812

Immunitas ecclesiastica.

duchowieństwa; takiż sam, nieraz rozleglejszy
nawet, przywilej, udzielony dobrom osób świec-
kich, miana tego nie nosił. Poza prawem ka-
nonicznem I. stała się jednem o pleonazmowych
określeń przywileju wogóle, o ile ten dotyczył
dóbr kościelnych. I tak: W przywileju dla kol-
legiaty sandomierskiej Leszek Czarny (1284 r.)
zatwierdza wszystkie libertates, exemptiones et
immunitates nietylko kollegiaty, ale i jej dóbr
(„Cod. dipl. Min. Pol.” N° 104). Jest rzecza
niewątpliwą, że charakter socyalny i prawny
tego I-u był identyczny z tym, jaki określa dy-
plomat Leszka Białego (1206 r.) dla dóbr Cy-\stersów Sulejowskich w słowach: *a castrenibus
eciam et publicis expeditionibus exempti muneris-
bus, semperiterna immunitate gaudeant* (j. w. N° 4),
a był to przywilej o wiele szczuplejszy od te-
go, jaki w kilkanaście lat później ks. Henryk,
nie używając wecale wyrazu I., nadał (w r. 1234)
dobrom Teodora, wojewody krakowskiego, któ-
rego poza zakresem spraw gardłowych całkiem
z pod swej władzy wyemancypował (j. w. N°
15). Grzymisława (1228 r.) w przywileju dla
dóbr Cystersów Jędrzejowskich (j. w. N° 11);
Bolesław Wstydliwy (1250 r.) w przywileju dla
dóbr Cystersów Szczyryzyckich (j. w. N° 31); tenże
w przywileju dla biskupa płockiego (N° 51); Le-
szek Czarny (1284 r.) w przywileju dla Cyster-
sów Koprzywnickich (N° 103) i t. d., nadając
przywileje, jakie w myśl przytoczonych powyżej
wypadałoby nadzać I-ami, wecale wyrazu tego
nie używają, zastępując go określ eniami w ro-
dzaju: *omnimoda libertas* (N° 51), *privilegia et li-
bertates* (N° 103) i t. p. Bolesław Wstydliwy
(1262 r.), nadając klasztorowi zawichojskiemu
rozległy przywilej względem niektórych jego
posiadłości, *cum omnibus ducatus possidentas*,
nie wspomina o I., orzekając tylko, że miesz-
kańców tych wsi jako liberos et immunes od cięż-
arów prawa polskiego uważa. Ostatnie to wy-
rażenie znajdujemy dość często w dyplomatach
naszych z XIII stulecia, ale ów immunis nie
oznacza w nich nie więcej nad *absolutus* (uwol-
niony—Por. j. w. N° 123), z którym w rzędzie
określeń pleonazmowych różnych wolności (*li-
bertates*) nor używanym był. Niekiedy
nawet I. ecclesiastica (ob.) obywała się bez
właściwego swego terminu: Papież Innocency II
(1211 r.) w swem potwierdzeniu przywilejów
Kościóła Gnieźnieńskiego, zamiast użyć wyrazu
I., powiada: *privilegium super ecclesiastica liber-
tate* (j. w. N° 7). Mając na myśli tę ostatnią
i wyróżniając ją od przywilejów innych, po-
prawnie nieco od wyraziła się kancelaria papieża
Innocentego V w przywileju dla klarysek ze Ska-
ły (1276 r.), pisząc: „omnes libertates, et immu-
nitates, a predecessoribus nostris, Romanis pon-
tificibus... concessas, necnon libertates, et exemp-
tiones secularium exactionum, a Regibus... indul-
tas... communimus...” (j. w. N° 90). I tu je-
dnak tkwił błąd w przypisaniu pochodzenia

owych I-ów wyłącznie Stolicy Apostolskiej, gdyż
pochodziły one przedewszystkiem od panu-
jących. Pytanie, czy choćby i takie —równie
„ściśle” poczucie właściwych różnic miał Wac-
ław Czeski, potwierdzając w r. 1291 *immunita-
tes*, *ac libertates*, udzielone whościom klasztoru
Mogilskiego przez Piastów (Kod. Mogilski N°
4). Potwierdzając w r. 1381 przywileje Cyster-
es Szczyryzyckich, nie wspomina król Ludwik
o I-cie: „klauzula — „absolvimus, liberavimus, exi-
mimus etc.”, zawarła go w sobie („Cod. dipl.
Min. Pol.” I, N° 358).

Z końcem XIII st. upłynął okres, w którego
ramach poza przedmiotem I-tis ecclesiasticae
(ob.) możnaoby, czy-to na Zachodzie, czy w Pol-
sce, mówić poważniej o I-cie. Oznaczając od
samego początku w tym zakresie, w jakim roz-
patrywaliśmy go powyżej, tylko przywilej,
utracił I., jako termin odrębny, nader wciśnie
subtelną swoistość własną, która na tle epok
dawniejszych pozwoliła traktować go z pewnym
wyróżnieniem od innych swobód, wolności, eg-
zempecyj i t. p. przywilejów.
J. K. K.

Immunitas ecclesiastica (ob. Immunitas).
W prawie kanonicznem jest to przywilej, mogą
to którego osoby, dobrą a miejsca kościelne wymie-
te są z pod jurysdykcyi świeckiej i wolne od
pewnych ciężarów i obowiązków przez władzę
świecką nakładanych. „Immunitas” tak ogól-
nie pojęta rozpadła się na kilka części: osobi-
štą (personalis), rzeczową (realis) i miejsco-
wą (localis). — (Por. Schmalzgrueber „Ins.
cano.” 1, 3, t. 48, n. 1 i uast.)

I. Przywilej *Immunitatis personalis* czyli oso-
bistej, przez Kościół określony i zdeterminowa-
ny, oparty jest na Piśmie św. (Por. Lev. XXVII,
28; Numer. III; Esdr. VII 24 i t. d.), oraz na
prawie przyrodzonem. Już w pogaźskim świe-
cie kapłani i kapłanki stanowili społeczeństwo
odrębne od praw państwowych, w mniejszym
lub większym stopniu niezależne. Historycznie
rzecz biorąc, w Kościele katolickim „immunitas
personalis” kleru zaczęła wchodzić w życie
z chwilą, gdy pod Konstantynem cesarzem Ko-
ściół większe pozyskał swobody. Por. Gras-
hof „Archiv für kat. Kirchenrecht” t. 37, str.
256). Z biegiem czasu, przez ustawy synodów
provincyalnych i soborów powszechnych, któ-
re niżżej podamy, „immunitas personalis” ogól-
nie wzięła zaczęła przeradzać się w szereg do-
kładnie sformułowanych ustaw kanonicznych,
który powszechną i uroczystą sankcję nadał
sobór Trydencki na sessyi 25-tej „de reforma-
tione” kanonem 20-tym. (Por. Decreta Trid.
Wiedeń 1827, str. 274). Te ustawy rozpadają
się na cztery grupy. I tak: 1) „Privilegium ca-
nonis” bierze w obronę godność i-
stwo osobiste duchowieństwa, osłaniając je gro-
zą kar kościelnych przed niuwegami i gwałtem.
Ślady tej ustawy, zrazu prawem zwyczajowem

814

Immunitas ecclesiastica.

II. *Immunitas realis*, rzeczowa, jest to przywilej uwalniający dobra kościelne od podatków i innych ciężarów, prawem cywilnem powszechnem nałożonych. I ten przywilej sięga czasów Konstantyna cesarza. (Por. *Giraldi* „Expos. iuris pont.” T. I, sect. 634). Zatwierdzają go kodeksy Teodozyusza i Justyniana (Por. *Grashof* l. c. t. 36 str. 321, t. 37 str. 287 i następne), potem zbiory ustaw krów frankońskich (Por. *Pertz* „Leg.” t. I str. 205 i 502) i prawa średniowiecznego Cesarstwa Rzymskiego, których na tym punkcie nawet taki Fryderyk II ukrócić nie śmiał. Ze swej strony papieże jak np. Bonifacy VIII, sobory: Laterański III w r. 1179, IV w r. 1215, V w r. 1512 i Trydencki wyraźnie zaznaczały przywilej „immunitatis realis”. Wszakże, uchylając dobra kościelne z pod zwyczajnych podatków, nigdy Kościół nie zabraniał spłaty danin na nadzwyczajne panstwa potrzeby i nie rozciągał tego przywileju do prywatnej własności kleru lub do domen feudalnych. Dziisiaj stosunki się odmieniły. Kościół albo wyraźnie przez konkordaty zgodził się na to, aby własność jego prawa podatkowemu podlegała (Por. *Nussi* l. c., str. 155, 200, 203), albo zajmuje względem tego stanowisko przymusowej tolerancyj. W niektórych krajach, np. we Francyi, Austryi, Włoszech, istnieje i dzisiaj częściowe zwolnienie niektórych własności kościelnych od ciężarów podatkowych (Por. *Bargillat* l. c. t. II n. 1353), najczęściej jednak jest i ta ulga tylko uługą, gdyż rząd na innej drodze sowiecie sobie wynagradza pozorne ustępstwa.

III. *Immunitas localis* nadaje pewne przywileje niektórych miejscom do Kościoła należącym. Rozpada się znów na kilka odrębnych części: 1) „klauzura”, o ile jest, nie obowiązkiem, ale prawem i przywilejem zakonników, zabezpiecza spokój i odcięcie od świata klasztorom. Skutkiem tego przywileju wzbroniony jest wstęp do klasztorów mąskich kobietom, do klasztorów żeńskich nietyłko mężczyznom, ale nawet kobietom i dzieciom. Wyjąci są z pod tego prawa doktorzy, księza mający na śmierć przygotować chore zakonnice, słowem—osoby, których obecność w klasztorze jest niezbędna. Kto prawo klauzury gwałci, to jest wchodzi do klasztorów, zwłaszcza żeńskich, bez upoważnienia biskupa lub Stolicy św., popada w myśl konstytucyji „Apostolicae Sedis” w ekskommunikę papieżowi sagemu zarezerwowaną (Por. *Lehmkuhl* l. c. t. II nn. 934—957). — 2) „immunitas ecclesiarum” polega na tem, że w miejscach świętych, t. j. kościółach, publicznych a nawet prywatnych kaplicach, w których odprawia się msza św., nie wolno odprawiać pewnych żeńskich (profana) zajęć, które nie zgadzają się z należnem domowi Bożemu poszanowaniem. Do takich zajęć należą: sądy, tak cywilne jak kryminałne, biesiady, przedstawienia teatralne, jarmarki i kon-

trakty, koncerty i inne czystoświeckie muzyczne reprezentacye, publiczne zebrania polityczne lub towarzyskie i t. d. Inne zajęcia poważne, chociaż nie duchowne, np. poważne religijne koncerty lub pobożne przedstawienia, naukowe zebrania i t. d. można odbywać i w skoście za zezwoleniem biskupa (Por. „coll. Laz.” tom VI ed. 30. 175; „Statuta epporum Galiciae a. 1862. Breve Pii IX ad Arch. ritt. lat. Leopol. z dnia 17 marca 1862). Prawo to „immunitatis ecclesiarum” ustanowił Kościół już na najdawniejszych synodach (Laodic. w r. 343, Hippon. w r. 393, Antissiodor w r. 585, Cabillon. w r. 644, Trullan. w r. 692 i t. d.) zatwierdził, potem na soborze Trydenckim (sessya 22-a, dekret „de observandis...”), przypominał i do poszczególnych przypadków zastosowywał przez papieży Piusa V (konst. „cum primum” z d. 1 kwietnia 1566), Urbana VII (konst. „cum ecclesiae” z dnia 30 stycznia 1642) i innych. Jeszcze bliższych określén, zastosowanych do potrzeb naszych czasów, dodała św. kongregacya obrzędów i św. officium (dekrety z d. 14 lipca r. 1887, 17 stycznia r. 1890, 4 marca r. 1887, 24 listopada r. 1897). Stąd widać, że przywilej „immunitatis ecclesiarum” jest do dziś - dnia w pewnej mocy. — 3) „ius asyli”, czyli prawo schronienia, daje nietylko już miejscom ściśle świętym, jak kościoły, ale i którymby innym, jak np. pałacom biskupim, przywilej, że zbrodniarz, który w nich szuka ratunku, nie może stamtąd siłą być wydobytym. Lubo „prawo schronienia” zalecone jest na wielu miejscach w Piśmie św. Starego Zakonu (Por. *Exod. XXI*, 13, Numer XXXV, 6, Deuter XIX, 2), owszem, mimo że już ślady jego u pogańskich ludów spotykamy (Por. *Schegg* „Bibl. Archaeol.” str. 537), twierdzić należy, że jest ono owocem pozytywnych dekretów Kościoła. Możnaby wyliczyć ogromny szereg uchwał synodów i papieży od piątego wieku począwszy, naczazających surowe kary na tych, co „prawa schronienia” nie przestrzegają (Por. *Devoti* l. c. § 26). Jednakowoż był zawsze pewien rozdaj zbrodni wyjętych z pod prawa schronienia (Por. konst. *Grzegorza XIV* „cum alias” z d. 24 maja r. 1591). I dziisiaj Kościół zupełnie prawa schronienia nie zaniedbał. W bulli „Apostolicae sedis” rzucona została ekskommunika na wszystkich, którzyby zuchwale „prawo schronienia” gwałcili. Jednakowoż prawo to wobec odmiennych ustaw dzisiejszych rządów posło prawie w niepamięć. Wypływa wszakże z odpowiedzi danej przez św. kongregacyję Inkwizycyj 22 grudnia r. 1880, że o ile możności „quoad substantiam” prawa tego przestrzegać należy. — Prócz cytowanych w tekście dzieł porównaj o całej tej materyi: *Ferraris „Bibliotheca”* (tom IV pod słowem Immunitas); *Wernz „Ius decretalium”; Del Bene „De immunit. et iurisd.”; Schulte „System des Kirchenrechts”* i wiele innych.

816

Impeachment — Imperatoria.

Impeachment, termin prawny, używany w procedurze karnej w Anglii i w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej. W Anglii ma I. podwójne znaczenie; a mianowicie nazwę tę nosi: a) skargła o zbrodnie, którą imieniem króla wnosi jego „Counsel" (prokurator państwa) i b) oskarżenie, z którym przeciwko członkowi parlamentu występuje Izba gmin do Izby lordów. W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej I. nazywa się akt oskarżenia przeciwko urzędnikowi publicznemu, będącemu w służbie Unii lub pojedyńczego stanu. W pierwszym wypadku skargę wnosi Izba reprezentantów do senatu Unii, a w drugim Izba reprezentantów właściwego stanu do senatu tegoż stanu (np. w sprawie prezydenta Johnsona [ob.] w 1868 r.).— Por. May „Das englische Parlament und sein Verfahren", przekład niemiecki Oppenheima wyd. 3-e 1888, str. 687—696. (Podług wskazowego prof. Krzymuskiego). H. K.

Impedimentum (ta), termin w prawie kanonicznem, oznaczający brak warunków do ważnego lub godziwego zawarcia związków małżeńskich. Ob. Przeszkoda kanoniczna.

Imperata, rodzaj roślin z rodziny Gramineae, trawy, o gęstych, z długich, jedwabistych wosów ułożonych kłosach. Pięć ich gatunków roślinie w pasie międzyzwrotnikowym wszystkich części świata, a także i w cieplejsszych krajach strefy umiarkowanej. I. arundinacea (trzcinowata), szeroko rozpowszechniona w wielu odmianach, a przeważnie na archipelagu Małajskim, służy do krycia dachów. Korzenie I-y brazylijskiej używane są jako środek urynę pędzący, oraz pomocny przeciwko żółtaczce i żółtej febrze.

Imperator: 1) w obszerniejszem znaczeniu jest to urzędnik rzymski, który na mocy lex curiata de imperio powierzono imperium (ob.); podczas wojny służyło mu prawo życia i śmierci nad każdym żołnierzem, a podczas pokoju piastował on urząd najwyższego sędźiego: szczególnie zaś miano to oznaczało wodza naczelnego, póki stał na czele wyprawy wojennej po granicami kraju (App. Bell. civ. 1a, 80; 8 116; Cic. Phil. 5, 16, 17; Sall. Catil. 25; Liv. 24, 21); 2) w ściślejszym znaczeniu oznacza I. tytuł, który żołnierze po walnem zwycięstwie jednomyślnie, uroczystym okrzykiem nadawali naczelnemu wodzowi swemu zaraz na pobojowisku (App. Bell. civ. 2, 44; Caes. Bell. civ. 2, 26); liktorowie naonczas wieńczyli zaraz fasces jego wawrzynem, a raport urzędowy o zwycięstwie, wysłany do Rzymu, również był przyozdobiony gałązkami wawrzynu; w decydującej bitwie poledz musiało 10 000 nieprzyjaciela; inne znouw źródła miejszą z mieniają liczbe, bo tylko 6 000, a nawet 5 000 (Diodor. 36, 2; Val. Max. 2, 8); późniejszemi zaś czasy wystarczała jeszcze daleko miejsza liczba, aby uznyskać zaszczytny ów przydomek (Cic. ad Att. 5,

20; ad famil. 2, 10; 16; 17; Phil. 14, 5). Wszakże tytuł ten, który można było kilkakrotnie solbie zdobyć (Tac. Annal. 1, 9), tracił wódz równocześnie z powrotem do Rzymu, i tylko na mocy jego zwyczajnie zyskiwał prawo odprawienia pochodu tryumfalnego do stolicy (Liv. 26, 21; 45, 35; 36; Dio Cass. 43, 44; 52, 41; 55, 6; Tac. Ann. 1, 9; 3, 74). Zwyczaj ten utrzymał się zrazu jeszcze za czasów Cesarstwa Rzymskiego, aż wreszcie za panowania Tyberyusza zwycięski wódz Blaesus zamknął szereg takich I-ów (Tac. Ann. 3, 74). Odtąd przywłaszczali sobie cesarze, ponieważ wodzowie ich walczyli pod cesarskiemi auspicyami, tytuł ów wyłącznie dla swej osoby (Tac. Ann. 2, 18; 13, 41); 3) w odmieninem znowu, wyższem pojęciu zyskał taki tytuł C. Juliusz Caesar, gdyż senat nadał mu go dożywotnio, z prawem przekazania go swym potomkom. Cezar używał odtad tego zaszczytnego przydomka stale przed wszystkiem inniem tytułami, stawiając go zaraz po swem nazwisku. Po Cezarze przyjął go, z kilkakrotnem zezwoleniem senatu, po raz pierwszy w r. 40 przed Chr., prawem odziedziczonego nazwiska jako adoptowany syn jego, C. Juliusz Caesar Octavianus Augustus, stawiając tytuł ów przed wszystkimi nazwiskami swemi jakoby imię jakie; a od tego czasu przybierał powoli tytuł I-a znaczenie godności cesarskiej, określanej pierwotnie także przez wyraz princeps. Z łaski cesarskiej dostawali także księżeta krwi cesarskiej w nagrodę za odznaczenie się w walkach z nieprzyjaźcielem tytuł I-a (imperatorium nomen; Tac. Ann. 1, 3; 58; 2, 26). Za czasów rzeczypospolitej stawiano tytuł I-a po nazwisku szczęśliwego wodza, później zaś na oznaczenie godności cesarskiej używano go przed nazwiskiem cesarza, jakajedyne praemen (ob.), albo też przed wszystkiem imionami panującego cesarza.—Por. Dio Cass. 43, 44; 52, 41; Tac. Hist. 2, 89; Suet. Caes. 76; Treb. Gall. 16. S. Drz.

Imperatoria Ostracithium L. (Peculanum Ostracithium Koch), Miarz lekarski, z rodziny Baldachowatych (Umbelliferae). Ziele trwałe, wyrastające do 1 m. wysokości, o łodyje silnej, gałęzistej, wewnątrz pustej. Liście pierzastosieczne, listki jajowate, szerokie, śpiczaste, często trzyklapkowe, ząbkowane, gładkie, ciemnozielone. Ogonki liściowe długie, przegięte. Kwiastotan — baldach bez pokrywy; pokrywki złóżone z nielicznych, bardzo szczupłych i wzniezionych, listków śpiczastych. Owoc wielki, płaski, owalny, ze skrzydlatą obwódką. Korzeniak trwały, gruby, mięsisty, żółtawo-brunatny, gorzki i aromatyczny; w Starożytności odgrywał bardzo ważną rolę w medycynie, obecnie bardzo rzadko dla ludzi, a więcej dla zwierząt, używany jako środek podniecający, napotny i moczopędny. Rośnie dziko w lasach górzystych środkowej Europy i Ameryki. U nas uprawiany w ogroż. Z. Z.

Imperatorowie — Imperatyw.

817

Imperatorowie byli to uczniowie, którzy po szkołach jezuickich za czasów Augusta III zasiadali pierwsze miejsca, a na processyach publicznych z laskami przed swoją szkołą parodawali. Jeden I. miał pod swoją mocą stronę zwaną *pars romana*, a drugi *pars graeca*. Utrzymywali oni listy swoich oddziałów i podług połań audytorów zapisywali jak który uczeń umiał swoje *pensa*. I-ami bywali zawsze panięta, albo dzieci majątkiejszych mieszan, i to urodziwsze a pięknie ubrane (jak naoczny świadek Kitowicz opisuje), dla stanowienia okazalszego czoła szkoły. I w nowszych czasach, jeszcze w pierwszej ćwierci XIX w., w niektórych szkołach, nietylko duchownych, ale i świeckich, bywali podobni I-owie, tylko już nie panięta, ale wyłącznie najzdolniejsi uczniowie, celujący tak w naukach, jak też i w obyczajach.

Imperatoryna (Peucedanina) C₁₆H₁₆O₄ =
=CH₃·O·C₆H₄·O·C₆H₄·O·CH₂·CO·CH₃(?). Najduje
się w korzeniach roślin Imperatoria Ostruthium i
Peucedanum officinale. W celu otrzymania I-y zale-
wa się mielone korzenie wyżej wspomnianych
roślin spirytusem (1 część korzeni na 3 części
spirytusu 90%) i zostawia przy niewielkiem na-
grzewaniu na sześć dni. Następnie wyparowuje
się odfiltrowany przedtem roztwór spirytusowy
i otrzymaną I-ę oczyszcza się za pomocą krysta-
lizacyji. Krystalizuje ona w postaci małych rom-
bicznych pryzmatów, topiących się przy 76°C.
Nie rozpuszcza się w wodzie, bardzo trudno
w zimnym alkoholu, łatwo w ciepłym, jak również
w siarku węgla, chloroformie i eterze. Przy
działaniu kwasu azotnego daje nitroimperatory-
nę, kwas szczawiowy i styfinowy. Rozpada się
przy nagrzewaniu z HCl na oreozelinę (C₁₄O₄H₁₂)
i chlorek metylu:

$$
C_{16}H_{16}O_4 + 2HCl = C_{14}H_{12}O_4 + 2CH_3Cl.
$$

Przy gotowaniu ze słabym kwasem siarczanym
również otrzymuje się oreozelina; podobnie dzia-
ła gotowanie ze spirytusowym roztworem wo-
dzianu potasu, lecz oprócz oreozeliny otrzymuje
się jeszcze kwas mrówkowy; przy stapianiu z wo-
dzianem potasowym tworzą się niewielkie ilości
rezorcyny.
L. Szp.

Imperatyw od łącińskiego imperativus—roz-
kazujący, np. w gramatyce modus imperativus=
tryb rozkazujący. Kant wprowadził ten termin
do filozofii moralności w znaczeniu zasady naką-
zującej albo, jak u nas przyjęto nazywać—roz-
kaźnika. Kant przeciwstawia nasamprzód pra-
wa przyrody, jako zasady dotyczące tego, co
się dzieje, poznawane przez rozum teoretyczny
i uwarunkowane przez własności przedmiotu,
zasadom praktycznym, mającym do czy-
nienia z pobudkami woli. Z kolei zasady prak-
tyczne dzieli na maksymy i I-y: maksymy
określa mogą być przyjętemi przez kogoś pra-
widłami postępowania, ale nie mają wartości

powszechnej i przeto bezwzględnej objektywnej
mocy nakazującej; „Wyobrażenie zasady objek-
tywnej, o ile ta dla woli jest nakazującą, nazy-
wa się przykazaniem (rozumu), formuła zaś tego
przykazania nazywa się I-em”. „Przez I. nale-
ży rozumieć wogóle wszelkie zdanie, które wy-
raża możliwie wolne postępowanie, za pomocą
cłotego mógłby być urzęczwistniony cel okre-
ślony” („Logik” str. 135). I. wyraża w imieniu
rozumu praktycznego co jest obowiązującem dla
woli istot, które kierują się nietylko pobudkami
rozumu, lecz także uczciami i skłonnościami;
I. wyraża to, że, gdyby rozum całkowicie wy-
znaczał wolę, natenczas postępowanie byłoby nie-
chybne zgodne z jego prawidłem. I-y Kant dzieli
na hypotetyczne czyli warunkowe i ka-
tegoryczne czyli stanowcze. Hypotetycznym
czyli warunkowym I-em nazywa się taki rozkaź-
nik, który wyznacza, nie samą wolę jako wolę,
lecz wyznacza wolę ze względu na pewien po-
żądany skutek; wyznacza więc warunki, w ja-
kich rozumna istota, jako przyczyna sprawcza,
mogłaby osiągnąć skutek pożądany, np. jeżeli
któś pragnie mówić pięknie i przekonywająco,
niech przestrzega zasad retoryki; jeżeli ktoś pra-
gnie być szczęśliwym, niech przestrzega praw-
nauki o szczęściu (o ileby taka istniała). I-em
kategorycznym czyli stanowczym nazywa się
taki rozkaźnik, który wyznacza samą tylko wolę,
bez względu na to, czy ta będzie wystarczająca,
czy nie, bez względu na to czy posiadamy zdol-
ności niezbędne dla osiągnienia nakazu, czy nie.
I. hypotetyczny jest przepisem praktycznym, ale
nie jest prawem, gdy tymczasem I. kategorycz-
ny jest prawem praktycznym, autonomicznem
prawem woli. I. kategoryczny jest apriorycznym
prawem woli, dyktowanem przez rozum prak-
tycznny bezwzględnie, i ma znaczenie powszech-
nie obowiązujące („Kritik der praktischen Ver-
nunft”, wyd. Kehrbacha, str. 21—23). Kant tak
formuje I. kategoryczny: „Postępuj tak, iżby
prawidło woli twojej za każdym razem mogło
jednocześnie uchodzić za zasadę prawodawstwa
powszechnego” (tamże str. 36). Gdzieindziej to
samo tak wyraża: „Postępuj tylko zgodnie z ta-
kiem prawidłem, co do którego mógłby zarazem
chcieć, żeby się stało prawem powszechnem”
(„Grundlegung zur Metaphysik der Sitten”, wyd.
Kirchmanna, str. 44). Według tego I. katego-
ryczny ma znaczenie czysto formalną, gdyż zgo-
ła nie orzeka jak mianowicie mam w określonych
przypadkach postępować, t. j. nie zawiera
w sobie przepisu rzeczowego. Wyborny rozbiór
i krytykę kategorycznego I-u Kanta daje I. S.
Mackenzie w swoim „A manual of Ethics” (w ko-
lekcji „The University tutorial Series” wyd.
2-e Londyn 1894), rozdział IV, § 8 — 10; we-
dług niego wadliwość teoryi k categorycznego I-u
tkwi w tem, że Kant przostał na „dobrej
woli”, którą przeciwistawia wszelkim uczuciom
i skłonnościom człowieka, pominął zaś „dobry

818

Imperforata — Imperyalizm.

charakter”, który właśnie zawiera w sobie i uczucia i skłonności, bynajmniej nie obojętne w sprawie postępowania mołalnego, gdyż one dostarczają treści powyższemu przepisowi moralnemu; Kant wykopał przepaść pomiędzy wolą, podlegającą prawu rozumu praktycznego, a wolą kierującą się pobudkami życzliwości. J. G. Fichte nazywa rozkaźnikiem kategorycznym wymaganie zgodności przedmiotu z jaźnią, która przedmiot wytwarza („Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre” wyd. 2-e 1802, str. 240). Volkmann pisze: „Z czysto kontemplacyjnego niezadowolenia wynika dążność praktyczna do usużenia woli przeciwnej, I., który oczywiście nie jest ani kategorycznym, ani jedynym, lecz zawsze bywa uwarunkowany przez odrębuły character samego zatargu” („Lehrbuch der Psychologie vom Standpunkte des Realismus” wyd. 4-e, tom II str. 366). — Literatura: J. G. Schurman „Kantian Ethics and the Ethics of evolution” (Londyn 1881); G. Schramm „Ueber Kant’s kategorischen Imperativ” (Bamberg 1873); J. Volkelt „Kant’s kategorischer Imperativ und die Gegenwart” (Wieden 1874); H. Cohen „Kant’s Begründung der Ethik” (Berlin 1877). Ad. M.

**Imperforata** (zool.), ob. Korzenionóżki.

Imperial lub Ynperial Micer Francisco, poeta kastylski w wieku XV. Wiemy o nim tylko, że pochodził z Genu i przebywał w Sewilli za czasów Henryka III Słabowitego. Był wielkim wielbicielem Dantego i uprawiał przeważnie poezye allegoryczne. Pozostałe urywki jego prac i szczupłe wiadomości o jego życiu znajdują się w „Cancionero” Jana Alfonsa de Baena, ułożonym około 1450. Z naśladowców jego zaznaczyć wypada Ruy Paeza de Ribera i Manuela de Lando.

**Imperial Institute**, ob. Kensington.

Imperium zwie się najwyższa władza wojskowa, sądowa i wykonawcza w państwie Rzymskiem, przysługująca tylko tym urzędnikom, który wyraźnie taką ludanad na mocy lex curiata de imperio; i tak, za czasów królestwa Rzymskiego posiadał ją król (rex), za czasów rzeczypospolitej konsulowie, dyktator, pretorowie. W przeciwstawieniu do I., uprawniającego także do odprawiania wyższych auspicyów (ob.), oznacza potestas władzę, słuczącą nietylko wymienionym owym magistratus cum imperio, lecz wszystkim innym urzędnikom w zakresie ich obowiązków, a więc cenzorom i wszystkim magistratus minores. W późniejszych czasach wolno było I., którego charakterystyczną oznakę stanowili liktorowie, przedłużyć (prorogare) konsulom i pretorom poza termin zwyczajnego urzędowania, aby jako podkonsulowie, pretorowie (proconsules, propraetores) mogli dłużej urząd w prowincyach sprawować i w nadzwyczajnych razach nadawano niekiedy władzę taką i prywatnym osobom. Pierwotnie obejmowało I. najwyższą, nieograniczoną władzę pod-

czas wojny i pokoju, z prawem życia i śmierci nad wszystkimi obywatelami; wszakże za czasów rzeczypospolitej uległo ono znacznym ograniczeniom. Pod koniec republiki Rzymskiej powstały następujące jeszcze prawa urzędnikom, piastującym godność swą cum imperio: 1) właźda naczelna nad całą organizacją militarną, a więc pobór wojskowy i główne dowództwo podczas wojny, z prawem życia i śmierci nad żołnierzami, wszakże tylko poza obrębem Rzymu, i to w czasie wojny; 2) jurysdykcyja cywilna z prawem karania winnych grzywnami, chłostą albo więzieniem. I., przyznane konsultom, w przeciwstawieniu do I. pretorów, zwało się I. maius; I. pretorów, wobec wyższej godności konsulów, I. minus. I. namiestników w prowincyach było ściśle ograniczonem, nie sięgało bowiem poza obręb właściwej prowincyi; zwało się też dlatego I. finitum; wszakże znowu I., jak np. Pompejusz w wojnie z korszarami otrzymał, zwało się infinitum, gdyż nie było na żadną poszczególną prowincję ograniczonem. Prawnie dozwolone było także I. namiestników weźle potrzeby przedłużać, aż na mocy lex Julia de provinciis z r. 46 przed Chr. wzbroniono przedłużania dla prowincy tak zwanych pretorskich, gdy w prowincyach konsularnych można było najwyżej przez dwa lata I. sprawować. Prawnicy z czasów cesarstwa Rzymskiego różniali jeszcze I. merum; I. j. czyste I., obejmujące prawo miejsca (ius gladii), t. j. władzę życia i śmierci, jaką cesarz namiestnikom po prowincyach i prefektom w stolicy w praetorium (praefecti urbi in praetorio) nadawał, a nadto I. mixtum (mieszane I.), w głównej mierze jurisdykcyi cywilnej dotyczące.—Por. Dion Halic. 2, 14; 4, 20; 6, 66; App. 8, 112; Polyb. 6, 14; Dio Cass. 39, 19; Liv. 30, 24; Gell. 13, 12; 15; Cic. Phil. 5, 16; de legg. 3, 3; Ulp. 1, 1, 3; D. de jurisd. 2, 1. — Albrecht L. „De imperio megro” (Lipsk 1751); Eber F. „Imperium mixtum” (Jena 1815). S. Drz.

**Imperyalizm**, inaczej Cezaryzm. 1. Pierwszy wyraz pochodzi od imperialis: cesarski, oba datują się od Cajusa Juliusa Cezara, którego przydomek stał się synonimem nowego ustroju państwowego, systemu rządzenia i polityki na zewnątrz. Ustrój, system i polityka w ciągu dwudziestu stuleci zmieniały się w szczególowych celach, przybierając różne kształty, ograniczając swe plany, ale w marzeniach i preteusych, bądź imperatorów starożytnego Rzymu, bądź władzców tak zwanego „świętego cesarstwa rzymsko-niemieckiego”, bądź w rodzinie Bonapartych, bądź w aspiracyach Wielkiej Brytanii pozostały tem samem dążeniem w kierunku opanowania jaknajwiększej ilości krajów na ziemi i zjednoczenia władzy państwowej. Nawet symboliczne orły na chorągiach przetrwały więcej niż dwa tysiące lat, a jeszcze Napoleon III, jako kandydat do tronu,

Imperyalizm.

819

miał owojonego orlika, czy jastrzębia, który
unosił się nad głową późniejszego „z woli na-
rodu” monarchy Francuzów. Wiadomo, że *impe-
rium* w dawnym Rzymie pierwotnie zuczy: moc
rozkazywania, władzę, dozór, potem staje się
nazwą dowództwa najwyższego w czasie wojny,
wreszcie ze specyalnym dopełniaczem, jako *im
perium* romanum jest Państwem Rzymskiem. Ta-
kie samo coraz wyższe stopniowanie przechodził
rzeczownik *imperator*. Z początku zwykły na-
czelnik, w następstwie czasu honorowy tytuł,
nadawany przez Senat zwycięzcy, dalej wódź-
hetman, w końcu oznacza godność cesarską.
Wiadomo dalej, że Cajus Julius Caesar od trzy-
dziesGESTE roku swego życia dąży wytrwałe do
objęcia wybitnego stanowiska w Rzymie. W tym
celu, choć należał do jednego z najstarożytniej-
szych rodów (gens Julia), łączy się wpierw skry-
cie, potem jawnie z demokracią, a zostawszy
konsulem, wypowiada walkę optymatom, staje się
wielce popularnym u ludu, z chwilą, gdy prze-
prowadził ustawy rolne i zdobył Gallię. Naprót-
no Pompeius, dawny zwierzchnik, później przy-
jaciel i współtryumfator, wreszcie wróg, chciał
powstrzymać Cajusa Juliusa w jego ambitnych
planach: zginął w walce nierównej z czło-
wiekiem, który łączył w sobie zręczność męża
stanu, odpowiednie wykształcenie, nadzwyczajne
powodzenie dowódzyce i genialne zdolności admini-
stratora państwa. Cezar, szczeżliwy tryumfator
w wielu wojnach, został dożywotnim dyktatorem,
cenzorem, arcykapłanem i konsulem na lat dzie-
sięć. Senat udziela mu dozgonnego miana impe-
ratoria, miana, które odtąd przez całe stulecia
zostało symbolem i źródłem najwyższej władzy.
Cezar zostaje z decyzyji Senatu bogiem za życia
a *divus* jest pierwszym tytułem jego następców.
Przydomek (cognomen) *Caesar* dobierają do
swych imion pierwsi imperatorowie z powodu,
że zaliczają się, lub chcą być zaliczonymi do rodu
Juliusów, późniejjsi znów łącząc w sobie nazwę
caesar imperator z wyższym tytułem augustus
od imienia Oktawiana, siostrzanego wnuka Cajusa
Juliusa. W paru ostatnich stuleciach cesarstwa
Rzymsko - Zachodniego już wskazani następcy
tronu dodają do imion i nazwisk rodzinnych cae-
sar. Odtąd u wszystkich ludów tak w Italii
jak w całej Europie, Azyi i Afryce brzmi ciągłe
przez całe wieki wyraz caesar, synonim władzy
nieszrównanej. Po grecku mówiono Kaisar i mie-
szano z wyrazem imperator, stał powstały po-
chodne odpowiednich: cesarz, cesarski, cesarstwo,
Kaiser, Kaiserlich, Kaiserthum, imperator, impe-
ratorski, imperialid, imperium, empereur, empe-
ror, imperial, empire itd. itd. — 2. Już Rzeczpos-
polita Rzymska dążyła do owładnienia wszyst-
kich znanych wtedy krajów i ugruntowania
swego politycznego wpływu. Jedne ziemie zdo-
bywano gwałtem, inne z pomocą intryg, przez ją-
trzenie zwaśnionych signatures, którzy oddawali się
w „opiekę” potężnego państwa. Ten i ów kraj

zamieniano wprost na prowincyę, rządzoną przez
nasłanych urzędników; tam znów, gdzie z roz-
maitych powodów nie można było opanować
opornych *barbarzyńców*, starał się Senat
nadać im charakter sprzymierzonych i
przyjaciół (socii et amici populi romani). Po-
tem, przy zdarzonej sposobności, kraj „przyja-
ciół” „z winy” ich własnej stawał się pro-
vincyca. Ciężar panowania nad ludami obcemi miał
dla nich i dobrą i złą stronę. Z pozoru trzeba było
dostarczać tylko zaciężnych wojowników i opła-
cać podatki. Senat zostawia niby przy władzy
miejscowych książąt i królów, toleruje prawa
krajowe i to, co dziś nazywamy samorządem.
Należało jedynie uznać zwierzchnictwo de jure
Rzpliteń, faktyczne prokonsula lub propretora,
i zapomnieć o dawnej udzielności. Wzamian,
legiony kierowały budową dróg i mostów, uła-
twiały przewóz towarów, broniły przeciw dzi-
kim sąsiednim najeźdźcom i przeciw fantazyom
miejscowych wielmożów. Zbyt często jednak
zmieniają się delegaci, prokonsulowie, propreto-
owie. Każdy z owych dostojników ucieka zwy-
kle przed wierzycielami na prowincyę, aby, do-
robiwszy się oboli, powrócić do Rzymu i tam
przekupstwem wyjednać sobie nowy, wyższy urząd-
Pobór więc罕zykłego podatku, wymiar sprawie-
dliwości przybiera charakter zdzierstwa. Biada
jednak pokrzywdzonym, jeśli ośmielą się bądź
skarzyć do senatu, bądź podnieść chorągiew
buntu. Wtedy dwa wyrazy łacińskie: *vae victis*
rozumie najbardziej tępy pod względem język-
wym barbarzyńca. Ustawy i prawa nabyte wten-
czas istnieją dla żołnierzy, ale nie dla zuchwał-
ców. Słowem, już rzeczpospolita system impe-
ryalizmu z wielkiem powodzeniem ustaliła w ca-
łym ówczesnym święcie, a nawet i ten odcień, który
dziś nazywa się militaryzmem. Brakowało tylko
nazwy, powstałej bez wiedzy i woli Cajusa Ju-
liusa, od jego przydomku dożywotniego i tytułu
w lat wiele po tragicznej śmierci zwycięzcy Gal-
lii. Na systemie administracy kraju, w którego
udzielności obronie mierzył się z Cezarem Ver-
cingetorix, można бы dziś jeszcze uczyć się na-
leżitego stopniowania I-u. Ginęły państwa i bar-
dzo wysokiej odrębnej kultury narody, padały
w gruzach pomniki odwiecznej cywilizacyi, aby
zadość uczynić polityce oligarchów jednego ital-
skiego grodu. Polityka owa miewa często fa-
talne skutki dla samych zwycięzców. Wszyst-
kie prawie karty dziejowe cesarstwa przepelnio-
ne są walką legionów o zabezpieczenie granic
imperium, o uspokojenie sąsiednich „przyjaciół i
sprzymierzonych”. Male parta, złe nabytki
zbyt wiele kosztują ofiar obustronnych. Sam
Rzym, coraz bardziej kosmopolityczny, przepelnio-
nij jest cudzoziemcami, karyerowiczami, przep-
kupnymi urzędnikami i możnowładzcami, których
ambicye, zła wiara, pozorne bogactwa, przewrot-
ność demoralizują ogół obywateli. Siły i zdol-
ności ludu rzymskiego słabną i giną powoli, roz-

Imperyal — Implorant.

821

ną zarozumiałością a zamiary państwowo - osadnicze są dotychczas próbami. — 5. Na początku XIX stulecia zjawia się w kształcie meteoru człowiek, przedstawiający czwartą z kolei formę I-u. Rzeczywiście przed Napoleonem I utworyły się narody europejskie, jego zaś generałowie i bracia w charakterze niby prokonsulów z tytułami królewskiemi zasiedli na tronach; syna swego w kolebce raczy on mianować „królem rzymskim”, nie przewidywał w owej chwili smutnej doli swej własnej i dziecka swego. Krwawa zawbawka trwa krócej, aniželi osobiste cesarstwo Karola W-go. Zamysły Bonapartego rozbiły się o lekkomyślną wyprawę do murów Moskwy; zamysły te jednak porównać można z planami Aleksandra W., Juliusa Caesara i Charlemagne’a frakkońskiego. Parodyna naśladownicza Napoleona III jest dłuższą, cieszy się nawet urokiem w Europa, gdyby nie Bismarck, który podpatrzył i rozbił gliniane nogi posagu (1871). I. tegoż Napoleona III, stworzony na gruncie amerykańskim, spełżł z tragiczną śmiercią zesarca meksykańskiego Cazsymiliana (1867). W ostatnich czasach jednak Stany Zjednoczone Ameryki Północnej objawiają dążność do opanowania obcych ziem i krajów.
F. O.

Imperyal, moneta rossyjska złota, bita od r. 1745, mająca wartość imienną 10 rubli. Od r. 1817 do 1886 bito tylko półimperyały = 5 rub. Monety te były próby 88-ej, czyli zawierały 916²/₃ czystego złota na 1000 części wagi. Półimperyał ważył 1 zołotnik 5³¹/₁₁ doli, a czystego złota miał 1 zoł. 39 doli. Od r. 1886 bito imperyały próby 86.4, wagi 3 zoł. 2.4 doli, czystego złota 2 zoł. 69.36 doli; półimperyał był wtedy tej samej wagi połowicznej. Wartość imienna wynosiła tak samo: imperyała 10 rub., półimperyała 5 rub., ale wobec spadku rubla papierowego wartość realna obu monet była znacznie zmniejsza, mianowicie ciążyła ku 15 i 7½ rub. Na mocy nowej ustawy monetarnej, wprowadzono po reformie waluty rossyjskiej, r. 1897, I. utrzymał próbę i wagę z r. 1886, lecz pozyskał wartość imienną i rzeczywistą 15 rub., a półimperyał 7½ rub., czyli uświęcono prawodawczo przeciwiocią wartość rzeczywistą z lat ostatnich. Na tej podstawie też za państwową jednostkę monetarną uznano 1 rub. = ¹/₁₅ I-a. — Monety 15-rubowe złote, będące (1901) w obiegu, są więc I-ami dawnemi.
St. A. K.

Imperyały — tak się zowią owce hiszpańskie (merynosy), pochodzące z królewskiej owczarni, a dające największą wełnę, z której wyrabiana tkanina nazywa się po hiszpańsku imperialete.

Impetigo, choroba skórna, ob. Liszajec.

Impetuoso v. con impeto, wyr. muz., znaczy: gwałtownie, burzliwie, ostro, z rozmachem — do myślne: odtwarzać dany ustęp muzyczny, tym terminem oznaczony.
A. Pol.

Implikacja (z łacińskiego implicare: połączyć, przyczepić, powikłać, zmieszać, przenośnie paplatać, stąd implicatio), dosłownie: wplątany, w znaczeniu zaś prawnem (franc. implication): wmeszany, zapozwany do procesu niebezpiecznego, ewentualnie karnego. Czasownik implikować — wplatać, a przystówek pochodny implicite („mit Einschluss” — w załączeniu, do myślnie).
F. O.

Implikacyjna budowaкал polega na wzajemnem przerastaniu się dwu minerałów, skrystalizowanych w skale jednocześnie, z których jeden tworzy liczne prętowe równoległe osobniki lub skielety krystaliczne, tkwiące w kryształe lub ziarnie minerału drugiego. Przerastanie to nie podlega żadnemu prawu krystalograficzному, t. j. osobniki jednego z dwu przerastających się minerałów nie są oryentowane w jakikolwiek określonych sposób względem minerału drugiego; lecz gdy badamy w świetle polaryzowanem dwa takie minerały implikacyjnie ze sobą zrosłe, to widzimy, że wszystkie oddzielne i odosobnione części każdego z tych dwu minerałów mają jedną oryentację optyczną, a zatem są to dwa kryszały dwu substancyj przerosłe nawzajem tak jak np. splątane są palce dwu dłońi do modlitwy złożonych. I. b. najczęściej zdarza się w granitach i w nich wtedy kware przerasta w kryształy ortoklazu. Granity takie nazywamy oddawna kamieniami žydowskimi, lub granitami napisowemi, ponieważ na odłamie, przecinającym się z płaszczyzną łupliwości dużych osobników ortoklazowych, osobniki przerastającego kwarcu do złudzenia przypominają pismo hebrajskie. Na płaszczyznach łupliwości ortoklazu takiego widzimy wydłużone równoległe przeciki kwarcu. W szlifach mikroskopowych skał o budowie w mowie będącej kwarc występuje w postaci wyraźnych trójkatów, których podstawy są równoległe, a także w kształcie rombów, równoległoboków równoległych — wogółe figur prostolinijnych. Przestrzenie pomiędzy niemi zajmuje felspat. Wszystkoto razem wzięte sprawia wrażenie tkaniki roślinnej. Tego rodzaju przerastanie obserwowane było nietylko na ortoklazie z kwarcem, lecz i na innych skaleniach, a mianowicie płacioklazy i mikroklin również tworzą nieraz z kwarcem I-ą b-ę. Rzadziej znacznie tego rodzaju budowę dostrzegano na przerastaniu hornblendy i skalenia, hornblendy i kwarcu, augitu i skalenia, granatu z kwarcem, granatu ze skaleniem i wielu innych krzemianów skąłtwórczych. We wszystkich tych rodzajach I-ej b-y tylko kware i felspat tworzą ją makroskopowo, wszystkie inne minerały w I-ej b-je występujące mogą być dostrzeżone tylko przez mikroskop. I. b. nosi również nazwę budowy pegmatytowej lub granofiricznej.
Z. W.

Implorant — skarżący, powód w procesie; implorato—oskarżony, pozwany. Oba te wyrypaj pochodzą od łac. imploro — wzywać na pomoc,

Impregnacya skał — Impressyonizm.

823

podobną niemocą, zobowiązały się żyć z sobą jak brat z siostrą. Przed Syxtusem V Kościół Katolicki na to pozwalał. Tyle Prawo kościelne katolickie.—Prawo cywilne Królestwa polskiego z r. 1836 (art. 22) uznaje stałą niemoc spełniań- nia powinności małżeńskich za przeszkodę tylko wtedy, jeśli ona już podczas zawierania małżeń- stwa istniała. — Podobnie opiewa prawo au- stryackie (§ 60, K. U. C.), które nadto nakazuje pilne zbadanie rzeczy przez rzeczoznawców (§ 100), a w razie wątpliwości zaleca małżon- kom jeden rok pożycia (§ 101).—Prawo pruskie (Allgem. Landrecht § 696 Tit. I T. II) uważa niemoc płciową nieuleczalną za dostateczny po- wód do żądania rozwoju i nie wchodzi bżej w to, czy niemoc istniała przed zawarciem mał- żeństwa, czy też dopiero potem powstała. Pr- wo niemieckie z r. 1875 nie wylicza tej przesz- kody, a francuskie wprost jej nie uznaje. — Po- nieważ przeszkoda (małżeńska) niemocy płcio- wej pochodzi z prawa przyrodzonego (albowiem sprzeciwia się istocie i celom małżeństwa), prze- to nie dopuszczca dyspensy.

Impregnacya skał jest to zjawisko wypel- nienia por, próżni, szczelin najdrobniejszych ska- ły minerałem obcym, przyniesionym z zewnątrz i osiądźym w skałe. Próżnie i przestrzenie, zaj- mowane przez minerał skałę impregnujący, by- wają postaci najrozmaitszej, lecz wogóle nie po- siadają one wyraźnych ostrych konturów, prze- ciwnie stanowią one zawsze miejsca mocniej impregnowanej skały stopniowo na wsze stro- ny lub w pewnych kierunkach przechodzące w partye skały impregnowane słabiej. I. skał jest zjawiskiem bardzo powszechnem. Liczne piaskowce, gliny, iły, margle są impregnowane gipsem, barytem i innemi minerałami. Dawne tufy impregnuje powszechnie opal, chalcedon i inne postaci kwasu krzemowego. Minerał impreg- nujący skałę często występuje w niej w większych masach, staje wtedy na stanowisku jakoby pier- wotnej części składowej. Wreszcie często bar- dzo (np. w dyabazach, melafrach i t. p.) próż- nie skały wypełniają się węglanem wapniowym i zeolitami, które nie zostały przyniesione z ze- nątrz, lecz powstały jako produkt rozkładu mi- nerałów pierwotnych skałę składających. Obie- dwie te okoliczności powodują nieraz trudność niemałą w oznaczeniu, czy minerał dany stanowi istotną część składową skały, czy produkt jej rozkładu lub wogóle rezultat przemian che- micznych w niej samej zachodzących, czy też jest naleciałością z zewnątrz.
Z. W.

Impresario (włos.) = przedsiębiorca koncer- towy, urządzający bądź na własne ryzyko kon- certery w całym świecie muzykalnym, z wybrany- mi przez siebie artystami, bądź też dostarcza- jący różnym instytucyom muzycznym i teatrom wirtuozów i śpiewaków na występy. A. Pol.

Impressyonizm (rzadziej intensyonizm), kierunek estetyczny, głównie malarski, charak-

teryzujący nastrój z końca XIX wieku i począ- ku XX. Wprowadza on do sztuki ruch bezgra- niczny uczcia, ewentualnie światła, w nieskoń- czonej różnorodności rytmicznej. Następując po realizmie, pomimo rozbrzmiewających jeszcze w nim ech realistycznych, I. w ostatnich swoich wynikach zawiera negacyję realizmu, zaprzecze- nie weightych spostrzeżeń, uwagi obserwującego szczegóły zbliżka, natomiast zaś stwarza połą- czenie nastrojów indywidualnych z polimorfizmem perspektyw świetlnych. Artyści łączą się z obra- zem w uczuciu, a i widzowie pierwszym stają się planem w świetle i uczuciu, poczem w od-aleniu, mijając rzeczywistość, ogładowia pierw- sze, zmodyfikowane do nierealności, planow obrazu, które, w miarę zagłębiania się perspektywy, za- cierają się coraz bardziej, kończąc w czystem źródle światła. To połączenie człowieka z obra- zem w nastroju uprawnia nazwę „impressyoniz- mu”. Dwa są poddziały I-u: dzienny i wieczor- ny. Pierwszy opiera się na nastroju świeżym, tryumfującym, rozlewnym; drugi na kontraście melancholi i dziwach. Jeden ma za temat słoń- ce, jego zalewy i promienistość; drugi — światła sztuczne i wieczorne, ich subtelność i czaro- dziejstwo. Wskutek porieję sasiedztwa z realiz- mem I. oparł się na obserwacyi perspektywy świetlnej w pejzużu i w „intérieur”ach, odpowiednio oświetlonych. Dalekość i rozmaitość pers-pektywy naturalnej odpowiedziała w znacznym stopniu kierunkowi i potrzebom chwili; odrzuco- no dawne światło pracowni północne, dyskretne, i przeniesiono malarstwo w wolnej przestrzeni, stąd inną nazwa I-u — „plein-air”yzm. Żyłości światła jest tu symbolizacyją jednorodności i bez- graniczności tendencyi, ruchu uczcioniowego; poli- morfizm oświetleń daje możliwość wyrażenia się całej nieskończoneności istot i nastrojów. Cała technika impressyonistyczna dąży do stworzenia ruchu nieskończonego, respective światła. Używane są wyłącznie kolory tęczowe, czyste, niezmieszane, kładzione obok siebie bez przejść, z pominię- ciem wszelkich barw pośrednich, mieszanych, brudnych, neutralnych. Dzieje się to dla wy- tworzenia, według znanych zasad fizycznych — świetlenia barwnego, powstającego i potęgują- cego się od ruchu plam kolorów czystych i kon- trastowych. Lecz obraz się nie rusza. Rusza się natomiast światło słoneczne, które na plamie gra, podsyca ją lub opuszcza; rusza się, to jest jaśnieje i ciemnieje, atmosfera w zależności od stanu barometrycznego, wilgoci, przepływu obło- ków, porusza się wreszcie widz i gałka oczna. Wszystko to wytwarza ruch kolorowych na obrazie, wzmagając ich świetlenie. Silne świetlenie wyklucza koloryt: dlatego plamy korytowe nie dają najsilniejszego światła i od- wrotnie, plamy czysto-świetlne nie dają koloru. Układ planów w tym względzie zależy od indy- widualności artysty. Świetlenie niweczy wogóle wszystkie cechy t. zw. realizmu, czyli te, do

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 287. T. XXX.

104

Imprimatur — Improwizacya.

825

226). W architekturze częste są budowle w stylach mieszanych, przejściowych, lub trzymane wrysunku fantazyjnym (szczególnie dla pawilonów).— Literatura: W. Witkiewicz „Sztuka i krytyka u nas” (1899, str. 84); H. Piątkowski „Polskie malarstwo współczesne” (1895, str. 83, 270); Duranty „La nouvelle peinture” (Paryż 1876); Th. Duret „Les peintres impressionistes” (tаме 1878); I. K. Huysmans „L'art moderne” (1883 (L'exposition des Indépendants [z 1880 i 1881], — tudzież Appendice); Emil Zola „Préface du Catalogue de Manet” (1884); Leconte „L'art impressioniste” (Paryż 1892); Muther „Geschichten d. Malerei im XIX Jahrh.” (wyd. 2-e Monachium 1893, str. 610 — 648); Rosenberg „Geschichte d. modernen Kunst” (wyd. I-e Lipsk 1894, str. 331—339). J. Musz.

Imprimatur po łacinie znaczy: niech się drukuje. Formuła, używana dawniej i u nas przez cenfurę, a oznaczająca pozwolenie na druk książki. Później utrzymała się tylko w cenzurze duchownej, a w świeckiej zastąpiono ją przez „wolno drukować”.

Impromptu (franc. z łać. *in promptu*) w mycyze znaczy prawie to samo co improwizacya, to jest tworzenie dzieł muzycznych bez przegotowania się, naprędce. W czasach jednak ostatnich tym wyrazem tytułęją kompozytorowe utwory fortepianowe, niewielkich rozmiarów, utrzymanych zazwyczaj w tak zwanej „formie pisuń”, dwu- i trzyczęściowej, lub krótkich wyracjcy.
A. Pol.

Improperia, rozpamiętywanie dobrodziejstw Bożych i niewdzięcności ludzkiej; śpiewane przez chór podczas ceremonij Wielkopiątkowych przy adoracyj Krzyża. Według rytuału śiew powińen być w języku łacińskim i greckim. U nas w Polsce tylko w katedrach przepis ten jest zachowywanym, a w kościołach parafialnych, z powodu braku odpowiednio wykształconych śpiewaków, zamiast I-i śpiewaną jest pieśń: Ludu mój, ludu! cóżem ci uczynił.
S. Pł.

Improwizacya (z łać. ex improviso = nieprzewidzianie, niespodziewanie, bez przygotowania) oznacza zdolność twórczą, objawiającą się w nadzwyczajnej szybkości powzięcia i oddania pomysłu przez poetę, mówcę, muzyka, albo wreszcie malarza. Najważniejszą jest I. poetyka: poeta musi tu w jednej chwili razem z treścią znaleźć i formę dla niej odpowiednią, co ma pierwszorządne znaczenie a stanowi trudność największą, zwłaszcza gdy idzie, nie o jakąś tam fraszkę, żarcik, epigramat, na co dość wprawy rzemieślniczej, lecz o utwór przydłuższy, głębszy, prawdziwizie poetyczny. Wszakże wiehow, że wielu znakomitych pisarzy, już nietylko poetów, ale i prozaików nawet, pisząc swoje utwory, nie odrazu im pożadaną formę nadaje, że muszą oni dobrze o radzie horacyuszowskiej (saepe stylum vertas) dobrze pamiętać, zanim

mysł swoją w odpowiednie kształty urobią. Najlepszym są tego dowodem rękopisy Juliusza Słowackiego, który był przecież mistrzem słowa prawdziwym i przechwałał się, mówiąc: „Sam się rym do mnie miłośnie nagina, Oktawa piese, kocha mię sekstyna”, a jednak pisząc, często po kilka razy, bądź wiersy pojedyńcze, bądź całe strofy przemazywał. Czemu więc jest dar improwizatorski, skąd pochodzi i na czem się zasadza? Nieświadcomi nieraz dziwne zdania o tem wypowiadają: Deotyma zaś, sędzia najkompetentniejszy w tej sprawie, tak osobliwe to zjaźwisko wyjaśnia: „Nie jest to żaden szał, żadne odurzenie, ale owszem jest to otrząśnięcie się z tej ocieżałej pólsenności, w jakiej zwykle postojamy, jest to dojście do stanu wyższej jawy, gdzie się jaśniej widzi, ściślej rozumuje, łatwiej przypomina, niż w zwykłych warunkach życia. To też Zygmunt Krasiński mocno się mylił, kiedy pisał: „To nie dziewczę mówi, lecz przez dziewczę”. Osoba improwizująca to nie żadne bierne medium, ale czynny działacz, to nie narzędzie, ale władzą narzędzia, to istota najzupełniej przytomna, przytomniejsza niż ci, co jej słuchają, bo podobna praca wymaga przedzystkiem nieustającej przytomności umysłu. Z tego wszystkiego pokazuje się, że dar improwizacyjny nie jest niczem innem, tylko przyśpieszonym procesem tworzenia”. Tak zapewne, ale przedzystkiem improwizator musi mieć już talent wrodzony, a przy nim niezmiernie żywą wyobraźnię, bujną fantazyę, nadzwyczajną wrażliwość i pobudliwość. Niema też wątpliwości najmniejszej, że z I-i powstała w czasach najdawniejszych najpierw poezya liryczna a późniejszej epopea, i to pod niebem południowem, gdzie fantazya kwitnie najbunjniej, gdzie nawet wpsród ludów najmniej ucywilizowanych poeci samorodni śpiewali, jak śpiewają ptaki. Już u Hebrajczyków młode dziewice, tańcząc, wyśpiewywały I-e na cześć swoich wodźów i królów. U Greków, jeżeli Iliada nie powstała z pieśni improwizowanych, to zdaje się przynajmniej niewątpliwem, że ich lirycy najcelniejsi, jak Tyrteusz, Stezychorus i Alceusz, tworzyli najczęściej I-e. U Rzymian za czasów Cicerona słynął poeta Archiasz jako sławny improwizator; a za Domicyana było modą zapraszać na uczy poetaów, aby je uprzyjemniali I-mi. Najznakomitszym owej doby improwizatorem był Marcyalis. Skaldowie skandyrawscy, bardowie szkoccy, trubadurowie prowansalscy i minnesingerowie niewnieccy byli też przeważnie improwizatorami, a także lirnicy i gęślarze słowiańscy, niewątpliwie improwizowali swoje dumy i pieśni, bo wszak ci pisać nie umieli. Wreszcie cała skarblica naszej poezyi ludowej też z I-i powstała. W nowszych czasach I. rozwinęła się najpierw w Hiszpanii i we Włoszech, które też słusznie jej ojczyzną nazwano, albowiem miały one więcej improwizatorów niż wszystkie inne kraje razem

Improwizacya — Imputacya.

827

twy, wielkich mężów z czasów Zygmunta III, przed innymi zaś Lwa Sapiehy, wydawcy Statutu Litewskiego; a potem w zachwyt i zdumienie wszystkich wprowadził zaimprovizowawszy całą tragedyę o Samuelu Zborowskim. Wreszcie d. 27 grudnia, na temat podany przez Sękowskiego, opowiedział wyprawę kapitana Parry do biguna północnego (Porów, P. Chmielowski: „Adam Mickiewicz, zarys biograficzno-literacki” T. I str. 395 — 405). Po upływie lat 13 od tego czasu, za pobytu swego w Paryżu, improwizował dwukrotnie: pierwszy raz w sam dzień Bожego Narodzenia r. 1840, odpowiadając na improwizację Słowackiego; drugi raz w dzień Nowego r. 1841 podczas uczty, kiedy mu ofirowano piękny srebrny puhar składkowy, wysiłoił I-ę proroczą o przyszłości narodu, na którą mu odpowiedział Grzymała. Pierwsza I. Mickiewicza była przyjęta z niesłychanym eatuzyzmem, druga się nie podobała demokratom z podwodu swej tendencyi monarchicznej. Słowackiego I. miała być wrzekomo olśniewająca błaskiem poetycznego języka, przemocą naginanego do wyszukanej formy oktawy; ale nie rozgrzała słuchaczy, uwielbiających Mickiewicza, a w nim widzących jego wroga. Mickiewicz zaś w swojemu odpowiedzi srodze pychę jego zadrasnął, zazruciwszy poezyi jego brak Boga, wiary i miłości, brak natchnienia, którego nie zastapi forma kunsztowna. Zemścił się za to S. i na swych słuchaczach, i na antagonisie, w namiętnem, gwałtownem, zjadliwem zakończeniu piątej pieśni Reniowskiego, które nierównie dokładniejsze anižili wszelkie relacje spółczesne daje o tych improwizacyach wyobrażenie. Czy przedtem kiedykolwiek lub potem improwizował Słowacki, nie wiemy, również jak i o talencie improwizatorskim Grzymała. — Porów. P. Chmielowski „A. Mickiewicz” (T. II str. 322—329); F. Hoersick „Dwie uczty, urywek z dziejów zatargu Słowackiego i Mickiewicza” w książce p. t. „Słowacki, Krasiński i Mickiewicz”. — W drugiej połowie przesłzego wieku zasłynęła jako znakomita improwizatorka, a raczej, jak się o niej wyraził J. Kremer, „jako prawdziwa poetka, która umie improwizować”, Deotyma (Jadwiga Łuszczewska). Ta już w dzieciinnych leciech — jak onego czasu „Safo Słowieńska”, Urszulka Kochanowska— „gadała wierszami”, z pierwszą zaś I-ą na zadany temat „Improwizacya o improwizacyj” dała się słyszeć r. 1852 na jednym z poniadziałkowych wieczorów literacko-artystycznych w słynnym salonie swych rodziców, gdzie potem przez kilka lat z kolei zachwyt i podziw w gościach obudzała, równie jak i podczas pordrży za granicę w Paryżu i Ostendzie w groźnie rodaków, w Krakowie i Poznaniu. Wszystkie dzienniki rozbrzmiewały jej chwiał, a po I-ach w Krakowie Z. Kaczkowski obszerne im stydym poświęcił. Wyszył ich dwa zbiory p. t. „Poezye i Improwizacye” (1854 i 1858). Ostatni

raz Deotyma improwizowała na swej uroczystości jubileuszowej r. 1897, odpowiadając kilkakrotnie na hody jej składane przy wręczeniu adresu, albumu pamiątkowego, złotego medalu, wieńca laurowego i t. d. — Por. „Deotyma”, pamiątką jubileuszowa przez Adama Pługa (1900). Mieliśmy też i mamy wielu improwizatorów okolicznościowych, zdolnych na poczekaniu zgrabne strofy wygłaszać, ale tych pomijamy.

**Improwizacya**, w muzyce (z łać. ex *improviso*), jest nazwą zdolności specyalnej do tworzenia dzieł muzycznych i tworzenia tak zwane go „fantazyowania” na jakimś instrumencie, najczęściej na fortepianie lub organach, bez uprzedniego przygotowania i nutowania na papierze tematów, planu kompozycyi, kombinacyj tematycznych, formy i t. p. Jest wszakże pewna ważna różnica między improwizacją a fantazyowaniem na temat własny lub zadany. Z nową pierwszej łączy się pojęcie kompozycyi utworzonej na poczekaniu, lecz ujętej w formę cisślą i artystycznie zaokrągloną, gdy fantazya oznacza swobodne wiązanie z sobą tematów i wytwarzanie z nich szeregu luźnych obrazków muzycznych, nie posiadających ani jedności stylowej, ani nastrojowej. Żeby być dobrym improwizatorem, potrzeba, poza wrodzonym uzdolnieniem specjalnym, mieć technikę wyrobiową doskonale, posiadać gruntowną znajomość harmonii, kontrapunktu, form muzycznych, oraz wyobraźnię żywa i bująwa fantazyę, a przedwieszkiem dar szybkiego snucia myśli muzycznych i grupowania ich bez namysłu w pewną całość organiczną. Najzwyklejszą i najlau twiejszą formą I-iy są waryacye na temat zadany lub własny, oraz fantazyowanie swobodne na daną melodyę; najtrudniejszą — kanon lub fuga. Najsławniejszymi improwizatorami w wielkim stylu, byli: Händel, Beethoven, a głównie Bach; w łżejszym: Hummel, Hiller, a głównie Fryd. Chopin.
A. Pol.

**Impugnujący** = sprzeciwiający się, termin dawnego polskiego prawa „impugnacyj intermissyę” znaczy: sprzeciwiający się wprowadzeniu kogoś w posiadanie. Wyraz ten pochodzi od łącińskiego *impugnare* = nacierać, napadać; na składową część ewogene czasownika wchodzi *pugnus* = pięść, kułak.
F. O.

**Impuls**, ob. Popěd.

**Imputacya, imputować, z łącińskiego imputare** = liczyć, rachować, przenośnie: przypisywać co komu, obwiniać o co (culpam, caedem alicui), stąd wyrazy te są terminami w zakresie finansowości i prawa. Dosłownie, zwłaszcza w języku francuskim, *imputation*, znaczy obrachunek kompensacyjny, przez potrącenie pewnej summy przez inną wartość, więc przenośnie tłumaczy się: przypisanie, przyznanie komuś czego. W dalszym ciągu jest to synonim poczytności, poczytania i poczytalności (ob.), gdy rzecz