hana², ok þeirrar meyjar biðr hann sèr til handa, var hon honum gipt; var þá aukin veizlan ok [drukkit brullaup þeirra; leysti konúngr út mund dóttur sinnar í gulli ok dýrmætum gripum; stóð hófit í xx daga, ok at því enduðu fór Heiðrekr konúngr heim með Ólufu, konu sína, ok³ ógrynni fjár. Heiðrekr gjörðist þá hermaðr mikill ok jók á marga vegu ríki sitt. Drottning beiddist optliga at fara til Saxlands á fund frænda sinna ok vina, ok veitti Heiðrekr henni þat; sveinninn⁴ Ángantýr fór jafnan með henni. Ok eitt sinn⁵ er konúngr var í hernaði, [fór drottning til Saxlands á fund frænda sinna at vanda sínum; konúngs son fór með henni. Heiðrekr konúngr spurði þetta ok hèlt skipum sínum til Saxlands,

ok eigi allmær konúngs atsetri; síðan hjó hann eina snekkju ok sigldi til hafnar ok lendti í leynivog nokkrum; hann⁶ gengr á land, ok einn maðr með honum; þeir komu um nótt á konúngsbæinn, ok vendu at skemmu þeirri, er kona hans var vón at sofa í, ok urdu varðhaldsmenn eigi varir við komu þeirra; þeir gengu nú inni skemmuna, ok sáu at maðr einn hvíldi hjá drottníngu, hann hafði [mikit hár ok fagrt; konúngr skar lokk or hári hans ok hafði með sèr; sá maðr, er með honum var, kvað hann vera hefnisaman um minni sakir; eigi mun ek þess at sinni hefna, sagði hann; hann sá, hvar Ángantýr lá 'í annarri hvílu ok hafði hann burt með sèr; gengu þeir síðan til skips, ok lèttir konúngr eigi fyrir en hann hittir lið sitt. Um morguninn, er drottning vaknar, saknar hon Ángantýrs, varð hon þá mjök hrædd ok harmsfull, tók hon þá þat ráð at hon hjúpaði einn hund, ok sagði konúngs son bráðdaðan orðit hafa. Nú er at segja frá Heiðreki, at hann heldr skipum sínum á

Akius, huic regioni imperans, advenienti Heidreko convivium adparavit, eique quantum liberet regni sui obtulit; quod rex Heidrekus acceptavit. Hoc in convivio filiam regis, nomine Olavam, conspexit, cujus forma cum ei perbene placeret, hanc virginem sibi uxorem petit, atque illa ei nuptum data est; tum producto convivii tempore nuptiæ eorum celebratæ sunt; rex dotem filiæ auro et rebus pretiosis expendit; convivium viginti dies duravit; quo finito, rex Heidrekus cum uxore Olava et immensa pecunia domum rediit. Post hæc Heidrekus insignis bellator evasit, et fines regni sui in multas partes protulit. Regina sæpe veniam petii in Saxoniam ad visendos cognatos et amicos proficiscendi, quam Heidrekus ei concescit; puer Angantyr semper eam comitabatur. Aliquando, cum rex in piratica versaretur, regina more solito in Saxoniam ad visendos cognatos profecta est, regis filio ipsam comitante; quo cognito rex Heidrekus classem in Saxoniam ducit, et haud brevi spatio a sede regia appellit; comparata celoce aliqua ad portum navigat, navemque in occulto quodam maris recessu constituit; uno viro comitatus in terram escendit; noctu in oppidum regium veniunt, et ad ædem solitariam, in qua uxor ejus dormire solebat, devertunt, custodibus adventum eorum non animadvertentibus; cubiculum intrant; virum quendam apud reginam quiescentem conspiciunt, is magnam et pulchram comam habebat; ex cujus coma rex capillum exsecuit et secum abstulit; vir, qui regem comitabatur, eum leviora crimina ulcisci solere ostendit; ille: hoc in præsenti, inquit, non ulciscar; Angantyrem, quem alio in lecto quiescentem videbat, secum abduxit; deinde ad navem redeunt, neque prius rex ire destitit, quam ad copias suas pervenit. Sequenti mane regina, somno experrecta, Angantyrem desideravit, unde magno affecta timore et tristitia id consilii cepit, ut canem quendam veste funebri indueret, regisque filium morte repentina exstinctum simularet. Jam de Heidreko narrandum: is naves suas in portus regis Saxoniæ duxit; quo cognito, rex convivium

1) a [ en er Saxakonungr spyrð þat, þá þýðr hann honum til veizlu, M. J.

2) a [ þar so hann dottur hans fráð ok fagra at aliu, M. J.

3) a [ síðan

4) a [ stjupsønnr hennar, M. J.

5) sunnar, M. J.

6) a [ þa kemr hann til Saxlands í ríki

mags sína; hann leggr skipum sínum í leynivog nokkurn ok, M. J.

22

170

hafnir Saxakonungs; ok er konúngr varð þess
varr, lét hann veizlu búa, ok gekk sjálfr ímóti
honum, ok fagnaði honum vel. Heiðrekr konúngr
gengr til borgar með öllu liði sínu ok settist undir
drykkjuborð; ok er þeir hófðu drukkit um stund,
gekk Óluf drottning í hóllina, ok fagnaði vel Hei-
reki konúngi, ok breiddi báðar hendr um háls
honum, hann tók því fáliga; ok leið svá af nóttin.
Um morguninn frétti hann drottníngu at sveininum
Ángantýr; en hon kvað hann bráðdauðan orðit hafa,
ok væri í mold lagðr; konúngr baðst at sjá lík
hans; drottning kvað honum þat mikinn harms
auka; varð Heiðrekr þó at ráða; var honum þá¹
þángat fylgt; [lét hann þegar ryðja moldu af leiðinu²,
var þar dúkr samanvafðr ok hundr innan]. Heið-
rekr konúngr mælti: illa hefur nú sorr minn skipazt,
er hann er orðinn at hundi; síðan lét hann leiða
fram sveinin, ok kvaðst hafa reynt mikil svik af

drottníngu, ok tèði allan atburð; biðr hann nú
þíngs stefna ok safna þángat öllum mönnum í
borginni, er til máttu sækja; ok er alþýða manna
var komin, mælti konúngr: eigi er enn gullhárinn
kominn; þá var enn leitat, ok fannst maðr í steik-
arahúsi með band um hófuð; margir undruðust þat
hann skyldi til þíngs, [leiðr þræll²; ok er hann
kom á þíngit, mælti Heiðrekr: hér megi þær þanu
sjá, er konungs dóttir vill heldr eiga en mik; tók
hann þá upp lokkinn³, ok bar við hárit, ok [fèll
þat saman; lét konúngr hann nú segja allan sannleik
um þetta mál. Áki konúngr verðr nú reiðr dóttur
sinni, ok biðr Heiðrek um dæma, sem honum líkaði.
Heiðrekr svarar: þú, Áki konúngr⁵, hefur oss jafnan
gott gjört, ok skal af því ríki þitt standa í fríði
fyrir oss, en dóttur þína vil ek eigi eiga lengr,
[ok skal skilit með okkr, dæmi ek mèr fè þat allt,
er henni fylgði heiman; en sá, er með henni hefur

apparat, ipse obviam ei processit, eumque liberaliter excepit. Rex Heidrekus cum omnibus copiis in
oppidum adscendit, et mensis potoriis accubuit; cumque aliquamdiu potassent, regina Olava aulam
ingressa est, regemque Heidrekum comiter excipiens, ambabus ulnis collum ejus amplectitur, illo eam
frigidiuscule accipiente; interea labitur nox. Mane sequenti ex regina de puero Ángantyre quærit; illa
repentina morte abreptum humoque conditum adseruit; postulanti regi, ut funeris videndi copia sibi
fieret, respondit regina, ea re dolorem ipsius impensius auctum iri. Cum vero res arbitrio Heidreki
necessario facienda esset, eodem perductus, extemplo humum e sepulcro egeri jussit, quo facto cadaver
caninum, linteo circumplicato involutum, repertum est. Hic rex Heidrekus: male jam filius meus immu-
tatus est, cum in canem sit transformatus; quibus dictis puerum in conspectum produci jubet, se a regina
dolo male circumventum queritur, remque omnem, ut gesta erat, exponit; postulat, ut conventus indi-
ceretur, omnesque oppidani, qui eo venire possent, congregarentur; cumque universa multitudo conve-
nerat, rex: nondum auricomus ille advenit, inquit; mox ampliori inquisitione facta, in culina quadam
inventus est vir, caput fasciá obligatus, multis mirantibus, quod huic in comitia eundum esset, servo
inviso; qui ut in conventum venit, Heidrekus infit: ecce vobis vir, quem regis filia mavult, quam me,
maritum habere; tunc productum capillum cum coma contulit; cumque capillus cum coma congrueret,
rex omnem hujus causæ veritatem promulgari jussit. Rex Akius, filiæ iratus, Heidrekum quam velit
sententiam hac de re ferre jubet. Itaque Heidrekus: cum tu, rex Aki, te semper in nos benevolum
præstiteris, eam ob causam regnum tuum per nos pacatum manebit; filiam vero tuam nolo diutius in
matrimonio habere: connubium inter nos direm tum esto, pecuniamque omnem, quæ dotis nomine ipsi
venerat, mihi adjudico; ille vero, qui cum ipsa concubuit, e regno utriusque nostrum extorris esto, si

1) a [ hár fagurt a hófði; sa maðr er með konúngi var segir at hann var hefðisamr um miðni særir; hann svarar, eigi mun ek þat gjörja na. Konungr tok sveininm Ángantýr, er la s annarri seing, ok hann skar tepp mikinn or hári þess manns, er hvíldi í fáðmi kenu hans ok hafði hvarutveggja með sér, harleppinn ok sveininm, gekk síðan til skipa sínnar; um morguninn leggr konungr í leigis, ok enggr ímóti honum allt fólk, ok var þar veizla bíin; Heiðrekr lætr þá þíngs kveðja ok þa voru honum sögð mikil tóðið, at Ángantýr son hans var bráddauðr orðinn. Heiðrekr konungr segir: sýni mér likit! drottning sagði þat anka mundu harm hans, honum var þó, M, J.
2) a [ om. M, J.
3) a [ þræll einn vondr, M, J.
4) leppinn, M, J.
5) a [ atti þat saman at fara; en þá, konungr!
sagði Heiðrekr, J', J.

171

legit, skal fara útlægr af beggja okkar ríki, en
verði hann í þeim fundinn, skal hann dræpr; þókk-
uðu menn konúngi þessa gjörð, ok þótti rètdæmi;
hèlzt samt vináttá með þeim konúngunum, ok skildu
at svá mæltu¹. Ferr nú Heiðrekr konúngr heim
í ríki sitt, ok sonr hans Ángantýr með honum.
[Hèlt hann þá enn í hernað, ok fór svá fram um
hríð; hann herjaði eitt sinn nordr á Finnland ok
gjörði þar mikit hervirki; þar tók hann eina mey,
þá er Sifka hèt; öngva þóttust menn fríðari sét
hafa; konúngr hèlt mikit til hennar, ok flutti hana
heim með sèr, ok gjörðist hon frilla hans².

14. [Í þann tíma rèd fyri Garðaríki konúngr sá
er Hrollaugr hèlt, hann var ríkr ok viðlendr, vinfastr
ok bardagamadr mikill; drottníng hans hèt Herborg;
þau áttu íj börn, hèt sonr þeirra Herlaugr, en
Hergerðr dóttir; var sveinninn þá tvævetr, er hèr
var komit sögunni, en konúngs dóttir eldri. Heið-

rekr konúngr ferr nú til Garðaríkis, ok þiggr þar
veizlu; hann hyggr at konúngs börnum vandliga,
ok leizt honum vel á; honum kemr nú í hug at
ónýta ráð fóður sínss, ok býðr Herlaugi konúngs
syni til fóstrs. Konúngr³ kvað þess öngva von
at hann fengi þeim manni son sinn, er kendr er
at mörgum illum hlutum. Þá sagði drottníng:
mæl ekki svá, herra! heyrta hafi þèr, hve⁴ mikill
madr hann er ok sigrsæll, ok er meiri vízka at
taka vel haus [boði, stendr annars ríki þitt í mikilli
hætu⁵; konúngr mætti: þú munt mikit ávinna
um þetta mál. [Rèðst þá þat af at sveinniun Her-
laugr var seldr Heiðreki til fóstrs; fór Heiðrekr þá
í hurt or Garðaríki, ok sveinninn með honum;
hèlt hann þá enn í hernað, ok fylgði sveinninn
honum jafnan, ok Sifka⁶ frilla hans, hvar sem hann
barðist; ok liðu svá fimm vetr. Eitt sinn hèlt Heiðrekr
konúngr skipum sínum til Garðaríkis; ok er Hrol-

in utrovis reperiatur, jure occidendus. Pro lata hac sententia, quæ justa vulgo existimabatur, regi gra-
tiæ actæ; his actis reges, inter quos eadem, quæ antea, amicitia mansit, digressi sunt. Rex Heidrekus,
Angantyre filio comitatus, domum in regnum suum rediit. Ille ut antea in piraticam excurrebat, hocque
aliquanto temporis facere perrexit. Aliquanto tempore septemtrionem versus Finnlandiæ arma intulit,
ibique res magnas bello gessit; ibi virginem quandam, nomine Sifkam captivam duxit, qua nullam ve-
nustiorem se vidisse vulgo homines existimabant; hanc rex magno amore prosecutus secum domum de-
portavit suamque concubinam fecit.

14. Eo tempore regno Gardorum imperavit rex, nomine Rollaugus, vir potens, late imperans, in
amicitiis constans, insignis bellator; hujus reginæ nomen erat Herborga; illis duo erant liberi: filio
eorum nomen fuit Herlaugus, filiæ Hergerda; erat puer bimulus, cum hæ res gererentur, regis vero
filia natu major. Jam rex Heidrekus in regnum Gardorum profectus, ibi convivio excipitur; regii liberi
cum accuratius oculis notanti exinie probarentur, in mentem ei venit, consilium patris irritum reddere.
Itaque se Herlaugum regis filium educaturum pollicetur. Negante rege, exspectari posse, ut homini
multorum scelerum manifesto filium in manus traderet, regina: noli, inquit, ita loqui, domine! audivisti
sane, quam potens et victoriosus sit, magis e ratione fuerit, oblatam ab eo conditionem bene accipere,
aliaquin regnum tuum magno periculo obnoxium erit; cui rex: tua auctoritas multum hac in re valebit.
Itaque ea ratio valuit, ut adolescens Herlaugus Heidreko educandus traderetur; quo facto Heidrekus
unacum puero ex regno Gardorum discessit, denuque in piraticam duxit, quocunque arma ferret, as-
siduis ei comitibus puero et concubina Sifka adharentibus; sic quinque hiemes transiere. Aliquando
rex Heidrekus naves suas in regnum Gardorum duxit; cujus cognito adventu, rex Rollaugus adventanti

1) a [ om. M.
2) a [ om. M, J.
3) a [ Á einu sumri sendir Heiðrekr konúngr menn i Garðaríki þess erendis at hjóða syni Garðakonungs heim til fóstrs; ok vill nu reyna at hjóta öll heilraði fóður sínss; sendimenn kvomu a fund Garðakonungs ok segja erendit ok vinattumal. (Rollaughr om. M) Garðakonung, M, J.
4) sic M, J; hvat, Á.
5) a [ soma; ella stendr þitt ríki ekki í fríði, M, J.
6) in M, J, in quibus nulla mentio flt expeditions in Finnlandiam, neque secunda concubinae superinducta, Sifka hic memorata appellatur Humla dóttir, Numlii filia, atque eadem est ac illa, qua initio capitis 13i memoratur (supra p. 168. var. 4).

22°

172

laugr konúngr spyr्र komu hans, lèt hann veizlu
búa ámóti honum ok baud honum heim með liði
sínu; Heiðrekr tók því glaðliga; brá hann þá svá
háttum, at hann skipti liði sínu í þrjá flokka; lèt
hann einn gæta skipa, en ùðrum skipaði hann at
felast í skóginum, en gekk sjálfr til borgar með
hinn þriðja hlut; Hrollaugr konúngr fagnaði honum
með allri bliðu, ok leiddi hann til hallar; reis þar
upp hin sæmiligasta veizla, ok stóð hon lengi. Menn
hófðu þat til skemtunar jafnan, at þeir riðu á dýra-
veiðar, en hvert sem Heiðrekr fór, þá fylgði Her-
laugr honum; ok eitt sinn riðu þeir hádir á skóg,
Heiðrekr ok konungs son, sendi þá konúngr sveinnin
til liðs síns ok bad hann þar dveljast; reið hann
síðan heimleidis ok kemr seint heim um kvöldit.
Sifka var úti ok laut honum hæverskliga, hon þóttist
sjá hann með hryggyu bragði, ok lagði hendr um
háls honum með mikilli sorg, ok mælti sídan: segit
mèr, herra! hvað ogledi yðar veldr, ok skal ek
skjött bót á vinna, ef ek má. Heiðrekr svarar:
þèr einni þorí ek frá at segja, en þó vil ek at þú

birtir þat öngvum manni, því líf mitt liggr við, ef
nokkurr fær þat at vita; hon bad þá konu á háli
brenna, er hygði at svíkja hann. Konúngr sagði:
ek var á dýraveiði í dag, ok elti einn villigúlt, vildi
mèr svá slisliga til at ek braut spjót mitt, brá ek
þá Tyrfingi ok drap dýrit, var þat fyrri gjört, en
ek hugði, hvat við lá; kom mèr þá í hug um álög
sverðsins, at þat má eigi skeiða nema með vörmu
mannsblóði; var þá enginn maðr hjá mèr, nema
Herlaugr, ok hlaut ek at deyða hann með sverðinu.
Síðan gekk Heiðrekr til hallar ok fór skömmu síðarr
til sængr. Sifka ferr nú á fund drottníngar ok
lætr merkja á sér stóra sorg, drottníng spurði um
ógleði hennar, Sifka segir henni nú frá öllu, eptir
því sem Heiðrekr hafði henni frá sagt; gekk þá
drottníng til sængr með miklum harmi; konúngr
frèlti, hvat hana ángraði, en hon sagði honum.
Konúngr varð þá bæði hryggr ok reiðr, ok stóð
upp snemma um morguninn, bað hann þá hirð
sína herklæðast ok drepa Heiðrek konúng ok alla
hans menn, var þá mikit vopnabrak ok láðragánggr.

convivium parandum curavit, domumque cum omnibus copiis invitavit; qua conditione grato animo ac-
cepta, Heidrekus ita ab instituto suo recessit, ut copias in tres cohortes divideret: unam naves custodire
jussit, alteram in silva clanculum constituit, ipse cum tertia parte ad oppidum accessit; rex Rollaugus
eum summa comitate exceptum ad aulam deduxit, ubi splendidissimum instauratum est convivium, quod
diu duravit. Id convivis adsiduum oblectamentum erat, ut venatum equitarent; quocunque vero Heidrekus
iret, Herlaugus eum comitabatur; et aliquando cum ambo, Heidrekus ac regis filius in silvam equitarent,
rex puerum ad milites remisit, eum ibi commorari jubens; dein ipse domum equitavit, et sero vespere
rediit. Sifka foris constituta, inclinato corpore eum modeste salutavit; quæ cum eum tristi vultu esse
animadverteret, manibus collum ejus amplexa magna cum sollicitudine locuta est: dic mihi, domine,
quæ tuæ tristitiæ causa sit, cui, si potero, celeriter remedium adferam. Heidrekus respondet: tibi soli
referre audeo, nolo tamen cuiquam aperias, nam vita mea agitur, si quis hoc resciverit. Illa mulierem,
quæ eum prodere cogitaret, dignam esse adseruit, quæ flammis combureretur. Rex locutus est: hodie
venationi interfui et aprum quendam persequebar; infelix adeo casus mihi accidit, ut hastam meam
frangerem, quare destricto Tyrvingo feram interfeci; quod cum fecissem, antequam adverterem animum,
quanta res ageretur, tum demum mihi in mentem venit fatalis illa gladii necessitas, qua nisi calido
sanguine humano madidum condere vagina non licet; cum vero nemo homo mihi adesset, præter Her-
laugum, hunc gladio interficere coactus sum: his dictis Heidrekus in aulam concessit, brevique post
cubitum ivit. Jam Sifka reginam conveniens, magnam præ se tristitiam fert; regina de tristitia ejus
percontanti, omnia, prouti Heidrekus ipsi retulerat, ei aperit; quo audito, regina vehementi dolore affecta
ad lectum se contulit; quæsivit ex ea rex, quid eam angeret; illa rem ei aperuit. Tum rex tristitia
simul et ira affectus, mane sequenti mature surrexit, satellites arma induere, et regem Heidrekum suosque
omnes interficere jussit, magno tum exorto fremitu armorum cantuque classicorum. Heidrekus se cum

173

Heiðrekr bjóst til varnar með þat lið er hjá honum
var, ok tókst þar hinn hardasti bardagi; falla menn
Heiðreks konúngs sem hráviði, því liðsmunr var
mikill. Heiðrekr konúngr barðist allhraustliga, ok
drap svá margan mann með Tyrfingi at seint er
at telja, ok fór hann um herinn sem annat ljón,
er þat kemr í sauðaflokk; var þá sleginn um hann
hringr; en hann hjó þá alla til bana, er hann náði
til með sverðinu. Hrollaugr bad bera at honum
skjöldu ok viðu; var þat þegar gjört, ok varð Heið-
rekr um síðir höndlaðr; gengu þá til ij menn ok
lögðu fjöt á hann mjök þópyrmliga; er þat sögn
flestra manna, at þat væri bandingjar þeir, er Heið-
rekr leysti frá dauða fyrrum. Hrollaugr lét þá
færa Heiðrek konúng til skógar, ok skyldi hann
þar á bálí brenna; en áðr þat yrði gjört, heyrðu
þeir lúdragáng ok vopnaglumr; var þar komit lið
Heiðreks konúngs, ok veittu hina hörðustu atsókn
Hrollaugi ok hans mönnum, ok sóttu Heiðrek konúng
i hendr þeim, en ráku þá á flótta, ok tóku þar
mikit herfáng; fóru síðan til skipa sinna, ok hét
hann þá liði miklu, ok hét við hundrað skipum
til Gardaríkis, ok gekk þar á land með eldi ok
vopnum ok gjörði hit mesta hervirki. Þetta fréttr
Hrollaugr konúngr, ok hýst til varnar; reið hann
þegar útaf borginni með lið sitt á slétta völlu móts
við Heiðrek konúng; hafði hann þá spurt, at Her-
laugr son hans var með Heiðreki konúngi vel hald-
inn, ok vildi gjarnan at sátt mætti takast með
þeim konúngunum; lét hann þá um morguninn
snemma halda upp fríðarskildi, ok bað Heiðrek
konúng gánga á einmæli við sik. Heiðrekr gjörði
svá, ok skyldi beggja þeirra lið í kríng standa
með vopnum; gjörðu þeir um síðir opinbert at
þeir voru sáttir, ok skyldi Hrollaugr konúngr gipta
Heiðreki Hergerði dóttur sína; urðu menn þessu
fegnir, ok gengu síðan til hallar, ok var nú Her-
gerðr fest Heiðreki konúngi; síðan var við vezilu
búizt, ok drukkit brullaup þeirra; þóttist enginn
spurn af hafa, at heiðarlíga hóf hefði verit haldit
í þeim löndum, ok stóð þat í mánuð; ok at því

Heiðrekr konúngr heim til Reídgotalands. Safnaði
hann þá liði miklu, ok hét við hundrað skipum
til Gardaríkis, ok gekk þar á land með eldi ok
vopnum ok gjörði hit mesta hervirki. Þetta fréttr
Hrollaugr konúngr, ok hýst til varnar; reið hann
þegar útaf borginni með lið sitt á slétta völlu móts
við Heiðrek konúng; hafði hann þá spurt, at Her-
laugr son hans var með Heiðreki konúngi vel hald-
inn, ok vildi gjarnan at sátt mætti takast með
þeim konúngunum; lét hann þá um morguninn
snemma halda upp fríðarskildi, ok bað Heiðrek
konúng gánga á einmæli við sik. Heiðrekr gjörði
svá, ok skyldi beggja þeirra lið í kríng standa
með vopnum; gjörðu þeir um síðir opinbert at
þeir voru sáttir, ok skyldi Hrollaugr konúngr gipta
Heiðreki Hergerði dóttur sína; urðu menn þessu
fegnir, ok gengu síðan til hallar, ok var nú Her-
gerðr fest Heiðreki konúngi; síðan var við vezilu
búizt, ok drukkit brullaup þeirra; þóttist enginn
spurn af hafa, at heiðarlíga hóf hefði verit haldit
í þeim löndum, ok stóð þat í mánuð; ok at því

copiís, quæ ei ad manum erant, ad defensionem paravit; oritur acerrima pugna, milites regis Heidreki, utpote numero multo inferiores, ad instar crudorum lignorum cadunt. Rex Heidrekus fortissime pugnavit; tot homines Tyrvingo interfecit, ut numerus iniri sero possit; per exercitum grassabatur, more leonis gregem ovium invadentis; mox corona hostium circumdatus, quotquot gladio assequi posset, omnes ad necem percussit. Jussit Rollaugus eum admotis clypeis et lignis opprimere; factum illicio; tandemque Heidrekus comprehensus; quo facto accesserunt duo viri, ipsique vincula admodum inclementer injecerunt; quos plerique perhibent captivos illos fuisse, quos Heidrekus olim a morte liberaverat. Tum Rollaugus regem Heidrekum in silvam duci jussit, ibidem igne comburendum; sed antequam hoc fieret, cantum tubarum et fremitum armorum audiverunt; aderant milites Heidreki regis, acerrimoque impetu in Rol- laugum et suos dato, regem Heidrekum manibus ejus extorserunt, hostes in fugam pepulerunt, magnaque præda potiti sunt, quo facto ad naves redierunt. Rex Heidrekus cum domum in Reidgothiam rediisset, magno collecto copiarum numero, cum centum et viginti navibus in regnum Gardorum contendit, ubi escensione facta igne armisque grassabatur, maximamque vastationem regioni induxit. Quibus rebus cognitis, rex Rollaugus se ad defensionem comparat, et confestim ex oppido cum copiis in planos quos- dam campos adversus regem Heidrekum equitavit. Tum ad aures ejus pervenerat, versari cum rege Heidreko filium Herlaugum, liberaliter habitum, quare cum lubenter vellet pacem inter reges componi, primo mane diei clypeum pacis indicem efferri jussit regemque Heidrekum ad secretum colloquium excitit. Heidrekus sic fecit, præcipiens, ut utriusque milites armati circumsisterent; tandem palam fecerunt, pacem inter eos ea lege factam, ut rex Rollaugus filiam Hergerdam Heidreko nuptam daret; his rebus homines lætati, ad aulam recesserunt; jamque Hergerda regi Heidreko desponsata est; dein con- vivium apparatum, nuptiæque eorum celebratæ; neque se quisquam fando audivisse putavit, ullum in his regionibus magnificentius convivium fuisse agitatum; quo post mensem finito, viri principes digredientes

174

enduðu, voru höfðingjar með gjöfum á burt leiddir. Greiddi nú Hrollaugr konúngr út mund dóttur sinnar í gulli ok sílfri ok göðum gripum; henni skyldi ok heiman fylgja Vindaland¹, er næst liggr Reígdotalandi. Eptir þetta sigldi Heídrekr konúngr heim með drottníngu sína, ok tókust upp með þeim göðar ástir; lètti hann þá öllum hernaði, en setti lög ok landsrètt; valdi hann til xij menn hina

vitrustu, at dæma um þau mál er stórsókum gegndu í hans ríki, en tók af allan hernað innanlands; gjörðist hann nú höfðingi mikill ok hinn vinsælasti². [Heídrekr konúngr lèt ala gölt einn, hann var svá mikill sem hinn stærsti öldúngr, en svá fagr at hvert hár þótti or gulli vera; konúngr lagði hónd sína á höfuð geltinum, en aðra á burst, ok ³ [strengði þess heit⁴, at aldri skyldi nokkurr maðr svá mikit

muneribus donati sunt. Rex Rollaugus dotem filiæ auro, argento pretiosisque cimeliis numeravit; cui doti accederet Vindlandia, quæ proxime Reidgothiam jacet. His confectis rebus rex Heidrekus cum regina domum navigavit, quorum alterum íntimo amore prosequebatur; tum ille deposita rei piraticæ consvetudine, legibus ferendis et juri constituendo animum adjicere coepit; duodecim sapientissimos viros delecti, qui causas majoris momenti dijudicarent; intra regni fines omnem rem piraticam abrogavit; jamque princeps egregius et gratiosissimus evasit. Rex Heidrekus verrem alendum curavit, tantæ staturaæ, quantæ boves annosi, tantæ vero pulchritudinis, ut quisque pilus aureus videretur; rex, altera manu capiti verris, altera setæ imposita, votum vovit, neminem tantum peccaturum, ut non obtineret justam

1) sic.
2) inde a reris reist þá þat af¹ M, J sic habent: Nu er sveinnian seldr 1 hendr sendimönnum ok fara þeir heim. Heídrekr konungr tekur vel við sveinimum ok veitir honum göda uppfzeulu ok ann mikill. Sífra Homladúttir var þá 1 annat sinn með konúngi; en honum var þat ræðil at hann skyldi aungan hlut henni segja, þann er leyaða skyldi. Eitt sumar sendir Garðakonúngr Heídreki orð at hann kemri austr þángat, at þjógla veizlu ok vinntúrobúð at honum. Heídrekr býst nú með mikil Jólmenni, ok hans som með honum ok Sífra. Heídrekr kom no austr í Garðarvík ok tók þar ægsta veizlu. Einn dag þessarar veizlu forn konningar a skoð ok marti lög mauna með þeim at beita hundum ok haukum: en er þeir höfuð lausum slegt hundanum, fara sérhverir a skóginan; þá orði þeir í saman fostrar; þá meðti Heídrekr við konungsson: híðs þó þöði minn, fóstr! her er þar skamt ifra, þar þángat ok fel þik, ok þjógg til brög þenna; vertu þa heim buinn, er ek læt sarkja þik! Sveinnunn kvæð ofðs þessarar ferðar, en gjörði þá sem konúngr beidli. Heídrekr kom um kvældi ek var ökatr ok sat skamma stund við drykkja. En er hann kom í seng, meðti Sífra: hvíl eru þeir ökatr, herra, hvat er yðr, eru þeir sjúkir, segit með? Konungr svarar: vandli er með at segja þetta, þynt þar liger við hif mitt, ef eigi er leynnt. Hon kvæðst leyaða mundu ok gjörist blóð við hann ok fór eptir ástæmliga; þá segir hann henni: við konungsson vorum staddir íj hja einkinn, þá heidðist fostru minn eplis, er oftarligva var a trennu; síanð bra e Tyrhingi ok hjo ef ek anpli; ok var þat fyrri gjort, en ek gatta til, hvat a la, at mannas bani skyldi verða, er brugðit vari, en við tilm: síanð drap ek sveinnian. Um daginum eptir við drykkja spyrð drottning Garðakonúngs Sífra, hvíl Heídrekr varð svá ökatr; hon svarar: ærit er til; hann hefði drepit son konungs ok þian, segir síanð allan atburð. Drottning svarar: þat eru mikil töldindi ok latum eigi upkomptast? Gekk þa drottning í þart þegar or hóllinni með harmi miklum. Konungr finna þetta ok kallar Sífra til sin ok meðti, hvat redduðt þjít drottning við, er henni fekk svá mikilis? Herra, segir hon, mikill er tilgjort, Heídrekr hefði drepit son ykkarn; ok meiri von at eptir vilja hans færi, ok er hann daðu verðr. Garðakonúngr hóðr taka Heídrekr ofðra ok er nu orðit eptir því er eg ek gat til; en Heídrekr konúngr var þar orðinn svá vinnsall, at þetta viðli enginn gjora; þá stóðu upp íj menn í hóllinni ok kváðu eigi skyldi þar við nema ok lögðu þeir fóstr a hann: en þa meðna hafði Heídrekr teyst fra daðu baða. Þa sendi Heídrekr meðren leyningla eptir konungssyni. En garðakonúngr lætr þa blasa sinna fólkinn sinn ok segir þeim at hann villata Heídrekr festa a galga; ok í því kemr konungsson blanþandi at fóður sinnum ok hóðr hann eigi þat níðingsverk fyrir wílast, at drepa hinn ægstaða manna ok sinn fóstrferður. Cop, Heídrekr er og leystr, ok nu býst hann þegar til heimferðar; þá meðti drottning: herra, læt eigi Heídrekr svá 1 bret fora, at þif set ósatir, eigi gagnir ríki þúna þat, þjóð honum heðr gull eða sílfri. Konungr gjörst svá, lætr bera fei mikill til Heídreks konungs ok kvæðt vilja gefa honum ok eigi enn við hann vingan. Heídrekr svarar: ekki skortir mik fe. Garðakonúngr sagði drottningu; hon meðti, þjóð honum þa ríki ok eigur storar ok Jólmenni. Konúngr gjörst svá: Heídrekr konúngr svarar; ærnar a ek eigi ok Jólmenni. Garðakonúngr sagði enn drottningu; hon meðti: þjóð honum þa þá, sem hann mun þjógla. En þat er dótir þjón. Konúngr svarar: þat hugda ek at mik mundi eigi þat henda, en þu skaltu ráða. Þa fór Garðakonúngr a fund Heídreks konungs ok meðti: heðir en vit skulum ósatir, vil ek at þá fóir dóttur minnar með svá miklum soma, sem þu kýs sjálfr. Heídrekr þeirr nu þetta bíðligha, ok for nu dótir Garðakonungs heim með honum. Nu er Heídrekr konungr heim kominn ok vill nu flýja Sífra útbrott ok lætr taka hest sinn inn beztja, ok var þat síð um kvældu; nu koma þau at a einn: þa þyngist hon fyrir honum, svá at hestrinn sprakk, en konúngr gekk af fram; þá skyldi hann bera hana yfðr ana; þá gjörstast engi fang aðru, en hann steypir henni af ext er ok þrýr 1 súnd brygg hennar, ok skilr svá við hana at hann rekr daðu eptir anni. Heídrekr konúngr lætr þa efná til veizlu mikillar ok gener at eigi (Her-reyði add, J, om. M), dótir Garðakonungs, lok fylgði henni heiman Vindaland, er nest liggr Reígdotalandi om. M). Dótir þeirra hét Hervör; hon var sjálðmær ok fæddist upp 2 Englandi (om. M) með Frodmar (Örmar, J) jarli (et in Anglia opud dynastum Frodmarrem educata est). Heídrekr konúngr sezt um kyrð ok gjörist höfðingi mikill ok spekingar at viti, M, J.
3) a | hann blótáði Freyja ok tignadí hana mest af öllum sinnum göðum; þat var síðvenja, at taka einn gött, þann stærstan fekk, ok skyldi ala hann, ok gefa Freyju til arbotar 1 upphafra mananþar þess, er febrúarins heitir; þá skyldi blóð hafa til farsfjeldar. Konúngr sagði at þessi gúlt vari svá heilæra, at memn skylda fyrir þetta ofðr kunna at dæma um olt stórmal. Jólaþaptan skyldi leiva þenna sámga gött til konungs; lögðu menn þa heðru yfðr burstar hans, ok strengðu heit. Heídrekr konúngar, i, e. Freyum coluit eumque pre ceteris omnibus diis, quos coluit, reneratus est. Moris erat, verem sumere, qui maximus computerari potuit: is aleretur, et ad annonam reparandam Freya daretur, inente mense, qui Februarius dicitur; quo tempore sacrificia prosperitatis obtinenda gratia pergerentur. Rex dicitur, hunc errem udo sanctum esse, ut eo immolando omnes causæ gravioreis dijudicari possent. Ille idem erres vespera festi jolensia ad regem ducetur; tum eulgo, manibus setæ ejus superimpositis, volit sc abstringere solebant. Rex Heidrekus, V.
4) a | sver þat, M, J.

175

afgjöra¹, at hann skyldi eigi hafa rëttan dóm spekínga
hans, ok skyldu þeir xij gæta galtarins; ella skyldi
hann bera upp gátur þær, er konúngr gæti eigi
ráðit. [Þessu samtíða andaðist Hervör, módir hans,
ok var hennar útfór gjör sæmiliga eptir fornum síð.
Lituð síðarr fæddi Hergerðr drottning meyju eina,
ok var henni nafu gefit, ok kölluð Hervör eptir
föðurmódur sinni, ok lærði hon skjótt allar riddara
íþróttir þegar á únga aldri; konúngr sendi hana
til fóstrs jarli þeim, er Ormarr hét, ok var hon
hin fríðasta².

15. Maðr hét [Gestr, ok var kallaðr hinn blindi; hann var hersar ríkr þar á Reíðgotalandi, ill var hann ok ódæll; hann hafði haldit skatti fyrir Heiðreki konúngi, ok var mikill sjandskapr á millum þeirra³. Konúngr sendi honum orð, at hann kæmi á sinn fund [ok hlýddi dómí spekínga sinna, eðr hældi bardaga. Þessi kostr þótti Gesti hvorigr góðr, ok gjörðist hann mjök hugsjúkr, þvíat hann

vissi margar sakir sér á hendi⁴, tók hann þá þat ráð at hann blótaði Óðin til fulltingis sér, ok biðr hann líta á sitt mál ok heitir honum miklum launum⁵. Eitt kvöld síðla er þar drepit á dyr, ok gengr Gestr hinn blindi til dyra; hann spyr þann mann at nafni, er kominn var, en hann [kvaðst Gestr heita; síðan spurðust þeir afmæltra tíðinda; komumaðr blindi sagði honum allt hit ljósasta; komumaðr mætti: ek mun fara þinna vegna á konúngs fund, ok vita hvernig gengr, skulu við skipta litun ok klæðum; ok svá gjörðu þeir. Ferr nú bóndi burt, ok felr sik, en gestrinn⁶ gengr inn, ok er þar um nóttína, ok þikkjast allir kenna Gest hinu blinda. Um daginn eptir gjörir Gestr för sína á konúngs fund, [ok lèttir eigi fyrir en hann kemr í Árheima, hann gengr í höllina⁷ ok kveðr vel konúnginn. Konúngr þagði, [ok leit til hans reiðugliga⁸; herra, segir hann, því kom ek hingat, at ek vil við yðr

sententiam sapientum suorum, qui numero duodecim verrem custodirent; alioquin ænigmata proponeret, quæ rex interpretari non posset. Circa hoc tempus obiit Hervara, mater ejus, cujus exsequiæ prisco more honorifice celebratæ sunt. Paulo post regina Hergerda virginem peperit, cui nomen Hervaræ inditum est, juxta nomen aviæ maternæ, nuper demortuæ; hæc mox juvenih ætate omnes artes equestres perdidicit; rex eam ad dynastam, nomine Ormarem, educandam misit; erat adspectu pulcherrima.

15. Vir fuit nomine Gestus, dictus cæcus; is magnæ auctoritatis dynasta in Reidgothia erat, sed malus et contunax, tributaque regi Heidreko debita refinuerat, unde graves inter eos inimiciti fuerunt: rex nuntium ad eum misit, ut in congressum suum veniret et judicio sapientum suorum obsequeretur, aut secum præium committeret. Quarum conditionum cum neutra bona Gesto videtur, magna affectus est sollicitudine, utpote multorum sibi criminum conscius; itaque id consilii cepit, ut Odini ad opem sibi ferendam sacrificium faceret, magnaque præmia pollicitus rogaret, ut causam suam respiceret. Vespere quodam sero fores ibi pulsantur; Gestus cæcus ad januam prodit, hominem, qui advenerat, de nomine interrogat; respondet, Gestum se vocari; dein de novis communibus inter se percontantur; advena quæsivit, ecquid esset, quod eum sollicitum haberet; Gestus cæcus ei omnia luculentissime exposuit; advena: ego tuo nomine regem adibo, ut sciam, quomodo res succedat; nos vero formas et vestes permutabimus; sic fecerunt. Herus exit et se occultat, advena vero intrat ibique pernoctat. in quo omnes Gestum cæcum agnoscere sibi videbantur. Postero die Gestus iter ad regem facit, nec prius desistit, quam in Arheimos pervenit; aulam ingressus regem decenter salutat; rex tacuit, et irato vultu ad eum respexit. Ille: domine, inquit, ideo huc veni, quod tecum in gratiam redire volo. Tum

1) við hanu, odd, M, J.

2) a [ Heiðrekr konúngr gjorist nu ok hinn vinsulasti, M, J.

3) a [ Gestum blindi, ríkr ok mikill ovinir Heiðreks konungs, M, J.

4) a [ at sættast við hann, ef hann vildi halda híðna. Gestum var ekki spekingr mikill; ok fyrir þa sok at hann velt sik vaðferan til at

skipta orðum við konunginn; hann veit ok at þungst mun vera at hita (hlýða) domi spekinganna, þvíat sakir eru nogar, M, J.

5) góðum, M, gjórum, J.

6) a [ nefodi; Gestum blindi ok mætti at þeir skyldu klæðum skipta; ok svá gjora þeir: bondi ferr nu i brott ok felr sik, en komandinn, M, J.

7) a / om, M, J.

8) a / om, M, J.

179

salkynni at sjá;
komtu þar at,
er kóngrvafa
vef or þórmum vaf¹.

þá mælti Gestr:

13. Hvat er þat undra,
er ek úti sá
fyri Dellíngs² dyrum?
höfði sínu visar
á helvegu³,
en fótum til sólar snýr;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

14. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[höfuð veit
í hlóðynjar skaut,
en blóð í lopt, á lauk⁴.

þá mælti Gestr:

15. Hvat er þat undra,
[er ek úti sá
fyri Dellíngs dyrum⁵?
horni hardara,
hrafní svartara,
skildi skygnaara⁶,
skapti réttara;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

16. [Smækka tekr nú
smíði gátu,
hvat skulu búnum bíð?
leiztu á leiðir,
lá hrafnitinna,
glóði geisla mót⁷.

ædes contemplaturus;
eò venisti,
quo loco aranea
telam ex ilibus texebat.

Tum Gestus:

13. Quid miraculi est,
quod foris vidi
ante Dellingi ostium?
facit, ut caput suum
ad Helæ itinera spectet,
pedes vero ad solem convertit;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

14. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
[caput allii spectat
in gremium telluris,
sed folia coelum versus.

Tum Gestus:

15. Quid miraculi est,
quod foris vidi
ante Dellingi ostium?
cornu durius,
corvo nigrius,
clypeo splendidius,
hastili rectius;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

16. Jam attenuari incipit
materia ænigmatis,
quid parato morandum?
oculos conjecisti in vias,
jacuit gagates vitreus,
fulgebat radio obversus.

1) a þat eru kongarofar (kavngurovar, M, J), hæ sunt aranea, A,M,J Konungt vafa, rex texturarum vel textrinæ, etis alias bene possit de aranea dici, tamen h. I, minus conventire putamus, ubi obscurum anigma explicatur. Scribendum certe una rece kongrvafa vel kóngrvafa, f., aranea, a kóngr = kongall, glans abiegna vel pinea (Nore. kongel) et vafa, texere. Hinc recte se habet forma sermonis hodierni quotidiani, konguló, td. 2) döglings, regis, J. 3) helvega, M, J. 4) a þat er laukr, höfuð hans horfyr í jörðu, en blóðin í lopt upp, hoc allium est, cujus caput terram, folia sursum spectant, A, J: þat er laukr, höfuð hans er fast í jörðu, en hann kvislar, er hann vex upp, hoc allium est, cujus caput terræ inhæret, quod vero, cum adolescitur, ramos emittitur, M. 5) a om, A, M, J. 6) hvitara, candidius, A, M, J. 7) a smækkast nu gáturnar, Gestr (blíði)! hvat þarf (no) tengr yfyr þessu at alja? þat er hrafninna, ok skein a hana solargeisli, tenuiora jam redduntur anigmata. Geste cæce: quid hæ diutius immorandum? Hoc est gagates eireus, quem incidenç radius solis illustrabat, A, M, J

23*

182

sátt er þeim lið allt,
er í sjóð kemr,
en á reitum reitt¹.

þá mælti Gestr:

25. Hverjar 'ro þær drósir²,
er sinn drottinn
vápnausan vega?
enar dókkvari³ hlífa
um [alla daga⁴,
en enar fegri fara⁵;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

26. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[duga hnefa tóflur
dókkvar í tafli,
en hvítar herja ámót⁶.

þá mælti Gestr:

27. Hverr er sá enn eini,
er sefr í öð grúa⁷,
af⁸ grjóti einu gjörð?
fóður nè móður á sá
enn fár⁹ gjarni,
þar mun hann sinn aldr ala¹⁰;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

28. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[eld elr aska
i arni fólginn,
tinnu getr hann grjót¹¹.

þá mælti Gestr:

29. Hverr er sá enn mórkví¹²,
er [mold ferr yfir¹³?

omnes copiæ eorum concordes sunt,
quando in saccum veniunt,
sed in areolis iratæ.

Tum Gestus:

25. Quænam sunt illæ feminæ,
quæ dominum suum
inermem occidunt?
[nigræ illæ defendunt (illum)
per omnes dies,
sed pulchræ illæ perdunt;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

26. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
opem ferunt regulo latrunculi
nigri in ludo latrunculario,
albi vero oppugnant.

Tum Gestus:

27. Quis est ille solitarius,
qui dormit in turba foci,
ex solis saxis factus?
nec patrem, nec matrem habet
ille periculi cupidus,
ibi suam ætatem ducet;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

28. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
ignem alit cinis
in foco reconditum,
saxum salicis eum dignit.

Tum Gestus:

29. Quis est ille tenebrosus,
qui terram peragrat?

1) a þat er lítrekr ok Andær, er þeir sílja at tafli sinu. At súnt lítrekus et Aududus, ludo latrunculorum adsidentes, A.M.J. lítrekr et Þudottr, nomina pecta; prior potest esse Odin, hic Thor. 2) brudl, sponsæ, A.M.J. 3) jarpari, badið illæ, A.M.J. 4) alla d., M; allst, A, prææ. 5) ta, A. mendosar.

6) a þat er hneftað (hneftað, H, hneftað, J); enar dókkri verja hnefano, en hinar hvítarí sækja, hic est ludus Reguli (nucum, M, J); nigri defendunt Regulum, albi oppugnant, A,M,J. De ludo hneftað ride Annaler for nordisk Þökyndighed 1836-29, p. 150.

7) os graa, A (rectius os graa. 4, e, os grá, 22a, tafði cand). Id est in cineribus: a grua, Nore, focus. 8) ok at, et ex. A.M.J. 9) fagr, A, M; tafr, J, prææ. 10) tala, A, J, prææ.

11) a þat er eld, fólginn a arni, ok tekinn (tekrt M) or eldilionu (tinnu, M); hic est ignis, conditus in foco, et elicitus (qui elicitur, M) e silicæ, A.M.J. 12) mikli, magnus, 1. M.J. 13) a | liðr mold yfir, labitur per terram, A.M.J

183

svelgr hann vatn ok við,
glygg¹ hann óast,
en guma ekki,
ok yrkir á sól til saka;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

30. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[gengr upp² mörkvinn
or Gýmis fletjum,
ok heldr af hlýrni sýn,
sá drepr skini
Dvalins leiku,
flýr einn Fornjóts bur³.

þá mælti Gestr:

31. Hvert⁴ er þat dýra,
er drepr fè manna,
ok er jární⁵ allr
urinn í kríng⁶?
horn heír átta,
en höfuð ekki,
ok fylgja því margir mjök;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

32. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[húni man sjá vera
í hnottaflí,
frekr ok flár til fjár⁷]

þá mælti Gestr:

33. Hvert⁸ er þat dýra,
er Dönum⁹ blífir?
berr blóðugt bak,

devorat aquam et silvam,
ventum ille timet,
non vero homines,
solemque adficit damnosè;
rex Heidreke,
añigmati attende!

Heidrekus respondet:

30. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
[ascendit caligo
ex Gymeris sedibus,
et conspectum coeli eripit,
ea splendorem adterit
Dvalinis ludi sociæ,
refugit a solo Fornjoti filio.

Tum Gestus:

31. Quodnam hoc est animalium,
quod pecudes hominum interficit,
atque ferro totus
circumcisus est?
cornua habet octo,
nullum vero caput;
quod (animal) valde multi comitantur;
rex Heidreke,
añigmati attende!

Heidrekus respondet:

32. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
hic talus fuerit
in ludo nucario,
vafer et appetens pecudum.

Tum Gestus:

33. Quodnam hoc animalium est,
quod Danos protegit?
gestat tergum cruentum,

1) giug, M.
2) emend.; op. E.
3) a þat er mörkvi, er fyri kemr, ser eigi solin; rýfr, þegar er vindr kemr, en mean megu ekki at honum Gura. (hann drepr skini solar, add. J): en vitsamliga (vælasamliga, J) berr þa upp slíkar gatur (slík vanmæli, JJ), hvert sem þa ert. hæc est nebula, quo obducta sol non conspiciur; vento incipiente, scinditur, at nequeunt homines síli resistere (eu officit splendori solis, add. J); tu vero prudenter (cultide, J) talia ænigmata (dicta obcura, J) proponis, quisquis es, A, J; þat er myrkvi, hann híð yfyr jörðina, svá at ekki sér fyrir honum, ok eigi sol, en hann er at, þegar vind gerie, hæc est caligo, quo super terram labitur, ut propter eam náhíl, ne sol quidem, conspiciatur, sed vento exorio dissipatur. M. Gymis flét, loca, sedes Gymeris (Ægeris), maria. Dvalins leika, quæ cum Dvaline colludit, Sol, secundum mythum depeditum; h. l. leika, f., alius n.. res ludicra, ludicrum, oblectamentum. Filius Fornjoti, rentus.
4) Hvat, M.
5) i. ærni, M. mend.
6) a [kringr utan, extrinsecus rotundus, A. M. kringdr utan, extrinsecus rotundatus, J.
7) a þat er húpinn i hneftaflí (hneftaflí). M: hneftaflí, JJ; hie talus est in tudo Reguli (nucaria, M, J, rectius), A, M, J. De tudo hneftaflí, (hodnie refkak) eide Ænaler for nord. Oldk. 1828-1839, p. 130.
8) Hvat, M.
9) domum, judicia. A præve.

189

Heiðrekr svarar:

54. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
í ösku fólgnar,
á arni fólnaðar,
gaztu glæður sjá¹.

þá mælti Gestr:

55. Fjórir gánga,
fjórir hánga,
tveir veg vísa,
[tveir hundum varða²;
einn eptir drattar
[æfi daga,
sá er jafnan saurugr³;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

56. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:
[kýr er þát dýra,
er þú knáttir sjá
fjórum gánga fótum;
fjórir hánga spenar,
en horn hana vörðu,
hali hêkk at baki⁴.

þá mælti Gestr:

57. Sat ek á segli⁵,
sá ek⁶ dauda menn
[blóðs hold⁷ bera
í björk⁸ viðar⁹;
Heiðrekr konúngr,
hygg þú at gátu!

Heiðrekr svarar:

58. Góð er gáta þín,
Gestr blindi!
getið er þeirrar:

Heidrekus respondet:

54. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
in cmeribus conditas,
in foco pallescentes,
prunas conspexisti.

Tum Gestus:

55. Quatuor ambulant,
quatuor pendent,
duo viam monstrant,
duo canes arcent,
unus post trahitur
tempore perpetuo,
is semper est sordidus⁹;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

56. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:
vacca est illud animalium,
quod conspexisti
quatuor incedere pedibus;
quatuor pendent papillæ,
cornua ipsam defenderunt,
cauda pependit a tergo.

Tum Gestus:

57. Insidebam transennæ,
vidi mortuos homines
carnem sangvine plenam ferre
in præsidio arboris;
rex Heidreke,
aenigmati attende!

Heidrekus respondet:

58. Facile est ænigma tuum,
Geste cæce!
solutum illud est:

1) utramque stropham om. A, M, J.
2) a | om. M
3) a | ok jafnan heldr, et semper majorem in modum A; æti daga om. A, M, J.
4) a | þat eru kýr, hæ vассорunt A, M, J.
5) segl. h. l. acceptimus de transenna molari, i. e. tigitto ligneo, foramini tapidis molaris inferioris impósito. Segl. de via accipit Jonsonius in Gloss. Njalæ sub v. sigla.
6) sa ek a, udspers. f.
7) blóðhold, id., M; forte leg. blóðs hel, carum sangrinis, i. e. sena = ædr.
8) bórk v. björk, A, M, J; acceptimus björk pro bjortg (k = g), tutela, præsidium; præsidium arboris est ramus, brachium arboris = klu.
9) virður, M, haud apte h. l.

a) Cette énigme est encore fort répandue parmi le peuple de la Scandinavie.

192

sverði¹ til mín, ok vildir drepa mik², [ok gekkst sjálfr á grid þau, er þú settir millum okkar³, skulu þær hinir verstu þrælar at bana verða! [fló Óðinn þá burt, ok skildi svá⁴ með þeim.

16. [Nokkuru síðarr býst konúngr heiman, ok vildi skipa lögnum um ríki sitt; hann hafði sér náttstað settan undir fjöllum þeim, er Hávaðafjöll voru köllut; þóttu mönnum hans sú dagferð ærit laung. Konúngr bad velja þann frásta hest sér til reiðar; valdi hann til ferðar með sér niu þræla, þá hafði hann tekit í vestrveikíng⁵, ok voru þeim fengir þeir beztu reiðskjótar; riðu þeir nú með konúngi, ok margir menn aðrir. Konúngr reið stá mikinn, at enginn gat fylgt honum, nema þrælarnir ok fáir menn aðrir; komu þeir um kvöldit undir Hávaðafjöll ok reistu þar tjöld sín. En er konúngr var sofnaðr með sinum mönnum, stóðu upp þrælarnir ok drápu alla vardmennina; síðan gengu þeir í tjaldit þángat sem konúngr lá, tóku þeir nú Tyrfing

ing ok brugðu, ok myrtu með honum Heiðrek konung ok alla þá, er þar inni voru; er þetta talit hit þriðja níðingsverk unnit með Tyrfingi, eptir því sem dvergrinn hafði fyrimælt, voru nú endut þau álög; höfðu nú þrælarnir Tyrfing í burt með sér, ok allt þat er í tjaldinu var fæmætt. Um morguninn eptir komu menn Heiðreks konúngs ok fundu hann daudan, sendu þeir þá heim, at segja Ángantýr tiðindin; hann lætr þegar reisa haug mikinn þar undir Hávaðafjöllum í þeim stað, sem konúngrinn var drepinn; var sá haugr viðum snúinn ok gjörð rambyggðilgr; var Heiðrekr þar í lagðr, ok þeir menn er myrtir voru með honum⁶. Síðan var þing stefnt, ok Ángantýr til konúngs tekkinn yfir öll þau ríki, er Heiðrekr konúngr hafði átt; á þessu þingi strengði hann heit, at aldri fyrir skyldi hann setjast í hásæti fóður síns, en hann hefði hefði hans. Litlu síðarr⁷ hverfr ángantýr í burt einnsaman⁸, ok ferr viða at leita þrælanua⁹; eitt sinn¹⁰ gengr

Heidreke, quod me ferro aggressus es et me interficiere voluisti, pacemque a te inter nos pactam ipse violasti, servi pessimi necem tibi inferent; quibus dictis Odin avolavit, atque sic inter se digressi sunt.

16. Post aliquanto rex, jura per regnum suum ordinaturus, iter domo comparavit, præstituto loco pernoctandi sub montibus, qui Havadici (strepentes) appellati sunt, quod unius diei iter suis satis (nimis) longum esse videbatur. Rex equum quo vehetur pernicissimum eligi sibi jussit; comites sibi delegit novem illos servos, quos in piratica occidentali ceperat, quibus velocissimi equi dati sunt; itaque hi et multi alii cum rege profecti sunt. Rex cursum tam vehementer contendebat, ut præter servos paucosque alios sequi cum posset nemo; proxime insequenti vespera ad montes Havadicos delati, eo loco tentoria posuerunt. Rege suisque somno oppressis, servi surrexerunt, omnesque custodes interfecerunt; quo facto tentorium, in quo cubuit rex, ingressi, Tyrvingum ceperunt, vibratoque regem Heidrekum, omnesque, qui intus erant, clam interfecerunt; quod nefarium facinus Tyrvingo patratum tertium est numeratum, secundum ea, quæ a nano erant præstituta; quæ fatalia decreta jam erant finita. Servi Tyrvingum omnesque res pretiosas, quæ in tentorio erant, abstulerunt. Mane proximi diei comites regis Heidreki advenerunt, eumque mortuum invenerunt; itaque domum mittunt, qui Angantyri rem nunciarent. Hic extemplo magnum tumulum sub montibus Havadicis, eo loco, quo rex interfectus fuerat, exstruendum curavit; qui tumulus lignea materia compactus et validissime constructus est; eòque Heidrekus omnesque, qui unacum eo clam interfecti fuerant, inlati. Quo facto comitia indicta, et Angantyr rex creatus omnium regnum, quæ rex Heidrekus possederat; quibus comitiis votum vovit, se patris solium non ante occupaturum, quam cædem ejus armis ultus esset. Paulo post Angantyr solus digressus, multa loca ad

1) a | rétt, M, J.

2) saklanus, *innocentem*, add. M, J.

3) a | om. M.

4) a | eptir þat skilt, M, J.

5) vestr + Skottlandi, V.

6) a | þat er sagt at Heiðrekr konungr ætti þræla nokkra, þa er hann hafði tekit, *vestrveiking*: þeir voru inn saman, þeir voru af sionum ætum ok kunnu illa ufrelsi; þat var a einni nót, þa er Heiðrekr konuner la í svefnostofu sinni ok falt manna hja honum, þá toku þrælarnir sér vopn ok gengu fyrir konungs herberrei ok drapu fyrst útverðuna, því mest gengu þeir at ek bruta upp konungs herbergit ok drapu þar Heiðrek konung ok alta þa er inni voru. þeir toku sverði Týrslu ok allt fe þat er inni var ek hofðu a brott með sér; ok einni vissi fyrst, hverir þetta hofðu gjört eða hvert hefða skyldi leita. M, J.

7) *scriptum* j. saman, in M.

8) þessa manna, M.

9) kveld, M.

10) eptir þingit, M.

3

193

hann¹ til sjófar með á þeirri, er Greipá² hét;
þar sá hann [menn á báti, ok sátu at fiski³, því
næst sá hann, at maðr dró fisk, ok kallar at annarr
skuli fá honum agnsaxit at höfða með fiskinn;

þess galt hon gedda
fyri Greipár⁵ ósi,
at Heiðrekr var veginn
undir Hávaðafjöllum⁶.

Ángantýr kendi þegar Tyrfring, gekk hann þá í burt í skóginn ok dvaldist þar⁷; en fiskimenn þessir rèru at landi, ok fóru til tjalds þess er þeir áttu ok lögðust til svefns. En nær miðri nótt kom Ángantýr þar, ok feldi á þá tjaldit, ok drap þá níu saman, ok tók sverðit Tyrfring, ok var þat til marks⁸,

Ár kvádu Humla
fyrir her ráda,
Gizur Gautum,
Gotum Ángantýr,
Valdarr Dónum,
en [Volum Kjárr¹²,
Álfrekr¹³ hinn frækni
enskri þjóðu.

en sá kveðst eigi laust mega láta; hinn mælti:
taktu sverðit [í lyptingunni⁴ ok fá mér; en sá
tók ok brá, ok sneið höfuð af fiskinum; þá kvað
hann vísu:

Id exitio fuit lucio
ante ostium Greipæ,
quod Heidrekus interfectus fuit
sub montibus Havaradicis.

at hann hafði hefnt fóður síns; fór Ángantýr nú heim. Siðan lèt hann efna [veizlu mikla á [þeim bæ, er Dampstadír⁹ heita í Árheimum, er sumir kalla Ernar hérað¹⁰, var þat höfuðborg á Reiðgota-landi í þann tíma, ok drakk þar erfi eptir fóður sinn¹¹. Þessir konúngar rèðu þá lóndum, sem hèr segir:

Olim dixerunt Humlium
civibus præfuisse,
Gissurem Gautis,
Gothis Angantyrem,
Valdarem Danis,
Valis vero Kjarem a,
Alvrekum illum strenuum
anglicæ nationi.

servos quærendos peragravit. Aliquo tempore ad mare descendit secundum annem, qui Greipa dicitur; hic homines conspexit in scapha piscationi operam dantes; mox animadvertit hominem, qui cum piscem duxisset, clamat, ut alter cultrum, quo esca solet dissecari, sibi traderet, ut piscem capite detruncaret; quo cum se careere posse ille negasset, alter: sume gladium, inquit, in celsa puppi, et trade mihi! ille vero sumsit, vibravit, caput pisci præcidit, tumque hos versus cecinit: *(vide supra)*.

Angantyr, qui Tyrvingum statim agnosceret, in silvam secessit ibique delituit; interim hi piscatores ad terram remigarunt, et ad tentorium, quod ipsis erat, delati, quietem capturi decubuerunt. Sed sub mediam noctem Angantyr eo advenit, tentorium super eos deturbavit, omnesque novem interfecit, gladiumque Tyrvingum receptit, qui receptus indicio fuit, quod patrem ultus esset. Post hæc Angantyr domum reversus, splendidum convivium instauravit in oppido, quod Dampstadi dicuntur, siti in Arheimis, quem nonnulli pagum Ernæum appellant, quæ eo tempore urbs capitalis Reidgothiæ fuit; eo loco convivium exequiale in memoriam patris defuncti celebravit. Tunc temporis hi reges terris præfuerunt, secundum versus sequentes: *(vide supra)*.

1) ofan, add. M, 3). 2) Grafa, M: Gripsa, V. 3) a [iij meon a fiskibal, M, J, ductum, M, J.

4) undan höfðafjöllinni, pluteo, qui ad caput erat, sub-

erant, add. M. 5) Grafar, M: Grippar, V. 6) Harvaðafjöllum, mont. Harradicis, M, J.

7) til þess er myrkt var, usque donec tenebræ obortæ
arbeimar heita, Danparstadis (Dampstadis, J) in oppido, quod Arheimi dictitur, etc. M, J; a príore [erfi eptir fóður sinn i því héraði er Árheimar

heita, en bærina Dampstadir, V. 12) síc M, J, Völlum Akjar, d.

13) Alrekr, M, J.

8) a [Danparstöðum (Dampstöðum, J) à þeim bæ er
11) a [Danparstöðum (Dampstöðum, J) à þeim bæ er

9) sìre Dampstadìr, A. 10) Einar hérað, E.

a) Íl faut sans doute lixe: en Volum Kjar ou Kúr;
voir Hversu Noregr bygðist, ch. 2, où on lit: Auði hafði
Valland ok var faðir Fróða, fóður Kárs, et la Skálda

où, dans l'endroit correspondant du rapport sur Halfdan le
vieux, on rencontre le nom Kjár (Kjar, voir plus haut
p. 62).

25

195

inn gak þú, seggr,
i sal háfan,
bíð mér Ángantýr
annspjöll bera!

Sá gekk inn fyri konúngsborð, ok kvaddi Ángantýr konúnt¹, ok mælti síðan:

Hér er Hlóðr² kominn,
Heiðreks arfþegi,
bróðir þinn
enn bótðrammi³,
mikill er sá maðr⁴
á mars baki,
vill nú þjóðáss⁵
við þik tala.

En er konúnt þyr heyrði þetta, þá varpaði hann knifinum á borðit, en stè undan borðinu, ok steýpti yfir sik brynju, ok tók hvítan skjöld í hönd sèr, en sverð⁶ í aðra. Þá gjörðist gnýr mikill í höllinni, sem hér segir:

Rymr var í ranni,
risu með gódum,
vildi hverr heyra,
hvat er Hlóðr mælti,
ok þat er Ángantýr
andsvör veitti.

þá mælti Ángantýr: vel þú kominu, [vel þú verir?]
gakk inn með oss til drykkju, ok drekkum mjöð
eptir fóður okkarn, fyrst til sama ok öllum oss til

ingredere, vir,
ædem excelsam;
jube Angantyrem mecum
sermones conferre!

ille ingressus, ad mensam regiam accessit, et salutato Angantyre locutus est:

Huc Hlókus advenit,
Heidreki heres,
frater tuus
ille in pugna robustus;
magnæ staturæ est ille vir
tergo equi insidens;
vult jam, princeps populi,
tecum colloqui.

Quo audito, rex cultrum in mensam conjecit, et a mensa surgens loricam superinduit, album clypeum manu altera, altera gladium sumsit; tum in aula magnus strepitus ortus, ut hic memoratur:

Strepitus in æde extitit;
eximio consurrexerunt,
audire quisque volentes,
quid Hlókus loqueretur,
quæque Angantyr
responsa daret.

vegs, með öllum vorum sóma! Hlóðr mælti: til annars fórum vér híngat, en at kýla vömb vora; þá kvað Hlóðr:

Tum Angantýr: exoptatus adveneris! exoptatus adfueris! ingredere nobiscum ad compotationem, ut in memoriam patris defuncti mulsum bibamus, primo ad gratiam reconciliandam, deinde in honorem omnium nostrum, omni qua poterimus magnificentia. Cui Hlókus: alium in finem huc profecti sumus, quam ut ventrem nostrum potu impleremus. Tum Hlókus cecinit:

1) vel, add. M.

2) Hlóðverr, h. l. A.

3) em.; beðrammi, A; beðskammi, M, J.

5) þjóðann, rex, princeps, M; þundr, V

6) sverðit Tyrfing, M.

7) a [hlavðr broðir, M.

4) mjök, admðum, add. A, J; maðr úngr, suðrenis, M.

a) Le mot þjóðáss qu'on lit aussi þjóðann parait supposer un original gothique encore plus fortement que ne le faisait le mot skálkr dont nous nous sommes occupés plus haut (p. 114). Þjóðann, gouverneur du peuple, a pour correspondant dans la langue gothique þiudans, qui dérive de þiuda = þjóð. Mais, sans offenser les lois de la grammaire, on pourrait aussi regarder le mot þiudans comme formé par

composition des mots þiuda et ans, dont le dernier répond entièrement à l'ancien mot danois ou norrœn áss. Selon l'étymologie þiuda-ns doit produire le norrœn þjóðann, tandisque þiud-ans produira þjóðáss, de manière que ce n'est qu'en supposant l'original de þiudans, dont le traducteur ignorait la formation, qu'on pourra s'expliquer pourquoi il flotte incertain entre les deux formes þjóðann et þjóðáss.

25

199

Þessi herr kom saman, ríða þeir á¹ skóg þann,
er Myrkvíðir heitir, hann skilr Húnaland ok Reið-
gotaland²; en sem þeir komu af skóginum, þá
voru sléttir vellir ok bygðir stórar; en á völlunum
stóð borg ein fógr; þar rèd fyrir Hervör, systir
Ángantýrs ok Hlöðrs³, ok með henni Ormarr⁴,
fóstri hennar; voru þau sett þar til landgæzlu fyrir
her Húna, hófðu þau þar mikit lið.

18. Einn morgun um sólarupprás, sem Hervör
stóð uppá kastala einum yfir borgarhliði, sá hon
jóreyki stóra suðr til skógarins, svá laungum fal
sólina; því næst sá hon gjörla undir jóreykinn,
sem á gull eitt liti, fagra skjöldu ok gulli lagða,
Skal ek víst ríða,
ok rönd bera
Gauta kindum⁵,
gunni at heyja.

gylta hjálma ok hvítar brynjur; sá hon þá at þat
var Húna herr ok mikill mannfjöldi. Hervör gekk
ofan skyndiliga ok kallar lúðrveinn sinn ok bað
hann blása saman lið; síðan mælti Hervör: takit
vopn yðar, ok búizt til orrostu, en þú, Ormar!
ríð ímót Húnum, ok bjóð þeim [til bardaga⁵ fyri
borgarhliði enu syðra. [Ormarr svarar: svá mikinn
her hafa Húnar, at eigi fáum vèr við staðizt, er þat
því mitt ráð, at þú ríðir undan til Ángantýrs kon-
ungs, bróður þíns, ok segir honum, hversu komit
er. Hervör mælti: ertu nú hræddr, Ormar! at
finna Húna? gjör, sem ek sagða, ok bjóð þeim
bardaga⁶! Ormarr kvað:

Ego vero equitabo,
et clypeum gestabo
Gothorum filliis,
ad committendam pugnam.

Postquam hæ copiæ convenerant, equitant in silvam, quæ Myrkvidus dicitur, quæ Hunniam a Reidgothia disterminat. Egressos e silva plani campi et lati tractus habitati excipiebant. Urbs splendida in campis stabat, cui præfuit Hervara, soror Angantyris et Hlödi, et cum ipsa Ormar, educator ejus; hi eo loco ad fines adversus incursiones Hunnorum custodiendos constituti, magnum copiarum numerum habebant.

18. Mane diei cujusdam, circa ortum solis, Hervara, stans in castello, quod supra porta urbis ex-
structum fuit, ad meridiem e regione in silvam versa ingentes pulveris turbines animadvertit, quibus sol
sæpius abscondebatur; deinde rarescente pulvere luculenter conspexit splendidos auroque oductos clypeos,
galeas inauratas et candidas loricas, quæ intuenti speciem puri puti auri præbebant; tum intellexit, adesse
exercitum Hunnorum, immensam hominum multitudinem. Hervara, cum celeriter descendisset, advocatum
tubicinem copias classico convocare jussit; quo facto, Hervara: arma capite, et vos ad prælium parate;
tu vero, Ormar, obviam Hunnis vectus, eos ad pugnam invitato ante portam urbis meridianam. Cui
Ormar: cum Hunni tantum habebant exercitum, ut resistendo impares simus, mea sententia est, ut equo
vecta ad regem Angantyrem, fratrem tuum, evadas, eique quo res sit loco significes. Cui Hervara:
tune nunc formidas, Ormar, Hunnos convenire? Fac, uti dixi, et illis pugnam offer! Ormar cecinit: (v. s.).

1) on. J. 2) Gotaland, J, V. 3) sic A, h. l. 4) Ormr, ubique J, V.

5) a [orrostu, V.] 6) a [om. J, V.] 7) G. bjóðum, gentibus, J, Golla b.]

plures quadrantes erant in ſylki (provincia). — Hactenus omnia facile expli-
cantur. Yerba etiam Gissuris cap. 18, quæ aliam enumerationem versibus
contextam continent, ideoque reliquiam antiquissimi poematis de his rebus
esse debent, utis bene cum priori enumeratione concordant, si tantummodo
extremum hoc „hálfs fjórtaldir”, ut mendam scribæ, correxerimus in habitl
xl fjórtaldir, quæ emendatūis, quis codices nostros antiquos accurate inven-
tigarent, haviduqquam absurda aut temeraria videri poterit. — Mirum
autem est, eodem prope loco voces þásand et hundræd etiam bulgari sensu
usurpari. Quum enim (cap. 18 in fine) Angantyris exercitus quinquaginta
millia militum continuise dicitur, hoc sensu strictissimo accipendum est,
additur enim, Hunorum exercitum tanæ magnitudinis fuisse, ut septeni
Huni contra singulos Gothos dimicarent; inde sequitur, Hunorum numerum
fuisse 360 millia; quum autem antea bis dicitur, Hunorum exercitum
continuise 33 agmina, singulaque agmina quina millia, quod solummodo
165 millia efficit, mire sibi contradizisset auctor, nisi nobis liceret, ita

verba de magnitudine exercitus Hunici cum exercitu Gothico comparati sensu
bulgari explicare. Nam si verum numerum exercitus Hunici secundum
accuratam enumerationem et verba Gissuri per calculum invenire conamur,
patebit 33 X 5 X 13 X 4 X 10 efficere 343200, quod non omnino quidem,
sed salis bene tamen, et quantum sufficit, cum rotundo, quod dicunt,
350000 concordat. Quod autem de Hlödi exercitu dicitur cap. 19 nono
prælii die, cœsis 330800 Hunis, tamen 40000 superessë, aut pro gra-
vissima menda scribæ habendum est, aut incuria iesius auctoris tribuen-
dum; nam quo etiam modo, emendando et leviter mutando, diversas nar-
rationes sibi incoem conciliare tentes, in uno tamen alterore semper hærebis,
locumque pro desperato habere cogeris. Si audacius, quam alias soltum,
hic emendare licet, pro xl þásundit scripturi essemus xi þásundit, xv
þásundit, aut xx þásundit, quorum unum alterumee aut cum 343200—
330800 (i. e 12400) aut cum 350000—330800, (i. e 19200) ali-
quatenus concordaret.

200

HERVARSAAGA OK HEÍDREKS KONÚNGS.

Síðan reið Ormarr af borginni ímót Húnum; hann
kallaði þá hátt ok bað þá riða til borgarinnar ok
fyri borgarhliðinu syðra: þar hýð ek yðr til orrostu,
bíði þeir þar annarra, er fyrr koma! Nú reið Orm-
arr aprt til borgarinnar, var þá Hervör búin til
bardaga. Síðan riðu þau með allan sinn her útaf
borginni ímót Húnum; [var þá í lúðra blásit, ok
því næst¹ hófst orrosta mikil, ok snèri skjótt mann-
fallinu í lið Hervarar, því Húnar hófðu her miklu
meira. [Ormarr reið fram í her Húna, ok drap
svá margan mann, at seint er at telja, ok var þeim
aungum lífs von, er hann náði til með sverðinu, ok
báðar hendr hefir hann blóðugar til axla. Nú sem
Hervör sér, at hennar lið fellr, varð hon ákafliga
reið, ok höggr til beggja handa bæði menn ok
hesta, drap hon jafnan vj menn í hverju höggi,
ok hrókk allt undan henni, var hon líkari leóni
en manni at sjá; aungum mætti hon svá braustum,
at eigi tæki skjótt hófði fyrir líft; mátti hon þó
ekki mótstanda þvílíku ofrefli, sem við var at eiga;

voru þá fallnar af henni x þúsundir; hon kallar
þá á Hlóðr; ok mælti: kom þú til einvígis við mik,
Hlóðr! ef þú hefir öru gt karlmanns hjarta. Hlóðr
svarar: ekki er ek þyrstr í líf þitt, systir! hét hann
þá á sína menn, at taka hana höndum: ok skal
hon bíða fyrst á voru valdi. Þegar Hervör heyrði
þetta, eirði hon aungu, ok drap allt hvat fyri varð,
gekk svá lengi; sótti þá at henni herinn, en hon
drap alla, er henni voru næstir, þángat til hon fæll
dauð niðr af hestinum; runnu þá blóðstraumar miklir
af munni hennar, ok meintu allir at hon mundi
hafa sprúngit af mæði; þóttist enginn hafa spurn
af at nokkurr kvennmaðr hefði svá hreystiliga barizt;
síðan lèt Hlóðr heygja hana með mikilli virðingu.
Nú sem Ormarr getr at líta fall Hervarar, hleypti
hann mjók sárr úr orrostunni, ok lètti eigi fyrr
en hann kom í Árheima; en þat lið, sem eptir
lífði, flýði til borgarinnar². En sem Ormarr hitti
Ángantýr konúng, [fagnaði konúngr honum vel ok
spyrr tíðinda; Ormarr kvað³:

Dein Ormar urbe egressus, Hunnis obviam vectus magna voce exclamavit, eosque jussit ad vehi urbem a porta meridiana: ibi vos ad pugnam invito; eo loco qui priores advenerint, alteros opperiantur! Jam Ormare ad urbem revecto Hervara ad prælium erat parata; deinde cum universo exercitu ex urbe obviam Hunnis equitant. Mox inflatis tubis vehemens pugna orta; clades cito in Hervarianos est conversa, erant enim Hunni numero copiarum longe superiores. Ormar in aciem Hunnorum provectus, tantam hominum multitudinem interfecit, sero ut numerus iniri queat, nec ulla vitæ spes illis erat reliqua, quos adsequi gladio posset, ipseque utraque brachia ad humeros usque sanguine respersa habebat. Jam Hervara suos cadere animadvertens, irà vehementi accensa, ab utroque latere homines equosque ferit; quovis semper actu sex hominibus prostratis, omnes recedere coegit, leoni quam homini ad speciem similior; neminem tam fortem obvium habuit, ut non subito vitam cum morte commutaret. Neque tamen tantæ multitudini, quacum ei erat confligendum, resistere potuit; jamque ex suis decem millia ceciderant, cum Hlódum inclamans loquitur: ini mecum duellum, Hlóde, si intrepidum animum virilem in pectore geris! Hlódus respondet: haud equidem sitio vitam tuam, soror! suisque eam manibus prehendere jussit: primum nostra in potestate manebit, inquit. Quibus verbis auditis Hervara nulli pepercit, omnia obvia interfecit, et hoc facere diu perseveravit; mox multitudine eam oppugnante, proximos quosque leto dedit, donec tandem exanimis ex equo delaberetur, magno sanguinis profluvio ex ore ejus emanante; omnium existimatio fuit, intercluso spiritu ruptam; neque quisquam fando se audisse existimavit, ullam feminam tam fortiter pugnavisse; Hlódus eam postea magna pompa tumulandam curavit. Ormar, simulatque Hervaram cecidisse animadvertit, graviter saucius e prælio citato equo effugit, neque cursum stitit, priusquam in Arheimos venit; copiæ vero superstites in urbem confugerunt. Ut vero Ormar Angantyrem convenit, rex eum liberaliter excepit et quid novarum interrogavit; Ormar cecinit:

1) a [þar, J. V.
2) a [ ok um síðr fell Hervör ok mikil hó umhverfla hana. En er Ornar sn fall hennar, þa óði hann ok allir þeir eð líft dugdu;
Ornar reið dag ok nót, sem mest mátti hann, a fund ángantýrs konntungs í Árbeima Hunar taka nu at herja um landt viða ek á brenna. J. V.
3) a [om, J. V.

204

gaflokum ok flettiskeptum, armbristum ok pálstöfum,
ok allt var þat á lopti haft er mannsbani mátti
verða, ok gekk þat lengi. En er skothríðinni lètti,
brugðu þeir sverðum, ok tókst þá höggorrosta áköf,
ok börðust þann dag allan; fóru síðan til herbúða
um kvöldit, ok hafði nú þriðjúngr fallit af liði
Ángantýrs, en fátt af Húnum; dreif þá lið til Áng-
antýrs á nótt ok degi af öllum áttum. Um morg-
uninn í ár tóku þeir til bardaga, ok var hann aungu
óákafari en hinn fyrra daginn; var þar margr
skjöldr brotinn ok brynja slitin, ok margr góðr
riddari lèt þar sitt líf; gekk svá allan daginn; snèri
þá enn mannfallinu í lið Ángantýrs, ok skildi nótt
bardagann; gekk þat eins til hnu þriðja daginn,
at þeir börðust til kvölds, ok veitti Húnum betr.
Hinn fjórða dag blèsu þeir öllu liðinu til mótvallar,
ok hófu orrostuna með ógylcum trumbuþyt ok
lúðrs hljóðum, ok varð nú ákafligt mannfall í liði
Ángantýrs. Þetta getr at líta Gizur hinn gamli
ok eyrir hit versta, reið hann þá fram í her Húna
sem barnúngr væri, ok drap svá margan mann at

seint er at telja; var enginn skjöldr svá harðr, eðr
hlff traust, at stæðist fyrir hans höggum. Ormarr
bardist ok ágæta vel í liði Gota, var hann þó lítt
gróinn sára þeirra, er hann fèkk í hinum fyrra
bardaganum. En hvar sem Ángantýr fór um herinn,
hrókk allt undan honum; var þeim aungum lífs von,
er hann náði til með Tyrfingi; var nú svá mikit
blóð á vigvelli, at í belti tók. En sem daginn
endaði, fóru þeir til tjalda, ok bundu sár manna
sinna; var nú illr kurr í liði Gota, því Húnum
veitti jafnan betr. Fóru þeir þó (enn) til orrostu
hinn fimmta daginn, ok vörðu sik vaskliga, því Áng-
antýr sýndi jafnan hina drengiligustu framgaungu.
Ok er á leið daginn, heyrðu þeir herblástr ok
trumbuþyt; var þar þá kominn Herlaugr með LX
þúsundir manna til liðs við Ángantýr; Ángantýr
bad hann velkominn vera sér í þórfum; síðan settu
þeir sér sínar herbúðir; tók nú allr herinn á sik
náðir um nóttina. En sem vígljóst var, tóku þeir
til orrostu; var svá mikit mannfall þann dag, at
enginn vissi tólu á, en hestar óðu blóðit í brjóst-

mox acies congrediuntur: missa primo hastæ, sagittæ, jacula, pali diffissi, tela ex arcubalistis, pila, omniaque, quæ inferre mortem possent, conjecta; quod diu duravit; jactu telorum cessante, gladios vibrarunt, remque cæsim vehementer gerere coeperunt, totamque hanc diem pugnarunt; vesperi in castra se retulerunt, prostrata jam parte tertia ex Angantyris copiis, cum pauci tantum ex Hunnis cecidissent; tum ad Angantyrem noctu interdiuque copiæ ex omnibus partibus confluebant. Primo mane sequentis diei prælium redintegratum, nec minori ardore quam pridie pugnatum; ibi multi clypei fracti, loricæ diruptæ, multique eximii equites vita spoliati; quod cum per totam diem teneret, strage iterum in exercitum Angantyris versa, nox prælium diremit. Tertio die res similiter cessit: pugnatum ad vesperam, res Hunniana superior. Die quarto universas copias in locum pugnæ classico evocarunt, præliumque terribili tympanorum fremitu et tubarum sonitu commiserunt, vehementi jam strage cojiarum Angantyris edi coepta; quo animum adverso Gissur, rem impatientissime ferens, in exercitum Hunnorum quasi repuerascens provectus, tot homines interfecit, ut numerus eorum haud facile iniri possit; nullum scutum adeo durum, nulla loricæ adeo firma fuit, ut ejus ictus sustineret. Ormar quoque in exercitu Gothorum egregie pugnabat; cujus tamen vulnera in priori prælio accepta non satis coierant; quacunque vero Angantyr per exercitum grassabatur, omnia illi cedere; nulli ulla salutis spes, ad quem Tyrvingo pertinigeret; tantaque jam in loco pugnæ copia sanguinis, ut ad balteum pertineret. Elapso die in tentoria redierunt et vulnera suorum obligarunt; jam Gothorum milites male fremere, quod Hunnis identidem res melius cedebat. Quinto tamen die iterum in prælium progressi, strenue se tutabantur, Angantyr enim semper fortissime in pugna progrediebatur. Procedente die sonitum classicorum et fremitum tympanorum audiverunt; scilicet Herlaugus cum sexaginta militum millibus auxilio Angantyri advenerat; quem Angantyr oblatum sibi tempore, quo maxime erat opus, exoptatum adesse jussit; dein positis castris, totus exercitus per noctem se quieti dedit. Ubi vero ad prælium faciendum satis diluxerat, pugnam redinte-

205

gjardir; varð þá eigi barizt lengr á vígvelli fyri
dauðra manna búkum, ok hallaðist nú mjök bar-
daginn á Húna. Hinn nínda daginn sendi Hlöðr
boð til Ángantýrð, ok bað at þeir hvíldist þaun
dag, til at skepta spjót ok styrkja skildi; Ángantýr
játaði því; voru þá höfðingjar allir heilir. Hafði
nú Ángantýr eigi minna lið en í fyrstu er bardag-
inn hófst, fimmti þúsundir, því alltíð hafði safnazt at
honum lið, bæði á nóttu ok degi; en Hlöðr hafði
þá eigi meira eptir af öllum sínum her en XL þús-
undir, en af hans liði voru fallnar þrísvarsinnum
hundrað þúsundir, þrjátígi þúsundir ok átta hundruð
betr; en eigi greinir, hvat margt lið Ángantýr hafði
mist, ok nefna fornsvögur eina þessa orrostu mesta
fyri norðan haf. En er sá tiundi dagr kom, skyldi
til stáls sverfa með þeim, svá annarhvárr yrði frjáls
at kvöldi; eggjar Hlöðr nú Húna af megni, ok kvað
illt mundi Gota gríða at biðja: vilda ek finna Gizur
hinn gamla, áðr en lýkr þessari orrostu, því vit

eigum nokkut við (at) skrafast. Í annan stað mælti
Ángantýr til sinna manna: sækjum vör fram her-
mannliga, ok verjum frelsi vort ok fóstrjörð; Her-
laugr kvadst honum gjarnan fylgja skyldu ok sagðist
eiga at hefna systurdóttur sinnar á Húnum. Síðan
setti hvorutveggi herinn horn at munni sér, ok blésu
herblástr, svá fjöllin tóku undir, en heyra mátti
vel xx mflur, er þeir riðu til orrostunnar. Síðan
brugðu þeir sverðum, ok tóku at herjast, var þar
aungum hugar at frýja. Hlöðr reið nú fram fremstr-
siuna manna, ok drap liðit á tvær hendr, sem hit
ólmasta león, ok hvar sem hann hitti á þykkva
fylking, hjó hann xij í höggi til bana; skaut nú
mögnum skelk í bríngu, ok sögðu enginn mundi
í hernum hans líkra vera, bar hann sína báða arma
blóðuga upp á axlir, ok lètti aldri þessari sókn,
til þess hrókk undir miðdegi. Humli konúngr gekk
bezt fram í liði Húna, næst Hlöði, ok var þeim
aungum lífs von, er hann kom sverðshöggi á. En

grarunt; eo die tanta edita strages est, ut cæsorum numerum nemo sciret, equi vero sangvinem cingu-
lorum tenus pectoralium vadarent, neque tum diutius in loco pugnæ propter corpora cæsorum pugnari
posset, re Hunnorum jam admodum inclinata. Die nono Hlúdus misso ad Angantyrem nuncio proposuit,
ut eo die a prælio abstinerent, ad hastas manubriis instruendas clypeosque firmandos. Consensit An-
gantyr. Omnes principes etiamnum erant integri et incolumes; nec jam Angantyri pauciores erant copiae,
quam primo, ubi pugnari coeptum est, quinquaginta millia, copiis ad eum perpetuo tam noctu quam
interdiu confluentibus; ex Hlödi autem copiis non plus supererat, quam quadraginta millia, ex cujus
militibus ceciderant trecenta triginta millia et ocingenti; quot vero milites Angantyr jam amiserit,
memoriæ non proditum est, sed antiquæ historiæ hanc pugnam unam in maximis a boreali parte oceani
perhibent. Decima luce orta, res in extremum discrimen committeretur, ut ad vesperam alterutri liberi
evaderent; Hlúdus jam pro virili Hunnos cohortatus, docet, incolumitatem a Gothis haud facile impetratum
iri: Gissurem senem, inquiens, conventum vellem, antequam hæc pugna ad finem perducta sit, est enim
de quo inter nos colloquamur. Ex altera parte Angantyr suos cohortans: more fortium virorum, inquit,
strenue procedamus et libertatem patriamque defendamus. Herlaugus dixit se eum libenter secuturum,
mortem enim ex sorore neptis in Hunnis vindicandam habere. Dein uterque exercitus cornu ori ad-
moto classicum cecinerunt, ut montes resonarent, strepitusque equitantium ad pugnam per viginti amplius
milliaria exaudiretur; vibratis deinde gladiis pugnare coeperunt, neque fuit quisquam, cui animi imbecil-
litatem exprobrare opus esset. Jam Hlúdus suos omnes prævectus, copias ab utroque latere instar fero-
cissimi leonis concidit, et ubicunque in densiorem aciem incidebat, duodecim homines uno ictu ad necem
percussit; hinc multorum pectoribus timor incussus, fatentium, ejus similem in exercitu non inveniri; et
vero ille utrosque lacertos ad humeros usque sanguine perfusos gerebat, nec unquam hunc pugnandi
ardorem deposuit, usque dum sol ad meridiem vergebat. Rex Humlius in exercitu Hunnorum post
Hlúdum audacissime progrediebatur, nec ulli, cui ictum gladio inferre potuisset, spes ulla vitæ fuit

206

í Gota her sýndu þeir ágætasta framgaungu, Áng-
antýr konúngr, Herlaugr ok Gizur gamli; fældi
Ángantýr jafnan xij í höggi, ef hann fann þá svá
saman; sáust þeir bræðr lengi við, ok riðust hjá
í orrostunni, svá hvorígr rèð at öðrum; var nú
margr þykkr hjálmr klofinn, ok sterk brynja rifin;
mátti þar líta margan riddara hollhöggyinn, ok hest
lausan með söðli hlaupa; flugu þá örvar ok spjót
svá þykkt, at eigi sá sólina fyrir, en vopnagnýrinn
svá mikill, at enginn skildi hvat annarr talaði,
urðu þá margir skjótir atburðir, þótt hér sè fáir
greindir. Nú hittast þeir í bardaganum Humli
konúngr ok Ormarr, ok áttust við hart vopnaskipti,
ok lauk svá at Ormarr fæll dauðr niðr; þetta gat
at líta Gizur hinn gamli, ok hjó til Humla kon-
ungs; kom sverðit á öxlina, ok leysti frá höndina
með síðunni, fæll konúngr þá dauðr af hestinum;
þetta sèr Hlóðr ok riðr at Gizuri, ok höggr til
hans af öllu afli í hjálminn ok klýfr hausinn, brynj-
una ok búkinn, söðulinn ok hestinu sundr í miðju,

nam sverðit í jörðu staðar. Herlaugr er nú nær
staddr, ok reið at Hlóðvi, svá mælandi: þora mun
ek at deyða þetta tröll, ella skal ek fá slíkt högg
af honum sem Gizur; hann höggr nú af öllu afli
til Hlóðrs, ok kom í hjálminn, ok tók af þat er
nam; hrökk þá sverðit útaf á öxlina, svá brynjan
falsaðist, ok varð konúngsson lítt sárr; hann höggr
nú ímóti til Herlaugs, en hann veik sèr undan;
nam þó oddrinn brjóstit, ok risti brynjuna, ok þar
með kviðinn. Ángantýr sèr nú þetta, ok riðr fram
ímilli þeirra, ok höggr til Hlóðrs með Tyrfingi;
en hann bar undir sverðit, ok tók Tyrfingr þat
til miðs í sundr; varð hér af gnýr mikill; börðust
þeir svá lengi dags, at Ángantýr kom hvárki á hann
höggi në lagi; höggr þá Ángantýr hjóltin bæði af
sverði Hlóðrs með Tyrfingi, ok sljófgaðist hann
eigi við þat. Nú höggr Hlóðr til Ángantýrs í hjálm-
inn, en hann var svá harðr, at ekki sakaði, stökk
þá sverðit í sundr, þar sem Tyrfingr hafði áðr tekit.
Ángantýr hjó enn til Hlóðrs, en hann bar undir

reliqua. In Gothorum vero exercitu excellentissima virtutis specimina ediderunt rex Angantyr, Herlaugus et Gissur grandævus; Angantyr, si quos ita confertos offendisset, usquequaque duodecim viros uno ictu dejecit; hic et frater diu inter se pugnando abstinebant, in acie inter se præterveci, ita ut neuter alterum adoriretur. Jam multæ erassæ galeæ discissæ, firmæque loricæ dilaceratæ: multi equites per cava pectoris transfixi, equque currentes sessoribus vacui spectabantur; tum sagittæ et hastæ tam dense volabant, ut conspectum solis interciperent: fremitus armorum tantus erat, ut nemo quid alter loqueretur intelligeret, multaque subito evenere, quorum pauca tantum hoc loco memorantur; jam in acie inter se occurrentes rex Humlius et Ormar, armis inter se acriter concertabant. eo tandem exitu, ut Ormar exanimis humi caderet; quo animum adverso, Gissur senex regem Humlium gladio appetit, qui humero incussus cum brachium unacum latere abscidisset, rex ex equo decidit exanimis; quod videns Hlódus equum in Gissurem concitat, galeaque ejus totis viribus percussa, caput, loricam, corpus, ephippium equumque per medium diffündit, gladio in solo subsistente; prope forte adstans Herlaugus, ad Hlódum advehitur, his usus: audeo sane gigantem istum interficere, alioquin talem, qualem Gissur, ictum accipiam; hæc dicens ictum totis viribus Hlódo infligit, qui galeæ illisus partem, quà acciderat, abscidit, gladio in humerum exsiliente, ut loricæ quidem violaretur, regis vero filius parum vulneraretur. Hic igitur ictum vicissim Herlaugo infert, quem cum ille recedendo declinaret, cuspis pectus adtingens loricam ventremque discidit. Quod videns Angantyr, equo vectus inter eos processit, ictumque Hlódo Tyrvingo intentavit; at ille ictum excepit gladio, quem Tyrvingus ad medium usque concidit, magno inde crepitu existente; sic magnam diei partem conflixerunt, ut Angantyr ei nec cæsam nec punctam inferre posset; tum Angantyr utramque scutulam capularem gladii Hlódi Tyrvingo abscidit, neque eo magis obtusus factus est gladius. Jam Hlódus galeam Angantyris percussit, ea vero tam dura erat, ut nihil violaretur, ensis autem, qua parte antea a Tyrvingo sectus erat, dissiliret. Cum Angantyr iterum Hlódum gladio peteret, hic partem gladii reliquam ictui subjecit; Tyrvingus vero humero prope pectus accidit, cuspisque

207

þat sem eptir var af sverðinu, nam Tyrfingr öxlina
við brjóðit, ok gekk oddrinn á hol; gjörði þá Þng-
antyr ekki at meira, ok skildu við þat, gafst þegar
upp bardaginn; var þá svá fallinn herr Húna, at
ekki lífðu eptir meira en iij hundruð manna af
öllum þeim mikla fjölda, en þó allir sárir ok móðir;
en xv þúsundir lífðu eptir af mönnum Þngantýrs
ok Herlaugs; býðr nú Þngantýr Húnum gríð, ok
þágu þeir þat gjarna. Ferr nú Þngantýr at leita
Herlaugs, ok fann hann um síðir; hafði Herlaugr
riðit lángt í burt af vígvellvi til herbúdanna, ok lá
Bauð ek þær, bróðir²!

[basmir öskertar³
fé ok fjöld⁴ meðma⁵,
sem mik [framast tóti⁶;
nú hefir þú hvorki

nálægt konúngs tjöldum, hafði hann vaft klæðum
um líft, en ekki mátti hann mæla; flutti konúngr
hann heim í tjald sitt, ok saumaði saman kviðinn
með silkiþræði, ok lagði hann síðan í silkisæng,
var þá orðit myrkt af nót; gengu menn nú til
náda ok sváfu af um nóttina.

20. At morgni komanda lætr konúngr kanna
valinn, ok fannst þar enginn lifandi maðr, höfðu
þeir allir druknat í blóðinu, er sik báru eigi af
vígvelli. Fór þá konúngr at leita Hlóðrs, ok fann
hann daudan á einum háum hól; þá kvað hann þetta¹:

Obtuli tibi, frater,
cimelia integra,
pecunias et multas res pretiosas,
quas plurimi æstimarem;
nunc neutrum obtines

in cavum corporis penetravit; Angantyre non amplius instante, re sic gesta digressi sunt, atque statim
a pugnando cessatum est; tum exercitus Hunnorum adeo erat profligatus, ut ex tota illa ingenti multi-
tudine non amplius trecenti homines superstites essent, et quidem omnes vulnerati et lassitudine exani-
mati; ex militibus Angantyreis et Herlaugi quindecim millia vixerunt. Jam Angantyr Hunnis vitæ incolu-
mitatem obtulit, qua ab iis lubenter accepta, Herlaugum quæsitum ivit, eumque tandem invenit. Nam
Herlaugus, loco pugnæ relicto, per longum viæ spatium ad castra revectus erat, ubi prope tentoria regia,
ventre vestimentis involuto, usu linguæ destitutus jacuit. Hunc rex domum in tentorium suum deporta-
tum, ventre filo bombycino consuto, in lecto bombycinus strato collocavit. Tum nocturnæ tenebræ inci-
derant, quare homines cubitum iverunt, et noctem somno transegerunt.

20. Mane insequenti rex cæsorum corpora lustrari jussit, nec ullus ibi vivus inventus est; omnes enim, qui se e loco pugnæ non moverant, sanguine submersi perierant; tum rex Hlódum quæsitum ivit, eumque in excelso quodam colle mortuum invenit; tum ille hæc cecinit: (vide supra).

1) inde a eerbis: er svá sagt in cap. 18mo J sic multo breviori compendio: höfðu þeir líð halft meira. Á öðrum degi höfu þeir sina orrosta ok bórðust allan þann dag ok foru at leivði og herbúðir sinar; þeir bórðust svá viij daga, at höfðingjarnir voru þá allir heillir, en enginn vissi mannli, hvat mart féll; en búaði dag ok nótð drefl líð til Þngantýrs af öllum attum; ok þá kom svá at hann hafði ekki ferri flokk en i fyrstu; varð nu orrastan enn akafari en fyrir; voru Húnar ákaftir ok sa þá sinn kost at su ein var lífs von, ef þeir sigraðust elgi ok illt mundi Gota um gríð at bíðja; Gotar vörðu frelsi sitt ok fóstjárð fyrri Hunnum, stóðu því fast ok eggjaði hvovr annan. Þa (er) a leið daginn, gjörðu Gotar atgöngu svá harða at fylking Húna svígaði fyrir: ok er Þngantýr þa þá, gekk hann fram or skjalðborginni ok i öndverda fylking, ok hafði i hendi Týrfing ok hjo þá búað menn ok hesta; raufst þa fylking fyrir Huna konungum, ok skiptust högum við; þar féll líðr ok Húmli konungr, ok þá tóku Húnar at ófja, en Gotar drapu þá ok féldu svá mikjon val, at ar stendust ok féllu úr vegum, en delft voru fullir af daudum mönnum ok hestum. Þngantýr gekk þá at kanna valinn ok fann Hlóðr bróður sinn; þá kvað hann; exercitum habebant donidta parte majorem. Postero die certamen enchoantes totum hanc diem confizerunt et ad vesperum in castra concesserunt; per octiduum ita pugnarunt, ut principes omnes adhuc inc volumes existerent, at nemo sciri numerum eorum qui occubuerunt; sed diu noctuque exercitus ex omni plaga ad Angantyreum confluxit et eo rerum ventum erat, ne pauciores haberet, quem primo habuerat, atque jam certamen vehementium quam prius commissum est, Huni ardenter pugnabant, certentes hanc conditionem unicum esse vitam retinendi, si inferiores non exasissent, et difficile fore a Gothis incolumitatem petere; Gothi libertatem et patriam ab Húnis tuebantur, ideoque se mutuo choriantes firmiter in acie stabant. Adfecto die, filiol impressionem tam acrem fecerunt, ut Hunorum acies inclinaretur; quod videns Angantyr e præsidio in primam aciem processit, et Týrfingum manu tenens, homines equosque conscidit, tum regum Hunorum acie diredi, ictus sibi inciem fratres intulere; tibi Iludus et rex Húmlius occubuerunt, atque tunc Huni fugam capessebant, at Gothi eos occiderunt, tpenamque stragem edebant, ut cursus omnium sisteretur et ex alвеis abirent, at velles mortuis hominibus et equis repleit essent, tum Angantyr reit ad lustrandam stragem et Ilúdum fratre[m] invenit.

2) h. l., uni duobus et censibus racuum spatium reliquit J.

3) in: meðna, 4. J.

5) et: meðna, 4. J.

6) a: [fremst tvöli, id., J.

8) a [sic V;

208

hildar at gjöldum
ljósa banga,
nè land ekki.

Ok enn kvað hann:

Bölvat er okkr, bróðir!
bani em ek þinn orðinn,
þat mun enn uppi,
illr er dómr norna.

[Lèt Ángantýr síðan heygja hann á þeim sama hól, sem hann hafði fallit, ok þrjá aðra með honum, þá fremstu sem áðr eru nefndir; en öllum almúga var rudt saman í stóra búnka, ok ausit moldu yfir; var þessi orrustustaðr viij milur í kríng, sem valrinn hafði fallit; sér nú enn í dag merki til hauganna. Er þat sagt at Reídgotaland ok Húnaland sè nú þýðskaland kallat. Þýðskaland er talit xij konúnga-ríki, sem Norvegr. Ekki er þess getið, hvort Ángantýr tæki undir sik Húnaland eðr eigi. En þá Herlaugvr var gróinn sára sinna, fór hann til Garda-ríkis, ok þótti hinn bezti drengr; höfum vér eigi heyrt sagt af honum framarr¹. [En Ángantýr konúngr stýrði Reídgotalandi til dauðadags, ok líktist

in præmium certaminis,
neque lucidos annulos,
neque ullam terram.

Et præterea hæc:

Diris fatis agimur, frater,
ego tibi necis auctor extiti,
quæ res posthaec in memoria erit;
malum est parcarum decretum.

mjök Höfundi konúngi, afa sínum²; hans son var Heiðrekr úlfshamr, er [ríki tók eptir fóður sinn, ok rèð hann því lánga tíma³; hann átti dóttur, er Hildr hèt; hon var móðir Hálfdanar snjalla, fóður Ívars hins víðfaðma⁴. Ívarr hinn víðfaðmi kom með her sinn í Svíaveldi, sem segir í konúngasögum⁵, en Íngjaldr konúngr hinn illráði hræddist her hans ok brendi sik sjálfan inni með allri hirð sinni⁶. Ívarr hinn víðfaðmi lagði þá undir sik allt Svíaveldi; hann vanu ok Danaveldi, Kúrland, Saxland ok Eystland, ok öll austríki allt til Garðaríkis; hann rèð ok Vestra-Saxlandi, ok vann einn hluta Englands, er þat kallat Norðýmbraland; [setti hann þá Valdar konúng yfir Danaveldi⁷, ok gípti honum

Deinde Angantyr eum in eodem, quo ceciderat, colle tumulandum curavit, et una cum eo tres alios viros primarios, antea nominatos; vulgus autem omne in ingentes acervos coactum est, et humus super-injecta. Locus hujus pugnæ in quo edita strages fuerat, in circuitu octo milliaria patebat, et etiamnum hodie tumulorum vestigia conspiciuntur. Reidgothia et Hunnia hodie Germania appellari dicitur; Germania, sicuti Norvegia, duodecim regum imperium esse æstimatur. Memoriæ non proditum est, Hun-niam sibi subjecerit Angantyr, nec ne; Herlaugus autem, cum ex vulneribus convaluerat, in regnum Gardorum se contulit, et vir fortissimus habitus est; de quo nihil amplius relatum audivimus. Angantyr vero Reidgothiæ ad mortem usque imperavit, avoque suo, regi Hovundo, perquam similis fuit; ejus filius erat Heidrekus ulvhamus, qui regnum mortuo patre acceptum longo tempore administravit; is filiam habuit, nomine Hildam, quæ fuit mater Halvdanis snjalli, patris Ivaris vidfadmii. Ivar vidfadmius cum exercitu in Svioniam venit, ut in regnum historiis relatum est; sed rex Ingjaldus illradus, exercitum ejus timens, se ipse cum omnibus aulicis suis in ædibus concremavit. Tum Ivar vidfadmius totam Svioniam sub suam potestatem redegit, idem Daniam, Kurlandiam, Saxoniam, Estoniam, omniaque regna orientalium ad regnum usque Gardorum armis subegit; præfuit et Saxoniæ occidentali, et partem Angliæ, quæ Northumbria dicitur, subegit; quo facto Valdarem Daniæ regem præfecti, eique filiam Alvildam

1) a | om. J.

2) a | Ángantýr var længi konúngr i Reídgotalandi; hann var ríkr ok auðmær mikill, ok eru fra honum komnar konungsaetur, J, V.

3) a [ síðan var længi konúngr a Reídgotalandi, J, V.

4) scriptum vidfarmi in J, vidfarni, late pereprinans, V.

5) v. Snorre, Ynglingasaga, c 44.

6) a þeim stað, er a Rænningi heitir, loco, qui Rænningus dicitur, odd, J, V.

7) a | Ívarr hinn vidfarmi lagði þa undir sik allt Danaveldi, ok síðan setti hann þar yfir Valdar konung, J, V.

209

Álfhildi dóttur sína; þeirra synir voru þeir Haraldr hilditönn ok Randverr¹. Valdarr andaist í Danmörk²; en Haraldr hilditönn lèt gefa sèr kon-

ungsnafn í Gautlandi², ok sídan lagði hann undir sik öll þau ríki, er ívarr konúngr hinn víðfádmí hafði átt¹; sonr Randvers, bróður hans, var Sigurðr

nuptum dedit; horum filii erant Haraldus hilditannus et Randver. Valdar in Dania mortuus est; Haraldus vero hilditannus regium nomen sibi in Gothia imponendum curavit, et deinde omnia regna, quæ rex Ivar vidfadmius possederat, sub potestatem suam redegit. Filius Randveris, fratris ejus, erat Sigur-

1) er síðan fell a Englandi, qui postea in Anglia cecidit, add. J
Danica administrandam suscepit, eque rex præfuit, add. V, J.

2) tók það Randver Randaríki, ok gjörðist konungr yfir, turna Randver regnum
3) sic V; Gotlandi, A; Gothlandi, J.

2) Loco eorum, quæ sequuntur, extremam historiæ partem sic exhibit J, V;

Randverk konúngr fekk Asu, dóttur Haralds konungs [ens gotranda (verosimiliter: grantrauda cfr. Fornmanna Sögur 1, 1) nórðan or (a [ or Geirraudargörðum í, V) Nor-egi; son þeirra var Sigurðr bringr. Randverk konúngr varð bráðaður, en Sigurðr bringr tók konúngdóm í Dan-mörk; hann barðist við Harald konung hilditönn á Brávelli í Eystra-Gautlandi, ok þar fell Haraldr konúngr ok mikill fóldi liðs: þessarar orrostu hefur helzt verit getuð í jorum sögum ok mest mannfall í orðit, ok sú er Ángantýr ok hans bróðir Hlóðr börðust á Dúnheiði. Sigurðr konúngr bringr réð Danaríki til dauðadags, en eptir hann Ragnararr konúngr lóðbrók, son hans. Sonr Haraldar hilditannar het Eysteininn hinn illráði; hann tók Sviáríki eptir fóður sinn, ok réð því, þártil er synir Ragnars konúngs felfdu hann, svá sem segir í hans sögu. Þeir synir Ragnars konúngs lögðu þá undir sik Sviaveldi; en eptir dauða Ragnars konúngs tók Björn, son hans, járnsiða Sviaveldi, Sigurðr Danaveldi, Hvítsérkr Austríki, Ívarr hinn beinlausi England. Synir Bjarnar járnsiðu voru þeir Eirekr ok Refill; hann var her-konúngr ok sækonúngr; en Eirekr (varð) konúngr yfir Svi-áriki eptir fóður sinn, ok lifliði tilha ríð. Þá tók ríki Eirekr, son Refilis; hann var mikill hermaðr ok allríkr konúngr. Bjarnar synir voru þeir Eirekr uppsali ok Björn konúngr; þá kom Sviáríki enn í bráðra skipti; þeir taka ríki eptir Eirek Reflisson. Björn konúngr efti þann stað (bæ, V), er at Haugi heitir; hann var kallaðr Björn at Haugi; með honum var Bragi skáld. Önundr hét son Eireks (Eirekr hét son Ámundar, V) konúngs, er ríki tók eptir fóður sinn at Uppsólam; hann var ríkr konúngr; á hans sögum hófst til ríkis í Noregi Haraldr konúngr hinn hárfagri, er fyrstr kom einvaldi í Noreg sinna ættmanna. Björn hét son Önundar (Eireks, V) konúngs at Uppsólam; hann tók ríki eptir fóður sinn, ok réð lengi. Synir Bjarnar voru þeir Eirekr hinn sigrsæli ok Olafr; þeir tóku ríki eptir fóður sinn ok kon-úngdóm; Ólafr var faðir Styrbjarnar huns sterka; á þeirra sögum andaist Haraldr konungr hinn hárfagri. Styrbjörn barðist við Eirek konung, fóðurbróður sinn, á Fýrisvöllum; þar fell Styrbjörn; síðan réð Eirekr Sviáríki til dauðadags; hann áttig Sigriði ena stórráðu; Ólafr hét son þeirra, er til

Rex Randver uxorem duxit Asam, filiam regis Haraldi bar-
barossæ e septemtrione, e Norvegia; horum filius erat Si-
gurdus bringus. Rex Randver morte repentina extinctus est;
Sigurdus vero bringus regiam dignitatem in Dania accept: is
prælum commisit cum rege Haraldo hilditanno in Bravallo in
Gothia orientali, ubi rex Haraldus et magna militum multitudo
cecidit. Hoc præium, in quo maxima hominum strages facta
fuit, item illud, quod Angantyr et Hlódus frater ejus in saltu
Dunensi inter se commiserunt, in historiis antiquis maxime
memoratur. Rex Sigurdus bringus Daniæ ad mortem imperavit,
post eum vero rex Ragnar lódbroca, filius ejus. Filius Haraldi
hilditanni vocabatur Eystein illradus, qui mortuo patre Svoniam
accept, eique imperavit, donec a filius regis Ragnaris prostratus
est, quemadmodum in eius historia commemoratur. Tum filii
regis Ragnaris Svoniam sibi subjecerunt; sed post mortem
regis Ragnaris Björn jarnsidæ, filius ejus, Svoniam, Sigurdus
Daniam, Hvitserkus regnum Orientale, Ivar exos Angliam ac-
cepit. Filii Björnis jarnsidæ fuerunt Eirikus et Revil: hie fuit
rex bellator et regulus maritimus, Eirikus vero post patrem rex
Sveciæ factus, brevi tempore vixit. Tum regnum accept p Eirikus,
filius Revilis, qui magnus fuit bellator et rex valde potens. Björ-
nis filii erant Eirikus upsalius et rex Björn; tum regnum Sveciæ
rursus inter fratres divisum est, hi enim post Eirikum Revilis
flium regnum accepere. Rex Björn oppidum, quod Haugus ap-
pellatur, instauravit, unde Haugensis dictus est; cum eo ver-
sabatur Bragius poëta. Önundus nomen erat filio regis Eiriki,
qui patri in regno Upsaliæ successit, rex potens. Eo regnante ad
imperium Norvegiae evecus est rex Haraldus pulchricomus, qui
primus suæ stirpis monarcha Norvegiae factus est. Björn nomen
erat filio Önundi regis upsaliensis; is patri in regno successit,
et diu imperavit. Filii Björnis erant Eirikus victoriosus et Ola-
vus; hi patri in regno et regio principatu successerunt; Olavus
erat pater Styrbjörnis robusti; his regnantibus decessit rex Ha-
raldus pulchricomus. Styrbjörn pugnavit adversus regem Eiri-
kum, patruum suum. in campis Fytensibus, ubi Styrbjörn
cecidit; deinde Eirikus ad mortem usque Svoniam imperavit;
is Sigridam imperiosam in matrimonio habuit: horum filio
nomen erat Olavus, qui post regem Eirikum rex Svethiæ creatus
est; is tum puer erat, et Sviones eum secum portarunt, quare

27

210

hringr, faðir Ragnars loðbrókar; sonr Ragnars var Björn járnsíða; hans son var Áslákr; sonr Ásláks¹

dus hringus, pater Ragnarís lódbrokæ; filius Ragnarís erat Björn jarnsida; ejus filius fuit Aslakus; filius Aslaki erat Haraldus hryggus, pater Björnis byrdusmjöris; ejus filius erat Thordus, qui primus

var Hróaldr² hryggr, faðir Björns byrðusmjörs; hans son var þórðr, er nam fyrstr Hófðaströnd í Skaga-

1) Ásteiks, a. t. A.

2) emend. cfr. Fornmanna Sogur 2, 228, ísl. Sogur 1, 198; Haraldr, f.

konungs var tekinn í Svíþjóð eptir Eirek konung; hann var þá barn, ok þáru Sviár hann eptir sér, því kölludu þeir hann skautkonung, en síðan Ólaf sænska; hann var lengi konúngr ok rík; hann tók fyrst kristni Sviakonunga ok um bans daga var Svíþjóð kölluð kristin. Önundr (Amundr, V) hét son Ólafs konungs sænska, er konungdóm tók eptir hann, ok varð söttdaðr; á hans dögum fél Ólafra konungr helgi á Stiklastöðum. Eymundr (sic V; Eymundr J) hét annarr son Ólafs sænska, er konungdóm tók eptir broður sinn; um hans daga hældu Sviár illa kristni; Eymundr var titla hrið kon- ungr. Steinkell hét rík maðr í Sviáríki ok kynstórr; móðir hans hét Ástriðr, dóttir [Njáls Finnssonar (em. cfr. Fornm. S. 1, 5; a [Málfins V)] ens skjalga af Hálogalandi; en faðir hans var Rögnvaldr hinn gamli. Steinkell var fyrst jarl í Svíþjóð, en eptir dauða Eymundar konungs tóku Sviár hann til konungs; þá gekk konungsdómrinn or tágfengdaætti í Svíþjóð enna fornu kon- únga. Steinkell var mikill hófðingi; hann átti dóttur Eymundar konungs; hann varð söttdaðr í Svíþjóð, nær því er Haraldr konungr fél á Englandi. Íngi hét son Steinkels, er Sviár tóku til konungs næst eptir Steinkel; Íngi var þar lengi kon- ungr ok vinsæll, ok vel kristinn; hann eyddi blótum í Sví- þjóð, ok bað fólk allt þar at kristnast; en Sviár hófðu ofmíkinn átrúnað á heildnum goðum, ok hældu fornum síðum. Íngi konúngr gekk at eiga þá konu, er Mær hét; bróðir hennar hét Sveinn; Ínga konungi þóknadist enginn maðr svá vel, ok varð Sveinn því í Svíþjóð hinn ríkasti maðr. Svíum þótti Íngi konúngr brjóta forn landslög á sér, er hann vandaði um þá hluti marga, er Steinkell, faðir hans, hafði standa látit. Á þingi nokkru, er Sviár áttu við Ínga konung, gjörðu þeir honum tvo kosti, hvort hann vildi heldr halda við þá forn lög, eða láta af konungdómi. Þá mælti Íngi konúngr, ok kvæðst eigi mundu kasta þeirri trú, sem rétt væri; þá æptu Sviár upp, ok þreynghu honum með grjóti, ok ráku hann af lögbinginu. Sveinn, mágr konungs, var eptir á þinginu; hann baðu Svíum at efla blót fyrir þeim, ef þeir gáti honum konungdómi: því játa þeir allir við Svein; var hann þá til konungs tekinn yfir alla Svíþjóð; var þá framleidt hross eitt a þingit, ok hoggvit í sundr, ok skipt til áts, en rjóðat blóðinu blóttré; köstuðu þá allir Sviár kristni, ok hófst blot; en þeir ráku Ínga konung í burt, ok fór hann í Vestra-Gautland. Blót-Sveinn var ijj vetr konungr yfir Svíum. Íngi konúngr fór með hirð sna ok sveit nokkura, hafði þó litinn her; hann reið austr um Smáland ok í Eystra-Gautland, svá í Svíþjóð, reið

eum vocarunt skautkonungum (regem sinús v. gremii), post vero Olavum svecum; ille diu regnavit et potens fuit, primus-que regum Svecorum christianam religionem amplexus est, eoque regnante Svethia christiana est appellata. Filius regis Olavi sveci, nomine Önundus, qui patri in principatu regio suc-cessit, morbo mortnus est; eo regnante rex Olavus sanctus Stiklastadis cecidit. Eymundus, alter filius regis Olavi sveci, fratri in regno successit; eo regnante Sviones religionem christia-nam negligenter observabant. Eymundus brevi tempore rex fuit. Erat in Svecia vir potens et generosus, nomine Steinkel: mater ejus erat Astrida, filia Njalis, filii Finni skjalgi de Halogia, pater vero Rögnvaldus priscus. Steinkel primum in Svionia dynasta fuit, sed post mortem regis Eymundi Sviones eum regem crearunt; tum regius principatus e familia priscorum Svionia- regum excessit. Steinkel princeps fuit magnæ auctoritatis, is filiam regis Eymundi in matrimonio habuit, et circa tempus, quo rex Haraldus in Anglia cecidit, morbo in Svethia mortuus est. Ingius nomen erat filio Steinkelis, quem Sviones proxi-mum Steinkeli regem crearunt; Ingius ibi diu regnavit, fuit gratiosus et bene christianus, idololatriam in Svethia abolevit, et universo populo christianam religionem imperavit; Sviones vero deos paganos nimia religione coluerunt, priscosque mores reti-nuerunt. Rex Ingius feminam, cui Mæræ nomen, uxorem duxit, quæ fratrem habuit, nomine Sveinem, quo viro apud regem In-gium gratiosior fuit nemo, quam ob causam Svein maximam in Svethia auctoritatem consecutus est. Sviones existimabant, regem Ingium priscas leges in se violare, quod multa severius interdiceret, quæ Steinkel, pater suus, integra esse permisisset; itaque in conventu aliquo, quem cum Ingio rege habuerunt, duas ei proposuerunt conditiones, utrum mallet priscas leges erga se observare, an regium principatum deponere; hic Rex Ingius locutus est, dicens, se religionem, quæ vera esset, non abjec-turum. Tum Sviones, clamore sublato, lapidibus eum persecuti e comitiis pepulerunt. Svein, affinis regis, qui in comitiis re-manserat, Sviouibu- pollicitus est, se idololatriam instaura-turum, si regiam dignitatem sibi concessissent; quod cum omnes se facturos adfirmarent, rex totius Svethiæ creatus est; tum equus in comitia productus et dissectus, ad comendendum divisus, sanguine vero lignum aliquod sacrum illitum; religio christiana ab omnibus Sviouibus abjecta, et cultus idolorum receptus. Rex Ingius ab iis pulsus in Gothiam occidentalem con-cessit. Svein idololatra tres hiemes Svionum rex erat. Rex In-gius cum aulicis suis et aliquanta cohorte, exigua manu, pro-fectus, orientem versus per Smalandiam in Gothiam orientalem,

211

firði á Íslandi, einn hinn ágætasti landnámsmanna;
hann átti xi syni ok viij dætr, ok eru miklar ættir

frá þeim komnar; ok endum vèr svá söguna af
Hervóru ok Heiðreki konúngi syni hennar.

occupavit Höfdastrandam in Skagafjördo Islandiæ, unus in clarissimis hujus terræ occupatoribus; ille undecim filios et octo filias habuit, ex quibus multæ familiæ ortum ducunt. Sic historiam de Hervara et rege Heidreko, filio ejus, concludimus *.

bæði dag ok nótt, ok kom óvart Sveini snemma um morgun.
þeir tóku á þeim hús, ok slón í eldi, ok brendu þat lið,
er inni var; þjófr hét lendr maðr, er þar brann inni; hann
haftði áðr fylgt Blót-Sveini. Sveinn gekk út ok var drepinn.
Íngi tók svá konungsdóm at nýju yfir Svíum, ok leiðrëtti þá
enn kristnina, ok rèð ríkinu til dauðadags, ok varð sótt-
dauðr. Hallsteinn hét son Steinkels konungss, bróðir Ínga
konungss, er konúngr var með Ínga konúngi, bróður sínum.
Synir Hallsteins voru þeir Philippus ok Íngi, er konung-
dóm tók í Svíþjóð eptir Ínga konung gamla; Philippus atti
Íngigerði, dóttur Haralds konungss Sigurðarsonar; var hann
skamma stund konúngr.

indeque in Svethiam equitavit, noctu interdiuque non intermisso itinere, mane primo alicujns dici Sveinem necopinato oppressit; ædes corona cinxerunt, ignem subjecerunt, et homines, qui in- tus erant, concremarunt; inter quos Thjovum, virum præfecti dignitate, qui Sveinem idololatram antea secutus fuerat; Svein, egressus ædibus, interfectus est, Sic Ingius regia dignitate inter Suiones denuo recepta, christianam religionem iterum restituit, ad mortem usque imperavit, et morbo oblit. Halstein, filius regis Steinkelis, frater Ingii regis, unacum fratre Ingio rege regnavit. Filii Halsteinis erant Philippus et Ingius, qui regi Ingio prisco in regno Svethiæ successit (successerunt). Philippus, qui Ingigerdam, fili- am regis Haraldi Sigurdi filii, in matrimonio habuit, brevi regnavit.

a) Le supplement étendu qu'on trouve dans le codex marqué d'J., se rattache au supplément final du codex principal, mais, de même que ce dernier, il n'a du reste rien a faire avec la série des traditions. Il est évident que c'est une liste généalogique ajoutée plus tard, mais qui néanmoins est d'une haute importance puisque, douée de l'empreinte de la véracité, elle nous éclaircit des parties de la série des rois de Suède dont on ne connaltrait pas autrement le rapport qui les lie l'une à l'autre.

## IX. SAGA AF NORMA-GESTI.

On retrouve dans cette saga peu étendue la même enveloppe poétique qui fait le trait principal de plusieurs légendes fabuleuses d'Olaf Tryggvason et de Saint Olaf qui les premiers introduisirent le christianisme en Norvège. Un vieillard qui d'une manière merveilleuse a trouvé le moyen de prolonger sa vie, fait une visite mystérieuse à Olaf Tryggvason pour lui raconter des évènements très anciens dont il a lui-même été le témoin. Selon la forme cette saga parait donc appartenir à la classe poétique. Cependant la circonstance que des poèmes de l'Edda n'y sont pas seulement allegués en citation mais reproduits en entier, nous prouve que l'auteur a été bien versé dans les récits héroïques et que la forme extérieure n'est due qu'à un choix tout-à-fait arbitraire. A en juger par les traditions de Völsungar rapportées dans la saga, il parait encore que l'auteur ne connait rien de Thiodrek de Bern, c'est-à-dire de la partie allemande des traditions, et quant aux citations de chants de l'Edda, elles semblent être faites d'après la mémoire, et non d'après des manuscrits. Ces circonstances nous portent à en faire remonter la composition à une époque très reculée, peut-être au 11e ou au 12e siècle. Ce qui parle encore en faveur de cette conjecture, c'est que dans les îles de Féroé il existe sur le héros de la saga des chants qui ne se rattachent à aucun manuscrit, mais seulement à une tradition orale répandue depuis un temps très ancien. Il résulte donc de ces considérations que la saga de Nornagest doit être regardée comme un petit extrait des traditions de Völsungar, accompagné de quelques additions non-essentielles. Le contenu principal en roule sur Sigurd Fafnersbane, dont Nornagest déclare avoir connu les exploits comme témoin oculaire. L'histoire parait avoir été très aimée, nous en citerons

27*

212

EXTRAITS DES SAGAS DE NORNAGEST ET D'EGIL ET D'ASMUND.

comme témoins le nombre de manuscrits en parchemin qu'on en a faits; ainsi il en existe encore quatre
qui sont écrits avec beaucoup de soin: nº 2845 qv. de la bibliothèque royale (= A); le Flateyjarbók
de 1387 (F); nº 309 qv. (þ) et nº 62 fol. (S) de la collection arnémagnéenne. La saga a été
publiée par C.-C. Rafu dans les Fornaldar Sögur Norðrlanda vol. I, 311-342.

1.... Svå segja menn, at Gestr þessi kæmi á þriðja áví ríkis Ólafs konúngs; á því ári komu ok til hans tveir menn, er Grímar hètu, ok voru sendir af Goðmundi¹ af Glæsisvöllum²; þeir færðu konúngi horn tvö, er Godmundr gaf honum; þau kölluðu þeir ok Gríma; þeir hófðu ok fleiri eyrendi til konúngs, sem síðarr mun sagt verða....

7.... Sigurðr hríngr var eigi þar, þvíat hann varð at verja land sitt Svíþjóð, þvíat Kúrir ok Kænir³ herjuðu þángat; Sigurðr var þá gamall mjök....

1.... Tradunt, hunc Gestum tertio anno imperii regis Olavi advenisse; eodem anno ad eum (regem) venerunt duo viri, nomine Grimi, missi a Godmundo de Glæsisvallis, qui regi duo cornua attulerunt, ipsi a Gudmundo muneri data; hæc quoque Grimos vocarunt. Illi præterea plura habuerunt negotia cum rege peragenda, de quibus postea dicetur a....

7<sup>b</sup>.... Sigurdus hringus ibi non affuit, regnum enim suum Svethiam defendere necesse habuit, nam Kuri et Kæni eò populabundi accesserant; Sigurdus eo tempore ætate admodum erat provectus.

1) Guðmundi, P.

2) Glæsis völlum, F. S.

3) Kvænir, F; Kvænir, S.

a) *vidr* Saga Helga þórissonar, Fornmanna Sögur, 3,
135-141; *cfr*. Saga af þorsteini bæarmagni, *ib*. p. 175-198.

b) Nornagest raconte qu'il avait accompagné Sigurd Fafnersbane dans le nord en Danemark, et qu'il avait de

même été avec lui lorsque Sigurd ring envoya ses beaux-
frères, les fils de Gandalf, contre les Giukungs Gunnar et
Högne. Sigurd Fafnersbane suivit ceux-ci au nord de Hollsetu-
land et aborda pres de Jarnamoda, où se livra une grande bataille.

X. SAGA AF EIGLI OK ÁSMUNDI

ou la saga d'Egil le manchot. Nous mettons cette saga au nombre des sagas héroïques par la raison
que le récit d'Asmund, qui est un des personnages principaux de l'histoire, reparait, pour tout ce qu'il
y a d'essentiel, dans l'histoire de Saxon, au 5e livre. Selon la saga, Asmund se fit enterrer tout vivant
dans une colline avec son frère d'armes (fostbróðir) défunt qui revint après la mort, et avec qui As-
mund eut un combat à soutenir qui lui coûta la perte de ses deux oreilles. Tout ce qu'il y a d'ailleurs
de merveilleux et de peu national dans le récit est omis par Saxon qui nous fait connaitre Asmund comme
fils d'un prince de Heidmörk. Une autre raison nous détermine encore à mettre cette saga dans la
classe en question, c'est que Asmund, nommé Gnodar-Asmund, est mentionné dans un grand nombre
d'autres sagas fabuleuses, d'où il s'ensuit qu'il a dû être un des personnages héroïques les plus saillants
de la haute antiquité; mais les traditions que le temps en a conservées ont de bonne heure été altérées
et la narration, sous la forme que nous la connaissons, n'est à considérer que comme une aventure
romantique. La saga, dont nous n'offrons qu'un très petit fragment d'après les manuscrits en parchemin
nº 343 et 589e, est publiée par C. C. Rafu dans les Fornaldar Sögur Norðrlanda 3, p. 365-407.

1. Hertryggv hefir konúngr heitið, hann rèð fyrir austr í Rússía; þat er mikit land ok fjölbygt ok liggr milli Húnaflands ok Garðaríkis; hann átti ij dætr, hèt hvortveggi Hildr.

1. Hertryggus nomen erat regi, qui orientem versus in
Russia imperavit; hæc terra late patet, incolarum mul-
titudine insignis, inter Hunaflandiam et Gardarikiam ja-
cens; regi duæ erant filiæ, cui utrique Hilda nomen erat.

HVERSU NOREGR BYGÐIST ET FUNDINN NOREGR.

213

XI. HVERSU NOREGR BYGÐIST ET FUNDINN NOREGR.

Le dernier de ces ouvrages sera reproduit ici en entier, mais le premier ne sera offert qu'en abregé. Tous les deux ne se trouvent dans aucun autre ancien manuscrit que le Flateyjarbók où le premier sert d'introduction généalogique à l'histoire de Harald à la belle chevelure tandis que le second y est admis comme introduction généalogique à l'histoire des comtes des Orcades de la famille de Rögnvald Mœraiarl. L'essai de dériver le nom de Noregr ou de Norregr de celui de Nor quoiqu'il soit évident que ce n'est qu'à la situation septentrionale que le pays doit son nom, (il fallait écrire Norðvegr, selon la juste étymologie que les écrivains latins du moyen âge ont suivie en nommant le pays Northuegia), de même la fiction des fils de Nor dont Thrand donna son nom à Thrandheim, Gard-Agde le sien à Agder, et Raum le sien à Raumsdal ressemblent entièrement à l'essai banal de dériver les noms de Danmörk et d'Angeln de ceux de Dan et d'Angul. On en trouve un autre exemple encore plus frappant dans l'aperçu géographique d'ailleurs fort juste de la Russie que nous présente la saga d'Örvar-odd, chap. 30, et dont nous avons fait mention plus haut (p. 91, 105). Les provinces de Mourom, de Rostof, de Holmgard, de Polotzk et de Kiof y sont attribuées à des princes nommés Marro, Rådstaf, Holmgeir, Paltes et Könmar, de manière que chaque province porte le nom de son chef. Les noms de Forniot, de ses enfants et de ses petits-enfants dont la saga fait mention, n'appartiennent qu'à une espèce de calendre ou de fable météorologique. On s'en persuade soit en regardant la signification de ces noms qui désignent la tempête, la flamme, la mer, la gelée, le glaçon, la neige, le tourbillon de neige, etc., soit en consultant les anciens poèmes, par exemple celui de Svein, nommé Norðsetudrápa (poème de séjours arctiques) où l'océan est appelé fils de Forniot et frère du feu et des vents (voir Snorra edda p. 330, Antiquitates Americana, p. 267-268). D'autres noms de la saga parlent encore en faveur de notre conjecture. Le nom de Thorre, qu'il faut dériver de Þeerra, diminuer, parce que le sémestre de l'hiver, au bout des premiers trois mois, commence pour ainsi dire son retour, est une très ancienne dénomination de l'espace de temps compris entre la mi-janvier et la mi-février, de même que le nom de Goé sert à dénommer le temps depuis la mi-février jusqu'à la mi-mars. L'ancien mois dit de la boucherie qui répond à notre mois de novembre, est appelé görmánadr qu'il faut dériver de mot gor que l'on reconnaît dans le mot anglais gore, cruor, ce qui a donné occasion à former le nom de Gor. L'examen exact de l'endroit du célèbre livre de Landnámabók (IV, 7) où l'on fait énumération des ancêtres du colon Bödvar hvite dont on rapporte l'origine à Rolf de Berg, nous prouve que les plus anciennes rédactions des sagas, depuis le temps d'Are frode jusqu'à Sturla Thordson, ne connaissent aucune espèce d'affinité entre Rolf de Berg et Nor, ce qui est d'autant plus remarquable que Are, d'après ce que Snorre nous raconte dans l'introduction de son histoire, reçut plusieurs de ses rapports les plus importants d'Odd Kolson qui, comme descendant direct de Bödvar hvite, devrait mieux que personne connaître les ancêtres de ce dernier. La première allusion faite à Nor parait dans le Hauksbók qui est la rédaction plus récente de Landnáma, faite par Hauk Erlendson environ l'an 1300, époque qui nous rappelle précisément le temps où la formation de pareilles hypothèses dépourvues de critique étaient le plus en vogue. Ainsi les noms de Nor, de Gor et de Goé cessent de figurer comme noms de personnages historiques, et avec eux disparaissent de l'histoire tous leurs ancêtres. L'auteur place leur patrie dans le Finland ou Kvenland, ou même dans le Jotland qu'il faut sans doute lire ici comme Jötland ou Jötunland. Il paraît évident que le renvoi à ce dernier pays provient uniquement de l'intention de rapporter Forniot qui signifie le vieux jötun ou géant à Jötunheim, pays qu'on plaça après l'introduction du christianisme sur les bords de la mer blanche. Le voyage entrepris par Gor

214

HVERSU NOREGR BYGDIST ET FUNDINN NOREGR.

est encore raconté d'une manière différente dans les deux relations; selon la première il passe au nord de la Norvège, tandis que l'autre lui fait traverser la Baltique. Les noms des fils et des petits-fils de Nor sont pour la plupart des produits de ce penchant pour les dérivations étymologiques, dont nous avons déjà cité plusieurs exemples. Les noms des fils de Gor sont tous empruntés à la vie maritime. Ils nous présentent ainsi des noms communs inventés par les poètes pour désigner les idées de «roi maritime», de «viking» etc. C'est par cette raison qu'on les rencontre tous, à exception d'un seul, dans l'énumération versifiée de 80 rois maritimes qu'on trouve dans la Skálda (voir Snorra edda p. 547-548). Parmi les autres généalogies, citées au 1er et au 2e chapitre, il y a certainement plusieurs qui en partie justes se fondent sur de très anciennes traditions, mais les rapports qu'on y établit avec l'existence fictive de Nor et de ses fils sont tout-à-fait arbitraires, et donnent lieu à des combinaisons choquantes par leur invraisemblance. Ainsi Harald à la belle chevelure descend, selon une de ces généalogies, au 16e degré de Nor et, selon une autre, au 11e degré, tandis que ces généalogies font descendre les contemporains de Harald au 7e et même au 5e degré de la même origine. Le rapport généalogique le plus remarquable que nous offre la saga est celui de Halfdan le vieux qu'on lit au 2e chap. et qu'on rétrouve presque mot à mot dans l'Edda de Snorre. Le chant antique de Hyndla y fait même allusion, aux versets 14-16; ce qui nous prouve que Halfdan appartient aux personnages importants de l'époque mythico-héroïque, mais le chant de Hyndla de même que l'Edda de Snorre ignore entièrement son origine de Nor. Le chant de Hyndla lui attribue seulement en expressions vagues l'onneur d'avoir donné naissance aux races les plus importantes du Nord, tandis que l'Edda de Snorre énumère ses prétendus fils au nombre de 18, auxquels elle donne d'anciens noms poétiques de princes dont elle fait descendre ensuite les différentes races. Au 3e chap. l'auteur ou plutôt le compilateur du Flateyjarbók abandonne son sujet en passant à d'autres généalogies qu'il semble avoir recueillies ou composées d'autre part. Ce sont, outre les généalogies des Ynglingar (ch. 4e) et de Skjoldungar (ch. 3e, 5e et 6e), celles qu'on trouve aussi dans la saga de Sverrer et dans la jeune Edda et dont l'origine remonte jusqu'à Adam (voir le commencement du ch. 6e); elles ont été composées à l'aide de degrés anglosaxons, offerts par le Chronicon Saxonicum, et autres degrés empruntés aux aventures tant aimées de la guerre troienne. La saga finit (au ch. 7e-9e) par des généalogies continuées jusqu'au roi Olaf le jeune, mort en 1387, et à ses ascendants.

On verra déjà par ce petit aperçu que la partie de Louvrage à laquelle l'auteur paraît s'être le plus intéressé, est tout-à-fait dépourvue d'importance historique. Il faut le regarder comme un essai non réussi d'établir une hypothèse historique, fondée uniquement sur l'ignorance et l'idée naïve des rapports qui avaient lieu au temps du moyen âge où l'hypothèse fut formée. Il paraît dater de la fin du 13e siècle, puisque le Hauksbók, comme nous l'avons déjà remarqué, y fait des allusions, tandis qu'on n'en trouve pas dans le texte le plus ancien du Landnámabók. Une autre hypothèse ethnologique (inserée dans l'Ynglingasaga) qui fait descendre la race des Asar des héros de Troie, parait nous être parvenue de Rome avec les légendes chrétiennes; elle est ainsi d'un âge beaucoup plus reculé mais elle pêche autant que la première contre la vérité et la critique.

Tout l'intérêt historique que nous présentent les deux rapports de Nor et de Gor, ne consiste donc qu'à nous fournir des fragments de généalogies plus anciennes et certaines qu'on pourra du reste, à l'aide de la critique, facilement séparer de ce qu'il y a de faux ou de purement fictif. Il est d'ailleurs inconcevable comment les historiens des temps modernes, tels que Torfæus, Schöning et Suhm, ont pu y ajouter tant d'importance qu'ils y ont même fondé leur système chronologique de l'histoire de la Norvège avant Harald à la belle chevelure. Le célèbre Arne Magnusson au contraire qui par la profondeur de sa critique et de ses connaissances historiques s'est placé à une si grande distance de ses contemporains, ne s'en est pas laissé duper; il déclare le rapport pour incertain, (voir le traité de Gram

HVERSU NOREGR BYGDIST.

215

sur l'année solaine dans l'édition d'Are frode par Bussæus, p. 114). Comme le Flateyjarbók est le seul codex qui contienne l'original, toutes les éditions et toutes les copies du rapport en question nous en proviennent plus ou moins immédiatement. Les deux morceaux ont été publiés par R. Rask à la fin de la jeune Edda qu'il a publiée à Stockholm 1818, et C. C. Rafn en a donné une autre édition dans les Fornaldar Sögur Norðrlanda vol. IIº, p. 1-21, et une traduction danoise dans les Nordiske Fortids Sagæv vol. II, p. 1-19. Nous avons dans la présente édition suivi exactement le texte du Flateyjarbók.

HVERSU NOREGR BYGDIST.

1. Nú skal segja dæmi til, hversu Noregr bygð-
ist í fyrstu, eðr hversu konúnga ættir hófst þar
eðr í öðrum löndum, eðr hví þeir heita Skjöld-
úngar, Budlúngar, Bragníngar, Ödlíngar, Völs-
úngar¹ eðr Niflúngar, sem konúnga ættirnar eru
afkomnar. Fornjótr hét maðr; hann átti iij sunu,
var einn Hlèrr, annarr Logi, þríði Kári; hann rèð
fyri vindum, en Logi fyrir eldi, Hlèrr fyri sjó.
Kári var faðir Jókulis, fóður Snærs konungs; en
börn Snærs konungs voru þau þorri, Fönn, Drífa

ok Mjöll. Þorri var konúngr ágætr; hann rèð fyri
Gottlandi, Könlandi ok Finnlandi; hann blótuðu
Könir til þess, at snjófa gerði, ok væri skíðfæri
gott; þat er ár þeirra; þat blót skyldi vera á
miðjum vetri, ok var þaðan af kallaðr þorramánaðr.
Þorri konúngr átti iij börn; synir hans hètu Norr
ok Gorr, en Gói dóttir; Gói hvarf á bött, ok gerði
þorri blót mánaði síðarr, en hann var vanr at blóta,
ok kölluðu þeir síðan þann mánað, er þá hófst,
Gói. Þeir Norr ok Gorr leituðu systur sinnar;

QUOMODO INHABITATA FUERIT NORVEGIA.

1. Nunc argumenta afferentur, quomodo primitus inhabitata fuerit Norvegia, quomodo familiæ regum ibidem aut in aliis regionibus ortæ sint, et qua ratione ii, ex quibus regiae famihæ descenderunt, appellentur Skjöldungi, Budlungi, Bragningi, Ödlingi, Völsungi sive Niflungi. Fornjotus nomen erat viro; is tres filios habuit, quorum unus erat Hlerus, alter Logius, tertius Karius; hic ventis, Logius igni, Hlerus mari præfuit a. Karius fuit pater Jókulis, patris Snæris regis; liberi vero regis Snæris erant Thorrius, Fanna, Driva, Mjalla. Thorrius rex erat famâ inclytus; is Gotlandiæ, Könlandiæb et Finniæ imperavit; hunc Köni sacrificiis coluerunt, ut copia nivium decideret asseribusque cursoriis labendi bona facultas esset; in hoc enim anni bonitas apud eos sita est; quod sacrificium media hieme celebraretur, indeque mensi nomen Thorrii adhæsit. Rex Thorrius tres liberos habuit: filii ejus vocati sunt Norus et Gorus, filia Goe; Goe e conspectu ablatâ, Thorrius mense post, quam sacrificare solitus erat, sacrificium instituit; quem mensem, tum incipientem, postea Goen appellarunt. Fratres Norus et Gorus sororem

1) *scriptum Vaulsingar in F*

a) Nous avons déjà montré comment les noms des fils de Forniot se rapportent soit à des lois naturelles soit à des phénomènes de la nature. Le nom même de *Fornjótr* donne lieu à plusieurs conjectures. Il est douteux s'il faut le dé-composer en *Forn-jótr* ou en *Forn-jótr*; dans le premier cas il signifie ou le très gourmand ou le supérieur; dans le second cas il désigne l'ancien *Jótr* ou *Gautr*, c'est-à-dire «l'ancien dominateur». Les Anglosaxons ont aussi le nom de *Fornéot*, qu'on reconnait dans le nom étrange de *forneótes folme* qui est celui d'une fleur. Dans la saga même il paraît nous révéler une divinité de la nature. Ou pourrait

encore s'imaginer que l'orthographe primitive du nom a été
*Fornnjótr*: le propriétaire original. Toutes ces explications
conviennent fort bien si nous voyons en lui le géant *l'omer*
ou si nous regardons le nom comme une périphrase poétique
de ce dernier. Skálda nous prouve clairement que le nom
de Forniot était celui d'un géant (voir l'édition arnémagn.
p. 290, 330, 549 et Antiquitates Americanæ p. 267).

b) *Gotland* et *Könland* sont sans doute au lieu de
*Jötland* et de *Kvenland*, noms qu'on retrouve dans le
Fundinn Noregr; il est probable que le Jötland même est
employé au lieu de *Jötland* ou de *Jötunland*.

216

HVERSU NOREGR BYGDIST.

Norr átti bardaga stóra fyri vestan Kjölu, ok fëllu
fyrir honum þeir konúngar, er svá heita: Vee ok
Vei, Hundíngr ok Hemíngr, ok lagði Norr þat land
undir sik allt til sjófar. Þeir bræðr fundust í þeim
firði, er nú er kallaðr Norafjörðr; Norr fór þaðan
uppá Kjölu, ok kom þar, sem heita Úlfamóar;
þaðan fór hann um Eystri-Dali, ok síðan í Verma-
land, ok með vatni því, er Vænir heitir, ok svá
til sjófar; þetta land allt lagði Norr undir sik, allt
fyri vestan þessi takmörk; þetta land er nú kall-
aðr Noregr. At miðjum vetri komu þeir í Heið-
mörk; þar var sá konúngr fyrir, er Rólfr í Bergi
hët; hann var sun Svaða jötuns nordan af Dofrum,

ok Áshildar, dóttur Eysteins konungs, er lengi
hafði ráðit fyrir Heiðmörk¹. Rólfr í Bergi hafði
tekit Gói, ok gengit at eiga hana; en er hon spurði
til Nors, bróður síns, þá fór hon ímót honum, ok
þau Rólfr, ok gaf hann sik upp í vald Nors, ok
gerðist hans maðr. Eptir þat fór Norr til veizlu
til mágs síns, ok fèkk Norr Höddu, dóttur Svaða
jötuns, systur Rólfs. Eptir þat fór Norr konúngr
vestr aprt til sjófar, ok þá hitti hann Gor, bróður
sinn; hann var þá kominn norðan or Dumbshafi²,
ok hafði eignazt eyjar allar á þessari leið, bæði
bygðar ok úbygðar. Þá skiptu þeir bræðr ríkinu
með sér, svá at Norr skyldi hafa meginland allt

quærebant; Norus ab regione Carinarum (Kjalir) in occidentem versá ingentia prælia fecit; ab eo ceciderunt reges, quorum nomina Veus et Vêlus, Hundingus et Hemingus; hanc totam regionem ad mare usque Norus sibi subjecit. Fratres inter se convenerunt in sinu, qui nunc dicitur Norafjórdus (Sinus Norius). Inde Norus in Carinas (Kjalir) adscendit, et pervenit in locum, Ulvamoos (Calles Luporum) dictum; inde profectus est per Valles Orientales, indeque in Vermiam delatus, secundum lacum, qui Væner dicitur, ad mare usque progressus est; hanc totam regionem, ab his limitibus in occidentem versam, Norus sibi subjecit; quæ terra nunc Norvegia appellatur. Media hieme in Heidmarkam pervenerunt; hic rex erat, dictus Rolvus in Bergo (bergensis); is filius erat Svadii, gigantis ex septemtrione a Dovris³, et Ashildæ, filiæ regis Eysteini, qui diu Heidmarkæ imperaverat. Rolvus bergensis Goen rapuerat eamque matrimonio secum junxerat. Quæ de itinere Nori fratris certior facta, obviam ei profecta est, comitata Rolvo marito, qui se in potestatem Nori dedidit eique subjectus evasit. Quo facto Norus ad affinem, convivio invitatus, se contulit, et Haddam, Svadii gigantis filiam, sororem Rolvi, in matrimonium duxit. Post hæc rex Norus iterum occidentem versus ad mare profectus, Gorum fratrem convenit, qui tum a septemtrione ex Mari Dumbensiᵇ advenerat, omnesque insulas in hoc itinere occurrentes, tam habitatas, quam incultas, in potestatem suam redegerat. Tum fratres regnum inter se diverserunt, ita, ut Norus totam continentem, quæ a Jötunheimis usque in septemtrione sitis meridiem versus

1) Hei... obscuré F.

2) obscuré, rectius Dumbshafi quam Daudahafi.

a) Le nom de Svadí jötun mis en rapport avec le
Heiðmörk nous prouve clairement qu'une tradition locale est
ici combinée avec la fiction de Nor. La contrée, où la grande
maison appelée Berg est située dans le Hedemark, qui est
aujourd'hui la paroisse de Ringsager, portait anciennement
le nom de Svadabú qui signifie le domicile de Svade. Les
noms de Svade et de Svase s'emploient du reste l'un pour
l'autre (voir Landnáma, IV, 7), et Svadí jötun du Dovre
deveciens ainsi identique avec Svasi jötun le dovrien dont
Harald à la belle ehevelure épousa la title Snæfride, et dont
Snorre nous parle dans la saga du même Harald (ch. 25),
d'une telle manière qu'il faut croire que l'auteur le suppose
connu de tout le monde. C'est ainsi que Svase ou Svade
paraît comme le patron de la province, dont on fait des-

cendre Rolf de Berg, le plus ancien des hommes distingués
du Heiðmörk et dont la fille Snæfride on fait être mariée
dix générations plus tard au véritable fondateur du royaume
de la Norvège. Mais comme le nom de Svasonbú peut
aussi être expliqué par hit svása bú, le séjour délicieux,
dénomination qui convient tout-à-fait aux ravissantes con-
trees de Ringsager, il y a assez de raisons pour émettre la
conjecture que l'épithète seulement descriptive a été employée
plus tard comme la base d'une fable locale. La seule chose
qui s'oppose à cette conjecture, c'est que Svasi ou Svadí
s'écrit par un a bref tandis que sváss (goth. svés) de-
mande un a long.

b) Dumbshaf de Dumbr, un rocher près de Vardehus
auquel on donne aujourd'hui le nom de Domben.

HVERSU NOREGR BYGÐIST.

217

norsðan frá Jótunheimum ok suðr til Álfheima, þat heitir nú Noregr; en Gorr skyldi hafa eyjar allar, þær er lágu á bakborða elliða hans, er hann ferði¹ norsðan² með landi. Þeir voru synir Gors sækonungs: Beiti ok Heiti, Meitir ok Geitir. Beitir sækonúngr fór með elliða inni Þrondheim³, ok inni Beitsjó; hann lèt gera skipsleða undir elliðann, en snjór var mikill ok sleðfæri gott; þá settist Beitir í lypting, ok lagði stýri í lag, ok lèt draga upp segl, ok lèt menn sína draga elliðann norsð um Ellíðaeið til Naumudals, ok eignaði sèr land allt þat, er lá á bakborða. Beiti sækonúngr var faðir Heita sækonungs, fóður Svaða; en Geitir var faðir Glamma ok Gylfa. Meiti sækonúngr var faðir Mæfils ok Myndils; Myndill var faðir Ekkils ok Skekkils. Norr var faðir þessara manna, en Hödd, dóttir

Svaða, móðir: Þrándar ok Garðs, er kallaðr var agði; en er þeir skiptu arfi, þá hlaut Þrándr Þrándheim, ok heitir því svá....

2... Hríngr konúngr, son Rauma, átti Hríngaríki ok Valldres; hann fékk dóttur Vífils sækonungs; þeirra sun var Hálfdan gamli*; ok þá er hann tók konúngdóm, gerði hann blót mikit at miðjum vetri, ok blótaði til þess, at hann skyldi mega lifa ccc vetra í konúngdómi sínum, sem sagt var at lifat hefði Snærr hinn gamli; en frèttin sagði honum svà, at hann mundi lifa ekki meirr en einn mannsaldr, en þat mundi vera ccc vetra, at engi mundi vera útíginn maðr í hans ætt ok engi kona. Hann var hermaðr mikill, ok herjaði viða um Austrveg; þar drap hann þann konúng, er Sigtryggr hèt, í einvígi; hann gekk at eiga Álf-

ad Alvheimos extenditur, possideret; quæ regio nunc Norvegia dicitur; Gorus autem omnes insulas haberet, quæ a sinistro latere Ellidii, navis ejus, sitæ essent, cum eum a septemtrione secundum litora duceret. Filii Gori, reguli maritimi, fuere Beitius et Heitius, Meiter et Geiter. Beiter, regulus maritimus, Ellidio vectus Throndheimum (sinum) intravit et in Beitsjóum penetravit; hic traham navalem, cui Ellidius imponeretur, fabricandam curavit, cumque magna vis nivis decidisset bonaque esset trahæ ducendæ facultas, Beiter, in celsa puppi consensens, gubernaculum adaptavit, sublatisque velis suos jussit Ellidium septemtronem versus per isthmum Ellidii ad Naumodalum pertrahere, omnesque regiones a sinistro latere sitas suæ possessioni vindicavit*. Beitius, rex maritimus, fuit pater Heitii, reguli maritimi, patris Svadii; Geiter vero pater fuit Glammii et Gylvii. Meitius, rex maritimus, erat pater Mævili et Myndili; Myndilus fuit pater Ekkili et Skekkili. Noro patre, matre Hadda Svadii filia nati sunt Thrandus et Gardus, qui Agdius appellatus erat; qui cum hæreditatem dividerent, Thrandus Thrandheimum, qui ea de causa hoc nomen habet, sorte obtinuit....

2... Ringus rex, filius Raumii, regnum Ringorum (Ringiam) et Valdresiam possidebat; is filiam Vivili, reguli maritimi, in matrimonium duxit; horum filius fuit Halvdan priscus; qui cum regnum capessivisset, sacrificium media hieme instituit et sacra fecit diis, ut trecentos annos in imperio viveret, quot vixisse Snærum priscum fama fuit. Oraculum ei significavit, ipsum quidem non diutius quam ætatem hominis victurum, fore autem trecentos annos, quibus nullus ignobilis vir, nulla femina in ejus familia existeret. Fuit insignis bellator, multisque locis in regione Orientali piraticam faciebat; hic regem, nomine Sigtryggum, in certamine singulari interfecit; Alvnyam, filiam regis Eymundi, ex

1) sic.

2) sic.

3) scriptum Þrøndheim, h. t.

4) cfr. Skáldasupra p. 61-62.

a) Cette tradition doit être ancienne et très nationale, si non historique, car le nom de *Beitstad*, anciennement *Beitisstöd*, existe encore; ainsi le bassin intérieur du golfe de Throndheim porte le nom de Beitstadfiord. Le Beitstad correspond avec le golfe du Namsenfjord dans la vallée de Naumdal par l'isthme de Naumdalseid qui, selon la mesure faite par M. de Buch, n'est que de cent pieds au-dessus du

niveau de la mer. Le Naumdalseid est aussi appelé simplement Eild ou Eld-Eیدet d'après la ferme nommée Elden, anciennement Elda, qui est située environ au milieu de l'isthme. L'ancien nom véritable de l'isthme était *Eldneid* (voir la saga de Hakon Hakonson, Fornmanna Sögur, 9, 469, Egilssaga c. 22). La forme d'*Elliðnaeid* paraît avoir été créée par accommodation à cause de la tradition.

28

218

HVERSU NOREGR BYGÐIST.

nýju, dóttur Eymundar konýngs or Hólmgarði; þau
áttu ix sunu: hét einn þengill, er kallaðr var Manna-
þengill, Ræsir, Gramr, Gylfi, Hilmir, Jófr, Tiggi, Skýli
ok Harri; þessir ix er sagt at allir væri jafngamlir, ok
urðu svá ágætir, at í öllum fræðum eru þeirra nöfn
höfð fyri tignarnöfn ok konúnganöfn; svá er sagt,
at engi þeirra ætti börn, ok fëllu allir senn í or-
rostu. Enn áttu þau aðra ix sunu, hétu þeir Hildir,
Næfill, Auði, Skelfir, Dagr, Bragi, Buðli, Lofði,
Sigarr. Hildir, Sigarr ok Lofði voru allir her-
konúngar; Auði, Buðli ok Næfill voru sækonúngar;
Dagr, Skelfir ok Bragi sátu at löndum. Dagr átti
þóru drengjamóður, ok áttu þau ix sunu: hét einn
Óli, annarr Amr, þriði Jófr, fjórði Arngrímr. Óli
var faðir Dags, fóður Óleifs, fóður Hríngs, fóður
Óláfs¹, fóður Helga, fóður Sigurðar hjartar, fóður
Ragnhildar, móður Haralds hins hárfagra; sú ætt
Haralds var kölluð Döglingar. Arngrímr átti Ey-

furu; þeirra sun var Ángantýr berserkr. Bragi
gamli var konúngr á Valdresi; hann var faðir Agnars,
fóður Álfss, fóður Eireks, fóður Hildar, móður Hálf-
danar ens milda, fóður Guðröðar, fóður Hálfdanar
svarta, fóður Haralds hins hárfagra; þessi ætt Har-
alds heita Bragníngar. Skelfir var konúngr á Vörs²;
hans sun var Skjöldr, faðir Eireks, fóður Álfreks,
fóður Eireks hins málpaka, fóður Álreks hins frækna,
fóður Vikars, fóður Vatnars, fóður þeirra Ímalds
ok Eireks, fóður Gyðu, er átti Haraldr enn hár-
fagri; þat heitir Skilfingaætt eða Skjöldúngaætt.
Hildir var enn v. sun Hálfdanar³; hann var faðir
Hildibrands, fóður Vígbrands, fóður Hildis ok Her-
brands, fóður Haralds ens grænska, fóður Ásu hinnar
stórráðu, móður Hálfdanar svarta, fóður Haralds
hins hárfagra. Sigarr var faðir Siggeirs, er átti
Signýju, dóttur Völsungs konýngs; Sigarr var ok
faðir Sigmundar, er átti Hildi, dóttur Grjótgarðs

Holmgardo, in matrimonium duxit. Hi novem filios habebant, quorum uni nomen fuit Thengilus, dictus Thengilus (orator, judex) hominum, Ræser, Gramus, Gylvius, Hilmer, Jóvurus, Tiggius, Skylius et Harrius ⁴; qui novem omnes ætate æquales fuisse dicuntur, tantamque adepti sunt nominis celebritatem, ut horum nomina in omnibus carminibus pro nominibus dignitatis et nominibus regum usurpentur; ferunt, nullum ex iis liberos habuisse, omnesque uno tempore in prælio cecidisse. Præterea alios novem filios habuerunt (Halvdan et Alvnya), quorum nomina Hilder, Nævilus, Audius, Skelver, Dagus, Bragius, Budlius, Lofdius, Sigar; Hilder, Sigar et Lofdius omnes erant reges bellatores (archipiratæ); Audius, Budlius, Nævilus, reguli maritimi; Dagus, Skelver, Bragius rempublicam domi administrabant. Dagus in matrimonio habuit Thoram juvenum-genitricem, ex qua novem filios procreavit, quorum uni nomen erat Olius, alteri Amus, tertio Jóvurus, quarto Arngrimus. Olius fuit pater Dagi, patris Oleivi, patris Ringi, patris Olavi, patris Hèlgi, patris Sigurdi cervi, patris Ragnhildæ, matris Haraldi pulchricomi; hæ Haraldi familia vocatur Döglingi. Arngrimus in matrimonio habuit Eyfuram; eorum filius erat Angantyr athleta. Bragius priscus fuit rex Valdresiæ; is erat pater Agnaris, patris Alvi, patris Eireki, patris Hildæ, matris Halvdanis munifici, patris Gudrödi, patris Halvdanis nigri, patris Haraldi pulchricomi; quæ familia Haraldi vocatur Bragningi. Skelver fuit rex Vorsiæ; ejus filius erat Skjöldus, pater Eireki, patris Alvreki, patris Eireki diserti, patris Alreki fortis, patris Vikaris, patris Vatnaris, patris Imaldi et Eireki, patris Gydæ, quam Haraldus pulchricomus in matrimonio habuit; hæc Skilvingorum sive Skjöldungorum familia vocatur. Hilder fuit quintus filius Halvdanis; is fuit pater Hildibrandi, patris Vigbrandi, patris Hilderis et Herbrandi, patris Haraldi grænlandici, patris Asæ imperiosæ, matris Halvdanis nigri, patris Haraldi pulchricomi. Sigar fuit pater Siggeiris, qui in matrimonio habuit Signyam, regis Völsungi filiam. Sigar quoque pater fuit Sigmundi, qui Hildam, filiam regis Grjotgardi de Mæria, in matrimonio ha-

1) *sic*, Olufs, cum a duplicato, litidem alfe, kar, aslug.

2) *scriptum Vauris.*

3) *emend. secundum Shaldam, cfr. supra p. 62: Dags. F.*

a) Les noms des prétendus fils de Hálfdan le vieux sont tous des noms communs de rois; (cfr. P. E. Müllers Sagabibliothek. 2, 11.).

HVERSU NOREGR BYGDIST.

219

konýngs af Mæri; hans sun hét Sigarr, faðir Sig-
nýjar, hann lét hengja Hagbard, þat heitir Siklinga-
ætt. Lofði var konúngr mikill; þat herlið, er honum
fylgði, eru Lofðar kallaðir, hann herjaði á Reid-
gotaland, ok varð þar konúngr; hans synir voru
þeir Skekkill sækonúngr ok Skýli, faðir Egðis,
fður Hjálmþers, fður Eylíma, fður Hjörðísar,
módur Sigurðar Fafnisbana, fður Áslaugar, módur
Sigurðar orms-í-auga, fður Áslaugar, módur Sig-
urðar hjartar, fður Ragnhildar, módur Haralds
hins hárfagra; þessir ættmenn Haralds eru kallaðir
Lofðungar. Audi ok Buði voru sækonúngar, ok
fóru báðir saman með her sinn; þeir komu með
liði sinn til Saxlands, ok herjuðu þar viða, lögðu
undir sik Valland ok Saxland, (ok) settust þar at
lóndum. Audi hafði Valland, ok var faðir Fróða,
fður Kárs, fður Ölrúnar¹; þat eru kallaðir Öð-
lingar. Buði hafði Saxland, hann var faðir Attíls,
fður Vifíls, fður Leenfua², fður Buðla, fður

Sörla³ eða Serla, ok Atla ok Brynhildar, módur
Áslaugar; ok er sú ætt Haralds hins hárfagra kölluð
Buðlúngar. Næfill konúngr var faðir Heimars, fður
Eynefs, fður Rakna⁴, fður Gjúka, fður þeirra
Gunnars ok Högna, Guðrúnar, Guðnýjar ok Gull-
randar; ok er þat kölluð Niflúngaætt. Nú eru taldar
konur þær, er fyrst komu í ætt Hálfdanar gamla; en
þá er hin fyrsta kona kom í ættina, var liðitccc vetra
frá blótinu, er Hálfdan blótáði til aldrssér ok ríkis.

ÆTTARTALA.

3. Álfir konúngr hinn gamli rèð fyrir Álfheim-
um; hann var faðir Álfgeirs, fður Gandálfs, fður
Álfhildar; Álfhildr var móðir Ragnars loðbrókar,
fður Sigurðar orms-í-auga, fður Áslaugar, móður
Sigurðar hjartar, fður Ragnhildar, móður Haralds
hins hárfagra. Haraldr hinn gamli, sun Valdars
hins milda Hróarssunar, átti Hervörú⁶ Heiðreks dóttur
konýngs; þeirra sun var Hálfdan snjalli, faðir ívars
víðfaðma, fður Auðar innar djúpauðgu; hana átti

buit; ejus filius erat Sigar, pater Signyæ, qui Hagbardum suspendio necavit; hæc Siklingorum familia
appellatur. Lofdius erat rex insignis; qui eum sequebantur milites, Lofdii sunt appellati; idem Reid-
gothiæ bellum intulit, ibique rex creatus est; ejus filii erant Skekkilus, regulus maritimus, et Skylius,
pater Egderis, patris Hjalmtheris, patris Eylinii, patris Hjórdisæ, matris Sigurdi Fafnericidæ, patris As-
laugæ, matris Sigurdi anguioculi, patris Aslaugæ, matris Sigurdi cervi, patris Ragnhildæ, matris Haraldi
pulchricomi; hi majores Haraldi dicuntur Lofdungi. Audius et Budlius fuere reguli maritimi, et con-
junctum habentes exercitum unà proficiscebantur; delati cum exercitu in Saxoniam, ibi multis locis
prædas egerunt, Valloniam et Saxoniam sibi subjecerunt, ibique in otio imperarunt. Audius Valloniam
tenuit, pater Frodii, patris Kari, patris Ólrunæ; hi appellantur Ödlingi. Budlius Saxoniam rexit; is
fuit pater Attili, patris Vivili, patris Leenfii, patris Budlii, patris Sörlii sive Serlii et Atlii et Brynhildæ,
matris Aslaugæ; qui majores Haraldi pulchricomi appellantur Budlungi. Nævilus rex fuit pater Hei-
maris, patris Eynevi, patris Raknii, patris Giukii, patris Gunnaris et Hógnii, Gudrunæ, Gudnyæ et
Gullrandæ; quæ Niflungorum familia vocatur. Jam recensitæ sunt feminæ, quæ primæ in familia Halv-
danis prisci extiterunt; cum vero prima femina in familia extitit, a sacrificio, quo diuturnitatem ætatis
et imperii sibi Halvdan expoposcerat, trecenti anni elapsi erant.

GENEALOGIA.

3. Rex Alvus priscus Alvheimis imperavit; is fuit pater Alvgeiris, patris Gandalvi, patris Alvhildæ; Alvhilda fuit mater Ragnaris hirsutibraccæ, patris Sigurdi anguioculi, patris Aslaugæ, matris Sigurdi cervi, patris Ragnhildæ, matris Haraldi pulchricomi. Haraldus priscus, filius Valdaris munifici, Hroaris filii, in matrimonio habuit Hervaram, regis Heidreki filiam; eorum filius erat Halvdan animosus, pater Ivaris latibrachii, patris Audæ diupudgæ, quam Rærekus slöngvanbogius in matrimonio habuit; eorum

1) scriptum Autrunar. F.
2) sic, sive Leenfua
Rakn. F.

3) scriptum Saurla in F.

4) emend. nomen regis maritimi, r Siorra edda p. 548;

28°

220

HVERSU NOREGR BYGÐIST.

Hrærekra slaungvanbaugi; þeirra sun var Haraldr hilditónn; sýðarr átti Auði Raðbarðr konúngr; þeirra sun var Randverr, faðir Sigurðar ríngs, fóður Ragnars loðbrókar, fóður Sigurðar, fóður Áslaugar, móður Sigurðar, fóður Ragnhildar, móður Haralds hins hárfagra, er fyrstr var einvalds konúngr yfir Noregi.

### ÆTTARTALA HARALDS FRÁ ÓDNI.

4. Burri¹ hefir konúngr heitið, er rèd fyri Tyrklandi; hans sun var Burs, er var faðir Óðins Áskonúngs, fóður Freyrs, fóður Njarðar....

### ÆTTARTAL.

5. Skjóldr hèt son Óðins Ásakonúngs, hann var faðir Friðleifs, fóður Fríðfróða, fóður Friðleifs, fóður Hávarðs ens handramma, fóður Fróða, fóður Vermundar ens vítra, fóður Ólafs ens lítilláta, fóður Dans ens mikilláta, fóður Fróða ens friðsama, fóður Friðleifs, fóður Fróða ens frækna, fóður Íngjalds Starkaðarfóstra, fóður Hræreks hnöggvanauga, fóður Hálfðanar, fóður Hræreks slaungvanauga, fóður Haralds hilditannar; bróðir Haralds var Randverr, faðir Sigurðar hríngs.

filius erat Haraldus hilditannus. Postea Audam duxit rex Radbardus; horum filius erat Randver, pater Sigurdi ringi (annuli), patris Ragnaris hirsutibraccæ, patris Sigurdi, patris Aslaugæ, matris Sigurdi, patris Ragnhildæ, matris Haraldi pulchricomi, qui primus Norvegiam singulari imperio tenuit.

### GENEALOGIA HARALDI AB ODINO.

4. Burrius nomen fuit regi, Turciæ imperanti; ejus filius fuit Burus, pater Odinis, regis Asorum, patris Freyi, patris Njördi....

### GENEALOGIA.

5. Skjöldus nomen fuit filio Odinis, Asorum regis; is fuit pater Fridleivi, patris Frodii pacifici, patris Fridleivi, patris Havardi manufortis, patris Frodii, patris Vermundi sapientis, patris Olavi humilis, patris Dani superbi, patris Frodii pacati, patris Fridleivi, patris Frodii fortis, patris Ingialdi Starkadialumni, patris Ræreki hnöggvanbogii, patris Halvdanis, patris Ræreki slöngvanbogii, patris Haraldi hilditanni; frater Haraldi erat Randver, pater Sigurdi ringi.

## FUNDINN NOREGR.

1. Fornjótr hefir konúngr heitið, hann rèd² fyrir Jótlandi, er kallat (er) Finnland ok Kvenland; þat er fyrir austan hafsbotn þann, er gengr fyri móts við Gandvík, þat köllu vèr Helsingjabotn. Fornjótr átti iij syni, hèt einn Hlèrr, er vèr köllum Ægi, annarr Logi, þriði Kári; hann var faðir Frosta,

fóður Snærs hins gamla; hans son hèt þorri; hann átti iij syni, hèt annarr Norr, en annarr Gorr; dóttir hans hèt Gói. Þorri var blótmaðr mikill, hann hafði blót á hverju ári at miðjum vetri, þat kölluðu þeir þorrablót, af því tók mánaðrinn heiti. þat var tíðenda einn vetr at þorrablóti, at Gói hvarf

## NORVEGIA INVENTA.

1. Fornjótus nomen fuit regi; is Jotiæ imperavit, quæ appellatur Finnia et Kvenia, quæ sita est a versa in orientem regione ejus maris recessus, quem Gandvikæ ex adverso objacentem vocamus Sinum Helsingicum. Fornjótus tres habuit filios, quorum uni nomen fuit Hlerus, quem nos vocamus Ægerem, alteri Logius, tertio Karius, qui fuit pater Frostii, patris Snæri prisci; hujus filius dictus est Thorrius, cui duo filii erant, quorum alter Norus, alter Gorus, filia Goe nominata est. Thorrius sacrificiis in primis erat deditus, et quotannis media hieme instituit sacrificium, quod sacrificium Thorrianum appel-labant, ex quo mensis nomen accepit. Accidit aliqua hieme inter sacrificium Thorrianum, ut Goe subito

1) *conf. cap. 6. Hujus tractatus (Fornaldar Sugar Norðlandi, 2, 14).* Godólfr, hans son Burri, er vèr köllum Finn, hans son Frjalafs, er vèr köllum Bors, hans son Voden, er vèr köllum Óðin, hann var Tyrkja konuagr, Godoleus, ejus filius Burrius, quem vocamus Finnnum, ejus filius Frjátaeus, quem vocamus Bors, ejus filius Voden, quem vocamus Odinnum, qui fuit rex Turcurum, confer quoque Eddam Snorronis, p. 241, et supra p. 46.
2) *scriptum reed.*

FUNDINN NOREGR.

221

í brott, ok var hennar leita farit, ok finnst hon
eigi; ok er sá mánaðr leið, lèt þorri fá at blóti,
ok blóta til þess, er þeir yrði vissir, hvar Gói væri
niðrkomin; þat kölluðu þeir góiblót; einskis urðu
þeir visir um hana at heldr. þrim¹ vetrum síðarr
strengðu þeir bræðr heit, at þeir skyldu hennar
leita, ok skipta svá leitinni, at Norr skyldi leita
um löndin, en Gorr skyldi leita um útsker ok eyjar,
ok fór² hann á skipum; hvorrveggi þeirra bræðra
var fjölmennr. Hèlt Gorr³ skipum sínum út eptir
hafsbotnum ok svá í Allannshaf; síðan kannar hann
viða Svíasker ok allar eyjar, er liggja í Eystrasalti,
eptir þat í Gautasker, ok þaðan til Danmerkr, ok
kannar þar allar eyjar; hann fann þar frændr sína,
þá er komnir voru af Hlè hinum gamla or Hlèssey,
ok hèlt hann þá enn fram ferðinni, ok spyrri ekki
til systur sinnar; en Norr, bróðir hans, beið þess

er snjó lagði á heiðar, ok skíðfæri gerði gött; eptir
þat fór hann af Kvenlandi, ok fyrir innan hafs-
botninn, ok kvomu þar, er þeir menn voru, er
Lappir heita, þat er á bak Finnmörk; en Lappir
vildu banna þeim yfirfór, ok tókst þar bardagi; ok
sá kraptr ok fjölkýngi fylgði þeim Nor, at úvinir
þeirra urðu at gjalti, þegar þeir heyrðu heróp, ok
sá vopnum brugðit, ok lögðu Lappir á flótta. En
Norr fór þaðan vestr á Kjölu, ok var lengi úti,
ok svá at þeir vissu ekki til manna, ok skutu dýr
ok fugla til matar sér; fóru þar til, er vótn hningu
til vestrættar af fjöllum; þá fara þeir með vótn-
unum, ok kvomu at sjá; þar var fyri þeim fjörðr
mikill, sem hafsbotn væri; þar voru bygðir miklar,
ok dalir stórir gengu at firðinum; þar var safnaðr
fyri þeim, ok rèðu þeir þegar til bardaga við Nor,
ok fóru þeirra skipti eptir vana: allt fólk fèll þar

e conspectu ablata esset; quæ cum quæsita inveniri nequiret, elapsa quæ instabat hieme Thorrius instaurandum sacrificium curavit, sacraque fieri jussit, ut certiores fierent, quem in locum Goe devenisset; neque tamen eo magis, quid de ea factum esset, investigare potuerunt. Tribus post hiemibus fratres votum voverunt, se sororem quæsituros, laborem quærendi ita partientes, ut Norus continentem, Gorus scopulos marinos et insulas navibus vectus perscrutaretur; uterque fratrum magno comitum numero stipatus erat. Gorus naves suas extrorsum per maris recessus eduxit et pelagus Alandicum ingressus est; deinde multis locis scopulos Svionum omnesque insulas in mari Orientali (Baltico) sitas perscrutatur; inde scopulos Gothorum accedit, inde in Daniam transit, ibique insulas perlustrat omnes; hic cognatos suos, qui ab Hlero prisco ex Hlesseya oriundi erant, convenit; hinc iter porro persecutus est, nullo de sorore accepto nuncio. Norus autem, frater ejus, exspectavit, donec saltus nivibus essent tecti, bonaque adesset asseribus cursoriis labendi facultas; quo facto, Kvenia relicta, interiori maris recessu circumflexo, pervenerunt ad loca, a tergo Finnmarkæ sita, ubi homines habitarunt, Lappones ⁴ dicti. Lappobibus transitu eos prohibere conantibus, prælium commissum est; tanta vero efficacia et vis magica adfuit Noro suisque, ut inimici eorum, cum clamorem bellicum audirent armaque vibrata vidissent, in aprum converterentur (panico terrore corriperentur), Lapponesque in fugam se conjicerent. Norus inde occidentem versus in Carinas (Kjalir) profectus est, ubi diu sub dio vagantes, ita ut nullam hominum notitiam haberent, feras et aves, quibus vescerentur, jaculati sunt. Venientes ad ea loca, ubi fluvii in plagam occidentalem ex montibus declinabant, secundis fluminibus profecti ad mare devenerunt, ubi eos sinus maris excepit tantæ magnitudinis, ut si recessus oceani esset; hic ingentes erant pagi, magnæque valles ad sinum usque pertinebant; hic iis occurrit exercitus collectitius, qui Norum prælio aggressus est; quos inter res pro more solito exiit, omnes homines aut eo loco ceciderunt, aut fugam capessive-

1) *scriptum ij.* 2) *emend.; forit, F.*

3) *scriptum Gor, h. l.*

a) Le dénomination de Lappir, qu'on rencontre ici, n'a été employée par aucun auteur scandinave antérieur à Saxon. Avant son temps ce nom n'a pas été connu, et

l'emploi qu'on en a fait dans cet endroit fait foi de l'origine
postérieure de la relation. Le peu de conformité entre les
deux relations de la route de Gor a déjà été relevé.

222

FUNDINN NOREGR.

eða flýði; en Norr ok hans menn gengu yfir, sem
log¹ yfir akra. Fór Norr um allan fjörðinn, ok
lagði undir sik, ok gjörðist konúngr yfir þeim
hèruðum, er þar lágu innan fjardar. Norr dvaldist
þar um sumarit, þartil er snjáfaði á heiðar; þá
stefndi hann uppeptir dalnum þeim, er suðr gengr
af fírdinum; sá fjörðr er nú kallaðr þrándheimr;
suma menn sína lætr hann fara hit fremra um
Mærina; hann lagði undir sik, hvar sem hann fór;
ok þá er hann kemr suðr yfir fjallit þat, er var
fyri sunnan dalsbotninn, sótti hann suðr eptir döl-
unum, þartil er hann kom at vatni miklu, er þeir
kölluðu Mjörs; þá snýr hann enn vestr á fjallit,
þvíat honum var sagt, at menn hans höfðu farit
úsigr fyri konúngi þeim, er Sókni hèt. Þá kvomu

þeir í þat hèrað, er þeir kölluðu Valdres; þaðan
fóru þeir til sjófar, ok kvomu í lángan fjörð ok
mjófan, er nú heitir Sogn; þar var fundr þeirra
Sókna, ok áttu þeir þar orrostu mikla, þvíat Sókna
brá ekki við fjölkýngi þeirra; Norr gekk fram hart,
ok skiptust þeir Sókni höggum við; þar fèll Sókni
ok mart lið hans.

FERÐ NORS EPTIR NOREGI AT LEITA SYSTUR S. ²

2. Eptir þat fór Norr í fjörð þann, er norðr gengr af Sogni; þar hafði Sókni fyri ráðit, er nú heitir Sóknadalr; þar dvaldist Norr lengi, ok heitir þar nú Norafjörðr. Þar kom til móts við hann Gorr, bróðir hans, ok hafði þá hvorgi þeirra spurt til Gói. Gorr hafði ok undir sik lagt land allt et ytra, er hann hafði sunnan farit; ok þá skiptu þeir

runt, Norus vero ac sui pagos peragrarunt, instar flammæ agros pervadentis. Norus totum sinum peragrando sibi subjecit, rexque factus est pagorum ad interiorem sinum sitorum; hoc loco Norus per æstatem commoratus est, donec nix in montana decidere coepit; quo facto iter sursum convertit per vallem, quæ a sinu meridiem versus extenditur, qui sinus nunc Thrandheimus appellatur; quosdam suorum per exteriora per Mariam transmittit; quacunque iter fecit, loca sibi subjecit; cumque meridiem versus per montem, qui a regione imæ vallis in meridiem versa situs erat, transisset, per valles meridiem versus contendit, donec pervenit ad lacum ingentem, quem Mjörsum vocarunt; tum iterum occidentem versus in montem iter flexit; audiverat enim, suos in prælio adversus regem, Soknium dictum, adversa fortuna usos fuisse; tum in pagum, quem Valdresiam appellarunt, devenerunt; inde ad mare descenderunt, et in sinum aliquem longum et angustum, qui nunc Sognus dicitur, pervenerunt; hic ille ac Soknius congressi ingens prælium commiserunt, Soknius enim arte magica ab adversariis exercita nihil movebatur. Norus magna fortitudine in prælio progrediebatur, et cum Soknio ictus commutavit; eo loco cecidit Soknius multique suorum.

NORI SOROREM QUÆRENTIS ITER PER NORVEGIAM.

2. Post hæc Norus in sinum, qui septemtronem versus a Sogno extenditur, profectus est. Soknius ei loco præfuerat, qui nunc Soknadalus (Vallis Soknii) dicitur. Hic Norus diu commoratus est, et eo loco nunc Norafjörðus (Sinus Norius ²) appellatur. Eo loco eum frater Gorus convenit, cum interea neuter de Goe quicquam comperisset. Gorus a partibus meridianis proficiscens omnia loca exteriora

1) *omend.; lok, F.*

2) *sinnar, om. F.*

a) *Norafjördr* (cfr. plus haut p. 216) désigne le golfe
appelé maintenant le Norefiord dans le Sogndal du district
de Sogn de la Norvège. La dénomination de *Nor* s'ap-
plique communément en Norvège à tout petit détroit éc-
teci d'un bassin du reste plus large; ainsi on rencontre
de nom dans plusieurs endroits, comme *Nore* dans le Nume-
dal, dans le Glommen ou un détroit porte le nom de *Nor*,
dans le Krödsherred, où l'on a le *Noresund*, *Nor* dans le
Nordfiord près le Horningdalsvandet, Öst-*Nor* et Vest-*Nor*
dans le Snaasen près du lac de Lenglingen, enfin Norefiord

dans le Sogn. Le nom est probablement de la même origine
que le *nearo* anglosaxon ou le *narrow* anglais, dont on a
formé de la manière la plus simple le *Njörfasund* pour
désigner le détroit de Gibraltar. La transition du *Njör-* au
*Nor-* n'est pas rare dans des noms des lieux norvégiens;
'est ainsi qu'on rencontre souvent *Nordr* pour *Njardar*,
comme *Nordrhaf* pour *Njardarhaf*. *Njörv* ou *Njör* par
l'omission très fréquente de la terminaison finale de v, peut
alors facilement devenir *Norv* ou *Nor*: du premier de ces
mots devient encore *Nyrfi* ou *Nörvö* où est situé Aalesund.

FUNDINN NOREGR.

223

löndum með sér bræðr; hafði Norr meginland allt,
ok Gorr skal hafa eyjar þær allar, er hann ferr
stjórnfðstu skipi milli ok meginlands. Ok eptir
þat ferr Norr til Upplanda, ok kom þar sem nú
heitir Heiðmörk; þar rèð sá konúngr fyrir, er hèt
Hrólfr or Bjargi; hann var sun Svaða jótuns norðan
af Dofrum. Hrólfr hafði numit á brott af Kven-
landi Gói þorradóttur; hann fór þegar til móts við
Nor, ok bauð honum til einvígis; þeir bórðust lengi,
ok varð hvorgi sárr; eptir þat sættust þeir, ok fèkk
Norr systur Hrólfs, en Hrólfr fèkk Gói. Þaðan
snëri Norr aprt norðr til ríkis þess, er hann hafði undir
sik lagt; þat kallaði hann Norveg; rèð hann því ríki,
meðan hann lifði, en synir hans eptir hann, ok skipta
þeir landi með sér, ok tóku svà ríki at smækkast,
sem konúngar tóku fjölgast, ok greindust svà í fylki.

BEITIR FÈKK NOREG.

3. Gorr¹ hefir ok verit kallaðr sækonúngr;
hans synir voru þeir Heiti ok Beiti; þeir voru sæk-
konúngar ok ofstopamenn miklir; þeir gengu mjök
á ríki sona Nors, ok áttu þeir margar orrostur,
ok sigruðust ýmsir. Beitir lagði inni þrándheim,
ok herjaði þar; hann lá þar, er nú heitir Beitissær
eða Beitisstöð; þar lèt hann draga skip or Beitisstöð
innanverðri, ok norðr yfir Æskrueið; þar gánga
Naumudalir at norðan; hann settist í lyptíng, ok
hèlt um hjálmvöl², ok eignaðist land allt þat, er
var á bakborða, ok eru þar margar bygðir. Heitir,
son Gors, var faðir Svaða³ sækonúngs, fóður Hálf-
danar hins gamla, fóður Ívars Upplendingajarls,
fóður Eysteins glumru, fóður Rögnvalds jarls hins
ríka ok hins ráðsvinna.

sibi subjecerat, tumque fratres terras inter se diviserunt: Norus totam terram continentem obtinuit; Gorus omnes insulas, quas inter et continentem navi vectus gubernaculo instructa intermearet, possideret. Post hæc Norus in Oplanda profectus pervenit in locum, qui nunc Heidmarka dicitur; ei loco præfuit rex, dictus Rolvus e Bjargo, filius Svadii gigantis a septemtrione ex Dovris. Rolvus, qui Goen Thorrii filiam ex Kvenia raptam abduxerat, extemplo obviam Noro profectus, eum ad certamen singulare provo-cavit. Qui cum diu dimicassent, neuterque vulnera acciperet, pacem inter se fecerunt, ita ut Norus sororem Rolvi, Rolvus Goen uxorem duceret. Inde Norus septemtrionem versus in regnum, quod sube-gerat, reversus est; quod regnum Norvegiam appellavit; cui regno, quoad vixit, imperavit, et post eum filii ejus, qui terram inter se partiti sunt; quo magis numerus regum increvit, eo magis regna diminui coeperunt, atque hoc modo in provincias distracta sunt.

BEITER NORVEGIA POTITUS EST.

3. Gorus quoque rex maritimus appellatus fuit; ejus filii erant Heitius et Beitius, qui reguli mari-
tumi et homines valde insolentes erant; hi regnum Noriadum incursionibus admodum infestabant, quare
multa inter se prælia, varia fortuna, commiserunt. Beiter Thrandheimum classe invectus, ibi popula-
tionem fecit. Stetit ad anchoras, quo loco nunc dicitur mare Beiteris sive statio Beiteris; hoc loco ex
interiori statione Beiteris navem boream versus per isthsum Æskræum, qua a septemtrione Valles Nau-
mææ extenduntur, pertrahendam curavit; ipse celsa puppi considens, clavum gubernaculi manu tenebat,
et omnem terram a sinistro navis latere sitam sibi vindicavit, quæ regio multis pagis constat. Heiter,
fihus Gori, fuit pater Svadii regis maritimi, patris Halvdanis prisci, patris Ivaris, Oplandorum dynastæ,
patris Eysteini Glumræ (streperi), patris dynastæ Rögnvaldi potentis et prudentis.

1) *restitutum*, cfr. p. 217; *Norr, F.*

2) = hjálmunvöl.

3) *emend*.; cfr. *supra* p. 217; *Sveiða, F.*

XII. SAGA AF HRÓLFI KONÚNGI GAUTREKSSYNI.

Dans la saga du roi Rolf Gautrekson, comme dans les autres de la même classe, celles de Her-
rand et Bose, de Gaungu-Rolf et de Sörle, on ne reconnait pas la moindre empreinte de la vérité, de
manière que l'enveloppe locale même dont on les a revêtues, en parait être dépourvue. Ainsi la situa-

224

EXTRAIT DE LA SAGA DE ROLF GAUTREKSON.

tion assignée au Gardarike et à la Tartarie et à l'ile de Hèdinsey entre ces deux pays prouve que
l'auteur n'a pas eu la moindre idée des localités qu'il a essayé de nous décrire; tout ce qu'il en sait,
c'est que les Tartares ont joué un rôle dans l'Asie, ce qui nous prouve que le récit a été composé
après l'invasion des Mongols en 1241. Du reste la saga de Gaungu-Rolf se distingue par un langage
très pur et par une certaine habileté dans la conception du plan. Il parait d'ailleurs que ces aventures
ont fait la lecture favorite de ce temps-là, car on en a des manuscrits sur parchemin bien supérieurs
à ceux qu'on possède de la plupart des sagas historiques. Les trois sagas nommées ci-dessus et toutes
les autres de la même classe ont été publiées par C. C. Rafn dans les Fornaldar Sögur Norðrlanda
vol. 3, p. 55-364, et le Sörlaþátr ib. vol. 1, p. 389-407. Les manuscrits dont nous nous sommes
servis pour l'édition des extraits de ces sagas sont pour la saga de Rolf Gautrekson: nº 590b,c, qu. (A),
194a fol. (B) et 152 fol. (C); pour la saga de Herraud et Bose: nº 577 qu. (A), 510 qu. (C),
340 qu. (D) et l'édition de Verelius, Upsaliæ 1664 (V); pour la saga de Gaungu-Rolf: nº 152 fol.
(A), 2845 qu. de la bibliothèque royale de Copenhague (B), 589f qu. (C) et 592e qu. (D); pour
la narration de Sörle: le Flateyjarbók (F).

16. Þá rèð konúngr fyrir Garðaríki, er Hálfdan
hèt; hann var vitr konúngr ok vinsæll; hann á
dóttur eina fríða, þá er Áluf¹ hèt; Hálfdan kon-
ungr unni mikit dóttur sinni; þótti hún enn bezti
kostr í öllu Garðaríki, ok þótt viðara væri um leitað.
Þórir hèt maðr, hann var öndugishöldr Hálfdanar-
konungs, hann var bæði mikill ok sterkr, hann
var kallaðr járnskjöldr, hann hafði lengi verit þar
landvarnarmaðr. Með Hálfdani konúngi voru xij
berserkir, þeir voru illir ok ódælir, aungvan þeirra
beit járn; tveir eru nefndir af þeim, hèt annarr
Hroskell², en annarr Hesthöfði, þeir voru bræðr;
svá er frá þeim sagt at þeir óðu elda³ [ok gengu

sjálfráðir á vápn⁴, þá er berserkgángr kom á þá;
þeir drápu bæði menn ok fè, ok allt þat er fyrir
varð ok eigi vildi undan þeim láta, ok eyrðu öngvu.
meðan sá óhugr var á þeim; en þá þetta rann af
þeim, voru þeir svá máttltilir, at þeir hófðu eigi
allnær hálfan styrk sinn, ok var sem þeir væri
þá svá veikir, sem þeir menn er í sóttum hefði
legit, hélzt þat um dægr eða því nær; Hálfdan
konúngr hafði mikit traust á þeirra framgöngu,
svá at öngvir konúngar treystu við hann at stríða.
Konúngr unni mikit dóttur sinni, ok þótt konúngar
bæði hennar, þá stukku allir undan við gis ok gabb,
er berserkir gjörðu at þeim, þóttust allir hólpnir,

16. Eo tempore regno Gardorum imperavit rex, nomine Halvdan, rex sapiens et gratiosus; huic filia erat venusta, nomine Alova; rex Halvdan filiam suam admodum diligebat, eaque optima habita conditio est in toto Gardorum regno, et si vel plura loca explorata essent. Vir fuit, nomine Thorer. tricliniarcha regis Halvdanis, magno corpore et robore, dictus clypeus-ferreus; is ibi diu fuerat regni defensor (præfectus militum præsidiariorum). Apud regem Halvdanem duodecim athletæ versabantur, mali, intractabiles, ferro inviolabiles; quorum duo sunt nominati, alter Rosskel, alter Hesthöfdius, fratres; qui furore athletico rapti per ignes pervadere et sponte in tela incurrere dicebantur; qua animi intemperie capti, et homines et pecudes, omniaque obvia nec loco cedentia obtruncarunt, nulli parcentes: quod quum decesserat, adeo erant imbecilli, ut vix dimidium roboris sui retinerent tamque infirmi essent, quam homines ægrotantes; quod per noctem diemque aut pæne tenuit; quorum in præliis navata opera tantum valuit, ut nulli reges adversus regem Halvdanem bello certare auderent. Rex filiam suam perquam caram habuit; cujus nuptias quum reges peterent, ludibriis et irrisionibus athletarum exagitati quanticissime abscesserunt, salvos se existimantes, quicunque horum contumelias effugissent; quibus rebus

1) ófar B. C

2) Hrosbjerf, B C.

3) jörð til hnja. Ó.

4) a | sjálfrádr. Ó.

EXTRAIT DE LA SAGA DE HERRAUD ET DE BOSE.

225

er or þessu kallsi komust; við þetta gjörðist kon-
úngsdóttir kostvönd, ok vildi öngvum játa, þótt

hennar bæði; sitja nú um kyrt, því öllum leiddist
hennar andsvör.

factum est, ut regis filia in conditione eligenda fastidiosa esset, nec ulli spondere vellet, etsi eam peteret; sic tempus in otio consumserunt, omnibus responsorum ejus pertæsis.

XIII. SAGA AF HERRAUÐI OK BÓSA.

7. Hárekr hét konúngr, er þá rèd fyrir Bjarma-
landi; hann var kvongaðr, ok átti tvo sonu, hét
annarr Hrarekr, en annarr Siggeir, þeir voru kappar
miklir ok hirðmeunn Godmundar konungs af Glæsis-
völlum ok landvarnarmenn hans; dóttir Háreks kon-
ungs hét Edda, hún var fríð sýnum ok flesta luti
vel kunnandi. Nú er at segja frá þeim fóstbræðr-
um, at þeir voru komnir undir Bjarmaland, ok lágu
undir skógi þeim, er Vinuskógr heitir; þeir reistu
þar tjald á landi, þar var leyni nokkut ok fjarri
mannavegum; um morgininn sagði Bósi mönnum
sínum, at þeir Herraudr mundi gánga á land ok
kanna skógiinn, ok vita hvers þeir yrði vísir: en
þér skulið bíða okkar hér mánuð, en ef við komum
þá eigi aptr, þá skulu þér sigla, hvert sem þér
vilið, því þá erum við eigi lífs. Mönnum þeirra
þótti mikit fyrir þessu, en þó varð svá at vera,

sem þeir vildu; síðan gengu þeir fóstbræðr á skóg-
inn, ok höfðu þat eitt til matar, sem þeir skutu,
dýr ok fugla, en stundum höfðu þeir eigi nema
ber ok safa; skógrinn ónýtti mjök klæði þeirra.
Einn dag komu þeir at húsabæ nokkrum, þar stóð
karl úti ok klauf skíð, hann heilsaði þeim, ok spurði
þá at nafni; þeir sögðu til et sanna, ok spurðu
hvat karl hét, en hann kveðst heita Höketill; hann
kvað þeim til reiðu nætregreiða, ef þeir vildi, en
þeir þókkuðu honum, ok sögðust gjarnan vilja;
fylgði karl þeim til stofu, ok var þar fáhjúat;
húsfreyja var við aldr; dóttur áttu þau væna, ok
dró hún klæði af gestum, ok voru þeim fengin
þur klæði; síðan voru laugar fram látnar, ok var
þeim reist borð, ok gefit gott öl at drekka, en
bóndadóttir skeinkti. Bósi leit opt hýrliga til henn-
ar, ok stè fæti sínum á rist henni, ok þetta bragð

7. Harekus nomen fuit regi, eo tempore Bjarmiæ imperanti; uxorem duxerat, duoque filios habuit, alterum nomine Rærekum, alterum Siggeirem, qui insignes athletæ fuerunt et aulici satellites regis Godmundi de Glæsisvallis, hujus custodes præsidiarii. Filia regis Hareki vocata est Edda, aspectu pulchra et plurimarum rerum bene gnara. Jam narratio ad sodales (Herraudum et Bosium) redeat, qui ad Bjarmiam delati, stabant prope silvam, Vinæ Silvam dictam, ubi in terra tentorium erexerunt; ibidem fuit locus quidam occultus, ab humanis vestigiis remotus. Mane proxime insequenti Bosius suis significat, se et Herraudum in terram egressuros et silvam exploraturos, cujus rei certiores fierent, scituros: vos vero hoc loco nos per mensem exspectate, si vero tum non redierimus, vos quo velitis navigate, neque enim tum in vita erimus. Quam rem etsi socii ægre ferebant, tamen ita fieri, uti voluerunt, necesse erat; ingressi silvam sodales, nihil quo vescerentur habebant, præter feras avesque, quas jaculabantur, interdum nonnisi baccas et succum; vestes eorum silva admodum corrumpebat. Die quodam ad ædes aliquas venerunt; stabat foris rusticus, ligna findens, qui eos salutavit et de nomine perconnotatus est; illi vero nomine edito, quæsiverunt, qui vocaretur; Hoketilem se nominari fassus, hospitium nocturnum, si cuperent, paratum illis esse ostendit; illi gratias ei agunt, seque magnopere cupere dicunt; rusticus eos in coenaculum introducit; hic pauci erant domestici; materfamilias erat ætate provecta; filiam habebant venustam, quæ vestes advenis detraxit; sicca vestimenta iis tradita, balinea deinde prolata, mensa posita, bona cervisia bibenda data, filia familias pocula infundente. Hanc sæpius comiter adspiciens Bosius, plantam summo pedi ejus impressit, eaque vicissim hunc eundem illi dolum nexuit;...

29

226

lèk hún honum;... birti Bósi fyrir henni um ferðir
sínar, ok spurði, hvort hún vissi eigi til, hvert at
leita skyldi at gammseggi því, sem við bræðr erum
eptir sendir, ok gullstöfum var ritað, en hún kveðst...
mundu... segja honum þat er hann vildi vita: en
hverr var þèr svá reiðr, at þik vildi feigan ok
senda þik forsending; eigi gengr álit til alls, (sagði
Bósi), ok verðr engi frægr af öngvu, eru þeir ok
margir hlutir, at opt snúast til gæfu, þóat háskas-
samliga sè stofnaðir.

8. Hèr í skógi þessum stendr hof mikit, þat
á Härekr konúngr, er hèr ræðr fyrir Bjarmalandi,
þar er göfgat goð, þat er Jómalí¹ heitir, þar er
gull mikit ok gersemar; fyrir því hofi ræðr móðir
konungs, sú er Kolfrosta heitir, hún er mögnuð
af blótskap, at henni kemr engi hlutr á óvart;
hún veit þat fyrir með kynstrum sínum, at hún á
eigi at lifa út allan þenna mánuð, því fór hún
hamfari austr á Glæsisvöllu, ok nam í burtu Hleidi,
systur Godmundar konungs, ok ætlar at hún skuli

vera hofgyðja eptir sik; en þat er þó skaði mikill,
því hún er allra meyja kurteisust, ok væri betra
at þat færist fyrir. Hvat er til vandhæfa í hofinu?
(segir Bósi); gamnar er þar, segir hún, svá grimmr
ok bólvaðr, at hann drepr allt, þat sem fyrir verðr;
hann horfir beint í móti dyrum, ok þekkir allt,
þat inn kemr, ok er því aungu lifs at vænta, er
verðr fyrir klóagángi hans eða eitri; þræll einn er
í hofinu, hann vaktar mat gyðjunni, tvævetra kvigu
þarf hún í mál; undir þessum gammi er egg þat,
er þú ert eptir sendr; griðungr einn er í hofinu,
tryldr ok blótaðr, hann var bundinn með járн-
viðjum, hann skal skjóta kvíguna, blandast þá
ólyfjan við hana, ok tryllast þeir allir, sem af eta,
hana skal matgjóra fyrir Hleidi konungs systur, ok
verðr hún þá líka tröll, sem hofgyðjan var áðr;
nú þikir mèr óvænt um, at þú munir sigra óvættir
þessar við svá mikinn tróllskap, sem um er at eiga.
Bósi þakkaði henni sögu sína, sofa þau síðan til
dags; en at morni fór hann til Herrauðs, ok sagði

Bosius ei de itineribus suis aperuit, et interrogavit, ubi quærendum esset ovum illud vulturis, aureis literis
notatum, ad quod petendum ipse ac sodalis missi essent. Illa significavit, se... ei... dicturam, quod scire
liberet: quis vero tam iratus tibi fuit, ut periculosam legationem injungendo te præsenti mortis discri-
mini objicere vellet; non ad omnia valet dignatio, inquit Bosius, neque quisquam de nibhilo celeber fit,
et sunt multæ res, quæ, licet cum periculo institutæ sint, tamen sæpe feliciter cadant.

8. Hic, in hæc silva, ingens stat fanum, quod rex Heidrekus, Bjarmiæ imperans, possidet; ibi colitur deus, dictus Jomalius; ibidem magna vis auri et rerum pretiosarum; ei fano præest mater regia, cui nomen Kolfrosta; ea arte magica tam roborata est, nulla res ut ei inopinanti accidat; quæ quum artibus suis præcognitum habeat, in fatis esse, ut hunc totum mensem non pervivat, aliena forma as- sumtà orientem versus in Glæsisvallos profecta, Hleidam, regis Godmundi sororem, raptam abductit, eo consilio, ut post se fani antistita sit; sed hoc magnum damnum est, est enim omnium virginum lepi- dissima, et sane magis expediret, carere effectu istam rem. Fanum ingresso quænam cautio est? inquit Bosius. Est ibi vultur, inquit ea, tam ferus et dirus, ut obvium quodque interficiat; introitum rectis oculis aspicit, omniaque ingredientia agnoscit, neque cuiquam, qui impetum unguium et venenum ejus senserit, ulla vitæ spes superest; servus aliquis in fano est, is cibum prospicit antistitæ, cui quovis prandii tempore vitula bima opus est; subjacet huic vulturi ovum, ad quod petendum missus es; est in fano taurus, giganteo furore immanis et carminibus devotus, catenis ferreis vinctus; is vitulam saliat, quod quum fit, illa veneno inficitur, omnesque, qui inde vescuntur, giganteo furore capiuntur; hæc vitula Hleidæ regiæ sorori comedenda apponetur, quo facto ipsa in gigantem, qualis antea fuerat anti- stita, convertitur; verum nulla habeo in spe, te monstra ista superaturum, cui adversus tam immanes na- turas conflictandum sit. Bosius ei pro narratione gratias egit; dein ad lucem dormiunt; sequenti mane ad Herraudum reversus, quid rescivisset, ei indicat: tres noctes eo loco commorati, inde discesserunt,

1) *sic cestri.* Jómanne, Jomannius, A.

227

honum, hvat hann hafði frëtt, dvaldust þeir þar
þrjár nætr, en síðan fóru þeir í burtu; sagði bónda-
dóttr þeim til, hvat þeir skyldu stefna til hofsins,
ok mælti vel fyrir þeim at skilnaði; fara þeir nú
leið síná. Einn morginn snemma sáu þeir, hvar
maðr fór, mikill vexti í grám kuflí; hann leiddi
með sér naut, þeir þóttust vita, at þat mundi þrællinn,
stiltu þeir nú at honum; Bósi sló hann kylbuhögg,
ok varð þat hans bani; síðan drápu þeir kvíguna,
síðan flóu þeir af henni belg, ok stoppuðu upp
með mosa ok lýng, síðan fór Herraúðr í kufl þræls-
ins, ok leiddi eptir sér kvígubelginn, en Bósi steypti
kápu sinni yfir þrællinn, ok bar hann á baki sér,
þángat til sem þeir sáu hofit; þá tók Bósi spjót,
ok rak í rass þrælnum, ok neðan eptir honum
endilaungum, svá at oddrinn tók út um við herd-
arnar, gengr síðan at hofinu, ok gekk Herraúðr
inn í hofit í búningi þrælsins; hofgyðjan var þá í
svefni; Herraúðr leiddi kvíguna á básinn, en leysti
síðan griðúnginn, en hann bljóp upp á kvíguna,
mosabelgrion varð veikr fyrir, ok rak griddi hóf-

uðit í múrinn, ok braut af sér hornin, en Herraúðr
greip í eyrun ok í grauirnar, ok snaraði hann úr
hálsliðinum; þá vaknaði hofgyðjan¹, ok bljóp á
fælr; í þessu kom Bósi inn, ok bar þrællinn upp
yfir sér á spjótsoddinum; gamminn brá við skjótt,
ok steypti sér ofan úr hreidinu, ok ætlaði at gleypa
þann, sem inn var kominn, [svalg hann nú þrællinn
ofan at midti²; Bósi þrysti spjótinu, ok gekk þat
í gegnum háls gamminum, allt þángat til at stóð
í hjartanu, gammrinn festi klærnar í [kryppu þræls-
ins³, en setti vænghnúann við eyra Bósa, svá hann
fell í óvit; fell ganmurrinn ofan á hann, ok voru
hans fjörbrot eigi lítíl. Herraúðr rèð á kerlíngu,
ok var þeirra (atgángr) enn hardastí, hafði kerlíng
illa skornar neglr, ok reif hún hold hans niðr at
beini; bárust þau þángat at, sem Bósi var fallinn,
þar var blódugt mjök, varð kerlíngu hált á blóðinu,
ok fell á bak aprí, voru þá svíptingar miklar með
þeim, voru ýmsir undir; Bósi raknaði þá við, ok
greip hófuð griðúngsins ok rak á nasir kerlíngu,
en Herraúðr sleit af henni hóndina í axlarliðinum⁴,

filía familias, quía ad fanum tenderent, significante, eosque digredientes bonis ominibus prosequente. Jam illi iter suum persequentes, primo mane diei cujusdam hominem incedentem conspiciunt, magna statura, cano indutum amiculo, qui bovem ducebat; hunc servum esse sibi persuadentes, suspenso gradu eum adorti sunt; Bosius eum icu clavæ ad necem percussit; dein vitulam mactarunt, pellem detractam musco et erice inferserunt; dein Herraudus amiculo servi indutus, utrem vitulæ post se duxit, Bosius autem servum pallio suo supertectum tergo portavit, donec fanum conspexerunt; tum Bosius sumtam hastam in ano servi defixit et per corpus, quam longum erat, transegit, ut cuspis per humeros extaret, quo facto ad fanum accedit. Herraudus vestibus servi indutus fanum intravit, antistitæ eo tempore somno oppressa. Herraudus, ducta in stabulum vitula, taurum solvit, qui tergo vitulæ insiliens, utre musci ad assultum molliore, caput muro incussit et cornua sibi defregit, Herraudus autem, auribus et labiis tauri arreptis, cervicem subito tortu ex vertebra excussit; tum antistita, excusso somno, in pedes exiliit; hoc ipso momento Bosius ingressus est, servum supra se in hastæ cuspide portans; vultur, qui, ingressum devoraturus, subito corporis motu se e nido dejecerat, superiorem servi corporis partem ad medium usque alvo condidit; Bosius impressam hastam per collum vulturis transadegit, donec cuspis cordi infixa hærebat; vultur curvata servi membra unguibus unincavit, alæ vero condylum in aurem Bosii incussit tanta vi, ut animo linqueretur; super quem delapsus vultur, animam agens haud leves dedit motus corporis. Herraudus vetulam invasit, quorum congressus vehementissimus fuit; vetula, quæ ungues haberet male sectos, carnem ejus usque in ossa dilaniavit; qui quum eò delati essent, quo loco Bosius collapsus jacuit, solum multo sanguine madefactum lubricumque vetulæ fefellit vestigia, ut in tergum relaberetur, quo facto vehemens collectatio extitit, utroque alternis succumbente; tum Bosius, qui interea resipuerat, correptum tauri caput in nares vetulæ incussit, Herraudus vero ei brachium in articulo alæ

1) *symgria*, c. 2) a) add. c. D

3) a) *| þjóinn á þrælskrokknaum*. Č. D.

4) tok henni nu at dofna leikrinn, add. c. D.

29*

228

en í fjórbrotum hennar varð landskjálfti mikill.
þeir gengu nú um hofit ok rannsökuðu í hreiðri
gammsins, fundu þeir eggit, ok var þat allt með
gullstöfum ritað; þar fengu þeir gull svà mikit, at
þeir hófðu nóg at bera; þeir kvomu at stalli þeim,
sem Jómali¹ stóð á; af honum tóku þeir gullkórónu,
setta með tólf gimsteinum, ok men þat sem kostaði
iij hundruð marka, ok úr knjám honum tóku þeir
silfrbolla svá stóran, at aungvir fjórir menn mundu
af drekka; hann var fullr af rauða gulli, en pell
þat, sem tjaldat var um Jómala², var meira vert
heldr en þríf farmar af drómundi þeim, er ríkastr
gekk um Grikklandshaf; þetta tóku þeir allt til sin.
þeir fundu afstúku eina í hofinu, ok var hún komin
mjök leyndiliga; þar var fyrir steinhurð sterkliga
læst, ok voru þeir allan dag upp at brjóta, áðr
en þeir kvomust inn; þeir sáu þar konu sitja á
stóli, eigi hófðu þeir aðra vænni sèð; hár hennar
var bundit við stólbruðir; þat var fagurt sem hálmr
barinn eða gullteinn nýskafinn; járnfestur var um

hana miðja sterkliga læst at henni; hún var grátn
mjök; en er hún sá mennina, þá spurði hún, hvat
ylli ókyrleika þeim, er verit hefir í morgin: eða
því þikir ykkr líf ykkvart svá illt, at þit fýsizt
hingat í trólla hendr, þvíat þeir, sem hér ráda fyrir,
munu þegar drepa ykkr, at vart verðr við ykkr;
en þeir sögðu, íat mörgu svaraði frestinu³, ok spurðu
þó at, hvat hún hét, eðr því hún væri þar svá
harðliga haldin; en hún sagðist Hleiðr heita, ok
vera systir Goðmundar konungs af Glæsisvöllum:
en tróllkona sú, er hér ræðr fyrir, sótti mik þángat
með fjölkýngi, ok ætlar at ek skula gánga fyrir
blótum í hofinu⁴, þá hún er dauð, en ek vildi fyrri
gánga á loganda bál. Góð mundir þú þeim manni,
segir Herraðr, er þik leysti undan þessu ánauðar-
oki; hún kveðst vita, at þat mundi engi geta gjórt;
mundir þú til vilja vinna at vera mín kona, ef
ek kæmi þær hèðan í burtu? Aungvan veit ek þann
menskan mann svá leiðan, at ek mundi eigi heldr
vilja eiga, en vera blótuð hèr í hofinu; eða hvert

abrupit; cujus inter extremas agitationes ingens terræ motus extitit. Jam fanum perambulantes, quum
nidum vulturis perscutarentur, ovum invenerunt, totum aureis literis notatum; tantam ibidem auri co-
piam nacti sunt, ut satis gravia quæ ferrent onera haberent; venerunt ad aram in qua Jomalius stabat;
huic abstulerunt coronam auream, duodecim gemmis distinctam, et torquem, qui trecentis selibris stabat,
impositamque genibus ejus pateram argenteam tantæ magnitudinis, ut nulli quatuor viri exhauriendæ
pares essent; hæc rubro auro plena fuit; bombyx autem coccina, qua velatus fuit Jomalius, majoris
erat pretii, quam tria onera opulentissimi Dromonis, qui unquam mare Græciæ pernavigavit; hæc omnia
secum abstulerunt. Penetrale aliquod in fano invenerunt, loco secreto situm, janua lapidea firmiter
occlusum, in qua effringenda totum diem occupati erant, antequam intrare possent; hic mulierem vide-
runt in sella sedentem, qua nullam conspexerant formosiorem; hujus coma ad aversas sellæ partes erat
alligata, cusi instar culmi pulchra, aut bacilli aurei recens politi; mediam catena ferrea firmiter clausa
circumdabat; oculi erant lacrimis suffusi; illa, conspectis hominibus, quæsivit, quæ causa esset tumultus
illius, qui eo mane fuisset: aut cur vestra vobis vita tam misera videtur, ut huc in manus gigantum
incidere cupiatis; nam qui huic loco præsunt, simulatque vos animadvertent, extemplo vos interficient.
Illi, dilationem sæpius interponi solere dicentes, interrogarunt, quod ei nomen esset, aut cur eo loco
tam duriter tenetetur; illa se Hleidam appellari ait, regis Godmundi de Glæsisvallis sororem: femina
vero gigas, quæ huic loco præest, arte magica me illuc petiit, meque sacrificiis in fano post mortem
suam administrandis destinavit, ego vero in ardentem flammam ingredi præoptarim. Herraudus: bonam
haud dubie te præbebis viro, qui te hoc servitutis jugo liberarit; illa sibi persvasum esse dixit, id a
nemine effici posse; num mereri voles mihi nubere, si te hinc educere potuero? neminem, qui quidem
humana natura præditus sit, tam odiosum novi, cui non potius nubere malim, quam in hoc fano devo-

1) síc C, D, V; Jomanus, A.

2) síc A. I.

3) a | frest mundi verða a um bríð á þeirra atgljóðum, V.

4) ok vera hér abbadis, add, C, D, V.

229

er nafn þitt? Herrauðr heiti ek, segir hann, sonr
Hrings konungs af Eystra-Gautlandi, en eigi þarf
þú at óttast hofgyðjuna hèdan af, þvíat vit Bósi
hófum [sèð ráð fyrir henni¹, en til þess mátt þú
ætla, at ek (muni) sæmda verð þikjast, ef ek leysi
þik hèdan; ek hefi eigi meira í veð at setja, en
sjálfa mik, (segir hún), ef þat er vili frænda minna;
ekki mun ek leita giptínga til frænda þinna, (segir
Herrauðr), en aungan vil ek undandrátt í þessu
máli, en eigi skal nauðoka þik til kaupa nokkra,
því ek þikjumst þèr eigi varboðinn, ok skal leysa
þik sem áðr; eigi veit ek þann mann, segir hún,
at ek mundi heldr kjósa en þik af öllum þeim,
sem ek hefi sèð; eptir þat leysti hann haua, ok
kveðst þá vildu gjóra, hvort er hún vildi, at fara
heim með sèr, ok gjórði hann brullhlaup til hennar,
eðr senda hana austr á Glæsisvöllu, ok sjá hana
aldri síðan; en hún kjöri at fara með honum, ok

lofaði hvort öðru sinni trú. Eptir þat báru þeir
út gull allt úr hofinu ok gersemar, en síðan lögðu
þeir eld í hofit; ok brendu upp alltsaman, svá at
ekki sá örmul nema öskuna, fóru síðan í burtu
með fèd, þat sem þeir hófðu fengit, ok lèttu eigi
fyrir en þeir kvomu aptr til Hóketils karls, ok dvöldust
þeir þar eigi lengi hjá þeim karli ok kerlíngu, gáfu
þeir þeim fè mikit, en báru á morgum hestum gull
ok gersemar til skips síns, ok urðu menn þeirra
þeim fegnir.

9. Þessu næst siglðu þeir burt af Bjarmalandi,
sem byr gaf, ok er þá eigi getið fyrir um ferðir
þeirra, en þeir kvomu heim í Gautland, ok hófðu
þeir þá tvo vetr í burtu verit; gengu þeir þá fyrir
konúng, ok færði Bósi honum eggit, ok var þá
brotin rauf á skurninni, ok voru þar í x merkr rauða
gulls, hafði konúngr skurnit fyrir bordker síðan. Bósi
gaf konúngi kerit, þat sem þeir tóku af Jómalta⁹...

veri; aut quod tibi nomen est? Herraudus vocor, inquit ille, filius regis Ringi ex Gothia Orientali; tu
vero non est quod antistitam ab hoc tempore metuas, ego enim ac Bosius illi prospeximus; id autem
tibi persvasum habeas velim, me mihi prænio dignum videri, si te hinc liberavero; equidem non plures
obsides habeo, inquit ea, quam me ipsam, si modo cognatorum meorum voluntas sit. Ego non connu-
bium petam ad cognatos tuos, inquit Herraudus, nec hac in re moram ullam fieri volo; neque vero tu
ad ulla pacta invita cogeris, neque enim indignus mihi videor, qui tecum matrimonio jungar, quamobrem
te non eo secius liberabo; neminem novi, inquit ea, ex omnibus viris, quos aspexi, quem potius optarim,
quam te; post hæc eam solvit, et facturum se declaravit, utrumvis ipsa vellet, aut ducturum domum et
nuptias cum ea facturum, aut eam orientem versus in Glæsisvallos missurum, nec unquam exinde vi-
surum; illa vero comitari eum præoptavit, et sic uterque alteri fidem suam pollicitus est. Post hæc
omne aurum et res pretiosas ex fano extulerunt, quo facto igne subjecto totum combusserunt, ut nulla
præter cineres vestigia apparerent; dein pecunias, quibus potiti erant, abstulerunt, neque prius destite-
runt, quam ad senem Hoketilem revenerunt; neque diu apud senem et anum commorati, magna pecunia
iis donata, aurum resque pretiosas multis equis ad naves vexerunt, et a suis summo gaudio excepti sunt.

9. Secundum hæc, vento secundo incidente, a Bjarmia avecti sunt, nec ulla de itineribus eorum
mentio fit, priusquam domum in Gothiam pervenerunt, postquam duo annos afuerant. Mox regem
adierunt, cui Bosius ovum attulit; tum crusta ovi pertusa, atque inerant rubri auri decem selibræ; rex
deinceps crustà pro vase potorio usus est; vas, Jomalio ablatum, Bosius regi dedit...ᵃ

1) súngit yfir hausa mótum hennar, c,D,v.

2) sic ceteri; Jomannu, A.

a) Cum hoc conferri merentur quæ cap. 10, p. 216-217 narrantur de sacerdote in Bjarmia, hofgyðjan á Bjarmalandi, quam de quærenda sorore Gudmundi regis Glæsisvallensis consulere voluerunt. Quam Siggeir ad regem Harekum venisset, rex de negotio ejus certior factus:

at þeir skyldu fara til hófsins, ok eigi mundi laust fyrir
liggja, ef Jómalí (Jómanni, A) eða gyðjan vissi eigi til. En
litlu síðar fóru þeir til hófsins, fundu þeir þar öskudýngju,

ad templum iis eundum esse dixit et, eam non facile expedi
posse, si neque Jomalius neque sacerdos de hæc re aliquid
noverit. Brevi postea ad templum profecti, ibi acervum ci-

230

EXTRAIT DE LA SAGA DE GAUNGU-ROLF.

XIV. GAUNGU - HRÓLFS SAGA.

1. Sva byrjar þessa frásögu, at Hreggviðr er konúngr nefndr; hann átti at ráða fyrir [Hólmgarðaríki, er sumir menn kalla Garðaríki¹; hann var² mikill at vexti, sterkr at afli, manna vænstr ok vopndjarfastr, hugarfullr ok bardagamaðr mikill, vitr ok ráðugr, stórgjöfull við vini sína, stríðr ok refsíngasamr við óvini sína; voru honum flestir hlutir vel gefnir²; mikillar ættar drottníngu hafði hann átta, ok er hún eigi nefnd, [ok því kemr hún⁴ ekki við þessa sögu; dóttur eina barna átti hann við drottníngu sinni, er Íngigerðr hét, allra kvenna var hún fríðust ok kurteisust, er í voru öllu Garðaríki, ok þótt viðara væri leitað; vizku ok málsnild bar

hún yfir hvern mann; allar þær listir kunni hún,
er kvennmanni sómdi, [ok þá plöguðu dýrar konur
nær ok fjarri⁵; hún hafði hár svá mikit, at vel
mátti hylja allan hennar líkama, ok svá fagrt sem
gull eðr hálmr; mikit unni konúngr dóttur sinni;
hafði hún sérliga herbergi innan borgar, [var þat
ágætt herbergi at stöð ok sterkleika, ok forkunnliga
gert með gull ok gimsteina; sat hún dagliga í þessu
herbergi með þeim öðrum, er henni þjónuðu⁶.
Hreggviðr konúngr var mjök við aldr í þann tíma;
svá er sagt, þá er konúngr var á úngum aldri, lá
hann mjök í hernaði, ok hann hafði [undir sik lagt
um⁷ ána Dýnu, [er fellr um Garðaríki⁸, ok herjaði

1. Hæc narratio ab rege, Reggido nominato, orditur; is regno Holmgardorum, quod regnum Gar-dorum a quibusdam appellatur, præfuit; erat statura magnus, viribus robustus, unus in formosissimis, in armis tractandis audacissimus, animi plenus, insignis bellator, prudens et consiliosus, in amicos magna munera conferens, in inimicos asper et severus vindex; plerisque naturæ bonis erat instructus; reginam magnis natalibus duxerat, quæ quum nomine non nominetur, ideo ejus in hac historia nulla fit mentio; unicum ex regina filiam, nomine Ingigerdam, procreavit, ceterarum omnium feminarum, quæ in toto regno Gardorum erant, atque si vel plura loca adires, venustate et urbanitate facile principem; sa-pientia et facundia omnes homines superabat; omnium artium, quæ feminam decerent, quasque eo tem-pore nobiles mulieres prope procul exercebant, perita erat; comam tam promissam habuit, ut ea totum corpus facile tegere posset, aurique aut culmi instar splendidam; rex filiam suam magnopere diligebat; hæc domicilium in urbe separatim habuit, ædem situ et firmitate insignem, auro et gemmis eximie or-natam, in qua æde cum ceteris, qui ei famulabantur, quotidie considebat. Id temporis Reggvidus rex ætate admodum provectus erat; dicitur rex, quum ætate juvenili esset, in piratica assiduus fuisse, mul-taque loca circa fluvium Dynam, qui per regnum Gardorum labitur, subjecisse, inde variis gentibus in

1) a [ Holmgard, C; Garðaríki, B, D.

2) ríkr ok vinsæll, add. B.

3) at fornum síð, add. B.

4) þvíat hún kemr, B.

5) a [ om. B.

6) a [ agætliga vel innan búit með gull ok gælmsteinum; henni þjónuðu xxx meyja, B.

7) a [ sigt, B, C.

8) a [ om. B.

en eigi sáu þeir örmöl nokkurs þess í hofinu átti at vera;
fóru þeir þá um skóginn, ok komu til bygða karls ok kerl-
mingar, ok fréttu eptir, hvort þau vissi eigi til, hvers hofinu
hefði grandat, en karl kveðst eigi þar til vita, en sagðist þó
ita at tveir gauzkir menn hefði legit undir Vinuskógi lengi,
hét annarr Herraudr en annarr Bósi, ok kvað sér þá þikja
likasta til at hafa gjört þetta stórvirki, en bóndadóttir sagði
at hún hefði fundit þá í veginum, þá þeir fóru til skips, ok
með þeim hefði farit Hleidr, systir Goðmundar af Glæsis-
völlum, ok kvað þá svá hafa sér sagt, at hennar mætti til
þeirra leita, ef nokkur vildi eptir henni leita.

neris sed ne hilum quidem earum rerum, quæ ad templum pertinebant, invenerunt. Tum sylvam pergrantes domicilium senis cujusdam et vetulæ, uxoris ejus, offenderunt, interro-gant, quis templum destruxisset. Senex de hae re aliquid scire negavit, id tantummodo sibi notum esse dicens, quod duo viri Gothi ante sylvam Vinensem diu anchoris steterint, cui alteri nomen Herraudus, alteri Bosins, quos istud facinus patrasse verosimillimum duxit, filia vero addit, se in via, quum ad naves revertebantur, iis obviam fuisse, Hleidam, sororem Godmundi de Glæsisvallis apud eos vidisse ipsosque sibi dixisse, eam apud se quærendam esse, si quis quærere vellet.

231

þaðan í Austríki á ýmisligar þjóðir, þarne fèkk
hann fásèna dýrgripi; þessi á er hin þrídja eða
fjórda mest í heiminum; [at uppsprettu ár þessarar¹
leitaði Íngvar hinn viðförlí, sem segir í sögu hans².
Í þessari ferð var Hreggviðr konúngr vj vetr sam-
fleytt, hugðu menn hann þá dauðan; eptir þat kom
hann í Gardaríki, ok settist um kyrta...

3... Grímr ægir stýrði Ernlandi³, þat er eitt
konúngssetr⁴ í Gardaríki, ok undu þeir allir illa
sínum hlut, er undir hann þjónuðu; [þeir þórðr
Hlèseyjarskalli áttu jafnan mikit stríð við þá ofan
úr Jötunheimabygðinni frá Áluborg, ok er þat
margra frásagna vert, er þeir áttust við í göldrum
ok fjölkýngi ok stórum orrostum, ok veitti ýmsum

regno Orientali bellum intulisse, hisque expeditionibus res pretiosas, paucis visas, adeptus fuisse; hie
fluvius maximorum in orbe terrarum fluminum tertius aut quartus est; fontem hujus fluvii Íngvar ille
late peregrinans, quemadmodum in ejus historia commemoratum est, perquisivit; in hoc itinere quum
rex Reggvidus septem continuos annos consumsisset, vulgo mortem obiisse existimatus est; sed iis
elapsin in regnum Gardorum reversus est, et in otio vivebat...

3... Grimus æger terram Ermionum regebat, quæ una est ex regiis provinciis in regno Gardorum, omnes vero ejus imperio subjecti sorte sua male contenti erant; ille et Thordus Lesseya–calvaster (calvus ille ex Lesseya) perpetuo magnas inimicitias exercebant cum incolis mediterraneorum ex Áluborga in tractu Jötunheimico ⁵, et magnopere memoratu dignæ sunt res, quæ incantationibus, arte magica et magnis

1) a [ar þeirrar, B.

2) a [ þar hafði farit um aðr Eirekt viðförlí, C.

3) sic C; Ænlandi, obscurum in A.

4) ríki, B.

a) De Aluborga et Aldeiguborga conferri possunt:

I. cap. 30 (Fornaldar Sögur Norðlanda 3, 321).
Frá því er nú at segja, sem fyrir var fráhorfí, at Hrólfir
stefnir öllum sínum her móti Eireki konungi; þeir fundust
skamt frá Aldejuborg, hafði konúngr mikit lið ok hárðsnúit;
margir voru miklir höfðingjar með Eireki konungi; einn
af þeim var jarl, er Ími (Sóni, C) hét; hann var mikill
ok stærk ok vel vigr, ættadær úr Gardaríki; með þeim var
hálfbróðir hans, er Röndófr hét, hann mátti vel tróll kallast
fyrir vaxtar sakir ok aðis; móðurætt hans var frá Áluborg
í Jötunheimum, ok þar hafði hann uppvaxit.

II. Hist. Halvdanis Eysteiníði, Sagan af Hálfðani Ey-
steinssyni, c. 2 (Fornald. S. N. 3, 520): Í þenna tímra réð
fyrir Aldeigjuborg konúngr sá, sem Hergeir hét, hann var
við aldr; Isgerðr het kona hans, hún var dóttir Hlóðvers
konúngs af Gautlandi; bræðr hennar voru þeir Sigmundr,
er var stafnbúi Haralds konúngs hins hárfagra, ok Oddr
skrauti, fadir Gull-þóris, er getr i Landnámabók á Islandi.
þau áttu eina dóttur, er Ingigerðr hét; hún var allra meyja
fríðust, ok svá stór vexti, sem karlmaðr; flestir hlutir voru
henni vel gefnir; hún var at fóstri með jarli þeim, er Skúli
hét, hann réð fyrir Álaborg ok jarlsríki því, sem þar lá til.

III. ibid. c. 6-7 (Fornald. S. N. 3, 528): Æptir þetta
gipti konúngr Úlfkeli Ingigerði, ok gaf honum jarlsnafn ok
Álaborg til forráða, ok þat ríki sem þar lá til, ok var
þá drukkit brullaup þeirra; ok síðan fór Úlfkell til Ála-
borgar, ok tók undir sik ríkit, ok gjörðist þar höfðingi
yfir, ok gált konungi skatt, ok for svá lengi fram, ok

I. cap. 30. Jam memorandum est id, unde deflexit nar-
ratio, quod Rolfus universum exercitum adversus regem Ei-
rikum ducit; congressi sunt haud procul ab Aldejuborga; rex
magnas et strenuas copias habuit, multique insignes principes
cum rege Eiriko versabantur, in his dynasta quidam, nomine
Imius, magna statura et viribus, pugnandi peritia insignis,
ex regno Gardorum oriundus; in his erat frater ejus uterinus,
nomine Röndolvus, propter staturæ viriumque magnitudinem
gigantibus annumerandus, genere materno ex Áluborga in
Jötunheimis sita, ubi adleverat, oriundus.

II. Eo tempore Aldeiguborgæ præfuit rex, nomine
Hergeir, ætate provecus. Uxori ejus nomen erat Isgerda,
Hlódveris Gothiæ regis filia; fratres ejus erant Sigmun-
dus, proreta regis Haraldi pulchricomi, et Oddus skrautius
(splendidus), pater Thoreris aurosi, cujus in Libro Ori-
ginum Islandiæ mentio fit. Filiam habuerunt, nomine
Ingigerdam, quæ ceteras omnes virgines venustate supe-
rabat, virili statura, plerisque artis naturæque bonis in-
structa; educabatur apud dynastam, nomine Skulium, qui
Alaborgæ et provinciæ eodem pertinenti præfuit. Confer.
ibid. cap. 4, p. 523.

III. Posthæc rex Úlvkeli Ingigerdam in matrimonium
collocavit, eique nomen dynastæ et Alaborgam provinciamque
eo pertinentem administrandam dedit; quorum nuptiis cele-
bratis, Úlvkel Alaborgam provecus regnum sibi subjecit et
imperium ejus suscepit, regique tributum longo tempore per-
solvit, et Ingigerdam magno amore prosequi coepit. cap. 7.

232

verr, en hvårigum betr¹, þeir Sörkvir ok Brynjólfyr
voru í hernaði á sumrum, ok hófðu landvörn fyrir
Eirek konúng. Íngigerðr konúngsdóttir sat í einum
fríðkastala² í ríki sínu, ok hennar vildismenn, ok
var mjók hugsjúk um sinn hag.

17. Menelaus er konúngr nefndr, hann rèd
fyrir Tattararíki, hann var ríkr konúngr, ok mikill
fyrir sèr; Tattararíki er eitt kallat mest ok gull-
auðgast í Austríki, þar eru menn stórir ok sterkir
ok harðir til bardaga; undir Menelaus konúng lágu

præliis inter eos gerebantur, utroque rem male, neutro bene gerente; Sörker et Brynjolvus per æstates
piraticam fecerunt, regnique fines jussu regis Eiriki tuebantur. Ingigerda regis filia, in arce quadam
libera (asyli jure tutà) cum viris sibi amicissimis considens, de rebus suis valde sollicita erat.

17. Rex fuit nomine Menelaus, regno Tatarorum imperans, potentia et fortitudine excellens, reg-
num Tatarorum maximum et auro opulentissimum regnum in Oriente esse dicitur; ibi viri sunt magni,
robusti et ad prælia acres; regi Menelao multi reguli et nobiles viri subjecti erant. Regnum Gardorum

1) a [ om. B. 2) kastala, B.

tökust upp ástir með þeim Íngigerði. Cap. 7. Eysteinn
konúngr sitr í sinu ríki; hann unni mikit Isgerði dróttningu;
hún lèt sér alla hluti kvennmannliga verða til hans, ok
liða nú svá þrír vetrar. Þat bar til eitt sinn, at kaup-
skip mikit siglði austan fyrir Bålagardssíðu í stóru veðri;
þat skip hvarf, ok fannst ekki mannsbarn af, ok ætluða
menn at stórvíðri mundi hafa brotið þetta sama skip; en
eptir um haustít var þat einn dag, at tveir menn komu
til hírdar, þeir voru mikilr vexti, en eigi vel klæddir; ekki
sáu menn gjörla í andit þeim, þvíat þeir hófðu síða höttu;
þeir gengu fyrir konúng, ok kvöddu hann virðugliga, þvíat
hann var optast bliðr í máli; hann spurði, hvat manna þeir
vari; þeir sögðust hóðir Grímar heita, ok vera ættaðir utan
af Rússia ok hafa mist peníga sína í skipreika.

IV. ibid. c. 11, Fornald. S. N. 3, 533). Þar tökum
vér nú til, sem Úlfkell sitr norðr í Álaborg, ok kona hans
Íngigerðr; þau fréttu nú lát Eysteins konúngs, ok svá með
hverjum hætti þat haði orðit, talar Íngigerðr þá við Úlfkel,
hvort hann vill ekki kalla til ríkis eptir Hergeir konúng,
föður hennar; hann kveðst þess albúinn; síðan bjuggu
þau ferð sína, ok lèttu eigi fyrir en þau kvomu til Al-
deigjuborgar.

V. ibid. c. 15 (Fornald. S. N. 3, 539). Tökum vèr
nú þar til sem Úlfkell snillingr flýði úr bardaganum, hann
komst til lands við fímtanda mann, en miisti allt sitt lið
annat; hann hèlt nú spurnir til, hvar Úlfir, bróðir hans,
mundi vera, ok spyrst honum svá til, at hann sè á Bjarma-
landi, fór hann nú á hans fund; Hárekr hèt sá konúngr,
er þar rèd fyrir; dóttir hans hèt Eðný; Úlfir haði beðit
hennar, en konúngr vildi eigi gipta hana; þá herjaði Úlfir
a land hans; sem at þeir bræðr fundust, héra þeir ráð
sín saman, at þeir skuli fara á fund Háreks konúngs; þeir
hófðu lx skipa; en er þeir kvomu í hafnir þær, er lágu
fyrir konúngs hallinni, þá fór Úlfkell snillingr á fund kon-
ungs, ok kveðr hann sæmiliga; konúngr spyr्र, hvat manna

Rex Eystein domi in otio se continens, reginam Isgerdam mag-
nopere diligebat; illa se, uti feminam decuit, omnibus in re-
bus benignam ei præbuit; sic tres anni excent; aliquando
accidit, ut magna navis mercatoria, litus Balagardicum sæva
tempestate ab oriente praterfecta, interiret, nullis, qui ea
vebebantur, hominibus inventis, quare hanc navim tempe-
state elisam vulgo existimabant; sed post eodem auctummo
die quodam accidit, ut duo viri ad aulam venirent, magna statura,
sed minus bene vestiti; qui quum demissos petasos capite ge-
rerent, facies eorum haud exacte observari potuit; accedunt ad
regem, cumque honorifice salutant, quippe qui plerumque ser-
mone affabilis esset; illo, quinam essent, interrogante, uterque
se Grimum vocari, ex Russia oriundos esse, naveque fracta
pecunias suas amisisse testabantur.

IV. Sed illue redeamus; Ulvkel et uxor Ingigerda Ala-
borgæ in partibus septemtrionalibus se contincentbant; qui
quum famam de obitu regis Eysteini, et quo pacto acci-
disset, accepissent, compellat Ulvkelem Ingigerda, an non
vellet regnum, morte regis Hergeiris, patris sui, vacuum
jure sibi vindicare; quum ille se paratissimum ostenderet,
iter compararunt, neque prius destiterunt, quam Aldeigju-
borgam pervenerunt.

V. Sed redimus ad Ulvkelem snillingum, qui ex prælio
fugiens, quatuordecim viris comitatus, ceteris amissis om-
nibus, in terram evasit. Perquirens, quo loco Ulvus frater
ejus se contineret, eum in Bjarmia versari accipit; eum
itaque conventum ivit; regi hic imperanti Harekus, filiæ
Ednoya nomen; hanc Ulvus uxorem olim petierat, cumque
rex eam nuptum dare recusaret, regno ejus bellum intulit;
congressi fratres consilia conferunt, se regem adituros; sexa-
ginta naves habuerunt; cum portus aut læ regiæ præjacentes
intrassent, Ulvkel snillingus regem adiens honorifice salutavit;
rege, quis esset, interrogante, verum edidit; quarente porro,
quis magnæ illi classi, quæ eò appulisset, præasset. Ulvkel
Ulvum malum præesse asseruit: nos vero fratres sumus

233

margir konúngar ok mikilsháttar menn. Svá er
sagt, at milli Garðaríkis ok Tattararíkis liggr ey
ein, at Hèðinsey heitir, hún er eitt jarlsríki; þat
er fróðra manna sögn, at Hèðin konúngr Hjaranda-
son tæki fyrst land við þá ey, er hann sigldi til
Danmerkr af Indíalandi¹, ok þadan tók eyin af
honum nafn sìdan; um þessa ey stríddi jafnan
Tattarakonúngr ok Gardakonúngr, ok þó lá hún
undir Tattarakrúnu; Eirekr konúngr hafði herjat
um ey þessa, áðr hann kom í Garðaríki, ok gert

þar mikit hervirki; Menelaus konúngr hafði sett
þann mann yfir eyna, er Sóti hèt; hann var þar
ættaðr at móðurkyni, en fóðurkyni í Hólmgarðaríki²...

38... Sigldi Hrólfur af Danmörk austr til Hólm-
garda með x skipum, ok Íngigerðr með honum; var
Hrólfur þar til konúngs tekkinn yfir allt Garðaríki með
ráði konúngsdóttur ok annarra ríkismanna. Þriðjúngr
Garðaríkis er kallaðr Kænugarðar³, þat liggr með
fjallgarði þeim, er skilr Jötunheima ok Hólmgarða-
ríki, [þar er ok Ermland⁴ ok fleiri önnur⁵ smáríki⁶...

et Tatarorum insula quædam interjacet, dicta insula Hedinis, unam dynastæ præfecturam efficiens; est
relatio virorum peritorum, regem Hedinem Hjarandi filium, ex India in Daniam navigantem, primum
ad hanc insulam appulisse, insulamque deinde nomen ab eo sortitam esse; hac de insula rex Tatarorum
et rex Gardorum perpetuo inter se contendebant, et tamen ea imperio Tatarorum subjacebat; rex Eirikus, ante-
quam in regnum Gardorum venit, de eadem insula armis certaverat ibique multa hostilia fecerat; rex Menelaus
virum insulæ præfecerat, nomine Sotium, genere materno indidem, paterno ex regno Holmgardorum oriundum...

38... Rolvus ex Dania orientem versus Holmgardos navigavit cum decem navibus, unàque Ingigerda;
hic Rolvus, consensu filiæ regiæ et procerum, rex totius Gardorum imperii creatus est. Tertia pars regni
Gardensis dicitur Kænogardi, sita secundum juga montium, quæ Jötunheimos et regnum Holmgardorum
disterminant; ibidem est terra Ermionum pluraque alia regna minora...

1) eptir tilvísan Gúndjar, sem segir í Hedinna vigum, add. C.

2) í Hólmgarði, C.

3) Kænugarðr, Kænogardus (in sing.), B.

4) ok Lífand,
add. C.

5) a [þat era mörg, B.

6) Holmgardabore er mest atsetr Garbakonùnes, þat er nú (allt, totum, C) kallað Nógardar (ok Rúdzaland, et terre
Russorum, C) sedes Gardorum regis plerumque est in urbe Holmgardorum; id nunc appellatur Nógardi, add. B, c'.

hann væri; hann sagði til hilt sanna; konúngr spyrð, hverr
styrði þeim hinum mikla her, sem þar var kominn; en
Úlfkell sagði, at honum styrði Úlfur hinn illi: en við erum
bræðr, fór ek því á yðiarn fund, at við viljum hjóðast til
at vera yðrir menn; ef þú vilt zipta Úlfu dóttur þina, þá
vil ek leggja til með Álaborg ok Aldeigjuborg, ok öll þau
ríki sem þar fylgja, því þat er mín eign; væntir mik at
yðr verði mikill styrkr at okkr bræðrum, en mörgum mun
þikja þraungt fyrir dyrum, ef vér skulum illt þreyta; kon-
ungr badð hann fresta til umræða við menn síná; Úlfkell
veitti þat; konúngr spyrð dóttur síná, hvat hún leggr til,
en hún sagði at henni þætti mikill vandí um hernað þeirra
bræðra: en ef vist væri ríkit, þá þætti mer ásjá vert, en
kveðst einskis ills synja fyrir þá, ef þeim væri synjat; ok
urðu þær endalyktir at Úlfur fékk Eðnýjar, ok tóku þeir
bræðr landvörn fyrir Bjarmalandi. Úlfkell hèlt spurningum
til, hverr sá mundi vera, at barizt hefði við hann, þá þeir
Hálfdan áttust við, en Hárekr konúngr sagði honum, at sá
hèt Grimr. ok ræðr fyrir austr í Kirjálabotnum, ok hefur brotizt
þar til ríkis, ok vita menn eigi, hvaðan hann er ættaðr.

ideoque in vestrum congressum veni, quod nostra tibi mini-
steria offerre volumus; si filiam tuam Ulvo nuptum daret
ego Álaborgam et Aldeigjuborgam omnesque eo pertinentes
provincias attribuam; spero, in me fratreque magnum tibi
fore auxilium, si vero inimicitis inter nos certabimus, multi
aditum ædium uimia, puto, multitudine præoccupatum exis-
timabunt; rex, ut cum suis hac de re deliberaret, temporis
spatum poposeit; concessit Ulvkel; filia regia, sententiam a
patre rogata, rem magnum in discrimen deductam sibi
videri, bello a fratribus illato, ostendit: si certa spe-
esset (augendi) imperii, rationem habendam esse; sin
vero repulsam ferrent, se nihil non mali ab iis expectare;
is tandem rei exitus fuit, ut Ulvus Ednyam uxorem duceret,
ipseque cum fratre fines Bjarmiæ tuendos susciperet. Ulvkel
quuèrendo sciscitatus est, quis esset, qui secum pugnasset,
quando negotium cum Halfydane habuisset; rex Hærekus
ei significavit, hunc Grimun vocari, provincie alicui præ-
esse in recessibus Kiriacis ad orientem, ibidem regnum
aliquod vi occupasse, neque quo ortus genere sit cuiquam
notum esse.

30

234

EXTRAIT DE LA NARRATION DE SÖRLE.

XV. SÖRLA ÞÁTTR.

1. Fyrir austan Vanakvísl í Asia var kallat As-
íaland eðr Aslaheimr, en þat fólk var kallat Æsir,
er þar bygðu, en höfuðborgina kölluðu þeir Ás-
garð; Óðinn var þar nefndr konúngr yfir; þar var
blótstaðr mikill; Njörð ok Frey setti Óðinn blót-
goða; dóttir Njarðar hét Freyja;...

4... Síðan börðust þeir, sem segir í Sörla stikka;
gekk Hákon allvel fram, ok drap Sævar, merkis-

Fëll enn forsnjalli
fyst inn viglysti
ýgr í Austrvegi
allr á helpalla;
dauðr um dalreyðar
dádkunnr miskunnar,
beit at brandmóti
brynstingr víkíngum.

En sem Högni frètti fall Sörla, herjaði hann í Austr-
veg á sama sumri, ok hafði allstaðar sigr, ok varð
þar konúngr yfir, ok segja menn svá, at xx kon-
úngar urðu skattgyldir undir Högna konúng, ok

mann Sörla ok stafnbúa; eptir þat drap Sörli Há-
kon, en Högni drap Erlíng konúng, fóður Sörla;
síðan börðust þeir Högni ok Sörli, ok fëll Sörli
fyrir Högna af mæði ok sárum, ok lèt Högni síðan
græða hann, ok svörðust þeir í fóstræðralag, ok
hèldu þat vel, meðan þeir lifðu báðir; en Sörli
lifði þeirra skemr, ok fëll í Austrvegi fyri víkíngum,
sem segir í Sörla stikka, ok hèr segir:

Terribilis, virtute cognitus,
ille animosus, bellicosus ille
(vir) primum totus cecidit
exanimus Helæ in subsellia
in Orientalibus regionibus;
loricæ pugio piratarum erat
acutus conventu in gladiorum
serpentum per clementias «.

hèldu af honum ríki; Högni varð svá frægr af
sínum stórvirkjum ok hernaði, at hans nafn var
jafnvel kunnigt norðr við Finnabú, sem útí París,
ok allt þar ímilli.

1. Ab regione fluvii Vanorum, qui in Asia est, in orientem versà appellata fuit terra Asiatica sive regio Asiatica; populus, qui ibi habitavit, dictus est Asi, qui caput regni vocarunt Asgardum, cujus urbis rex Odin appellatus est; ibidem locus erat sacrificiorum cultu insignis; Njördum et Freyum Odin sacrificulos constituit; filia Njördi vocata est Freya;...

4... Deinde prælium commiserunt (sc. Sörlius et Högnius, filius Halvdanis, regis Daniæ), quemad-
modum in carmine de Sörlio commemoratum est; Hakon fortiter progressus, Sævarem, signiferum et
proretam Sörlii, interfecit; quo facto Sörlius Hakonem, Högnius regem Erlingum, patrem Sörlii, e
medio sustulit; post hæc Högnius ac Sörlius manus conseruerunt, et cecidit Sörlius ab Hügnio, lassi-
tudine et vulneribus confectus; quem quum Högnius sanandum curasset, juratam cum eo sodalitatem
iniit, quam uterque, quoad vixit, fideliter coluit; Sörlius autem eorum breviori tempore vixit, in regio-
nibus Orientalibus a piratis prostratus, quod testatur carmen Sörlianum, ubi sic est (vide supra):
Högnius, cognito casu Sörlii, eadem æstate piraticam in regionibus Orientalibus fecit, et ubique victoriam
obtinuit, factusque rex est earum regionum, et sic traditum est, viginti regulos Hügnio vectigales factos,
provincias ab eo administrandas accepisse; Högnius ingentibus facinoribus et piratica sua tantam conse-
cutus est celebritatem, ut nomen ejus æque notum fuerit in tractu Finnico ad septemtriones, ac Lutetia
Parisiorum et omnibus locis intermediis.

a) *Constructio: Ygr, dádkunnr, enn forsnjalli, inn viglysti fëll fyst allr dauðr a helpalla i Austrvegi; brynstingr (i. e. gladius) belt vikineum at brand-móti (i. e. in prælio) um dalreyðar miskunnar (i. e. per æstates).*

235

EXTRAITS DES SAGAS HISTORIQUES.

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

AVANT d'offrir à nos lecteurs à qui la littérature scandinave est peut-être moins connue, des extraits des sagas contenant l'histoire des rois de Norvège, nous tâcherons de les mettre à même de se former une juste idée du prix et de l'importance de ces sources de l'ancienne histoire du Nord. C'est à cet effet que nous les ferons précéder d'un aperçu général du contenu de ces sagas, de leur origine et de leurs rapports réciproques.

Le mot saga dérive de seqja, dire; il est synonyme du mot sōgn dans l'ancien danois ou nor-
rœna et du mot sage en allemand; il signifie donc tout simplement une tradition, et c'est aussi comme
telles qu'il faut surtout regarder les sagas des rois de Norvège. Mais si néanmoins on n'a rendu en
danois moderne le nom de saga ni par le mot correspondant de sagn que nous indique l'étymologie,
ni par le mot étranger de tradition, la raison en doit être attribuée à un certain tact qui nous a fait
sentir que ni l'un ni l'autre de ces termes, selon l'usage adopté de la langue, ne répondent plus entièrement à l'idée que nous désigne le mot primitif de l'ancien langage que l'on a par conséquent fort sagement continué d'employer. Or, par le nom de saga on entend non seulement une tradition orale, qui fait sans doute une partie essentielle de l'idée du mot, mais encore un récit pur, clair et suffisamment détaillé des faits, exposé de manière à nous en offrir un entier complet et déterminé. L'idée que nous présente ce mot regarde donc la forme autant que la matière, et nous pourrons la définir en peu de mots par «un récit détaillé, exposé dans une forme déterminée et produit par la transmission orale». Si nous retenons cette idée, dont il ne sera pas nécessaire de prouver ici plus amplement la justesse, il nous sera très facile d'établir le rapport entre les sagas écrites et celles qui nous ont été transmises oralement. Ces dernières coincidaient pour ainsi dire, comme on le verra surtout par les sagas islan-daises, avec les faits dont elles nous font part. Pour qu'elles puissent se transmettre de bouche en bouche sans laisser dehors des circonstances accessoires mais importantes, il fut nécessaire de les réduire bientôt en une certaine forme qui se maintenait ensuite constamment, en admettant des modifications non essentielles. C'est principalement cette forme précise, comme nous l'avons déjà dit, qui constitue le caractère essentiel des sagas. Elles devinrent pour ainsi dire de véritables rapsodies, et les narra-teurs de sagas de l'antiquité la plus reculée nous rappellent entièrement les rapsodes du temps d'Homère. C'est à cette ancienne forme de rédaction des sagas autant qu'à leur arrondissement qu'on est redevable de leur conservation autrement inexplicable depuis le temps même où l'art de l'écriture, auquel on ne pourrait rapporter les runes, était tout inconnu. Il s'ensuit encore de ce que nous venons de dire que sous de telles circonstances il n'existait pour aucune individualité d'auteur nulle occasion de se faire valoir, comme c'était le cas parmi les anciens classiques du midi. Les sagas, par lesquelles nous entendons la masse primitive des anciennes traditions, devaient leur naissance à elles-mêmes, comme il est dit très juste dans une chanson nationale de Norvège. Elles avaient été rédigées et réduites en forme dans la bouche du peuple sans qu'on pût en indiquer comme auteur aucun individu

30*

236

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

déterminé, de sorte qu'il ne restait au narrateur suivant ou au copiste que de se servir, comme d'une base, du récit une fois fait, en en retranchant ou en y ajoutant seulement ça et là, mais sans apporter aucun changement notable au noyau primitif de l'histoire. C'est par la même raison que nous voyons la plupart des faits dont les sagas nous font part, racontés de la même manière, quelquefois même en termes semblables, circonstance qu'on ne saurait d'ailleurs pas expliquer. Il serait impossible d'admettre que tout narrateur ou copiste de sagas aurait eu devant lui toute une bibliothèque d'anciennes sagas, pour puiser tantôt à l'une, tantôt à l'autre. La conformité des expressions s'explique d'une manière bien plus facile et plus vraisemblable en admettant la méthode déjà indiquée. Il ne sera donc plus étonnant que plusieurs sagas des rois de Norvège nous présentent une foule de morceaux entièrement identiques, de manière que la chronique même qui a été rédigée en latin vers la fin du 12e siècle par le moine Thiodrik contient plusieurs parties qui paraissent avoir été traduites littéralement d'après des rapports de sagas. Il est donc aussi tout naturel que les copistes suivants des sagas, de même que les anciens historiographes classiques, ne se sont pas nommés, puisqu'ils sentaient fort bien qu'ils ne remplissaient que le rôle de copiste et qu'ils n'avaient nul mérite d'auteur à faire valoir. Au contraire quand il est question d'un travail indépendant, comme de la rédaction de la matière donnée, l'auteur ne manque pas de se nommer, comme nous le voyons par l'exemple d'Are frode, de Snorre Sturlason, de Gunnlaug le moine et d'autres.

Il nous importe moins, sous ces circonstances, de savoir à quel temps les sagas des rois de Norvège ont été consignées. Il en était des sagas comme des lois qui, avant d'être préservées de l'oubli par le moyen de l'écriture, avaient leur forme certaine sous laquelle on les observait peut-être d'autant plus rigoureusement qu'il n'en existait point de rédaction écrite à laquelle on pourrait avoir recours pour se garantir de tout changement arbitraire. Du reste les premiers essais de mettre les sagas par écrit paraissent coincider avec la première rédaction des lois. Celle-ci eut lieu, à ce qu'il parait, sous Magnus le bon, environ au milieu du 11e siècle, à l'époque où le christianisme et les arts littéraires, entre autre l'usage de l'alphabet latin, qu'introduisit la nouvelle religion, avaient été connus dans le pays pendant une génération, c'est-à-dire à ce temps environ où il faut supposer que la souche primitive d'ecclésiastiques anglosaxons amenés par le christianisme, avait été remplacée par une race plus jeune composée des propres enfants du pays qui s'étaient habitués à écrire leur langue maternelle avec les nouveaux caractères latins. Le temps de l'activité littéraire d'Are frode et de Sæmund frode concide avec la fin du 11e siècle. A cette époque-là on peut donc supposer avec toute certitude l'existence d'exemplaires écrits des sagas des rois de Norvège. Le plus ancien manuscrit que l'on possède de ces sagas, c'est l'opusculé intitulé ÁGRIP AF NORREGS KONUNGASOGUM qui a été imprimé dans les Fornmanna Sögur, au 10e vol. p. 377-421, et dont nous donnerons ici quelques extraits. Ce manuscrit date probablement de la fin du 12e siècle. Il parait avoir été écrit entre 1180 et 1190, à peu près au même temps que la chronique du moine Thiodrik, avec laquelle il s'accorde en plusieurs endroits. Un autre ouvrage qui appartient au même temps, c'est la FAGNSKINNA dont les codex en parchemin ont, à l'exception d'un petit fragment, été la proie des flammes dans l'incendie de Copenhague l'an 1728. Nous y reviendrons plus loin. Il parait du reste de ce que nous venons de mentionner, que le mérite que les Islandais ont eu de l'histoire de la Norvège a été un peu trop relevé par des auteurs antérieurs. Il est vrai qu'on leur est redevable d'avoir transcrit et conservé les sagas y appartenant, mais c'est aller trop loin que de prétendre qu'ils ont même composées. Il est clair que la rédaction orale en appartient au peuple même au milieu duquel les évènements se sont passés. Peut-être les Islandais n'ont-ils pas même l'honeur d'avoir les premiers consigné ces faits, car il parait peu vraisemblable que le peuple qui écrivit ses lois de quatre vingt ans plus tôt que les Islandais consignèrent les leurs, n'a pas aussi eu l'idée

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

237

de faire mettre par écrit les hauts faits de ses rois. Mais il paraît incontestable que l'honneur est dû aux Islandais d'avoir rédigé les sagas des rois dans la forme étendue sous laquelle nous les connaissions maintenant. Ce sont eux qui en ont rassemblé et coordonné les matériaux principaux, et qui les ont ensuite complétées ou amplifiées par l'insertion des épisodes (*pættir*), qui roulent pour la plupart sur des faits islandais, ou, pour mieux dire, sur des faits des Islandais en Norvège, de sorte que ces additions ne présentent ordinairement pas des parties essentielles de l'histoire, mais des récits fort bien écrits et servant à répandre du jour sur les usages et les moeurs du temps, de même que sur les caractères des princes. Le plan qu'on a suivi dans ces rédactions, paraît avoir été fort simple. On se tenait à un certain ordre une fois reçu, et l'on tâchait d'introduire dans le cadre déterminé autant de récits éclaircissants que possible. L'habileté du rédacteur se développait surtout dans sa manière d'attacher les épisodes au sujet principal, et de faire disparaître tout ce qu'il pourrait y avoir de trop heurté dans la transition d'un fait à l'autre. On conçoit facilement qu'en suivant cette méthode il n'y avait point de mesure déterminée pour l'étendue de ces additions, pourvu qu'on en eût seulement de bonnes sources. Cela nous explique encore pourquoi les plus étendues des sagas des rois, quoiqu'elles se rapportent en général à une même série de faits, sont plus ou moins riches en récits accessoires. La plus étendue et l'une des meilleures de toutes les rédactions des sagas des rois, c'est le grand FLATEYJARBÓK; ce sont deux prêtres islandais qui l'ont écrit de 1387 à 1395. On voit clairement que l'intention des rédacteurs a été de nous fournir un ouvrage complet de l'histoire de la Norvège depuis Halfdan svarte; par cette raison les sagas des rois n'y sont pas seulement admises dans toute leur étendue depuis le temps de Halfdan jusqu'à la mort de Hakon Hakonson, mais elles sont même remplies de plus d'épisodes qu'aucune autre collection de ces sagas, de manière qu'outre la série constante ou ordinaire des sagas des rois, on en pourrait encore extraire plusieurs autres sagas complètes, telles que la Færeyingasaga, l'Orkneyingasaga, Fóstbræðasaga et d'autres. Il paraît aussi que le rédacteur de cet ouvrage gigantesque avait à sa disposition une très grande foule de bonnes sources. Les autres grandes rédactions qu'on possède de ces sagas sont bien loin d'égaler le Flateyjarbók en étendue complète. D'abord l'espace de temps qu'elles comprennent n'est pas aussi vaste; ainsi quelques-unes ne contiennent que la saga d'Olaf Tryggvason, d'autres seulement celle de saint Olaf; et la plupart ne nous en offrent que les sagas depuis Magnus le bon jusqu'à l'an 1177; ensuite les épisodes dont elles sont chargées ne sont ni si nombreuses, ni si étendues. Les matériaux de ces rédactions étendues semblent du reste avoir été préparés et mis en ordre long temps auparavant, puisque on rencontre dans toutes celles qui traitent du même sujet les mêmes épisodes rangés dans un certain ordre, conformité qui n'aurait pu avoir lieu, si l'on n'était pas convenu de bonne heure de l'ordre dans lequel ils devaient se suivre. Le plus ancien des codex encore existants des grandes sagas des rois, c'est celui qui est connu sous le nom de MORKINSKINNA et qui se trouve à la grande bibliothèque du roi à Copenhague sous le n° 1009 in fol. Il paraît avoir été écrit par un Islandais vers le commencement du 13e siècle, et le soin avec lequel il a été traité d'un bout à l'autre est bien remarquable; mais il ne commence que par Magnus le bon. Nous présumons que ce que nous venons de dire, suffira pour donner une juste idée de la méthode suivie dans la rédaction des grandes sagas des rois.

Il existe néanmoins plusieurs résumés ou abrégés de ces sagas dont la rédaction paraît avoir été faite plutôt et originairement en Norvège. On n'y rencontre pas, comme on le conçoit bien, les épisodes islandais, mais l'empreinte de l'antiquité en est bien plus reconnaissable, surtout par l'enchaine-ment des matériaux principaux qui ne se lient pas avec la facilité et l'habileté des rédacteurs islandais. Nous citerons, comme un des plus anciens résumés de cette espèce l'abrégé malheureusement défectueux connu sous le nom d'Ágrip af Noregs konungasögum dont nous avons déjà parlé. Quoique la copie

238

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

en soit due, à ce qu'il parait, à un Islandais, le contenu prouve pourtant de la manière la plus positive que le livre a été rédigé en Norvège. La chronique écrite par le moine Thiodrik a beaucoup de rapport avec cet ouvrage; cette chronique a été faite, comme le copiste le dit lui-même, sous la direction de l'archeveque Eystein, et lorsqu'on en retranche les redondances inutiles, elle parait, pour le détail comme pour l'ensemble, assez conforme à l'Ágrip. Une autre rédaction norvégienne qui date du même temps ou qui n'est que de peu d'années plus jeune, est celle qui avait été écrite dans un autre codex auquel Torfæus donna le nom de Fagrskinna et dont il ne nous reste qu'un demi-feuillet; cette rédaction a été préservée de la destruction que le codex a subi par les nombreuses copies qu'on en a faites. Elle peut être regardée comme une histoire en fragments de la Norvège ou comme une série des sagas des rois légèrement enchainées depuis le temps de Harald à la belle chevelure jusqu'à l'an 1177. On y rencontre du reste plusieurs choses intéressantes qui ne se trouvent dans aucun autre ouvrage; elle a été publiée par P.-A. Munch et C.-R. Unger à Christiania 1847, 8.

Mais la meilleure rédaction des sagas royales, c'est celle que nous offre l'ouvrage célèbre de Snorre Sturlason, qui a été nommé Heimskringla d'après les mots par lesquels il commence. L'authenticité de cet ouvrage comme une oeuvre de Snorre ne peut être révoquée en doute: non seulement la tradition en fait foi, mais plusieurs citations mêmes contenues dans les sagas nous en offrent des preuves incontestables. C'est par rapport à la manière dont l'ouvrage a été composé, que les opinions ont différé. Avant ce siècle quand la connaissance des sources de l'étude de l'antiquité du Nord était bien moindre qu'elle ne l'est aujourd'hui et loin de suffire à s'en former une juste opinion, on croyait communément que Snorre avait composé l'ouvrage entier d'un bout à l'autre. Mais quand plus tard, en le comparant aux grandes sagas des rois, on apprit que la majeure partie de l'ouvrage de Snorre était presque littéralement conforme à ces sagas de sorte qu'il a l'air de ne nous en offrir qu'un résumé succinct, on alla à l'autre extrémité en regardant Snorre, selon l'exemple donné par P.-E. Müller dans son traité des sources de Saxon et de Snorre, comme un simple compilateur. On prétendait que sa méthode ne consistait qu'à retrancher, à l'aide de la critique que lui accordaient les vues historiques de ces temps-là, tout ce qu'il trouvait d'invraisemblable ou d'étranger au sujet principal, de manière à ne conserver que le récit purement historique. Cependant l'idée qu'on s'est ainsi formée de l'activité de Snorre comme auteur, n'est guère soutenable; on enlève ainsi à son travail tout ce qu'il y a d'indépendant. En essayant de déterminer son activité, il faut se tenir à ce qu'il en dit lui-même dans sa préface, où il nous apprend qu'il fit mettre par écrit d'anciennes traditions des chefs et de leurs races, telles qu'elles lui furent racontées par des hommes habiles, en s'appuyant d'ailleurs sur les anciens poèmes qui lui paraissaient authentiques. A en juger par ces expressions, il parait évident que Snorre s'appuyait principalement sur des narrations orales. Celles-ci ont été trop prolixes, mais, selon ce que nous en avons dit plus haut, d'une conformité frappante, pour ce qui en regarde le contenu, avec les sagas étendues des rois, ce qui nous explique pourquoi on en retrouve les paroles mêmes en plusieurs endroits de l'ouvrage de Snorre. Il faut convenir qu'une rédaction de l'histoire faite d'après des sources orales doit nécessairement être plus libre et plus complète que celle qui ne s'appuie que sur des sources écrites, et il est incontestable que c'est la première de ces deux méthodes que Snorre a suivie dans son ouvrage. Il ne s'est pas borné à retrancher une foule d'invraisemblanches que la critique devait rejeter. Il a encore introduit dans la narration autant d'uniformité que possible, soit en retranchant ou en arrondissant les endroits trop étendus, soit en ajoutant où la brièveté était trop apparente, défaut auquel il a remédié tantôt par des introductions, tantôt par des amplifications servant à lier les différentes parties entre elles. C'est ainsi qu'il quitte quelquefois le simple rôle de rédacteur pour paraitre en véritable auteur. Pour en offrir un exemple, nous citerons l'histoire des fils d'Érik à la hache ensanglantée; aucune saga

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

239

déterminée n'avait rendu compte de leurs exploits dans tout leur ensemble; le commencement de leur règne avait été traité comme un supplément à la saga de Hakon le débonnaire, et pour le reste on avait rendu compte en passant soit dans la saga de Hakon Jarl, soit dans celle d'Olaf Tryggvason, qui l'une et l'autre offraient plus d'intérêt aux Islandais comme aux Norvégiens; le mérite d'avoir remédié à cette brièveté défectueuse est dû à Snorre. Il est vrai que la majeure partie de ses additions regarde Eyvind skaldaspiller, et a peut-être fait partie de la saga de ce dernier, mais on ne saurait nier qu'on ne trouve dans l'ouvrage de Snorre, sur le compte de Harald gráfeld et de ses frères, beaucoup plus que dans les sagas royales qui du reste sont bien plus étendues. Il parait même que l'histoire de la période antérieure à Halfdan svarte (le noir), c'est à dire l'Ynglingasaga, est entièrement due à Snorre. La série des vraies sagas royales ne parait commencer que par Halfdan svarte; il en est ainsi d'Agrip, de Fagrskínna et de Flateyjarbók. C'est aussi en conformité avec le caractère des sagas que les traditions dont elles s'occupent ne pourront dater que du commencement de la vraie période historique. Mais Snorre nous a fourni outre cela dans l'Ynglingasaga l'histoire des ancêtres de Halfdan le noir depuis l'immigration de son prétendu aieul Odin. A en juger par une citation qu'on trouve au chap. 33e la Skjöldungasaga perdue qui traitait des vieux rois de Danemark, lui a été de quelque secours dans la rédaction de l'histoire de ce vieux temps; du reste il parait qu'une des sources principales où il a puisé, a été celle que lui offraient les notices contenues dans l'Ynglingatal du poète Thiodolf; la tradition orale semble lui avoir fourni les éclaircissements et les autres détails par lesquels il a remédié à ce qu'il y avait de défectueux dans les notices en question; peut-être même a-t-il quelquefois eu recours à des conjectures. Dans deux endroits où Thiodolf, en traitant de Domar et de Dyggve, ne raconte rien de positif, il n'a rien pu ajouter, et en d'autres lieux, par exemple où il fait mention de Svegder, il parait même avoir mal entendu l'ancien poème; mais à tout prendre, la rédaction de toute cette partie de l'ouvrage est presque entièrement due à lui; dans l'introduction et les premiers chapitres on rencontre un essai ingénieux et neuf de mettre du rapport entre les anciennes traditions du pays et les hypothèses ethnologiques du temps romano-chrétien. Snorre qui avait été élevé dans la maison de Jon Loptson dont la richesse et l'érudition étaient bien connues, a indubitablement eu accès à la bibliothèque de ce savant où il a dû trouver des ressources assez étendues pour ce temps-là dans tout ce qui regardait l'histoire de la patrie; mais quelle que soit la facilité dont il a joui à cet égard, il semble que, pour composer son ouvrage, il ne se soit pas pourvu d'un appareil de documents écrits assez complet; nous citerons à l'appui de cette supposition l'ignorance qu'il trahit de la rédaction des sagas norvégiennes qui a pour titre Fagrskinna; s'il avait bien connu cette rédaction, il n'est pas vraisemblable qu'il en eût tant différé dans plusieurs rapports ou celle-ci, autant que la critique historique nous permet d'en juger, nous offre sans doute des relations plus sûres et plus certaines que celle qu'on lit dans son ouvrage. S'il faut donc accorder à Snorre Sturlason le mérite de l'indépendance en auteur, on lui fera tort en le mettant au rang des simples compilateurs; il faut plutôt s'attacher à relever comme une qualité rare son tact remarquable pour la bonne critique, son goût et son habileté d'écrivain. La Heimskrínja de Snorre nous offre un manuel précis et complet de l'histoire de la patrie, qui se fonde sur les sagas existants des rois sans s'y tenir servilement, et qui se termine par un évènement qu'il faut regarder comme faisant époque dans l'histoire de la Norvège non moins que la paix de Versailles le fait dans celle de la France, car de même que cette dernière paix clôt l'ancien ère avant la révolution pour faire jour à l'histoire de la révolution qui se lie étroitement à l'histoire des temps modernes qu'elle prépare pour ainsi dire sans pouvoir encore être regardée comme terminée, l'ancienne histoire de la Norvège devrait pour Snorre, dont l'âge mûr remplit l'espace des années de 1200 à 1225, paraître terminée par la consolidation du règne de Magnus Erlingson en 1177, tandis que la nouvelle révolution radicale dans les

240

SAGAS DES ROIS DE NORVÈGE.

rapports dynastiques opérée par Sverrer, qui jusqu'à son apparition était entièrement inconnu, et par ses adhérents appelés Birkibeinar (les va-nu-pieds aux sandales d'écorce de bouleau), ainsi que les querelles de parti qui en résultaient, n'avait point cessé de fermenter du temps où Snorre écrivit son ouvrage, de sorte que le vrai rapport des évènements n'était pas encore assez nettement développé pour qu'un homme tel que Snorre qui lui-même prit part à leur développement, pût se charger de la tâche difficile d'en faire la description. Il est vrai que l'ouvrage de Snorre a été d'une certaine manière continué dans un manuscrit et peut-être même dans plusieurs par les additions qu'on y a faites d'après les sagas suivantes des rois, mais ces additions des rapports raccourcis n'empêchent pourtant pas de regarder les sagas de Sverrer et de Hakon Hakonson, même sous cette forme, comme des ouvrages indépendants qui n'ont aucune liaison directe ni avec les sagas précédentes ni entre elles-mêmes. Il est d'ailleurs tout clair qu'à mesure que les manuscrits des traditions deviennent de plus en plus communs, la tradition orale doit disparaître et la source des sagas tarir ou cesser de se répandre de la manière que nous avons auparavant décrite. Si donc on ne peut nier que nous ne possédions des données assez sères pour admettre qu'il y a eu en Norvège, déjà pendant la seconde moitié du 12e siècle, une quantité considérable de sagas écrites, nous y trouverons le moyen de nous expliquer pourquoi à ce temps-là les vrais rapsodes furent réduits au silence. Il est vrai que plusieurs morceaux des sagas de Sverrer et de Hakon Hakonson, surtout de la première, portent encore l'empreinte incontestable d'avoir été écrits d'après des narrations orales, mais ces narrations souvent fort animées provenaient directement de témoins oculaires, et n'avaient pas encore eu le temps de se revêtir de la forme de la saga, avant d'être préservées de l'oubli par la voie de l'écriture. On pourrait donner à ces narrations le nom de *sagas rédigées par écrit* pour les distinguer d'avec celles qui se fondent sur une tradition orale déjà réduite en forme.

Nous nous sommes occupés si long temps de Snorre Sturlason, non seulement parce que son ouvrage est le plus célèbre et celui qui pour l'histoire de la Norvège doit être de la plus haute importance, mais encore parce qu'il est dans cette matière le seul ancien auteur connu de nom dont la méthode de rédaction se montre indépendante et dont l'individualité nous offre un double intérêt à cause de sa position influente dans la société. Né en Islande en 1178 d'une famille distinguée qui de plusieurs manières descendait des anciens rois de Norvège, et élevé depuis sa 3e jusqu'à sa 19e année auprès du célèbre Jon Loptson déjà mentionné, il se vit plus tard, par un mariage très riche, en état de jouer un rôle important dans les querelles intestines qui déchiraient alors sa patrie et qui finirent par la réduire sous le sceptre de la Norvège. Snorre visitait deux fois la Norvège où il fréquentait chaque fois la société la plus élevée. Le roi Hakon Hakonson et le duc Skule, beau-père du roi, le traitaient avec distinction et le revêtirent l'un et l'autre du titre de skutilsveinn qui répond à peu près à celui de chambellan. Plus tard le roi le nomma leudrmaðr ou vassal; on prétend même que Skule le nomma iarl ou comte, en récompense de la promesse que Snorre lui avait faite de contribuer à gagner l'Islande pour la Norvège, promesse qui, en considération de l'anarchie et des querelles intestines qui déchiraient le pays, n'était pas irréconciliable avec ses sentiments de patriotisme, puisque la tranquillité et le gouvernement s'our des lois étaient les biens indispensables dont le pays avait besoin. Cependant quand il fallait agir pour ce but, Snorre ne pouvait se persuader à faire une démarche qui devait blesser sa fierté nationale, de manière qu'il allait se brouiller avec le roi. Son inimitié avec Hakon s'augmenta lorsque pendant son second séjour en Norvège il s'attacha encore plus étroitement à Skule qui préparait alors l'insurrection dont Félat eut lieu après son retour dans son pays. Le roi avait en attendant trouvé un instrument plus actif pour ses plans dans la personne de Gissur Thorvaldson, ancien gendre de Snorre et maintenant son ennemi juré qui finit par lui donner la mort dans sa maison de Reykiaholt dans le midi de l'Islande, l'an 1241.

EXTRAIT DE LA HEIMSKRÍNGLA DE SNORRE STURLASON.

241

XVI. HEIMSKRÍNGLA DE SNORRE STURLASON.

La série des extraits s'ouvre par ceux de la Heimskrín gla, non seulement à cause de l'importance de
cette chronique, mais encore parce que de toutes les sagas historiques des rois c'est elle qui remonte
le plus haut. Nous ne possédons qu'un seul codex sur parchemin tant soit peu complet de la Heimskrín gla,
le codex Frisianus, dans lequel manque pourtant la saga de Saint-Olaf qu'il faut suppléer à l'aide de
copies sur papier prises sur des manuscrits aujourd'hui perdus. Nous nous servons donc pour texte
original du codex Frisianus, n° 45 in-fol. (== F7), beau manuscrit sur parchemin, sans doute du com-
mencement du 14me siècle; c'est d'après ce manuscrit que nous donnons tous les extraits, à l'exception
de ceux de la saga de Saint Olaf, pour lesquels nous nous sommes servis des n° 35 et 36 in-fol. (A),
écrits de la main d'Asgeir Jonson, secrétaire de Torfée, d'après un ancien manuscrit appelé par Torfée
krín gla, qui, après avoir fait partie de la bibliothèque de l'université de Copenhague, périt dans l'in-
cendie de 1728. Un feuillet en parchemin de la saga de Saint-Olaf, conservé dans la bibliothèque
royale de Stockholm, sous n° 20 in-4º, prouve que de cette même saga il a existé un manuscrit de la
même main et du même format que le codex Frisianus. Probablement cette saga de Saint Olaf ayant
été copiée plus tôt, le copiste n'a pas voulu la recopier, mais il a commencé la saga de Magnus le bon
sur la même page où il avait terminé celle d'Olaf Tryggvason. Pour les variantes nous nous sommes,
après une soigneuse collation, servis de l'édition de Peringsköld, Stockholm 1697 (B); d'un manuscrit écrit
en Norvège, n° 37 in-fol. (C), sans doute d'après le même parchemin que le suivant, copié en 1567,
pendant que l'original était encore plus complet; (plusieurs feuillets ayant été ajoutés à la tête de ce
manuscrit, les variantes prises dans ces feuillets sont nommées Ca); du n° 38 in-fol (D) écrit par
Asgeir Jonson d'après un vieux parchemin appelé par Torfée Jófraskinna ou Membrana Regia; du
n° 70 in-fol. (E) copié par Asgeir d'après un manuscrit perdu aujourd'hui qui avait appartenu à
l'université de Copenhague; du n° 47 in-fol. (G), parchemin appelé Eyr spenniill parce qu'il est pourvu
d'un fermoir en cuivre, commençant par le chapitre 252 de la saga de Saint-Olaf et continuant par les
sagas suivantes des rois de Norvège; enfin d'un fragment de parchemin dans le n° 20 in 4º de la
bibliothèque royale de Stockholm (St). L'édition la plus complète de la Heimskrín gla eòr Noregs konýnga-
sögur par Snorre Sturlason, avec tradition danoise et latine, est celle de Gerhard Schöning et Skule
Thordson Thorlacius, vol. I-III, Hafniæ 1777-1783, continuée par la collection des sagas suivantes des
rois par Birger Thorlacius et E.-C. Werlauff, vol. IV-VI, Hafniæ 1813-1826, in-folio.

A. ÝNGLÍNGASAGA.

REMARQUES GÉNÉRALES SUR LES CHAP. 1-15 DE L'ÝNGLÍNGASAGA. Déjà dans l'introduction aux sagas des rois de Norvège la conjecture a été émise que l'Ýnglingasaga ne nous présente pas, comme les autres sagas royales, une simple rédaction, mais qu'elle a été entièrement composée par Snorre Sturlason qui, de même que dans le prologue et l'épilogue de la jeune Edda, a émis, dans la préface, ses conjectures et ses hypothèses sur les anciens rapports ethnographiques de nos ancêtres, hypothèses qui de son temps semblent avoir été les prédominantes parmi les savants du Nord, du moins parmi ceux de la Norvège et de l'Islande.

Les idées que nos ancêtres de l'antiquité se formèrent des pays orientaux et de leurs habitants de-
vaient se fonder tout naturellement *ou* sur de véritables rapports de voyageurs qui avaient visité les
pays, *ou* sur des traditions plus ou moins obscures datant de l'âge primitif des nations, c'est-à-dire de\-ce temps où ces mêmes nations jouaient un rôle dans les pays en question; quant à ces dernières tra-
ditions on a sans doute de bonnes raisons pour les mettre au rang des traditions mythiques. Les sources
de la première classe sont au contraire tout autrement sûres; nous rapportons à cette classe la plupart

31

242

des rapports géographiques et ethnographiques qu'on trouve en divers endroits dans les sagas et dont nous avons déjà rencontré plusieurs dans les sagas mythiques. A la seconde classe moins sûre appartiennent la plupart des relations antichistoriques et mythiques, principalement celles des sagas fabuleuses et romantiques.

Mais à côté des expériences mêmes des voyageurs et des souvenirs populaires de l'âge primitif, il s'introduit dans la période plus réfléchissante ou pour ainsi dire plus savante de l'ancienne littérature un troisième élément, qui à plusieurs égards agit sur les résultats de ces sources plus sûres d'une manière propre à les confondre ou à en rendre l'usage bien plus difficile; du moins une critique sévère est-elle indispensable pour en démeler le noyau primitif de l'alliage; ces additions ou ces modifications postérieures se composent principalement des hypothèses mentionnées sur l'histoire primitive des anciens peuples du Nord, hypothèses fondées par les savants historiens du 11e et du 12e siècle sur les idées ethnographiques répandues en Angleterre, en France et en Italie, et par lesquelles ils tàchaient d'enlever aux mythes qui leur étaient chères ce qu'elles pourraient avoir de nuisible en représentant les êtres divins dont il y était question comme des hommes ou mêmes des personnages historiques. Les opinions ethnographiques des peuples de l'Europe occidentale se basaient pendant le moyen âge sur la croyance certaine qu'ils tiraient leur origine de Troie et de l'Asie mineure d'une manière médiate ou immédiate. Les anciennes traditions des Romains étaient les types sur lesquels ils formaient leurs idées. De même que les Romains descendaient d'Enée, les Bretons celtiques prétendaient descendre de *Brutus* ou *Briton*, petit-fils d'Enée; les Irlandais voulaient descendre de Milet; les Francs et les Saxons cherchaient leur origine de Troie, et quant aux habitants du Nord, on rencontre déjà dans l'ouvrage de Dudon de St. Quentin, qui était l'écrivain normand le plus ancien, l'assertion qu'ils descendaient des Troyens qui sous la conduite d'Anténor étaient arrivés dans le Nord (Duchêne, Scriptores rerum Normannicarum p. 63). L'idée dans toute sa généralité est assez bien indiquée dans le prologue de la jeune Edda où l'auteur, après avoir conduit le fil de l'histoire jusqu'à Troie, dit expressément (au chap. 4, p. 12): «*allir formenn Nordrâlfunnar telja þángat sinar ættir*, tous les princes de la partie septentrionale du monde (de l'Europe) y font remonter leurs familles». Comme les savants de nos ancêtres ou, pour mieux dire, ceux d'entre eux qui étaient bien versés dans la littérature étrangère, se glorifiaient ainsi de descendre des Troyens, on conçoit facilement leur penchant de profiter de tous les moyens propres à appuyer ces prétentions; ce qui nous explique leur empressement à se prévaloir de la conformité accidentelle de quelques noms propres de la tradition troyenne avec des noms des mythes du Nord. Il leur importait d'ailleurs de rapporter à cette catégorie les véritables mythes qui étaient indispensables à leur poésie, puisque c'était pour eux le meilleur moyen de les rendre innocents. On gagnait encore par l'enchainement avec la tradition de Troie l'avantage d'en resserrer les liens déjà établis avec les généalogies bibliques, d'où il s'ensuivait que l'ancienne histoire primitive et qui plus est, la mythologie même du paganisme se rattacheraient à la généalogie judaïque des peuples contenue dans le 1er livre de Moise.

Ces efforts qu'on pourrait appeler réconciliateurs et qu'il faut regarder comme produits soit par des sentiments de piété, soit par la vanité historique, se manifestent le plus clairement dans le prologue mentionné et dans l'épilogue de la jeune Edda, surtout au chap. 1er du prologue, dont la manière d'expliquer le mythe d'Ymer que l'on avait considéré comme très pernicieux est assez heureuse, et même classique par rapport à l'exposition. Ces suppléments à l'Edda nous sont pour les présentes recherches d'autant plus importants qu'il est hors de doute que l'auteur en est le même à qui nous devons l'Ýnglingasaga, c'est-à-dire Snorre; aussi est-il evident qu'ils complètent les allusions contenues dans la derrière saga, qui suppose toujours comme chose connue ce qui dans les suppléments de l'Edda est développé avec soin. C'est encore par cette raison que l'introduction de l'Ýnglingasaga ne peut être ni bien comprise ni bien jugée, sans qu'on ait toujours égard à ces suppléments. Pour l'intelligence de cette

243

saga on trouve encore un excellent moyen dans les généalogies royales datant de Noé et d'Adam que les anciennes sagas scandinaves nous citent en divers endroits, et qui sont évidemment des résultats des mêmes hypothèses.

Le plus important des noms qu'on a identifiés à cause de leurs formes avec des noms troyens, c'est le nom de dieu *Ass*, au pl. Æsir que l'on a cru avoir de l'affinité avec l'Asie. Cette similitude n'appartient pourtant qu'au nom de notre ancienne langue qui aime les assimilations, car la véritable forme primitive qu'on en retrouve dans le haut-allemand et dans le gothique, c'est celle d'Ans dont on a fait *Ass* dans l'ancienne langue du Nord; toutes les conclusions tirées du mot *Ass* pour son affinité avec l'Asie se sont donc nécessairement formées dans le Nord même. Il en est de même de la ressemblance entre *þórr* (qu'on a assimilé avec *þonarr*, en allemand *Donar*) et *Tror*, et entre *Óhkupórr* et *Hektor*; nous trouvons d'autres similitudes entre *Brimissalr* et la salle de Priam, entre *Frigg* et la Phrygia, etc. etc. On s'arrêta encore beaucoup à la ressemblance accidentelle du mot *Teuvzot* avec le nom des Turcs, *Tōvōxot*, nation qui pendant le 11e et le 12e siècle développait sa force dans l'Asie mineure et qui pendant les croisades attira si fortement l'attention des Européens. C'est par cette même raison qu'on fit d'Yngve qui était l'aieul de la race des Ynglings, un roi des Turcs; on rencontre déjà cette dénomination dans l'ouvrage d'Are frode; voir encore le fragment géographique de Rímbegla dont nous ferons part à nos lecteurs plus loin et qui a déjà été publié dans le Fornmanna Sögur vol. XI, p. 412; on y revient aussi aux Turcs et aux Asiates (*Tyrkir ok Asiamenn*).

Quant à la méthode employée par les anciens historiens du Nord en combinant les degrés généalogiques des anciennes mythes avec Priam, Saturne et Noé, nous ajouterons quelques remarques: L'époque de Frid-Frode, roi de Hleidra, ou comme on l'appelait aussi, le temps de paix de Frode fut généralement regardé comme un point de départ incontestable. C'est alors, disait-on, que la paix et la justice universelle étaient répandues dans tout le monde¹. Plusieurs expressions de l'Ynglingasaga y font allusion (ch. 12-14). Quand on eut connu la description romaine de la paix universelle et de la clôture du temple de Janus sous le règne de l'empereur Auguste, environ au temps de la naissance de Jésus Christ, on croyait y trouver assez de raisons pour regarder Frode comme le contemporain d'Auguste. Selon les anciennes généalogies Frode descendit d'Odin au deuxième degré. Fiólner d'Upsala, son contemporain, était selon l'Ynglingasaga fils de Frey dont le père Niörd était contemporain d'Odin qui se trouvait ainsi placé de deux générations au-delà d'Auguste, ce qui s'accorde parfaitement avec la circonstance que Pompée à ce temps-la faisait la guerre dans l'Asie mineure, circonstance que l'on regarda comme la cause de l'émigration d'Odin. Pompée est nommé expressément dans le prologue de la jeune Edda et l'Ynglingasaga fait allusion à lui au chap. 5e; mais il s'agissait maintenant de remplir la grande lacune qui existait, comme on le savait, entre l'époque de Pompée et celle de la guerre troyenne. On s'y prit tant bien que mal; on emprunta d'abord aux généalogies des chroniques anglo-saxonnes les degrés des princes remontant jusqu'à un certain *Sceaf*; ces degrés généalogiques se fondent sans doute sur d'anciens poèmes anglosaxons; la chronique saxonne (The Saxon Chronicle, édition d'Ingram) les cite en remontant dans l'ordre suivant: *Vōden-Friðuvald-Freávine-Friðuvalf* ou *Frrálaf-Finn-Godvulf-Geát-Tätva-Beáf-Sceldva-Heremōd-Iteman-Hådra-Hvala-Bedvig-Sceaf*; sur ce dernier l'auteur de la chronique s'exprime en ces termes: *id est filius Noë, se vās geboren on þære earce Noë*, il naquit dans l'arche de Noé; il termine ainsi très facilement toute la

1) Voir l'Edda de Snorre p. 374 sq., Skáldskaparmál ch. 43. La chanson suivante appelée Grottasaungr rapporte cependant la tradition de Frode et de son temps de paix et

d'abondance à Frode frækne, aieul de Rolf krake, voir le 21e couplet p. 390, et l'ancienne Edda, édition de P.-A. Munch, p. 168.

31*

244

EXTRAIT DE LA HEIMSKRÍINGLA DE SNORRE STURLASON.

généalogie quoiqu'il n'obtienne de cette manière que 37 générations ou environ 11 ou 12 cents ans entre Noé et Ädelvulf roi de Westsex, mort 860¹. Les savants scandinaves qui en ont bien entendu l'erreur, ont essayé de mieux faire. Après avoir admis les noms anglosaxons sans aucune variation, ce qui prouve d'une manière convaincante qu'ils ont puisé dans les sources anglosaxonnes sans y apporter aucune critique, ils ont placé au-delà de Sceaf encore 6 degrés, savoir Magni-Modi-Vignir-Vingþórr-Eindriði-Hlorriði; selon les vraies traditions scandinaves les deux premiers de ces noms sont ceux de deux fils de Thor, et les quatre derniers sont des noms poétiques de Thor lui-même. On conçoit facilement tout ce qu'il y a d'arbitraire dans cette conjecture; dans le nom de Hlorriði et dans celui de Hlóra, qui, selon la jeune Edda (p. 252), était la mère nourricière de Thor, on prétend reconnaitre un chef thracien nommé Loricus et sa femme Lora, noms que du reste on ne trouve pas dans les auteurs classiques. Selon la conjecture la dernière doit avoir nourri le père de Lorride qui est Thor qu'on identifie avec Tror, fils de Memnon et petit-fils de Priam. Vient ensuite la généalogie de ce dernier qui remonte jusqu'à Dardanus, fils de Jupiter, qui est fils de Saturne, dont on établit la liaison avec Noé à l'aide de 6 degrés². En regardant Priam comme le véritable Odin des anciens dont les mythes nous font l'histoire, on était obligé de faire son rejeton, le fils de Frialaf ou pour mieux dire de Friðuvald, un chef plus jeune qui adopta le même nom. Son voyage dans le Nord devrait passer par le Saxland, puisque c'était le seul moyen de bien comprendre les sources tant exploitées des généalogies anglosaxonnes qui firent remonter la race des anciens rois jusqu'à Vöden.

Cette descendance qui a été le plus amplement développée dans l'Edda de Snorre, est indispensable à l'explication des premiers chapitres de l'Ynglingasaga; l'exposition de cette saga pourrait même en être regardée comme un extrait; le second nom d'Enca ou Æneca qu'on donne à l'Europe au chap. 1er, nous offre déjà une allusion à la fable troyenne. Le voyage d'Odin, entrepris à cause des conquêtes de Pompée à travers le Saxland en Danemark et en Svithiod est mentionné en peu de mots au chap. 5e. La suite, contenant le rapport de Gylfe, n'est qu'une petite esquisse de ce qui a été raconté avec beaucoup de détails dans la Gylfaginnung ou le désappointement de Gylfe qui fait la première section et en même temps la partie la plus importante de l'Edda de Snorre, où l'on cite aussi le poème de Brage. Tout ce qui a été dit vaguement de la fascination et de la sorcellerie qui eurent lieu dans le rapport entre Odin et Gylfe a été amplement raconté et éclairci dans la Gylfaginnung. Le point principal où le prologue de l'Edda diffère de l'Ynglingasaga pour ce qui regarde l'indication des lieux, c'est à l'égard de la situation d'Asgard qui est placé au-delà de la mer noire, c'est-à-dire depuis Troie jusqu'à l'embouchure du Don (Tanais) du côté de l'Asie. Il est évident que cette différence est fondée sur une correction critique que Snorre a fait subir à l'hypothèse répandue. Diverses considérations l'ont déterminé; en faisant la rédaction des chapitres introductifs il a d'abord trouvé la distance de Troie au Nord trop grande ou que le chemin de Troie jusqu'à nous était trop occupé par les puissants Romains pour ouvrir à Odin un passage direct et sans obstacles; puis il a sans doute voulu combiner l'hypothèse avec une nouvelle conjecture sur la patrie de Vanes, dont la ressemblance ou la prétendue identité des Tanakvislir avec Tanakvislir lui fournit l'idée. En général Snorre parait se plaire à assigner à Odin sa demeure primitive dans la contrée si fabuleuse de la Scythie (sa Svihjóð in mihla).

1) Pour se faire une idée de la grande incertitude ou variation qui régnait dans les généalogies anglosaxones, on n'a qu'à confronter les séries généalogiques citées d'après différents auteurs anglosaxons dans l'ouvrage de Turner, History of the Anglo-Saxons vol. 1, p. 278-279 (5e édition).

2) Pour la correction de la généalogie du prologue de

l'Edda dont les noms sont alterés et plusieurs en même temps omis, nous avons en recours à la généalogie (Láng-fedgatal) inserée dans les Script. rer. Danicarum 1, p. 3, laquelle nous avons confrontée avec celle du Flateyjarbók citée dans le «Hversu Noregr bygðist» ainsi qu'au commencement de la saga de Sverrer.

245

plutôt qu’à Troie où il se serait trouvé sous les yeux des Romains, au milieu du bruit du monde civilisé, de sorte qu’il n’y aurait guère pu éviter de s’attirer l’attention des historiens.

L’Ínglingasaga nous présente une autre modification de l’hypothèse; ainsi elle fait entrer Odin dans le Nord seulement en famille et ne lui attribue que l’introduction de sa religion, tandis que l’Édda de Snorre lui fait introduire sa langue et coloniser le pays. En considérant l’étendue de cette hypothèse de colonisation, Snorre l’a probablement trouvée trop extravagante.

Pour nous représenter Odin comme un personnage historique et pour nous peindre son caractère et les innovations qui lui sont dues, Snorre a été obligé d'avoir recours aux poèmes des anciens mythes ainsi qu'aux anciennes traditions. Le chap. 3e contient une telle allusion à *l'Ægisdrehka*, coupl. 26e, le ch. 4e fait allusion à *l'afþrúðnismál* coupl. 39e, et à *l'Ægisdrehka*, coupl. 34-36, et le chap. 6e et le 7e alludent à la dernière section de *Hávamál*; les demeures des dieux à Uppsal nommées dans le 5e chap. sont presque les mêmes que mentionne le *Grimnismál*. Le 1er chap. présente un petit aperçu géographique; on y rapporte à Svithiod la grande toutes les traditions fabuleuses du *Risaland*, des *Glasisvellir*, etc. qui étaient répandues parmi nos ancêtres sur les vastes steppes de Russie ou de la Scythie.

Après ces observations préalables sur l'Ínglingasaga nous en communiquez des extraits.

Hér hefr upp konúngabók eptir sögn Ara prests fróða, ok hefr furst um þriþjúngaskipti heimsins, en síðan frá öllum Noregs konúngum¹.

KRINGLA heimsins², [sú er mannfólkit byggvir³] er mjök vágskorin; gánga stór hóf⁴ or útsjánum inn í jörðina; er þat kunnigt, at haf gengr [af Njörvasundum⁵], ok allt út til Jórsalalands. Af

hafinu gengr lángr hafshotn til landnorðrs, er heitir Svartahaf, sá⁶ skilr heims þriðjúnga; heitir fyrir austan Ásía, en fyrir vestan kalla sumir Evrópa, en sumir Enea; en norðan at⁷ Svartahafi gengr Svíðjóð⁸ en mikla eða hin kalda; Svíðjóð hina miklu kalla sumir menu eigi minni eu Serkland hit mikla; sumir jafna henni við Btáland hit mikla;

Hic incipit Regum Liber secundum narrationem sacerdotis Arii polyhistoris, ubi primo exponitur de tripartita orbis terrarum divisione, et deinde on omnibus Norvegiæ regibus.

1. Orbis terrarum, quem incolunt homines, perquam sinuosus est, ingentibus maris recessibus ex oceano in terram se insinuantibus; notum est, mare a fretis Njörvinisª ad terram usque Hierosolymitanam extendi; ex quo mari longus pelagi recessus, dictus Mare Nigrum, evroaquilonem versus porrigitur, qui tres orbis terrarum partes dividit: ab regione in orientem versa Asia dicitur, regionem in occidentem versam alii Europam, alii Eneam appellant, a regione autem Maris Nigri in septemtriones versa Svethia magnaᵇ sive frigida extenditur. Svethiam illam magnam quidam non minorem esse dicunt,

1) *Hac inscriptio in cod. Fris. litteris rubris, ut capitularum lituli, scripta est. B, Ca inscriptionem omitt.; B ejus loco habet: Ýnglingasaga. Historia Ýnglingorum (familiae Ýngianæ).* — Hær segir fra landaskipan, hær terrarum situs narratur, ut titulum capit premittunt B, Ca, f — Svá er sagt, at, traditum est, (orbem, etc.), add. D.
2) *omitt. D.*
3) *a [omitt. Ca.]*
4) *vestan, ab occidente, add. al.*
5) *a [fra Njörvasundum, id., B, Ca.]*
6) *þa, tunc (diziduntur, etc.), B, Ca, A.*
7) *sic B, Ca, A rectius; at, F.*
8) *Svihjoð, id., semper B, fere semper A.*

a) *Njörvasund* est le nom du détroit de Gibraltar. L'étymologie de ce nom doit être dérivée du mot anglosaxon *nearu*, en anglais *narrow*; *þat nearve sund* signifie le sund étroit. Si la locution *só nearve sæ* était usitée, on y trouverait la meilleure explication de la forme de *Narvese* que l'on rencontre dans l'ítinéraire communiqué par Werlauff dans les annates de l'archéologie du Nord, Annaler for nordisk Oldkyndighed 1836-1837, p. 49.

b) *Svíðjóð hin mikla*; l'addition de hin mikla, la grande, par laquelle on distingue le pays d'avec la véritable *Svíðjóð* ou Svealand, désigne toujours qu'on pense au pays appelé *Scythia magna* par les géographes du moyen âge; on en trouve l'explication dans l'aperçu géographique, inséré dans les Fornmanna Sögur 11, p. 414: *Cithia* (= *Scythia*), *þat köllum vör Svíðjóð ena miklu*.

246

hinn neyrðri hlutr Svíðjóþar liggr óbygðr af frosti
ok kulda¹, sem hinn syðri hlutr Blálands er auðr
af sólarhita. Í Svíðjóþ eru stórhèruð mörg², ok
margskonar þjóðir undarligar ok margar túngur;
þar eru dvergar ok risar ok blámenn, ok þar eru
dýr ok drekar furðuliga stórir. Or norðri, frá fjöll-
um þeim, er fyrir uttan eru bygð alla, fellar á um
Svíðjóð, sú er at rèttu heitir³ Tanakvísl eða Vana-
kvísl, hon kemr til sjáfar inn í Svartahaf; í Vana-
kvíslum var þá kallat Vanaland eða Vanaheimr;
sú á skilr heims þrjóðunga: heitir fyrir austan
Ásía, en fyrir vestan Evrópa, sem fyrir var sagt.

²FRÁ ÓÐNI ².

2. Fyrir austan Tanakvísl í Ásia var kallat Ásia-
land⁶ eða Ásaheimr; en höfuðborgin, er var í land-
inu, kölluðu þeir Ásgarð; en í borginni var höfð-
ingi sá, er Óðinn hèt⁷; þar var blótskapr⁸ mikill;
þat var þar siðr⁹, at xij höfðingjar¹⁰ voru æztir;
skyldu þeir ráða fyrir blótum ok dómum¹¹ manna
í milli; þat eru¹² diar kallaðir eða drotnar; þeim
skyldi þjónustu veita allt fólk ok lotnífng. Óðinn
var hermaðr mikill ok mjók viðfóroll, ok eignaðist
mörg ríki; hann var svá sigrsæll, at í hverri orostu
fèkk¹³ hann gagn; ok svá kom at hans menn trúðu

quam magnam illam Saracenorum terram, alii eam cum Æthiopia magna<sup>a</sup> comparant; pars Svethiæ
septemtrionalis propter gelu et frigus inculta jacet, quemadmodum pars Æthiopiæ meridiana propter
æstum solis deserta est; in Svethia complures sunt vasti terrarum tractus, multifariæ mirabiles nationes
multaque linguarum genera; ibidem nani sunt et gigantes et nigri homines; ibidem animalia et dracones
mirandæ magnitudinis. A plaga septemtrionali ex montibus illis, qui ultra omnem tractum habitatum
extenduntur, amnis per Svethiam labitur, vero nomine Tanakvisl (Tanais) sive Vanakvisl (fluvius Vani-
cus) dictus; is in Mare Nigrum se exonerat; regio, brachiis fluvii Vanici circumdata, eo tempore dicta
est Terra Vanica sive regio Vanorum; is fluvius orbis terrarum trientes dirimit: versa in orientem regio
Asia, in occidentem Evropa appellatur, ut ante dictum est.

DE ODINE.

2. In Asia, a regione Tanais in orientem versa, terra Asiana sive regio Asorum dicta fuit, cujus regionis urbem capitalem Asgardum appellarunt b. Huic urbi princeps præfuit, nomine Odin; ibidem magna sacrificia colebantur; hic ea erat consvetudo, ut summi essent duodecim principes, qui sacrificiis et causis inter homines dijudicandis præessent, dii c sive domini dicti; his omnes homines officia præstarent, hos summa veneratione colerent. Odin insignis erat bellator, per multa loca obiit, multaque regna sub suam potestatem redegit; tam victoriosus erat, ut in quovis prælio victoriam obtineret; quo

1) svá, add. B, Ca, eod. sensu.
2) þar eru, ibi sunt, add. A, B.
3) Tanais, hon var forðom köllut, Tanais, quæ olim dicta est, add. B,
Ca, A.
4) Hèr sægit, hic referitur, add. D.
5) Asiamonnum, Asiamis, I, Ca, B.
6) Ásaland, terra Asorum, A, Ca, B.
7) var kallaðr, id.,
A, Ca, B.
8) blótsaðr, locus sacrificiorum, A, Ca, B.
9) sìdan, deinde, vel forte sìdan, institutum, Ca.
10) hofgðar, antistites fanorum, A,
Ca, B.
11) doma, judicarent, D.
12) vorn, erant, D.
13) hafði, potitus est, D.

a) *Serkland* est le nom du pays des Saracènes; le
*Bláland*, celui des Ethiopiens. Les sagas fabuleuses nous
offrent plusieurs exemples des géants, des animaux et des
dragons de la Scythie; on en trouve ainsi dans la saga
d'Érik vidfòrle, dans la narration de Thorstein bæjarmagn et
dans d'autres.

b) La description d'Asgard nous porte irrésistiblement
à penser à la peinture détaillée qu'on en trouve dans la
Gylfaginning de l'Edda de Snorre.

c) Nous ne croyons pas que *diar* soit une véritable
forme scandinave; le transport phonique du mot *romain
dens, dieus, exigerait l'initiation de *t* que l'on reconnaît dans
le mot *tivar*: (le nom grec de *θεός* tire son origine d'une
forme crètoise et ne pourra guère être pris en considération
à côte du mot plus authentique de *dίς, διός*); dans les poèmes
véritables de l'Edda, le mot *diar* ne parait jamais, on ne le
rencontre que dans le Hrafnagaldr Óðins non authentique.

247

því, at hann ætti heimilan sigr í hverri orrostu.
þat var háttir hans, ef hann sendi menn sina til
orrostu eða (i) aðrar sendifarar, at hann lagði áðr
hendr í höfuð þeim, ok gaf þeim bjannak¹; trúðu
þeir at þá mundi þeim vel farast; svá var² ok
um hans menn, hvar sem þeir voru í nauðum
staddir á sjá eða landi, þá kölluðu þeir á nafn
hans, ok þóttust³ jafnan fá af því gagn*; þeir
þóttust þar eiga allt traust, sem hann var; hann fór
jafnan⁶ svá lángt í brot, at hann dvalðist í ferð-
inni mörg misseri.

FRÁ [ÓDNI OK BRÆDRUM HANS ⁶.

3. Óðinn átti tvá bræðr, hét annarr Ve, en annarr Vilir; þeir bræðr hans stýrðu ríkinu, meðan hann var í brottu; þat var eitt sinn, er Óðinn var farinn lángt í brot ok hafði lengi heiman verit, at

Ásum þótti hans örvænt heim; þá skiptu bræðr
hans arfinum, en konu hans Frigg gengu þeir báðir
at eiga, en litlu síðarr kom Óðinn heim, ok tók
hann þá við konu sinni.

SÆTTIR VANA OK ÁSA 7.

4. Óðinn fór á hendr Vónúm með her, en þeir urðu vel við, ok vörðu land sitt, ok höfðu ýmsir sigr, herjuðu hvárir land annarra, ok gerðu skaða á; en er þat leiddist hvárumveggjum, lögðu þeir milli sin sættarstefnu⁸, ok gerðu fríð ok seldust gisla⁹; fengu Vænir¹⁰ sínra hina ágætustu menn, Njörð hinn auðga ok Frey son hans, en Æsir þar í mót þann, er Hænir¹¹ hét, ok kölluðu hann allvel til hófðingja fallinn; hann var mikill maðr ok vænn¹²; með honum sendu Æsir þann, er Mímir hét, [hann var¹³ hinn vitrasti maðr; en Vanir fengu þar í mót þann,

factum est, ut sui crederent, eum in quavis pugna jus victoriæ habere. Id ei moris fuit, si suos in praëlium mitteret, aut legatos aliquo ablegaret, ut manibus capiti eorum impositis benedictionem a iis impertiret, quo facto negotia sibi ex voto successura credebant; item milites ejus, ubicunque maris ter-ræve in periculis essent constituti, nomen ejus invocabant, et inde semper se commodum reportare existimabant, omnem in eo fiduciam reponentes; sæpe in regiones adeo longinquas peregrinabatur, ut multos annos in itinere consumeret.

DE ODINE ET FRATRIBUS EJUS.

3. Odin duos fratres habuit, quorum uni nomen erat Veus, alteri Viler; ipso absente fratres reg-
num administrabant; accidit aliquando, cum Odin in remota loca profectus, domo diu abfuisset, ut Asi
eum rediturum desperarent; tum fratres hereditatem diviserunt, Friggam, uxorem ejus, ambo ductum
iverunt; post vero non ita multo Odin domum reversus, uxorem suam recepit b.

PAX INTER VANOS ET ASOS.

4. Odin exercitum adversus Vanos duxit, illi vero hostem fortiter exceperunt et terram suam defenderunt, ut varia esset belli fortuna, alteris alterorum terram populantibus et infestantibus; ejus belli utrique pertæsi, datis invicem obsidibus, tempus locumque pacis faciundæ condixerunt; Vani viros quos excellentissimos habebant, Njördum divitem et Freyum, filium ejus, tradiderunt; Asi vicissim virum, no-mine Hænerem, quem ad principatum perbene idoneum esse dictitabant; erat vero magna statura et formosus; una cum eo Asi virum miserunt, Mimerem appellatum, prudentia excellentem; Vani contra

1) blanak, id., A, Ca, B. *Scotiis montantis etiamnum benedictio dicitur beannachd.*

2) bar, evenit, D.

3) þóttu, A, Ca, B.

4) fró, sölta-
tium, A, Ca, B.

5) opt, id., A, Ca, B.

7) Þreðr við

Vani, bellum cum Vanis, A, Ca, B.

8) switartund, id., D.

9) sic D; gislar, Fr.

10) sic h. t.

11) Ronir, id., A, Ca, D.

2) hinn

vænsti, formostistimus, A, Ca, B, D.

13) a | omitt. A, Ca, B.

12) hinn

a) Bjanak est sans doute le mot gaelien beannachd,
bénédiction; les rapports que la Norvège et l'Islande avaient
avec l'Ecosse et surtout avec les Hébrides, nous expliquent
suffisamment comment une parole forme a pu s'introduire.

b) Nous avons déjà mentionné le rapport contenu dans
ce chapitre, ainsi que la source où il a été puisé qui est
le couplet 26e de l'Ægisdrekka de l'ancienne Edda, édition
de P.-A. Munch p. 42.

248

er spakastr var í þeirra flokki, sá bét Kvásir. En
er Hænir kom í Vanaheim, þá var hann þegar höfð-
ingi gerr; Mímir kendi honum ráð öll; en ef¹
Hænir varð² staddr á þingum eða stefnum, svá at
Mímir var eigi nær, ok kvæmi nokkur vandamál
fyrir hann, svaraði hann æ hinu sama: ráði aðrir,
sagði³ hann¹; þá grunaði Vani, at Æsir mundu
hafa falsat þá í mannaskiptinu; þá tóku þeir Mími⁵
ok hálshjoggu, ok sendu höfuðit Ásum; Óðinn tók
hófuðit, ok smurði urtum, þeim er eigi mátti⁶ fúna,
ok kvað þar yfir galdra, ok magnaði svá, at þat
mælti við hann, ok sagði honum marga leynda luti⁷.
Njörð ok Frey setti Óðinn hofgöda⁸, ok voru þeir
diar með Ásum; dóttir Njarðar var Freyja⁹, hon
var blótgyðja. ok kendi fyrst með Ásum seið, sem
Vönum var tít. þá er Njörðr var með Vönum,

hafði hann átta systur sína, þvíat þat voru þar lög,
voru börn þeirra Freyr ok Freyja; en þat var
bannat með Ásum at byggva svá náit¹⁰ at frændsemi.

[ÓDINN SKIPTI RÍKI¹¹.]

5. Fjallgarðr mikill gengr af landuorðri til út-
suðrs, sá er skilr Svíðjóð hina miklu ok önnur ríki;
fyrir sunnan fjallit er eigi lángt til Tyrklands; þar
átti Óðinn eignr stórar. Í þann tíma fóru Rúm-
verja höfðingjar viða um heiminn, ok brutu undir
sik allar þjóðir, en [margir höfðingjar]¹² flyðu fyrir
þeim ófriði af eignum sínum, en fyrir því at Óðinn
var forspár ok fjölkunnigr, þá vissi hann at
hans afkvæmi mundi ¹³ um norðr hálfu ¹⁴ heimsins
byggva ¹⁵; setti hann þá bræðr sína, Víli ok Ve, yfir
Ásgarð; en hann fór, ok með honum díar allir ok
mikit [fólk annat]¹⁶, fyrst vestr í Garðaríki, ok

sua gentis sapientissimum, nomine Kvaserem, obsidem dederunt. Ut vero Hæner in regionem Vanorum pervenerat, statim princeps creatus est; Mimer ei omnia consilia suggessit; Hæner in comiliis aut con- ventibus constitutus, ita ut Mimer non adesset, si qua res difficilior dijudicanda occurreret, semper idem responsum dedit: penes alios sit arbitrium, inquit; hinc Vani suspicati, se ab Asis in permuta- tione obsidum deceptos, Mimerem captum decollarunt, caputque Asis miserunt; Odin caput sumtum herbis putredinem avertentibus medicavit, magicisque carminibus ita incantavit, ut cum ipso loqueretur eique multas res occultas diceret. Odin Njördum et Freyum fanorum antistites constituit; qui Dii inter Asos fuerunt; filia Njördi erat Freya; ea fuit sacrorum antistita, primaque inter Asos incantationem, Vanis usitatam, docuit; Njördus, apud Vanos commoratus, sororem suam in matrimonio habuerat; in ea enim terra leges id permittebant; horum liberi erant Freyus et Freya; sed apud Asas connubium cum tam arcta necessitudine junctis prohibitum fuit ⁸.

ODIN REGNUM DIVISIT.

5. Ab euroaquilone libanotum versus ingens porrigitur montium jugum, quod Svethiam illam magnam ab aliis regnis dividit; ab regione montis in meridiem versa non longe abest Turcia ⁵, ubi Odin magnas possessiones habebat; eo tempore imperatores Romani late per orbem terrarum profecti, omnes nationes sibi subjecerunt, ob quæ bella multi viri principes relictis possessionibus suis aufugie- bant; Odin vero, quod erat præsagus et magiæ peritus, novit, progeniem suam septemtronalem orbis terrarum partem inhabitaturam; itaque fratres, Vilerem et Veum, Asgardo præfecit; ipse, cum omnibus Diis et multis aliis hominibus, primo occidentem versus in regnum Gardorum, et inde meridiem versus

1) er, cum, A.
potuerunt, Ca, B, D.

2) var, I.

3) kvað, id., A, Ca

4) Hænir, B.

5) sic ceteri omnes rectius, ride cup. 7; Hæni, Fr.

6) matu.

altera forma Toï Freyja.

7) fyrir, præ (-dixit), add. D.

8) blótgöda, antistitem sacrorum, A, Ca, B.

9) Fryggja, D (rectius foret Frygja, ut

multæ nationes, D.

10) nati, 4, B

11) a | Gefja, Gefiona, A, Ca, B; Fra sonum Öðins, de filiis Öðinis, D.

12) a | margr þjóðir.

13) add., etc., omissum in cod. Fris.; dres fast, sparsum (iri), add. D.

14) norðr-halft D, perp.

15) a | omitt. D.

16) a | mannfolk, homines, 1, Ca, B, addito: for hann, profectus est

a) Pour la source de ce rapport, voyez plus haut p. 245. ainsi que Gylfaginning, chap. 57, l'Edda de Snorre, p. 216.

b) *Tyrkland* désigne l'Asie mineure. Pour ne pas

trop s'écarter de l'hypothèse vulgaire. Snorre est ici obligé d'accorder des propriétés à Odin, au midi de la montagne de Cancase.

249

þaðan¹ suðr í Saxland, hann átti sonu marga;
hann eignaðist viða um² Saxland, ok setti þar sonu
sína til landsgæzlu. Þá fór hann norðr til sjófar,
ok tók sér þar bústað í ey einni; þat heitir nú³
Óðinsey [á⁴ Fjóni⁵; þá sendi hann Gefjon⁶ norðr
um⁷ sundit í⁸ landaleitan; hon kom⁹ til Gylfa, ok
gaf hann henni eitt plógsland; þá fór hon í Jótun-
heima, ok gat þar iijon sonu við jötni nokkurum;

Gefjon dró frá Gylfa
glöð djúpröðuls¹³ öðla
svá at af renni röknum
rauk¹⁴ Danmarkar auka¹⁵;

hon brá þeim í öxnalíki, sig ferði þá fyrir plóginn,
ok dró landit út á haft, ok vestr gegnt Óðinsey:
[eru þat köllut¹⁰ Sælund¹¹, þar bygði hon síðan;
hennar fékk Skjöldr, son Óðins; þau bjoggu at
Hleiðru; þar er vatn eða sjór eftir, þat er Logrinn
kallat; svá liggja firðir¹² í Leginum, sem nes í
Selundi; svá kvað Bragi hinn gamli:

Læta Gefiona augmentum Dæniæ
ab Gylvio, æquoreum jubar possidente,
ita abstraxit, ut cursoria
jumenta fumum exhalarent;

in terram Saxonum a profectus est. Is multos habuit filios; multa Saxoniæ loca sub suam potestatem redegit, filiosque suos ibidem terræ custodiendæ præfecti; dein septemtrionem versus profectus ad mare, sedem sibi delegit in insula quadam; id nunc appellatur Odinseya in Fionia; tum Gefionam b septemtrionem versus misit per fretum ad quærendas terras; ea venit ad Gylvium, qui ei unum jugerum agri dono dedit; tum ea in Jötunheimos profecta, quatuor filios ex gigante aliquo peperit, quibus in boves mutatis et aratro junctis, terram occidentem versus in pelagus, exadversum Odinseyam, pertraxit; quæ terra vocatur Selundia, ubi illa deinceps habitavit; eam in matrimonium duxit Skjöldus, filius Odinis; hi Lethræ habitarunt; illo autem loco aqua sive stagnum residuum est, qui Lacus c dicitur; ita sinus in Lacu jacent, ut lingulæ in Selundia; sic cecinit Bragius priscus (vide supra):

1) þa, deinde, A, Ca, B.
2) omitt. D, eod. sensu.
3) omitt. D.
7) yfir, id. A, Ca, B.
8) a, A, Ca, B.
9) þa, tunc, add. A, Ca, B.
id., A, B.
12) vikur, (rect. vikr), recessus, D.
13) djupraðul-, ld., A. præredentis.
15) hauka, Ca, insolenti hoc contextu adzpiratione.

4) i, id., A, Ca, B.
5) a [omitt. D.
6) Gefian, semper D.
10) a | ok er þat land kallat, quæ terra appellatur, D.
11) Selund.
14) sic A, Ca, B, D; raukn, Fr male repetitum ex priore syllaba vociis

a) La relation qu'on trouve ici de *Saxland* et des filis d'Odin, n'est qu'un extrait du rapport contenu dans le prologue de l'Edda, chap. 10e, où des généalogies anglosaxoniens ont été reçues sans aucune variation dans les noms excepté les petites altérations dues à la négligence des coptistes. C'est à cause de ces emprunts anglosaxons qu'on fait demeurer Odin quelque temps dans le Saxland. Les races descendant d'Odin en Saxe et en Vestphalie, dont nous parle le prologue et auxquelles l'Ynglingasaga fait allusion, sont énumérées dans l'Edda: a) *Veggdegg* = *Vetrgils* — *Ritta* ou *Picta* — *Hengest*; *Sigar* le second fils de *Vetrgils* — *Svebbdegg* ou *Scipdagr*; et b) *Beldegg* ou *Baldr*, *Brandr* — *Freðögjar* o: *Fróði* — *Fréovit* — *Yvigg* — *Gevis*. Presque les mêmes séries se trouvent dans la Chronique saxonne: a) *Vecta* — *Vitta* — *Vihtgils* — *Hengest* (Ingram, p. 15) et *Vägdäg* — *Sigegår* — *Svífðäg* ou *Svebbdäg* (Ingram, p. 24); il en parait que l'auteur du prologue a fait de *Vecta* et de *Vägdäg* un seul et même personnage, qu'il a placé *Vihtgils* très haut dans la série, et

qu'il a lu le P anglosaxon de *Vitta* comme P ou R. b) *Böldäg* — *Brand* — *Fridogár* — *Freðivine* — *Vig* — *Gevis* (Ingram, p. 24, 28, 95). Il est clair que *Freovit* est une faute d'écriture pour *Freðvini* et que *Yvigg* est pour *Vig*. (Vig et le père *Freðivine* qui est pour *Frovin* ou proprement *Freyevir* paraissent tous les deux comme des personnages historiques dans l'ouvrage de Saxon). Il est évident que la rencontre de ces généalogies est le seul motif qui ait porté les auteurs de l'hypothèse à attribuer à Odin un séjour dans le Saxland. C'est de la même manière que le nom d'Óðinsey les a portés à le faire demeurer quelque temps en Fionie.

b) L'Edda de Snorre s'occupe aussi de Géfion, su chap. Igr.

c) Lögrinn n'est pas un nom propre; ce n'est qu'un nom commun qui signifie «l'eau», de sorte qu'il se laisse appliquer à quel lac que ce soit. On connait en Norvège trois rivières et une quantité de lacs qui portent ce nom. Pour la forme et l'étendue, on pourrait ici penser plutôt au lac de Vener qu'à celui de Mclar.

32

250

báru yxn ok átta
ennitúngl, þar er gengu
fyrir vineyjar viðri
valröf, fjögur hófuð.

En er Óðinn spurði, at góðir landskostir voru austr
at Gylfa, fór hann þannig¹, ok gerðu þeir Gylfi
sætt²; þvíat Gylfi þóttist öngan³ krapt til hafa⁴
motstöðu við Ásuna⁵. Mart áttust þeir Óðinn ok
Gylfi við í brögðum ok sjónhverfingum, ok⁶ Æsir
jafnan ríkari⁷. Óðinn tók sér bústað við Læginn,
þar sem nú eru kallaðar fornu Sigtúnir, ok gerði
þar mikit hof ok blót eftir síðvenju Ásanna⁸; hann
eignaðist land⁹ svá vitt, sem hann lèt heita Sigtún¹⁰;
hann gaf bústað hofgððunum: Njörðr hjó í Nóatún-
um, Freyr at Uppslöum, Heimdallr at Himinbjörg-

quatuor capita octoque
frontis lunas tulere boves,
latum, eximium frustum
caræ insulæ præcedentes a.

um ¹¹, þórr á þrúðvángi, Baldr á Breiðabliki; öllum
fékk hann þeim góda bústaði ¹².

[TALDAR ÍPRÓTTIR ¹³ ÓDINS¹⁴.

6. þá er Ása-Óðinn kom á norðröldön, ok með
honum diar, er þat sagt með sannyndum, at þeir
hófu ok kendu íþróttir þær, er lengi síðan hafa
menn með farit; Óðinn var göfgastr af öllum, ok
af honum námu þeir allar ¹⁵ íþróttir, þvíat hann
kunni fyrstr flestar allar; en þat er at segja, fyrir
hverja sök hann var svá mjök tignaðr, þá báru
þessir lutir til: hann var svá fagr ok göfugligr í

Odin autem, cognito, orientem versus apud Gylvium terras esse, fertilitate præstantes, eo profectus, pacem cum Gylvio composuit; sensit enim Gylvius, nullam sibi esse potestatem, qua Asis resisteret; multa inter se commercia agitarunt Odin ac Gylvius, artes abstrusiores et præstigias experiundo, quibus Asi semper fuerunt superiores; Odin sedem sibi delegit ad Lacum, quo loco nunc Sigtunæ veteres ⁸ appellantur, ibique ingens fanum et sacrificium, more Aorum, instituit; terram tam late suæ possessioni vindicavit, quam late Sigtunorum nomen locis imposuit. Templorum antistitibus sedes habitandas dedit: Njördus Noatunis, Freyus Upsalis, Heimdallus Himiþjargis, Thor Thrudvangi, Balderus Breidabliki habitavit; quibus omnibus eximias sedes adsignavit.

RECENSITÆ ARTES ODINIS.

6. Cum Odin asicus et cum eo Dii in terras septemtrionales venerunt, pro vero proditum est, eos inchoasse et docuisse artes illas, quas longo inde tempore homines exercuerunt. Odin inter omnes maximæ fuit auctoritatis, et ab eo artes didicerunt ceteri omnes, primus enim plerasque omnes calluit; sed ut exponamus, quam ob causam tanta veneratione cultus fuerit, his rationibus effectum est: cum inter amicos sedebat, ea erat oris pulchritudine, ea vultus dignitate, ut omnium animi delectarentur; cum

1) þannæ, id., s: þangat, id., D.
2) súna, suom (i c. Ænter se), add. A, Ca, B.
3) engi, id., s: enca, id., D.
4) til, ad, add. A,
Ca, B.
5) Ásana, id., A, B.
6) urðu, facti sunt, add. A, Ca, B, quod subaudiri potest.
7) tikr, (rect. tikri, id.). B.
8) þeitta Ása,
Ca, B.
9) þar lond, íbó terras, A, Ca, B.
10) Sigtunir, (f. plur.), A, Ca, B, D.
11) Húnþjörgum, D, mendose.
12) bóstaði, id.,
A, Ca, B.
13) a [], Fra atgervi, de naturæ dotibus, A, Ca, B.
14) a [], Fra óðni ok Ásum, de Ódine et Ásis, D.
15) allir, omnes (.isi.), A, Ca, B.

a) Constructio: Glöð Gefjon dro svá Danmarkar auka (fra Gylfa, djupröðuls óðla þ, at rauk af renniþroknum)⁷; þn barn þjögur hófuð ok átta ennitungl Ó, þar er þauð gengu fyrir viðri valröf á vineyjar. — (c) auki Danmarkar, augmentum Daniæ, insula Selandia dicitur, quæ secundum mythum Gylrio subtracta, regno Daniæ addita fuit β) i. c. auríi dieite, Djupröðull, Jubar maris, lux maris, poet, aurum, a djáp, n., altum, it, gurges, mave, et töðull, splendor, jubar, poet, sol. ⁸) tenniþrok, n. pl., jumenta currentia, h. l, in specie boves. — Ó) ennitungl, luna frontis, occlusus; quod bores erant quatuor, id per partes sic describist: habebant quatuor capita, octo oculos. — c) valröf, f., varie sumitur; h. l, a val, n., delectus, in compos, eximium quid (a velja, eligere), et rarf = rauf, = raf, n., segmentum, pars abrupta (túfa). Alii scribere malunt valröf, a vóllr, campus, it, terra, quod explicant: t. pirs abrupta terræ. 2. sulcus per compum ductus. Est autem vineyjar h. l, non gen, partitieus, sed quodammodo descripimus, ut valravt vineyjar significet eximium illum terræ abruptam particulam, quæ insulum effecerit, unde insula Selandia extiterit. Viney, insula amica, cara, quod geflona eam sedem degerit, chibque postæ habitarerit.

a) Sigtúnir fornar est le nom de For-Sigtuna de la
paroisse de Hätuna dans l'Upland. Les demeures qui sont
mentionnées ici sont, à l'exception de l'Upsalir terrestre,

les mêmes dont nous parle le Grimnismál, de sorte qu'elles
n'appartiennent pas à la terre, mais uniquement au terri-
toire de l'astronomie.

251

álitum, þá er hann sat með vinum sínum, at öllum
hló hugr við; en þá er hann var í her, sýndist
hann grimligr¹ sínum óvinum; en þat bar til þess,
at hann kunni þær íþróttir, at hann skipti litum
ok líkjum á hverja lund er hann vildi; önnur var
sú, at hann taladí svá snjallt ok slétt, at öllum, er
á heyrðu, þótti þat eina satt; mælti hann allt hend-
ingum, svá sem nú² er kveðit, er skáldskapr heitir;
hann ok hofgoðar hans heita ljóðasmíðir, þvíat sú
íþrótt hófst af þeim í norðrlöndum. Óðinn kunni
svá at³ gera, at í orrostu urdu úvinir hans blindir
eða daufir eða óttafullir, en vopn þeirra bitu eigi
heldr en vendir; en hans menn fóru brynjulausir,
ok voru galnir sem hundar eða vargar, bitu í
skjöldu sína, en voru sterkir sem birnir eða grið-
úngar; þeir drápu mannfölkit, en hvartki eldr nè
járn orti á þá; þat er kallaðr⁴ berserksgángr.

vero in exercitu versaretur, inimicis torvus videbatur; ejus autem rei hæc fuit causa, quod artes calluit, vultum formamque corporis quoquo vellet modo mutandi; altera, quod tam diserte et svaviter loquebatur, ut omnibus audientibus ea sola vera viderentur; omnia, quæ loquebatur, rhythmmo adstrinxit, uti nunc cantantur ea, quæ poemata dicentur. Ille ejusque antistites templorum artifices carminum vocantur, eo quod hæc ars ab iis inchoabatur in terris septemtrionalibus. Odin sic efficere potuit, ut inimici ejus inter præliandum cæci aut surdi aut perterriti fierent, armaque non magis, quam virgæ, ad secundum valerent; ipsius vero milites sine loricis procedebant, canum aut luporum instar rabidi, scuta sua mordentes, robore ursos taurosve æquantes; sic homines interficiebant, ipsi igni et ferro inviolabiles; id quod furor athleticus appellatur ⁵.

DE ARTE MAGICA ODINIS.

7. Odin externam corporis speciem mutavit: quo facto corpus, ut somno sopitum aut mortuum, jacuit, ipse vero in avem, feram, piscem, aut semperem mutatus, puncto temporis in remotas terras ferebatur ad sua aliorumve hominum negotia peragenda: id solis verbis efficere potuit, ut ignem exstingueret, mare sedaret, ventos quoquo vellet converteret. Erat Odini navis, dicta Skidbladner, qua ingentia maria trajecit, quæ panni instar convolvi potuit ᵇ; Odin sumtum caput Mimeris secum circumtulit, ut antea dictum est; id ei nova ex aliis mundis retulit. Interdum mortuos homines e terra resuscitavit, aut sub suspensis consedit, quare dominus lemurum vel dominus suspensorum vocatus est. Erant ei duo corvi, quos loquelam docuerat; qui multa terrarum loca pervolantes multa ei nova retulerunt, unde

1) ok hrwðilgt, et terribilis, add. D.

2) þat, id., add. A, Ca, B.

3) omitt. A, Ca, B.

4) kallat, A, Ca, D.

5) a: [Fra íþróttum

Óðins, de artibus Odinis, A, Ca, B; Sægðar íþróttir, artes recensitæ, D.

6) svipstand, momento, A, Ca, D.

7) omitt. A, Ca, B.

8) hafði með

9) hafði með

set, secum circumtulit, A, Ca, B.

10) moræ, multas, add. A, Ca, B;

11) mælti þat við hann, retulit illi, D.

12) hauða, tumulis, B.

13) fyrir, add. A, B, Ca, cod, sensu.

14) hauða, tumulorum, B.

15) ok, etiam, add. D.

a) Le nom de *berserkr* est dérivé de *berr*, nu, et de *serkr*, camisole, en sousendantant *hringofinn*, tissu d'aneaux de fer, de sorte que le mot entier signifie: revêtu d'une cuirasse en fer.

b) Il est évident qu'on a en vue aux ch. 6ᵉ et 7ᵉ plu-

sieurs des traditions qui nous sont connues de l'ancienne
Edda et principalement de la jeune Edda, qui contient (dans
de la Gylfaginning ch. 48-44 et dans le Skáldskaparmál ch. 35)
une description détaillée de la nature et de l'histoire de Skjö-
blaðnir dont il est aussi question dans le Grímnismál v. 43-44.

[SAGT FRÁ FJÖLKÝNGI ÓDINS ⁵.

7. Óðinu skipti hómum; lá þá búkrinn sem sofinn eða dauðr, en hann var þá fugl eða dýr eða fiskr eða ormr, ok fór á einni stund⁶ á fjartæg lönd at sínum eyrindum eða annarra manna; þat kunni hann at gera með orðum einum, at slókkva eld ok kyrra sjá, ok snúa vindum hverja-leið er hann vildi; Óðinn átti skip þat⁵, er Skjö-blaðnir hét, er hann fór yfir stór hóf á, en þat mátti vefja saman sem dúk. Óðinn tók⁷ höfuð Mímis [ok hafði með sér, sem fyrir var sagt⁹, ok [sagði þat honum¹⁰ tiðindi or óðrum¹¹ heimum; en stundum vakði hann upp dauða menn or jórðu, eða settist undir hánga¹²; ¹³ því var hann kallaðr drauga drottinn eða hánga¹⁴ drottinn; hann átti¹⁵ hrafað tvá, er hann hafði tamið við mál, flugu þeir viða um lönd ok sögðu honum márg tiðindi; af

32*

252

því¹ varð hann stórliga fróðr. Allar þessar íþróttir
kendi hann með rúnum ok ljóðum þeim, er galdrar
heita, ²því eru Æsir kalladir galdrasmidir; Óðinn
kunni þá íþrótt, [svá at ³ mestr mátr fylgði, ok
framði sjálfr, er seíðr heitir; en af því mátti hann
vita örlug manna ok óordna luti, svá ok at gera
mönnum bana eða úhamingju eða vanheilindi, svá
ok at taka frá mönnum vit eða afl, ok gefa öðrum;
en þessi fjölkýngi, ef ⁴ framit er, fylgir svá mikil
ergi, at eigi þótti karl mönnum skammlaust⁵ við
at fara, ok var gyðjunum kend sú íþrótt. Óðinn
vissi of allt jarðfé, hvar fólgit var, ok kunni hann
þau ljóð, er upp laukst fyrir honum jörðin ok

björg ok steinar ok haugar, ok batt hann með
ordum einum þá, sem fyrir voru⁶, ok gekk inn,
ok tók þar allt ⁷ slíkt er hann vildi; af þeim ⁸
kröftum varð hann mjök frægr; úvinir hans óttuðust
hann, en vinir hans treystust honum, ok trúðu á
kraft hans ok á sjálfan hann; en hann kendi flestar
íþróttir sínar blótgoðunum, voru þeir næst honum
um allan fródleik ok fjölkýngi; margir aðrir námu
þó mikit af, ok hefir þadan af dreifzt fjölkýngin
viða, ok haldizt lengi sían ⁹. En Óðin ok þá
xij¹⁰ blótuðu menn, ok kölluðu þá goð¹¹ sín, ok
trúðu á þá lengi sían. Eftir Óðins nafni er¹²
kalladr Auðun, ok hètu menn svá sonu sína; en

rerum scientissimus extitit. Has omnes artes per characteres runicos et carmina, quæ dicuntur incantamenta, docuit; ideo Asì artifices incantamentorum appellantur. Odin artem calluit ipseque exercuit, cui vis maxima inerat, Incantationem dictam; hinc fata hominum et res futuras cognoscere, hinc aliis necem aut infortunium aut adversam valetudinem adferre, hinc alios sana mente aut viribus privare, aliis reddere potuit; cui magiæ exercendæ cum tam nefanda nequities adjuncta esset, ut sine dedecore traccari a viris non posset, hæc ars deabus tradita fuit ⁴. Odin notitiam habuit omnium thesaurorum, terra reconditorium, ubi occultati essent, et carmina calluit, quibus illi terra, rupes, saxe a tumuli recludebantur, quorum incolas cum verbis solis ligavisset, ingressus, inde quæcunque voluisset abstulit. His virtutibus admodum celeber extitit: inimici eum metuebant, amici ei confidebant, et in virtute ejus atque in ipso fiduciam reponebant; verum sacrificiorum antistites plerasque artes edocuit; hi omni scientiæ genere et artis magicæ peritia proxime ad eum accedebant; multi tamen alii magnam hujus scientiæ partem perceperunt, atque inde artis magicæ peritia late dispersa est, et longo exinde tempore permansit; Odinem autem et duodecim illos homines coluerunt deosque suos appellarunt, et in eos diu postea crediderunt; ex Odinis nomine dictus est Audun ⁵, quo nomine homines filios suos vocarunt; sed ex

1) þeim lutum, tís, ebus, A,B,D.

2) fyrir, add, tíð, eod, sensu,

6) bjógg, eod, sensu, tíð.

7) omitt. ceteri.

8) þessum, his, A, B.

12) var, fuit, A,B,D.

3) a | er, quam, tíð.

4) er, quum, tíð.

5) omitt, tíð.

9) omitt. A, B.

10) hofðingi, principes, add.tid.

11) guð, tíð, D.

a) L'étymologie des mots *galdr* et *seidr* fait le mieux
connaitre en quoi ils diffèrent entre eux; le premier qui dé-
rive du verbe *at gala*, chanter, fait penser aux chansons et
aux formules des sorciers; il parait être en rapport avec
cette espèce de chanson solennelle qu'on appelait *at þylja*
d'où dérive le substantif *þnlr*, car tout comme *galinn*
signifie «pliéncé», celui qui par le *galdr* a perdu l'usage de
la raison ou qui a été ensorcélé, de la même manière l'ad-
jectif *thullen* ou *þulinn* signifie encore aujourd'hui en Nor-
vège, celui qui a été l'objet d'une *pula* ou d'un enchantement,
et parait répondre au mot *allemand toll*, fou, L'étymologie
du mot *seidr* n'est pas bien connue; quelques-uns piétên-
dent qu'il dérive du verbe *sjúðu*, bouillir, mais il fallait

alors qu'il s'appelât *segdr*, ce qui est impossible, puisqu'on
a le verbe dérivé *at síða*. Le mot est sans doute d'origine
finnoise, car c'etaient surtout les Finnois qui passaient pour
s'y entendre. L'évanouissement (*ergi*) dont il y est question,
rappelle précisément l'état que feignent les sorciers finnois
lorsqu'ils s'efforceant de faire croire aux assistants que l'âme
vient de quitter leurs corps, espèce de sorcellerie qu'on
attribue dans ce même endroit à Odin.

b) On a voulu dériver Audun du mot Óðinn, mais cette dérivation n'est pas juste, car Óðun devrait être Váðinn, mot qui provient de *at vaða, óð*, passer brusquement au travers des obstacles; tandis que le mot Audun a de même finiçé avec *audr*, richesse.

254

ok sonu marga
öndurdis¹
við Óðni gat.

Til Sæmíngus talði Hákon jarl hinn ríki lángfedgakyn sitt. Þessa Svíþjóð kölluðu þeir Mannheima, en hina miklu Svíþjóð kölluðu þeir Godheima; or Godheimum sögðu þeir mörg tíðiðið².

JÓDINN KONÚNGR VARD SOTΤDAUDR³.

10. Óðinn varð sóttdauðr í Svíþjóð; ok er hann var at kominn bana⁴, lét hann marka sik geirsdoddi, ok eignaði sér alla vápndauða⁵ menn, sagði hann sik mundu fara í Godheima ok fagna þar vinnum sínum. Nú hugðu Sviar, at hann væri kominn í 6 forna Ásgard, ok mundi þar lifa at eilifu; hófst þá af nýju átrúnaðr við Óðin ok áheit;

multosque filios
dea xylysolearum
ex Odine genuit a.

opt þótti Svíum hann vitrast fyrir ⁷ sér, áðr stórar orrostur yrði, gaf hann þá sumum sigr, en sumum baðu hann til sín; þótti þar góðr kostr⁸ hvártveggi. Óðinn var brendr dauðr, ok var sú brenna ger allveglig; þat var trúa þeirra, at því hæra sem reykinn legði í loplit upp, at því háleitari væri sá í himninum, er brennuna átti, ok þess auðgari, er meira fè brann með honum.

11.º. Njörðr af Nóatúnum gerðist þá valdsmaðr yfir Svíum, ok hèlt upp blótum; hann kölluðu þá Svíar drottin sinn, tók hann þá skattgjafar af þeim; á hans dögum var fríðr allgóðr ok allskonar ár

Ad Sæmingum dynasta Hakon potens genus majorum suorum retulit; hanc Svethiam apparlarunt Mannheimos, magnam vero illam Svethiam Godheimos (regionem deorum); ex Godheimis multas res memorabiles relatas narrarunt.

REX ODIN MORBO MORTUUS EST.

10. Odin in Svethia morbo obiit; qui cum morti propinquus esset, se hastæ cuspide notari jussit, sibique omnes homines, armis cæsos, vindicavit, dicens, se in Godheimos concessurum ibique amicos excepturum; hinc Sviones putarunt, eum in veterem Asgardum concessisse, ibi perpetuo victurum; hinc iterum Odin religione et votis coli coepit; sæpe, antequam ingentia prælia fiebant, Svionibus apparere sibi visus est, tumque aliis victoriam tribuere, alios ad se invitare; quarum conditionum utraque præstans visa. Corpus mortui Odinis crematum est, quæ combustio magno honore celebrata fuit; credebant, quo altius in sublime fumus efferretur, eo celsiorem in coelis esse eum, qui mortuus cremaretur, eque opulentiorem, quo plus bonorum cum eo combustum esset.

11. Tum Njördus de Noatunis Svionum præfectus fiebat, et sacrificia instaurabat; hunc Sviones tum dominum suum appellabant, a quibus tributa muneris nomine accepit; eo imperante res domi satis

1) Óndræga, eða sensu, D.
2) ok morg undr, et multa mirabilla, add. D.
3) a l: Dauði Óðins, mors Odinis, A, B; Andlát Ó. konungs, obitus O. regis, D.
4) dauða, id., A, B.
5) vopubitano, id., D.
6) binn, illum, add. A, B.
7) omitt. A, B.
8) omitt. D.
9) Fra Níðri, de Njörðo, add. 1, B: ár mikli, magna anni fertilitas, add. D, inscriptionis loco.

a) Constructio: skaldbleiðtr(?) þann skattfæri þá gæa niðr? við jarviðjuð, þá er þau, vinr sævar beins skatna & ok Skáði, bygða meitr í Mannheimum: ok Óndurdis? gat marga sonu við Óðni. — 4) skaldbleiðr, m., qui clypeum sanguine tingit, bellatoris circumscriptio; accipimus hoc men in rocatiro, tancquam apostrophen ad eum, cui carmen háleygiatal dedicatum fuit, sìre hic fuerit ipse flakon dynasta (eide præfationem Ilii), quod potius crediderimus, frettì testimonio Fugrshinnu. sìee Einar arcipotens, gener flahonis (nam ratio temporum non obstat, cum de morte Eyriru nihil certi reperiatur). Ceterum forma skaldbleiðr est id. qu. skaldbleiðr, a skaldre ef skúldri id. qu. skjöldr, clypeus, extruso j (Secre. skál), et bleiðr, blotr, h. l. qui tingit sanguine; qui significatus pro tis stat, qui rerum blota, sacrifìcare, referunt ad blóð, sanguis. — 5) skaltfæst, poëtica circumscriptio eiri principis, h. l. Sæmningi: non intelligimus eum, qui tributum alit pendit, sed qui tributum auferit, accipit: ef forte skaltfæstur vertendum, dætor dritiarum, eir munificus, a skaltur, thesaurus (Dan. skat), hoc sensu satis bona auctoritatis in eите re lingua septemtrionali. — 6) i, e. Óðin. — 7) i, e. ex Shædia. Thjasiit gigantis flilia, eide Eddam Snorrionis p. 92-94.
8) anicus hominum monticolarum (gigantium), i, e. Odin, ab familiaritatem ejus et amicum commercium cum gigantibus. Savar bein, os martis, saxum, tapis, it. rupes, mons; skatnat savar belas, homines montis i. e. montani, monticola, gigantes. Quod autem versum primum terti quadratis h. l. retutimus ad quadrantem secundum, id fecimus secundum Yngl. S. v. 16, str. 1 et 0. Trygg. v, 43 str. 2. Alii construunt Óndurdis savar heimis, dea xylysolearum montibus inhabitants. — 9) i. e. Shædia Thjasiit flilia, de qua Ed. Sn. p. 94: terr hon mjök, a skibum ok með boga ok skýr dýr; hon heitir Óndurðu edt Óndurdis, i. e. ea xylysoleis labi et arcens tractare amat, ferasque jaculatur: apparlarur numen xylysolearum.

255

svá mikit, at Svíar trúðu því, at Njörðr rèði fyrir
ári ok fyrir fæsælu¹ manna; á hans dögum dó
flestir díar, ok voru allir [blótaðir ok brendir²
síðan; Njörðr varð sóttdaðr, lèt hann ok marka
sik Óðni, áðr hann dó; Svíar brendu hann, ok
grètu allmjök³ yfir leiði hans⁴. ⁵Freyr tók þá
riki eftir Njörð, var hann kallaðr drottinn yfir Svíum,
ok tók hann skattgjafr af þeim; hann var vinsæll
ok ársæll, sem fadir hans.

[UPPHAF FREYS⁶.

12. Freyr reisti at Uppsólu hof mikit, ok setti
þar höfuðstað sinn, lagði þar til [allar skyldir sínar⁷,

lönd ok lausa aura; þá hófst Uppsala auðr, ok
hefir⁸ halflizt æ síðan. Á hans dögum hófst Fróða-
fríðr; þá var ok ár um öll lönd, ok kendu Svíar
þat Frey; var hann ⁹ því meirr dýrkaðr, en önnur
goðin, sem á hans dögum varð landfólkit auðgara
en fyrir af fríðinum ok árinu. Gerðr Gýmisdóttir
hèt kona hans; son þeirra hèt Fjölnir. Freyr hèt
Yngvi Óðru nafni, Yngva nafn er¹⁰ síðan haft í hans
ætt fyrir tignarnafn, ok Ynglingar voru síðan hans
ættmenn kallaðir. Freyr tók sótt, ok er at honum
leið sóttin, leituðu menn sèr ráðs, ok lètu fá menn
til hans koma, en hjoggu haug mikinn, ok lètu

quietæ, tantaque cujuscunque annonæ ubertas, ut Njórdum annonæ et fortunis hominum præesse cre-
derent Sviones; ejus ætate plerique Diorum obierunt, omnesque postea culti crematique sunt. Njórdus
morbo obiit; is quoque se, antequam moreretur, ut Odini sacrum nota insigniri jussit; corpus ejus
Sviones cremarunt, et sepulcro ejus adstantes valde plorarunt. Post Njórdum Freyus imperium suscepit,
qui dominus Svionum vocatus, tributa ab eis munerì acceptit, gratia et annonæ felicitate, ut pater ejus, florens.

INITIUM FREYI.

12. Freyus ingens fanum Upsalis exstruxit, ibique sedem suam principalem fixit, collatis èò om-
nibus reditibus suis, prædiis et bonis mobilibus; hinc ortæ divitiae Upsalienses, quæ exinde semper
permanserunt; eo imperante pax Frodiana incepit, tumque omnes terræ annonæ ubertate gaudebant,
quam Sviones Freyo acceptam referebant; qui ceteris diis eo majore religione colebatur, quo opulentior,
quam antea, populus eo imperante fìebat propter pacem et annonæ ubertatem. Gerda Gymeris filia
nomen erat uxori ejus; horum filius Fjölner vocabatur. Freyus alio nomine Yngvius est appellatus;
nomen Yngvii postea in ejus gente pro honoris titulo usurpatum fuit, ejusque posteri Ynglingi (gens
Yngvia) deinceps appellati ⁸. Freyus morbum nactus est; quo morbo cum urgueri coepisset, sui, inito

1) farsulu, náigandg felicitati, D, B.

2) brendlir ok blótaðir, D.

3) allir njúk, omnes magnopere, Þ, njúk, eðlað, D.

4) a [eptir hann.

co mortuo, D.

5) hìc caput incipiant A, B, cum hæc inscriptione: Daubri Freys, mors Freyi; cf. D: Frá Yngvifrey, de Freyo Yngrio.

6) om. A.B.D.

7) a [ alia tolla, omnia tributa, D.

8) emend.; hafir, Fr.

9) Æt, ob, add. D.

10) var, fuit, ceteris.

a) Le couplet cité au chap. 9 est emprunté au poème *Haleyggjatal* dont il a été question dans la préface, mais qui est perdu maintenant, quoiqu'il paraisse avoir été connu il n'y a guère cent ans, puisque Schoning qui fait connaitre la série des rois y contenue doit l'avoir connu. D'autres couplets de ce poème sont cités de temps en temps par Snorre. Il est remarquable que Eyvind dans un autre couplet cité dans la saga de Harald à la belle chevelure, chap. 13e, appelle Hakon iarl qui descendait en ligne droite de Sæming, Freys áttlingr ou rejeton de Frey, quoique ce fussent, selon Snorre, les Ynglings qui descendaient de ce dernier. Il faut pourtant remarquer que le premier couplet, emprunté à ce poème par Snorre, au chap. 14, ne traite que de Fjölner, et qu'il n'a existé avant ce vers aucun autre où Frey est représenté comme l'original de la race, car on n'aurait

sans doute pas manqué en tel cas de le citer. Les diffé-
rentes généalogies présentent plusieurs variations; ainsi Arc
frode nous présente dans l'Islendingabók, chap. 12, la série
suiyante: *Yngvi Tyrkjakonningar* — Njörðr *Svíakonningar*,
*Freyr* — *Fjölnir*; l'ancien registre suédois d'Uppsala (re-
gistrum Upsaliense, Geijer Svearikes Häfder 1, tab. ij, p. 452)
nous cite les mêmes degrés avec quelques altérations: *Inge*
— *Naroch* — *Frog* — *Fiolm*; dans le Långföngatal on
trouve la série: *Óðinn* — Njörðr — Freyr — Fjölnir,
et dans le Flateyjarbók: *Burri* — *Burr* — *Óðinn* — Freyr —
Njörðr — Freyr — Fjölnir. En considérant cette incer-
titude, on aura lieu de croire que Snorre par rapport a
Ynglingatal a ajouté trop d'importance à des dénominations
purement poétiques comme a l'expression Freys áttningar.
Fregs afspringr qui signifie seulement le rejeton divin ou

266

dyrr á ok iij glugga; en er Freyr var dauðr, báru
þeir hann leyniliga í hauginn, ok sögðu Svíum, at
hann lifði, ok varðveittu hann þar iij vetr; en skatt
öllum helltu þeir í hauginn, í einn glugg gullinu,
en í annan sílfriinu, í hinn þriðja eirpenníngum;
þá hélzt ár ok friðr.

13¹. Freyja hèlt þá upp blótum, þvíat hon ein
lifði þá eftir godanna, ok varð hon þá hin frægsta
[i þann tína², svà at með hennar nafni skyldi
kalla allar konur tignar, svà sem nú heita frovor³;
svà heitir⁴ hver freyja yfir sinni eign⁵, en sú hús-
freyja, er bú á; Freyja var heldr marglynd; Óðr⁶

consilio, paucis hominibus aditum ad eum permiserunt, ingentem vero tumulum extruxerunt, ostio et tribus fenestris instructum; mortuum Freyum clam in tumulum intulerunt, eumque Svionibus vivere persuadentes, tres hiemes ibi mortuum custodiverunt. Omne vero tributum tumulo infuderunt, per unam fenestram aurum, per alteram argentum, per tertiam numos æneos; sic vilitas annonæ et pax mansit.

13. Post hæc Freya sacrificia instauravit, ea enim tum sola deorum superstes erat, ideoque eo
tempore clarissima evasit, ut ejus nomine omnes nobiles feminæ appellarentur, quemadmodum nunc
dicuntur frovor (dominæ); sic quævis mulier ejus rei, quam possidet, freya (domina) dicitur, illa vero,
cui res familiaris est, freya domus (i. e. mater familias). Freya erat ingenio admodum versatili; Odus

1) Fra Freyja ok detrum hennar, de Freya et flis ejus, add. A, B; nulla capitum dietisio in Fr. 2) a j omitt, ceteri. 3) taувор, D; freyjar, B.
4) hèit ok, quoque appellabatur, A, B. 5) eigo, id., A, B. 6) sic ceteri et Gylfaginning cap. 35, Snorra edda 1, p. 114; Óðr, Fr.

celui qui est né des dieux; on se persuada encore que
c'est à tort qu'il nous cite comme enfant de Frey Fiðlner,
qui est fils d'Yngve et l'original de la famille. Freyr est d'ail-
leurs nommé Íngunarfreyr, déjà dans l'ancienne Edda
(Æzisdrekka, coupl. 43) et Íngifreyr dans l'ancienne Haust-
löng (Snorra Edda 1, 312). La forme d'Íngunar répond
au nom d'Ínguni que l'on rencontre dans l'Ynglingasaga,
chap. 20. La forme d'Íngsei est provenue d'une forte mu-
tation de voyelle ou d'une assimilation parce que le v qui
suit le g change l'i de la syllabe précédente en y, de sorte
que Íngsei est devenu Íngvei (de la même manière que le
mot gothique igquis se change dans notre ancienne langue
en ykkrr, proprement ikker, et que singva devient syngja).
La forme d'Ínguni nous montre d'une manière analogue
qu'elle provient d'Ínguni ou d'Íngreini, nom que l'on re-
connait le plus évidemment dans l'anglosaxon freu Ingvina,
Beóvulf v. 2638. Ingunar- ou Ingvunar-freyr signifie
done tout simplement le seigneur des Ingevons, et comme
selon Pline (hist. nat., IV, 13-16) et Tacite (Germania c. 2)
il faut regarder les Ingevons comme formant, des trois tribus
principales des Germains, celle qui est la plus orientale,
c'est-à-dire celle des Goths, la signification indiquée du
mot en question convient fort bien à l'usage habituel des
Goths d'employer le mot frauja en nom commun pour
seigneur. Le nom d'Íngi ou d'Íngvei, dégagé de toute
autre composition, paraît avoir été un nom de famille parti-
culier aux rois de Suède, sans le moindre rapport avec le
nom de Frey; c'est ainsi que le temps postérieur nous
fait retrouver le nom d'Inge dans les noms de deux rois,

Inge Steinkelson et Inge Halsteinson. Le nom passa aussi
dans la famille des rois de Norvège par Ingerid, petite-fille
d'Inge Steinkelson, qui, ayant été mariée à Harald gille,
donna à son fils le nom de son grand-père. Nous trouvons
une preuve convaincante de l'importance d'Inge ou de Yngve
pour les Suédois ou les Danois orientaux dans le couplet
anglosaxon bien connu du poème runique édité par Hicks.

Ing vás ærest
mid Eastdenum
geseven secgum,
ðd he siððan eadh
ofer væg gevát
— væn after ran,
þus Heardingas
pone hále nemdon.

Ing fut d'abord vu des Danois orientaux jusqu'à ce qu'il
traversât la mer pour aller vers l'est; la voiture le suivit.
C'est là le nom que les Hardings donnent à cet homme.

Il est du reste remarquable que lorsqu'on traduit la
forme *Ing* ou plutôt *Ingv* en langue gothique, on aura, se-
lon les règles phoniques, le nom *Iggvs* qui répond tout-à-
fait a Yggr en norrœna, qui était un des noms d'Odin. Le
nom *Ingi* entre encore dans plusieurs compositions, telles
que *Ingibjörg*, *Ingibriktr*, etc. On le rencontre même
dans des noms allemands comme dans *Ingviomér*, *Ingu-
mår*; après l'introduction du christianisme on y substituait
quelquefois à tort le mot homonyme *engill*, ange, comme
dans les noms Engilborg, Engilbriktr au lieu de *Ingibjörg*,
Ingibriktr; cependant cet abus ne s'est pas glissé dans la
prononciation norvégienne, le nom Engelbrekt y est toujours
prononcé Ingebret ou Ingebrikt. Ce qui est raconté de
Niörd, de Frey et de Freya appartient aux traditions mytho-
logiques; on en retrouve la plupart dans l'Edda de Snorre.

257

hét bóndi hennar; dætr hennar¹ Hnoss ok Ger-
simi, þær voru fagrar mjök; af þeirra nafni eru
svá kallaðir hinir dýrstu gripir. Þá er allir Svíar
vissu, at Freyr var dauðr, ok hélzt ár ok fríðr,
þá trúðu þeir, at svá mundi vera, meðan hann væri
á Svíþjóð, ok vildu eigi brenna hann, ok kölluðu
hann veraldar goð, ok blótuðu² mest til árs ok
fríðar alla æfi síðan.

[DRUKNAR FJÖLNIR í ÖLKERI ².

14. Fjölnir, son Yngvifreyrs, rédd þá fyrir Svíum
ok Uppsala auð; hann var ríkr ok ársæll ok fríð-
sæll; þá var Friðfróði at Hleðru ³; þeirra í millum
var heimboð ok vingan ⁵. Þá er Fjölnir fór ⁶ til
Fróða á Selund, þá var þar fyrir búin mikil veizla,
Varð framengt,
þar er Fróði bjó,
feigðar orð,
er at Fjölni kom;
ok sikling ¹¹

ok boðit til víða um lönd. Fróði átti mikinn húsa-
bæ; þar var geyrt mikit ker, ok margra álna
hátt, ok okat með stórum timbrstokkum, þat stóð
í undirskemmu, en loft⁷ yfir uppi, ok opit gólf-
þilit, svá at þar var niðr heltt leginum, en kerit
var⁸ blandit fullt mjaðar; þar var drykkr furðu
sterkr; um kveldit var Fjölni fylgt til herbergis
í hit næsta⁹ loft, ok hans sveit með honum; um
nóttina gekk hann út í svalir, at leita sér staðar;
var hann svefnær ok dauðadrukkinn; en er hann
sneyrist afur til herbergis, þá gekk hann fram eftir
svölnum, ok til annarra loftdura, ok þar inn,
misti þá fótum, ok fëll í mjaðarkerit, ok týndist
þar; svá segir þjóðólfr hinn vinverski¹⁰:

Perducta ad effectum est,
quo loco Frodius habitavit
leti præsentia,
Fjölneri imminens;
nam in fatis erat,

nomen fuit marito ejus, filiabus hínossa et Gersime, venustate excellentibus, ex quarum nomibus res
pretiosissimæ sic sunt appellatæ. Cum omnes Sviones cognovissent, Freyum mortuum esse, annonæ vero
bonitas et pax integra maneret, credebant, ita futurum, quamdiu in Svethia moraretur; quare eum cre-
mare noluerunt, sed orbis terrarum deum appellatum omni inde tempore, maxime annonæ et pacis
ergo, sacrificiis coluerunt.

FJÖLNER IN VASE CERVIISIARIO SUBMERGITUR.

14. Fjölner, filius Freyi Yngvi, deinde Svionibus et divitiis Upsaliensibus præfuit; ille erat potens et annonæ pacisque felicitate clarus; eo tempore Frodius pacificus Lethræ imperavit; quos inter hospiti et amiciæ necessitudo intercedebat. Fjölner, in Selundiam ad Frodium delatus, splendidio apparato convivio exceptus est, ad quod convivæ ex diversis terris sunt invitati. Frodio ampla erant domicilia; ibidem fabricatum erat vas quoddam, multos altum cubitos, ingentibus trabibus coassatum, stans in cella inferiori; huic coenaculum superstructum erat, religia in tabulato pavimenti apertura, per quam liquor mulsi transfusus fuit; hoc vas plenum mulso temperato stabat, potu ad inebriandum validissimo; vespere Fjölner cum comitatu suo in dormitorium, quod in proximo coenaculo erat, deductus est; ille nocte, secessum quæsiturus, in ambulacra egressus est, somno vinoque obrutus; sed revertens ad dormitorium, cum per ambulacrum progressus fores alius coenaculi intrasset, solo vestigia fallente, in vas mulsi delapsus est, ibique periit ⁸; sic Thjodolvus hviniensis (vide supra):

1) hétu, vocatæ sunt, add. A, B.
2) hann, eum, add. D.
3) a [.. Dauði, (drakuan, D) Fjölnis konungs, obitus (submersio) Fjölneris regis,
I, B, D.
4) Heiðru, d, B.
5) a [.. vinfengi mikit ok heimboð, id., D.
6) var, id., D.
7) loftbus, id., D
8) omit, ceteri
9) mesia, maximum, D.
10) hvinverski, ceteri.
11) sic ceteri; sigling, (g = k), Fr.

a) L'histoire des Ynglings commence par ce chapitre.
Nous avons auparavant rendu compte de ce qui regarde Frode

et la paix de Frode. Ce qu'on raconte ici de Fjölner, est
appliqué par Saxon à Hunding, sousroi de Suède.

33

258

Svígðis¹ geira
vágr² vindlaus
of viða skyldi.

15³. Sveigðir⁴ tók ríki eftir fæðr sinn; hann strengði þess heit at leita Goðheims ok Óðins hins gamla; [hann fór með xijta mann viða um heiminn⁵; hann kom út í Tyrkland ok í Svíðjóð hina miklu, ok hitti þar marga frændr sína, ok var í þeirri fór v betr; þá kom hann aftr til Svíðjóðar; dvalðist hann þá enn heima um hrið; hann hafði fengit konu þá, er Vana hét, út í Vanaheimi; var þeirra son Vanlandi.

[SVEIGDIR HVARF í STEIN⁶.

Sveigðir fór enn at leita Goðheims; ok í aust-

En dagskjarr
durnis niðja
salvörðoðr¹⁰
Sveigði vælti¹¹,
þá er í stein
hinn stórgæði

ut sinus, venti expers,
imperatorem agri
Odinii opprimeret a.

anverðri Svíþjóð heitir bær mikill at Steini; þar er steinn mikill sem stórhús; um kveldit eftir sólarfall, þá er Sveigðir gekk frá drykkju til svefnbúrs, sá hann til steinsins, at dvergr sat undir steinimum; Sveigðir ok hans menn voru mjök druknir, ok runnu til steinsins; dvergrinn stóð í durum, ok kallaði á Sveigði, bað hann þar inn gánga, ef hann vildi Óðinn hitta; Sveigðir⁷ ljóp inn í steininn, en steinninn laukst þegar aftr, [ok kom Sveigðir [aldri út⁸; svá segir þjóðólfr⁹:

Lucifugus autem
custos domicilii
Durneris cognatorum
Sveigderem decepit;
cum magnanimus
ille vir, plenus audacius,

15. Sveigder imperium post patrem capessit; is votum vovit, se Godheimum et Odinem illum priscum investigaturum; undecim viris comitatus, ipse duodecimus multa orbis terrarum loca obivit; venit in Turciam et Svethiam illam magnam, multosque ibi consanguineos suos reperit; cui peregrinationi quinque annos insumsit; tum in Svethiam reversus, iterum aliquantum temporis domi commoratus est. In Vanorum regione uxorem duxerat, nomine Vanam; quorum filius erat Vanlandius.

SVEIGDER SAXUM INGRESSUS DISPARUIT.

Sveigder iterum profectus est, Godheimum quæsiturus; in parte Svethiæ, plagam orientalem spectante, præditionem magnam est, quod Stein (lapis) dicitur; ibi ingens saxum est, magnæ ædes instar. Vespere post oc- casum solis, Sveigder a computatione ad ædem dormitoriam se conferens, oculis ad saxum conversis, animadvertit nanum saxo adsidentem; Sveigder ac sui, potu valde inebriati, ad saxum cucurrerunt: nanus, in foribus stans, Sveigderem inclamavit, illumque eò intrare jussit, si Odinem convenire vellet; Sveigder intro in saxum cucurrit, quo statim sponte occluso, rex nunquam exiti ª; sic Thjodolvus (v. s.):

1) sic cet., Fr. abbreviate Svígð. 2) sic ceteri; vargr, F., præc. 3) Fra Svægdæ, de Sregdere, add. A, B; Sveigðir ljóp, D. 4) Sveigðir,

A, B, ubique. 5) a [omitt. D, 6) a [omitt. A, B. 7) Svæigð, h. l. Fr.

8) a prozemo l: eigi aptr, non rediit, F; a priori [omitt. A, 9) hinn vinverski (hvinverski, cet.), add. A et ceteri.

10) salvörðr, od. sensu, al. 11) vetti, id., A; vetti, D, mend.

a) Constructio: Feigdar ord α, er kom at Ejolni, varð framengel, þar er Fróði hjo; ok vindlaus vargr þ skyldi of viða y saking Svígðis ceira d. —
b) ad cerbum: exo præsentis mortis; sed ord sæpe periphrastice accipi poest, ut h. l. feigdar ord est id. qu. teigð.  
β) i. e. exa vinarium, sel liquor mulsi, vase contentus.  
γ) viða = vinna (d. = nn), operari, facere: h. l. superare, opprimeret; of est partic. explensura.  
d) i. e. regem

Secunda. Formas Sveigðir, Sveigðit, Svígðir, quæ tantum occurrent h. l. et Hist. Hak. homi cap. 8, pro nomine Odinis accipimus, forte inserta tantum v diversas a Sigðle, Sigðer, quod inter nomina Odinis afferunt fragm. membr. Ed. Sn. Geirt, segmentum angulare, it, particula glebæ ablonga; h. l. de terra, solo, agro, unde Svígðis geiri, terra Odinis, Svecia.

a) Le récit qu'on lit ici paraît un malheureux essai d'expliquer les expressions du couplet cité d'une manière conforme à l'hypothèse généralement reçue pendant le moyen

âge. Le poète nous raconte seulement que Svegder périt parmi des rochers ou des montagnes en allant à la recherche d'un nain.

259

dysla¹ konr
eft dvergi hljóp,
ok salbjartr
þeirra Sókmimis
jötunbygðr²
við jöfri gein.

(MARA TRÆD VANLANDA TIL BANA³.)

16. Vanlandi hét son Sveigðis, er ríki tók eftir hann, ok rèd fyrir Uppsala auð; hann var hermaðr mikill, ok hann fór viða um lónd; hann þá vetrvist á Finnlandi at⁴ Snjá hinum gamla, ok fèkk⁵ dóttur hans Drífu; en at væri fór hann í braut, en Drífa var eftir, ok hét hann at koma aftir á þriggja vettra fresti; en hann kom eigi á x vetrtrum, þá sendi Drífa eftir Hulð seiðkonu, en sendi Visbur son þeirra Vanlanda til Sviðjóðar; Drífa keypti at⁶.

nanum præcedentem secutus
intro in saxum se corriperet,
et lucidum palatium
Sókmimeris sodalium,
gigantibus inhabitatum,
hianti ore regem reciperet ⁶.

Hulð⁷, at hon skyldi síða Vanlanda til Finnlands, eða deyða hann at öðrum kosti; en er seiðr var framiðr, var Vanlandi at Uppsólum; þá gerði hann fúsan at fara til Finnlands; ok⁸ vinir hans ok ráðamenn bónnuðu honum, ok sógðu honum, at vera mundi fjölkýngi Finna í fýsi⁹ hans; því næst gerði honum svefnhöfugt, ok [lagðist hann til svefns¹⁰, en er hann hafði lítt sofði, kallaði hann ok sagði, at mara trað hann; menn hans fóru til ok vildu hjálpa honum; en er þeir tóku¹¹ til höfuðsins, þá

## INCUBA VANLANDIUM AD NECEM CALCAVIT.

16. Filius Sveigderis, nomine Vanlandius, post eum imperium capessit et divitiis Upsaliensibus præfuit; fuit insignis bellator et multas terras peragravit. Hiberno hospitio in Finnia usus apud Snjaum priscum, hujus filiam Drivam a in matrimonium accepit. Vere proxime insequenti, Driva remanente, discessit, se investirum intra triennium pollicitus; cum vero intra decennium non rediisset, Driva incantatricem Huldam arcessit; Visburem, suum ex Vanlandio filium, in Svethiam misit; Huldam pretio conduit, ut Vanlandium incantamentis in Finniam pertraheret, alias interficeret. Instituta incantatione, Vanlandius, qui Upsalis commorabatur, magno Finniæ desiderio accendi coepit. Prohibitus ab amicis et consiliariis, dicentibus, desiderium ejus arte magica Finnorum excitari, mox gravatus sopore, somno se dedit; cum vero paulisper dormivisset, exclamavit dicens, se incuba premi; sui accurrentes opem ei ferre voluerunt; sed dum caput contrectabant, illa crura calcavit, ut pæne frangerentur; dum contrectant

1) dulsa, id., D: dulsa, id., A, B.
2) — byðr, Fr., A, præc, ut videtur.

3) a [Fra Vanlanda, de V., A, B; Slípt at Vanlanda, incantamenta adversus V. exercita, D.

4) með, id., A, B.
5) þar, tibi, add. iid.

6) at, id., al.

7) seiðkonn, incantatricem, add. A, B.

8) en, sed, id.
9) tartýsi, desiderium profiscendi, D.

10) a [safnandi hann, obdormizit, D.

11) uppl, eupra, add. A, B.

a) Constructio: En dagskjarr durnis nibja salvörðbræ valti Sveigði, þá er hlan störgeði dysla konrβ hljop eft dvergi í stein, ok jötunbygðr salbjartr þeirra Sókmimis? gein við δjótri. — a) lucifugus custos (incola) Durneris cognatorum (nanorum) domicili, est circumscriptio nuni: nam Durneris (nani) cognati, durnis nibjar, nani sunt, salt durnis nibja, ædes nanorum, lapis, sazum, cujus vörðbr, custos (a varða, custodire), nanus. β) intelipitur rex Sveigder. Sed quomodo dysla (dulsa, dulsa) konr ex詳icandum sit, valde incertum videtur; nos, Rashium secutii, dysla, dulsa (y = u) ut metathesin accipimus pro dulsa (ut variant gis et gils), a dulsi, m., arrogantia, insolentia, audacia, quæ forma dilatata est a duls, f., id., ut dvali, m., mora, a dvö), f., id. Kont pro etro simpliciter acceptus. Ætii Dulsi pro nomine proprio accipunt, et Dulsa konr, cognatum Dulsii, nescimus cujus, vertunt. γ) i. e., lapis, sazum. Salbjartr, id. qu. hjartr salr, ædes lucida; Sókmimtr, et Sókmimis, gigantis nomen, þeir Sókmimit, Sókmimer, ac sui, sunt gigantes, natio gigantea, cujus salr, ædes, h. l. sazum vel antrum, quod ideo lucidum dics putamus, quod sæpe mentio flt ignis in domicilii gigantum accensi, cum natura essent a luce exclusa et tenebrosa.

a) Les nomis finlandais mentionnés ici sont les mêmes que l'on rencontre dans le rapport de Forniot; ce ne sont

que des dénominations des phénomènes de la nature, de sorte qu'il n'y a nulle raison de les regarder comme historiques.

33*

262

ok fèkk Agni sigr; þar fèll Frosti ok lið mikit
með honum. Agni konúngr fór herskildi¹ um
Finnland, ok lagði undir sik; [fèkk hann stórmikit²
herfáng; hann tók ok hafði með sér Skjálf, dóttur
Frosta, ok Loga, bróður hennar; en er hann kom³
austan, lagði hann til Stokkssunda; hann setti [tjald
sitt suðr⁴ á fitina, þar var þá skógr; Agni kon-
úngr átti þá gullmenit, þat er Visburr hafði átt.
Agni konúngr gekk at eiga Skjálf; hon bad kon-
úng at gera erfi eftir fóður sinn; hannbauð þá til
sin mörgum [mönnum ríkum⁵, ok gerði veizlu
mikla; hann var allfrægr orðinn af för þessi. Þá
voro þar drykkjur miklar; en er konúngr gerðist
druckkinn, þá bad Skjálf hann⁶ gæta⁷ mensins, er
þat tel ek¹² undr,
ef¹³ Agna her
Skeálfar ráð
at sköpum þóttu,
þá er gæðing¹⁴
með gullmeni
Loga dís

hann hafði á hálsi⁸; hann tók til ok batt ramliga
menit á háls sèr, áðr hann gengi at sofa; en land-
tjaldit stóð við skóginn, ok hátt trè yfir tjaldinu,
þat er skýldi⁹ við sólar hita; en er Agni konúngr
var sofnaðr, þá tók Skjálf digrt snæri, ok festi
undir menit; menn hennar slógu þá [landtjalds-
staungunum¹⁰, en köstuðu lykkju snærisins upp í
limar trèsins, drógu síðan, svá at konúngr bèkk
næst uppi við limar, ok varð þat hans bani; Skjálf
ok hennar menn ljópu á skip ok reyru brautt;
Agni konúngr var þar brendr, ok er þar síðan
kölluð Agnafit á austanverðum Tærinum¹¹ vestr frá
Stokssundi; svá segir þjóðólfr:

Id mirum dico,
si Agnii exercitus
convenientia esse
Skjalvæ consilia censebat,
cum soror Logiæ
aurea torque
in sublime tolleret

magnusque cum eo militum numerus. Rex Agnius Finniam armata manu peragratam sub potestatem suam redegit, et ingenti præda potitus est; captam secum abstulit Skjalvam, Frostii filiam, et Logium, fratrem ejus. Ab oriente reversus, classem ad freta Stokkensia constituit; tentorium suum in planitiei parte meridiana, ubi tum silva erat, posuit. Tunc temporis rex Agnius torquem auream, quæ Visburi fuerat, possidebat. Rex Agnius Skjalvam secum matrimonio junxit; quæ cum a rege peteret, ut de-functi patris convivium exequiale celebraret, ille multis viris principibus ad se invitatis opiparum con-vivium apparavit, hac expeditione jam magnam gloriam consecutus; hic ingentes computationes agitatata; rex, qui tum inebriari coeperat, monente Skjalva, ut torquem, quam collo gestabat, custodiret, prehen-sam collo firmiter adstrinxit, antequam cubitum ibat; tentorium prope silvam stabat, alta supereminente arbore, quæ æstum solis defenderet; ut vero rex Agnius obdormiverat, Skjalva sumtum crassum funi-culum torqui alligavit, quo facto comites ejus, detractis tentorii perticis, spiram funiculi super ramos arboris conjectam deinde traxerunt, ita ut rex in sublime raptus proxime ad ramos penderet, mortemque oppeteret; Skjalva ac sui, navibus curriculo conscensis, remis se abripuerunt; hoc loco rex Agnius cre-matus est, eodemque loco planities Agnia dicitur in Töri parte orientali, ab regione freti Stokkensis in occidentem versa⁸; sic Thjodolvus (vide supra):

1) *vidu, multis locis, add. D.*

2) *a* | ok fèkk mikit, et magnam nactus est. D.

3) *sigldi, naeggarit, D.*

4) *a* | þar ylöld sun, ibi tentoria

5) *omitt. D.*; *a* | ríkismonnum, id., ceteri

6) *add, ceteri, omissum in Fr.*

7) *vel, bene, dirigenter, add. D.*

8) *fyrir, ante, in*

9) *skýla skýldi, cet., tilfa skýldi, D.*; *ut vero simulium est, librorium cod. Fr. omisisse verb. skýla, et skýldi non ad skýla sed*

ad skulu referendum esse

10) *ujaldstaungunum, id., cet.*

11) *Taurmom. B, mend.*

12) *omitt. D.*

13) *er, quod, D.*

14) *sic ceteri:*

gambix, cod. Fr., per n anglolanz., quod forse h., f.ulet nr., Π.

a) La tradition du collier tracique est sans doute au-
thentique et très ancienne: mais les combinaisons avec Froste

et Loke, rejetons de Forniot sont apparemment de l'invention
de Snorre.

264

[FRÁ ÖNUNDI KONÚNGI¹.

37. Önundr hét son Yngvars, er þar næst tók konúngdóm í Svíðjóð; um hans daga var fríðr góðr í Svíðjóð, ok varð hann mjök² auðigr at lausafé; Önundr konúngr fór með her sinn til Eistlands at hefna fæðr sinn, gekk þar upp³ með her sinn, ok herjaði víða um landit, ok fækk herfáng mikit, ferr aftr of haustit til Svíþjóðar. [Um hans daga var ár mikit í Svíþjóð⁴; Önundr konúngr var allra kon- únga vinsælastr. Svíþjóð er markland mikit, ok liggja þar svá eyðimerkr, at margar dagleiðir eru yfir; Önundr konúngr lagði⁵ á þat kapp mikit ok kostnað mikinn⁶ at ryðja markir ok byggva síðan⁷; hann lét ok ryðja vegu yfir eyðimerkr, ok fundust þá⁸ víða í mörkunum skóglauð lönd; bygðust þar þá víða⁹ stór hérúð; varð [af þessum hætti landit¹⁰

bygt, þvíat landfólkit¹¹ var nógt til landbyggvningar¹²; Önundr konúngr lét brjóta¹³ vegu of alla Svíþjóð, bæði um markir ok mýrar ok fjallvegu; ¹⁴ því var hann kall- aðr Brátönundr. Önundr konúngr setti bú sín í hvert stórhérað á Svíþjóð, ok fór um allt landit at veizlum.

38¹⁵. Brautönundr átti son er Íngjaldr hét; [þá var konúngr yfir Fjaðrundalandi¹⁶ Yngvar; hann átti sonu tvá við konu sinni, anuarr hét Álfir en annarr¹⁷ Agnarr, þeir voru mjök jafnaldrar Íngjalds; víða um Svíþjóð voru í þann tíma héraðskonúngar [Brautönundar; fyri Tiundalandi rèd Svípdagr blindi¹⁸, þar eru Uppsalir; þar var¹⁹ allra Svía²⁰ þing, voru þar²¹ blót mikil²², sóttu þannig²³ margir konúngar²⁴ at miðjum vettri. Ok einn vetr, [þá er komit var at miðjum vettri, kom fjöllmennt²⁵ til Uppsala; [þar komu þeir²⁶ Álfir, son Yngvars

DE REGE ÖNUNDO.

37. Filio Yngvaris nomen erat Önundus, qui deinde imperium Svethiæ capessit; quo imperante cum res Svethiæ quietæ essent, ipse perquam dives pecuniis extitit; rex Önundus, patrem ulturus, classem in Estoniam duxit, ibique cum exercitu escensione facta, multa terræ loca populabundus obiit, magnaque præda potitus, proxime insequenti autumno in Svethiam rediit. Eo regnante Svethia annonæ ubertate florebat; rex Önundus fuit omnium regum gratiosissimus. Svethia est admodum saltuosa, tantaque habet desertæ, ut nonnisi multorum dierum itineribus trajici possint; rex Önundus plurimum operæ sum- tusque in id impendit, ut excisis silvis loca aperiret et deinde incolis frequentaret; vias quoque per desertas aperiendas curavit, quo facto passim per saltus inventa sunt territoria silvis vacua. Ibi tum multis locis ingentes tractus habitari coepii, et hoc modo terra est incolis frequentata, hominum ad hæc loca colenda abundante multitudine; rex Önundus vias per totam Svethiam, tam per saltus et paludes, quam per montes, excisis arboribus aperiendas curavit, unde dictus est Brautönundus (iarum reparator); rex Önundus in quovis majori Svethiæ territorio villas suas disposuit, totamque terram convivando obiit.

38. Brautönundo filius erat, nomine Ingjaldus; eo tempore Fjadrundiæ rex præfuit Yngvar, is ex uxore sua duos habuit filios, quorum alteri nomen erat Alvus, alteri Agnar, Ingjaldo ætate propemodum æquales; eo tempore multis Svethiæ territoriis reguli provinciales præerant, Brötönundo subjecti; Tiundiæ præfuit Svpdagus cæcus; ibi sunt Upsali, ibi omnium Svionum comitia; ibidem magna agitabantur sacrificia, media hieme a multis regibus eo convenientibus celebrata. Aliquo anno, media appetente hieme, magna hominum multitudo Upsalos convenit; adfuerunt Alvus, filius regis Yngvaris, et Ingjaldus,

1) a | add. A; Fr: Brautönundi konungi, B.

2) omitt. D. C.

3) a | af þessu vetr land, haec facto latux regionis tractus, D. C.

4) sic ceteri; hæta, Fr.

5) et, propter (-ea), add. ceteri.

6) sic ceteri; hæta, Fr.

7) et, est, A. B.

8) et, est, A. B.

9) et, est, A. B.

4) a | omitt. D.

5) loæði (legði), Fr.

6) omitt. C. D.

7) landsfólkit, id., ceteri.

8) landsbygðarinnar, id., D. C; bygðarinnar, A. B.

9) sic D. C; Fjadrindalandi, Fr.

10) sic reclusius A.C.D.; þa voru konungar a Fjadrindalandi Yngvar ok Agnarr, Fr.

11) Pra Ínegjalldi tilraða, de Ingl. maligno, add. A. B.

12) sic D. C; Fjadrindalandi, Fr.

13) sic ceteri; hæta, Fr.

14) fyri, propter (-ea), add. ceteri.

15) landsfólkit, id., ceteri.

16) sic D. C; bygðarinnar, A. B.

17) A signo [ sic reclusius A.C.D.; þa voru konungar a Fjadrindalandi Yngvar ok Agnarr, Fr.

18) a | Brautönundr rèd fyir Tiundalandi, Br. Tiundalandia imperaerit, D. C. A.

19) et, est, A. B.

20) konuncus, regum, add. D. C.

21) þa, tum, add. A. B.

22) stór, id., D. C.

23) þannus, id., A. B; þangat, id., D: længst, mend., C.

24) ok var þat, et hoc accidit, add. ceteri.

25) a | er fjöllmennt var komli, cum magna hominum multitudine venisset, ceteri.

26) a | var þar Yngvar konunge ok synir hans, þeir voru vj vetræ gamlir, ibi aderat Yngvar, rex et filii ejus, sex unnuæ sali, ceteri.

265

konúngs, ok Íngjaldr, son Önundar konúngs, þeir
eftúl til sveinaleiks, skyldi hvárr ráða fyrí sinu
liði; ok er þeir lèkust við, var Íngjaldr ósterkari
en Álfir; honum þótti þat [svá illt¹, at hann grèt²
af; þeir voru vj vettra gamlir; þá kom til Gautvíðr,
fóstbróðir hans, ok leiddi hann³ til Svipdags blinda,
fóstfrður⁴ hans, ok sagði honum, at illa⁵ hafði
at farit, er hann var ósterkari [f leikinum⁶ en Álfir
Yngvarsson, ok óþrótkari; [þá svarar Svipdagr, at
þat væri mikil⁷ skömm. Annan dag eftir lèt Svip-
dagr taka hjarta or vargi ok steikja á teini, gaf
síðan Íngjaldi konúngssyni at eta, ok þaðan af
varð hann [hinn grimmasti⁸ ok verst skaplundar⁹.
Ok er Íngjaldr var roskinn, ¹⁰bað Önundr kon-
úngr konu til handa honum, Gautildar¹¹, dóttur
Algauta konúngs¹², hann var son Gautreks kon-
ungs hins milda, sonar¹³ Gauts konúngs¹⁴, er
Gautland er við kent. Algautr konúngr þóttist
vita, at dóttir hans mundi vel¹⁵ gipt, ef hon væri

syni Önundar konúngs gefin ¹⁶, ef hann hafði skap-
lyndi fóður sínns, ok var send mærin til Svíðjóðar;
Íngjaldr ¹⁷ gerði brúðlaup til hennar, [þegar er timi
er til þess ¹⁸.

43 ¹⁹. Um haustit eftir ²⁰ fór hann ²¹, Granmarr konúngr, ok Hjörvarðr konúngr, mágr hans, at taka veizlu í ey þeirri, er Sili heitir, at búum sínnum; ok er þeir voru at veizlunni ²², kom þar Íngjaldr konúngr á einni nótt með her sinn, ok tók hús á þeim, ok brendi þá ²³ inni með öllu liði sínú; eftir þat lagði hann undir sik ríki þat allt, er [átt höfðu konúngarnir ²⁴, ok setti yfir höfðingja. Högni konúngr ok Hildir son hans riðu oppt upp ²⁵ í Svíaveldi, ok drápu menn Íngjalds konúngs, þá er hann hafði sett yfir ríki þat, er átt hafði Granmarr konúngr, mágr þeirra ²⁶; stóð þar lánga hríð deila millum Íngjalds konúngs ok Högna konúngs; fékk Högni konúngr haldit þó ríki sínú fyrir Íngjaldi konúngi allt ²⁷ til dauðadags. Íngjaldr kon-

filius regis Önundi; hi, instituto ludo puerili, suo quisque agmini duces præcessent; qui cum inter se
colludenter, Ingjaldus Alvo viribus erat inferior; quod tam ægre ferebat, ut lacrimaretur; erant sex an-
norum; tum accedens Gautvidus, coalumnus ejus, eum duxit ad Svipdagum caecum, nutritorem ejus,
significans, rem male cessisse, quod ille viribus et strenuitate in ludendo Alvo Yngvaris filio inferior
esset, Svipdago, id magnum dedecus esse, respondente. Postero die Svipdagus cor lupo exsectum veruque
assatum Ingjaldo regis filio comedendum dedit, ex quo tempore sævissimus et ferocissimus evasit. Cum
Ingjaldus adoleverat, rex Önundus ei uxorem petiit, Gautildam, filiam regis Algauti, qui filius erat regis
Gautreki liberalis, filii regis Gauti, ex quo Gothia denominata. Rex Algautus, persvasum habens, filiam
suam bene collocari, si filio Önundi regis nuptum data esset, modo patrem ingenio referret, virgem
in Svethiam misit; Ingjaldus, ut primum justum tempus aderat, nuptias cum ea celebravit.

43. Autunno proxime insequenti rex Granmar et rex Hjörvardus, gener ejus, profecti sunt ad
convivium celebrandum in prædiis ejus, in insula, Silio dicta; quos in convivio versantes rex Ingjaldus
noctu cum exercitu superveniens oppressit, ædes, in quibus versabantur, corona militum cinxit, ipsos
cum omnibus suis in ædibus concremavit; quo facto totum regnum, quod regibus fuerat, sub suam
potestatem redegit eique præfectos præfecit. Rex Högnius et Hilder filius ejus sæpe in Svethiam evecti,
præfectos, quos rex Ingjaldus regno, quod possederat Granmar, affinis eorum, præfecerat, interfecit. Inde
longo tempore controversia manebat inter regem Ingjaldum et regem Högnum; et tamen rex Högnius
regnum suum ad supremum usque diem a rege Ingjaldo jntactum retinuit. Regi Ingjaldo ex uxore sua

1) illt mjoc, svá, ealde ægre, ita, D, C.
2) greil, td. (ei = e) C, D.

3) a hraut ok, abduxit, add. D, C.

4) fóstbróðr, (- bróðr, C).

5) coalumnum, D, C.
6) alliilia, permale, D, C.
7) a [ Svipdagr kvað þai vera mikla, Se. dixit hoc magnam esse, D, C.

8) a [ allra manna grimmast, omnium hominum ferocissimus, ceteri.

9) skaplundaðr, adj., ceteri.

9) þa, tum, add. A.

10) þa, tum, add. A.

11) Gauthildar, cet.

12) om. D, C
13) sic cet.; son, Fr.

14) om. ceteri.
15) allivei, perbene, D, C.

16) om. ceteri, subintellecto ex procedet. gipt.

17) konúngr, add. D, C.

18) a [ omitt. ceteri.

19) inscriptio capitits: Brenna Granmars konungs ok tiljorvarðr, incendium, quo percut rex Gr. et Rb., D, C.

20) Daubl konunganna, mors reyum, Í: Daubl Granmars konungs, mors regis Gr. A.

21) omitt. cet.
22) veizlum, concrevis, C.

23) húbit ok konungana, ædes et revec. D, C.
24) þeir hófu allt, illt possederat, D, C.

25) om. D, C.
26) hans, ejus, D, C.
27) om. D, C.

28) húbit ok konungana, ædes et revec. D, C.

29) þeir hófu allt, illt possederat, D, C.
30) om. D, C.
31) þeir hófu allt, illt possederat, D, C.

32) hans, ejus, D, C.
33) om. D, C.

34

267

goðkonúng¹
í gegnum stóð².
Ok sí áyrð³
allri þjóðu
sanngerastr⁴
með Svíum þótti,
er 5 hann sjálfr
sínu fjörvi
fræknu fyrstr
of fara vildi⁶.

[FRÁ ÍVARI VÍDFÆMA ⁷.

45. Ívarr hinn viðfædmi lagði undir sik allt Svíaveldi; hann eignaðist ok allt Danaveldi ok mikinn lut Saxlands ok allt Austríki ok [hinn fímta⁸ lut Englands. Af hans ætt eru síðan⁹ komnir Danakonúngar ok Svíakonúngar, þeir er þar hafa einvald haft. Eftir Íngjald konúng¹⁰ hvarf Upp-sala veldi or Ynglínga ætt, þat er¹¹ lángfeðgum mætti telja.

46¹². Ólafr, son Íngjalds konúngs, spurði fráfall fóður síns; þá fór hann með þat lið, er hon-

oriundum, igneis
soleis penetravit ⁴.
Atque ea res
omni populo
excellentissima
inter Sviones visa est,
quod ille ipse
vitam suam
celebrem primus
perdere vellet ⁶.

um vildi fylgja¹³, þvíat allr múgr Svía ljóp upp með einu samþykki at rækja ætt íngjalds konúngs ok alla hans vini; [Ólafr fór fyrst upp á Næríki¹⁴; en er Svíar spurðu til hans, þá mátti hann ekki þar vera; fór hann þá vestr markleiði til ár þeirrar, er nordan fellr í¹⁵ Væni ok¹⁶ Elfr heitir; þar dveljast þeir, ok [ruddu mörkina¹⁷, brenna ok byggva síðan; urðu þar brátt stór hérað, ok kölluðu þeir þat Vermaland, þar voru góðir¹⁸ landkostir. En er [spurðist til Ólafs til Svíþjóðar, at hann ryddi markir¹⁹, kölluðu þeir hann trètelgju,

## DE IVARE VIDFÆMIO.

45. Ivar vidfadmius totum Svionum imperium sub potestatem suam redegit; toto quoque imperio Danorum, magna Saxoniæ parte, toto regno Orientali et quinta parte Angliæ potitus est. Ex ejus familia exinde descenderunt reges Danorum et reges Svionum, qui in his regnis singulari imperio usi sunt. Post Ingjaldum malum imperium Upsaliense ex familia Yngiana discessit, quatenus a primis inde majoribus stemmata recenseri possent.

46. Olavus, filius regis Ingjaldi, patris obitu cognito, cum copiis, quæ eum sequi volebant, discessit; universa enim Svionum multitudo uno animo exsiliens, in familiam regis Ingjaldi omnesque ejus amicos expellendos conspirabat; Olavus primo in Næríkiam concessit; de quo ut fama certiores facti sunt Sviones, ibi commorari ei non licuit; quare occidentem versus per saltus iter fecit ad annem, Albim dictum, qui a septemtrione in Vænerem labitur; ibi subsistentes silvam exciderunt, combusserunt, et deinde loca ædificiis frequentarunt; ibidem brevi magna extitere territoria, quæ Vermiam appellarunt, quæ regio soli bonitate præstans fuit; fama vero de Olavo in Svethiam perlata, eum silvas exscindere,

1) göðkyning, (d., D, C.) 2) steig, calcuntit, ceteri.

3) urðr, (d., D, B.) 4) sanngeyrvastr, (rariestimus, d;

salgetastr, mend., B.)

6) sic D, C; enn, Fr.)

6) skyldið, al.) 7) a f add, ceteri.

8) a [inn VI, sextan, A.) 9) om. A.) 10) inn

iltráða, malevolum, add. D, C.) 11) at, add. D, C; sensu non mutato.

12) Fra Ólafs trètelja, de OL. lignicida, add. D, C, A.) 13) a Næríki, ín

Næríkiam, add. h. I, D, C.) 14) a [om. D, C.) 15) sic ceteri; or, ex, Fr.) 16) er, qui, D, C.)

17) a [taka til at ryðja myrkina, ok,

incipiunt exscindere silvam et, ceteri.) 18) allgöðir, perboni, C, D.)

19) a [Sviar spurðu til Ólafs (hans, C), þá, Seliones fumam de Olavo (eo, C)

accepterunt, tum, D, C.)

a) Constructio: Ok reyks rösuðr et trað Ingjald í fjorvan þa Reiningi, þa er húsbjófr þstoð hyrjar leistum í gegnum göðkonung. — c) ad verbum: emissor fumi, s. e. ignis. — b) ad verbum: defectus est, i. e. mora. — c) verbo tenus: fur ædifici, i. e. ignis. — d) 3: quatenus ab Aetis originem duxit familia Yngiana, göðkonung, a diis oriundus (göð, dii; konung, oriundus quis, a kon, kun, kyn, genus).

b) Constructio: Ok sa áyrð þóti allri þjóðu sanngerasir með Svium, at hann vildi sjálfr fyrstr of fara sínu fraknu fjúri.

24

268

ok þótti hæðiligt hans ráð. Ólafr fèkk þeirrar
konu, er Solveig hèt, dóttur¹ Sólva² Hálfdanar
sonar³ gulltannar vestan af Sóleyjum; Hálfdan⁴
var son Sólva Sólvarssonar Sólvasonar hins gamla,
er fyrstr ruddi Sóleyjar. Móðir Ólafs trètelgju hèt
Gauthildr, en hennar móðir Ólof⁵, dóttir Ólafs hins
skygna, konúngs af Næríki⁶. Ólafr ok Solveig⁷
áttu íj sonu, Íngjald ok Hálfdan; Hálfdan⁸ var upp
fæddr í Sóleyjum með Sólva móðurbræðr sínum;
hann var kallaðr Hálfdan hvítbeinn.

47. Þat var mikill mannfjöldi, er útlaga¹⁰ fór
af Svíþjóð fyrir Ívari konúngi; spurðu þeir, at
Ok við vág
15 viðar16 (telgju)
hræ Ólafs17
holgyldar18 svalg;
ok glaðfjalgr19
geyrvar20 leysti21
sonr22 Fornjótus
af Svía jöfri.

Ólafr trètelgja hafði landkosti góða á Vermalandi;
dreif¹¹ til hans svà mikill mannfjöldi, at landit
fèkk eigi borit; gerðist þar þá sultr ok hallæri
mikit; kendu þeir þat konúngi sínum, svà sem
Svíar eru vanir at kenna konúngi bæði ár ok
hallæri. Ólafr konúngr var lítill blótmaðr, líkaði
Svíum þat illa, ok þótti þaðan mundu standa hall-
erit; þvínæst drógu Svíar her saman, [ok fóru¹²
at Ólafi konúngi, ok tóku hús á honum, ok
brendu hann inni, ok gáfu hann Óðni, ok blót-
uðu¹³ honum til árs sér; þat var við Væni; svà
segir¹⁴ þjóðólfr:

Et lupus domicilii
Olavi lignicidæ
corpus voravit
juxta lacum;
et prunis inclusus
Fornjoti filius
vestimenta solvit
Svionum regi.

hoc ejus institutum ignominiosum existimantes, ipsum tretelgiam (lignicidam) vocitarunt. Olavus in matrimonium duxit uxorem, nomine Solveigam, filiam Solvii, filii Halvdanis gulltanni a partibus occidentalibus de Solois; Halvdan fuit filius Solvii, filii Solvaris, filii Solvii prisci, qui primus Soloas excisis silvis habitabiles reddidit. Mater Olavi tretelgiae vocata est Gautilda, hujus vero mater Olava, filia Olavi perspicacis, Næríkiæ regis. Olavo et Solveigæ duo erant filii, Ingjaldus et Halvdan; Halvdan in Solois apud avunculum maternum educatus est; is cognominatus est Halvdan albipes.

47. Magna fuit multitudo hominum, quæ regem Ivarem fugiens ex Svethia in exilium concessit. Qui cum fama cognovissent, regionem soli bonitate præstantem ab Olavo tretelgia in Vermia occupatam, tanta ad eum confluxit hominum multitudo, ut terra ferre non posset. Hinc magna fames et annonæ caritas orta, quam regi suo imputarunt; quemadmodum solent Sviones regi acceptam referre tam bonitatem annonæ, quam difficultatem. Rex Olavus cultui sacrificiorum parum erat deditus, quod ægre ferentes Sviones, annonæ difficultatem hinc oriri existimabant; dein Sviones contracto exercitu regem Olavum aggresso, ædes, in quibus versabatur, corona cinxerunt, ipsum in ædibus concremarunt, Odinique consecratum pro annonæ felicitate immolarunt: hoc factum est prope Vænerem; sic Thjodolvus (v. s.):

1) e. (i. e. óda), cel, Dc, ð., id., C: óðr, id., B.

2) d. = dòttir, filia, B.

3) Halfdaonar, D, C, A, B.

5) álot, cel.

6) Næríki, D, c.

7) Sálva, C; Sóva, B

8) hann, itle, A.

9) Brenðr inni Olaftr tretelgja, crematus in ædibus Ol, lignicida, add. D, C;

Fra Hálfðani hvítbein, de H. alþipede, A.

10) utlagi, id., A, D, C; útlagi, id., B.

11) þángat, ó, add. C; þannug, id., A, B.

12) gerðu for,

ed. A, B.

13) bletu, id., J. B.

14) kvað, cecinit, D, C.

15) hlmn er, itle qui, add, D, C, B.

16) ligna ferit, legendum conjicit Jon Otarius Hyppones. (æide Hk, ed. Hufn, 1777 ad h. L.)

17) konungs, regis, add. D; konung, regem, add. C.

18) høngylötr, lupus ædificiæ, A, B; auðsgyltr, lupus alni, D; álgylþir, id., C.

19) sic et A, B; glóðfjalgr, id., D; glóðrealegr, id., C.

gauvar, (id., c. gauivar, id., D; geyrtr var, Fr præve h. t.

21) sic D, C, A; a testi, ultimo, Fr non apte h. t.

22) sic D, C, B; son, id. A;

sonar, (qen.) Fr.