Alex Charging Crow.

- 16 -

sun'kaku kiŋ šun'kicu c'a he ak'aŋyan'ke k'iye na agliyacu welo.

Ho henana un T'ašuŋke Witko ohitikeñc'e šni yelo. Sun'kaku wan ahiktepi c'a he e ohitike lo. Tukte ehaŋ šunšuŋla hiŋp'ahiŋ wan manu awagli yuŋkaŋ, T'ašuŋke Witko, makila c'a wak'u welo.

Inc'in, tohaŋni šun'kagli šni un welo. Taku un t'iktepi kiŋ he wiŋyan wic'ak'i c'a heun hecun pelo, nupa wiŋyan wic'ak'i c'a hehaŋtan wan apaha kuwapi na ecel hena un ktepe lo. Ho na T'ašuŋke Witko nupañci, Eyapaha, t'awa kiŋ wic'a'o welo, eyaš he taku un hecun kiŋ he, Wašicutakiya, zuya yin kteñciŋ na iyok'ipi šni c'aŋk'e heun eyapaha kiŋ yaot'aŋin a'u na Wašicutakiya zuyapi kte šni oyak a'upi c'aŋna t'ašuŋke kiŋ wic'a'o welo, iyap'e wic'ayan'kiŋ na šna hecun welo. Ho henana un tuweni waštelake šni yelo na ecel he t'iktepe lo: iyayus c'ola ktepe lo. Hoc'a ohitikeñce šni kep'e lo, miye kic'i k'aŋyela wan'kiŋ heun lila t'aŋyan slolwaya c'a heun hepelo.

T'iyagleya ahi wic'akuwapi kiŋ hehaŋ, Cank'u Wankatuya, t'oka (Psaloka) wikcemna wic'akte na hehaŋ oyate kiŋ atayakinil wiŋyan k'o t'oka ktepi k'eyaš T'ašuŋke Witko t'oka wan ic'iya-

Alex Charging Crow.

- 18 -

ayungin unkic'iyapi yunkan, C'eyakt'unla, akta šunkamaunupi na unkiktapi šni han glicu welo. Šunkawak'an yamni o'iyekiye wašte pi ška hec'un welo, wanji hinša c'a he Aguyapi Šoka t'awa, na wanji hinzi c'a he T'ec'a t'awa, na wanji hinikc'eka c'a he miš mit'awa c'a henake akta mawic'anu eyaš unglipi ekta kic'igluzape lo. Yunkan t'oka kiŋ anaunptapi kte sehec'ec'a c'a heun hena wic'ayuha glicu keya škelo. Ho he ukupi el unkit'okap ungnahela wic'aša eya t'anici'iyapi c'anke lila na-unp'api yunkan hena Lak'otapi c'anke lila unkiñat'apelo. Hena unkolepi ške eyaš slolunyanpi šni c'a otuñc'i lila naunp'apelo.

"Ho hehan! Mat'o Wanjila Mañpiyat'o oyate kiŋ etanhan op zuyayapi yunkan ekta op'a yelo, Sapa Wic'aša op kic'izapi, na ot'an'tanha yunkan, Mat'o Wanjila Hokšila kiŋ le Sapa Wic'aša wan opi na huwowegapi c'a kulyanha he c'anke anatan na kte (t'okap'e) na iyopteya nakun wanji yanha c'a he e ap'e yunkan t'oka kiŋ he c'atka c'anke wan un Mat'o Wanjila maku eh o eyaš masglakinyan t'anke wan nap'in c'anke he akaŋl

Alex Charging Crow.

- 20 -

"Nilekši t'awa kiŋ huŋkešni yelo!" eye, c'a kawinhiblable lo lekši, Wanap'eya, eg'a t'awa kiŋ inyanka okihi šni c'a mit'a- wa kiŋ akaŋyanke wak'iye lo. "Miye maktepi eyaš tok'ašni yelo" ep'e, c'a wana mit'awa kiŋ ak'anyanke na glicu c'a miye t'awa kiŋ aka'ŋmake lo, na eya he ecuŋhaŋ, Mañpiya Luta, išnala unki- lazataŋhaŋ glakiŋkiŋyaŋ hektakiya op kicis ku c'a yuha wakawinge eyaš Mañpiya Luta, "Glicu wo!" eya c'a wagliyacu yunkeši šunka- wak'aŋ waŋ huŋkešni k'uŋ oñlaganla sehingle na lila glicu c'a haŋkeya yukaŋnaptelyela bluze lo, na hec'ena a'iyakapteya ukiye na a'iyoŋpeya ungliyacupi na enaŋci wakpala op'aya ņli ņli ohaŋ ungliyacupi yunkeši šunkawak'aŋ waŋ huŋkešni k'uŋ he lila luzuhe lo, c'a he lila wo'iñaya unkešipapi c'a lila oyakapis'a yelo. Yunkeši ešeš P'alani kiŋ hehaŋyela kawingapi, inciŋ, šunkmaunnupi kiŋ hena ukitokap t'ehaŋl iyanajiŋl awicakupi c'a hehaŋyaŋ kawingapi. Ho hetan P'alani kiŋ lila k'owicawakipe lo.

(Not changing the subject.) "Hehaŋ unkaŋyanpi kiŋ taku kiŋ iyuha lila oteñike lo, Mila, miyogli, c'ega, k'o na ptec'e ✓

Alex Charging Crow.

- 22 -

Mnipuza Wakpa o'inkpa ekta enanakiya wic'ayuha un'kayaŋpapi c'a un'kišeya lekši, Mat'o Wanjila, šunkawak'an šakpe owic'ayuspe c'a yamni ak'iwic'akaškapi na nup wak'inpi kiŋ hec'api, hena un'weya k'inpi c'a hecena ogeya awic'agli. Eya ohan wołina ota yuk'e lo.

He hinanna kiŋ el, Inyan Owapi, lowan c'ank'e šunk nap'eyin na iye awic'dipi k'o ic'ageya nap'api c'a ehaš makamanipi c'a tona šunkogluspapi kiŋ hena lec'iya Pankeska Wakpa ekta iyagleya owic'agluspapi, enana ayanpapi c'a hena k'o okic'iyaha c'a he hecel ecūnk'unpe lo. Ho Mat'o Wanjila Wašicu t'awa winyela wan wašte wak'in kiŋ hecena mak'u welo. Ho he wana ukiyin kta yunkeŋ, Mat'o Wanjila, lecel eye: "Unkiye e glešni hektakiya šunk'o'unle ktelo," eya c'a, "Hoye," ep'e na wana agliyacu yunkeŋ, Inyan Owapi, kawinā hi na op'a kta keye c'a he kic'i hektakiya unyanpi na Pankeska Wakpa k'anyela wazi ahanhan wan akaŋl wak'il un'npayahanpi yunkeŋ hec'ec'a kte k'un Pankeska Wakpa kiŋ op'aya šunk'o'spaye t'anka yuha wan hiyahan c'a he wan yanke un'npayapi.

Ho he hanhepi el wana ekta unkipi, yunkeŋ nupakiya ak'iyunke na lena k'anyela k'iyunkeapi c'a he iye nupin hena iwic'acupi kta

Alex Charging Crow

- 23 -

keyapi na unma ošpaye kiŋ ak'owap'aya unpi c'a he ekta
yemašipi na he wiwahomayanpi na ungna nauŋkic'išnapi ehaŋtanš
Mnipuza Wakpala o'inkpa kiŋ bel tukte unma t'okeya unk'ipike
eyaš he'na unkakic'ip'epi kta unglušt'anpi. Ho wana miye t'o-
keya iblable lo, na wana o'iyokaze kin ohaŋ šunkawak'an unpi
c'a el ble, na iwašteglala ḫapya awic'abla he, yuŋkaŋ ak'ir-
iyakaškapi wan el op'a, wik'an sunpi wan lila hanaška c'a yu-
slohe, na ihaŋke el p'eji- nōta t'anka ptaya iyakaškapi c'a k'o
yuslohe, c'a he obluspe na kaškayus awaku na unmapi kiŋ hena
hehaŋyan ka'oñ'ank'oya awic'awaku na haŋhepi kin ataya waku na
wana amayanpa yuŋkaŋ lec'iya, Mnipuza Wakpala o'inkpa k'anyela
waglihuŋni yuŋkaŋ, it'o, ohuŋkakans'e wa'awagli c'a he oc'iciyaki
ktelo, ak'ir'iyakaškapi kin he, mazawak'an ota'okšupi wan e, na
išakpe wan e, na mas'iwanyanke wan e, na ogle-hiŋšma wan k'ir-
k'iyapi c'a he imahel c'anli blaska yamni uŋ, nahaŋ ip'iyakasapa
wognaka kiŋ imahel mazasu op'iye nup ogna uŋ, na nakun wika'n
sunpi wan hanaška k'o k'in, hona šunkawak'an awic'awaku kiŋ he
wikcemna top akenapo'iyunka henakec'ape lo. Ho hel amayanpa

Alex Charging Crow

- 25 -

c'a
iyopteya t'awa kiŋ kat'iyeyape lo, c'ank'e hel yunkahaŋhaŋ /iblamni
na hiyumic'iyin na t'okataŋhaŋ ewagnakiŋ na hektataŋhaŋ iblotakiŋ
na waglogliyacu welo, eyaš otaŋ'inyan uŋkupi c'ank'e otaŋt'unyan
kte nus'e uŋkutepi, uŋkitanwokšan mak'a kiŋ op'op'o hingle, nahan
uŋkiwaŋkap mazasu kiŋ kiŋškinšya hiyuyape lo, c'ank'e wakpala etki-
ya mahel ungliyacupe lo.

Ho ak'e Mat'o Wanjila, Maza Wakpala, etkiya muu ya makuwa zuyaya
c'a el owap'a. Unyamnipila yelo, Mat'o Wanjila e, P'ejiňota e, na
miye hena unyamnipi. Ho he Maga Wakpala el Lak'ota Wagluňe Oyate
t'ipi kiŋ el uŋkipe na ašuŋkma wic'uŋnupe lo, šuŋkawak'an akewanji
mawic'uŋnupe lo, na ungliya c'upe lo: lila na'unp'ape lo./

Ho hehaŋl ak'e Œsapa Ihaŋke (south west) el unt'ipi ehaŋl
zuyapi c'a, hehaŋ "Šuŋk sotapi" waniyetu na Wetu ehaŋl wic'aša
wikcemnayamni zuyayapi c'a hel owap'a yelo, na wana Œska kiŋ
ikaŋyela unyapi ec'uŋhaŋ wa'icapsinlpsinl hiŋhe eyaš hec'ena unyapi
yunkan uŋgnahela paha akaŋl šuŋšuŋla akaŋyanka waŋ t'aŋ'inyan hiyu
na wak'ita na waŋunyankapi na hec'ena opt'anye'ic'iye na mahel ak'o-
kiya k'igle c'a wana a'eyokas'in ina'uŋjinpi yunkan /

Alex Charging Crow

- 28 -

owowat'aŋt'aŋ eyaš tuweni šni na oyehanpi kiŋ he k'iglapi owehanpi
c'a oye'otap iwic'ablable lo, yunkan, weyuš'eš'e oyehanpi c'a hecena
oye'otap ble kiŋ ec'uŋhan lec'iya mihektap uŋmakin, An'hey!
An'hey !" eyapi na t'oka ktepi, yunkan he'na mmm Sihasapa kiŋ nup
wic'a'opi na ohakap t'api hec'a eya zizipyela wic'añapi c'a wic'a-
pat'aŋt'aŋpi na iyewic'ayapi na wankatanhan wahuk'eza uŋ t'oka ktepi
lo. Ho yunkan wanji heye lo, "C'aŋlwakan it'e kiŋ, t'oka yaktepi
huwo ?" eye. Ho heceglala, nup wic'uŋktepi na iye uŋkiyepi ec'iya-
tanhan wanji mmm uŋkiktepe lo. Ho he Sihasapa nup wak'ogla mahel
ŋpayapi kiŋ he uŋma p'aha kiŋ iwacu welo, c'aŋk'e, eya ak'e hel
hektatana t'ok'ap'ape lo. Uŋmala t'okeya iyeyapi c'a he t'ok-ap'api
eyaš miye na Wazi Ota kic'i maya -eŋ- ka'oñlat'eya ic'inupa kiŋ le
iyewaye c'a wakte na p'aha kiŋ iwacu welo, iŋše, he t'okktepi
owaŋinyan c'a heuŋ le iyewaye kiŋ le ktepi šnihaŋ awap'e lo na
p'aha kiŋ wawañlaye lo. Ho tohaŋtan kiŋ hecela wic'ap'aha kiŋ iwa-
cu welo. Hel lila wawañunyanpe lo: t'okeya k'uŋ he zaptan ap'a-
pe lo c'aŋk'e lila wo'iñaye lo. C'a uŋma kiŋ le Wazi Ota kic'i

Alex Charging Crow

- 29 -

wawašpe lo, c'a he t'oka kiŋ t'awap'egnaka kiŋ wanblupi hec'a
c'a p'egnake c'a hena ogeya Wazi Ota owašpe lo. Nahan wiŋyan
wan el op'a kiŋ he lila luzahe lo eyaš šinagleglega wan yuha
c'a he ena egnaka c'a he "C'enunuja" icu na agli yelo. Ho
he anuk unkic'iktepi na hec'ena awic'a'unyuštanpe lo. Na eya
Mat'o Wanjila t'a'opi ungloglipe lo.

Tona zuya wa'i kiŋ tukte ehaŋ waglawa yunkan wikcemna ša-
glogan zuya ipi owap'a yelo.

Ho hehaŋl Wašicu Ota wic'aktepi ( hundred soldiers ? ) t'ušu
wakpala el, he oyakapi nayamamá nayaŋ'uŋ hec'i he hehaŋtu ktelo.
" Winkte " wan lowank'iyapi c'a le hehaŋ yelo. "Wañitešni it'e ki
wic'a kiŋ iyuha wic'ayakasotape" eya lowan yelo.

Ho hehaŋ Šahiyela k'o oya te t'anka a'okiyapi na Akic'ita Ota
atawic'ayapi c'a he wicañcala c'onala yus ewic'aglepi c'a wana hok-
šila ota akic'ita yan-kapi kiŋ ektaya natanpi na ekawingapi c'a ahi-
wic'akuwapi na wana wicañcala najinpi kin sanp hiyupi c'a inšeya
wana natan iyapé lo na akic'ita op ec'unpe lo na Lak'ota kiŋ

Alex Charging Crow

- 30 -

ohan gah sekse wowic'ahpape lo c'a wana akic'ita o'spaye inupa
ahiyu kiŋ lehaŋtu c'a okšaŋtaŋ Lak'ota na Šahiyela k'o nataŋ
ahiyu na ohaŋhaŋ iyayapi na akic'ita kiŋ iyuha wic'aktepi. Ho
hel šunka waŋ ecela etan ni k'igla škelo, wowapi waŋ nap'ink'i-
yapi c'a hecela ni k'igla škelo. Ho hehaŋ c'a Mat'o Wanjila
t'a'opi šk'a nawañuŋ c'a ekta wa'i yunkeŋ isto išloyataŋhaŋ
hantkaŋhu kiŋ el ak'e oštan opi na t'awa kiŋ ktepi c'a unglo-
glipi. Ho he it'ahena Unjinjintka Wakpa ekta uŋkouŋyapi ehan1
Mat'o Wanjila o'o k'un hena ošice lo na un t'elo. Wi wanji
ek'e awanblake lo, mišnala wowak'u welo. Mat'o wap'iye kiŋ api-
yapi eyaš hu kiŋ napšunpšuŋ welo o'o kiŋ hena osni iyaya c'a
ikakije lo na wanic'okaŋyan ehan1 t'elo. Ho he akic'ita ota
wic'aktepi kin hel ohaŋ miš šunkawak'an waštešte nup (thorough-bred
awic'awagli yelo.

Ho ak'e it'okaŋl wowaglakiŋ ktelo. Lekši 'Wanap'eya' t'iel
waŋ na hehaŋ šunkawak'an yamni na šuŋšuŋla waŋ hecel ic'itop wina'
wic'abluha yunkeŋ lekši mit'ašunke nup otuwic'ah'an yelo hoc'a waŋ-

Alex Charging Crow.

- 31 -

cakeš šunšunla kiņ misuņ Ĥwoke wak'u welo, na etaņ wanjila wagluha yelo, ho he ec'aŋl zuya aya c'aŋk'e iyomakip'i šni na aŋpetu ataya manil wáuŋ he, hona t'uŋwiŋ owakiyake lo : "Zuya aye kiŋ hel owap'a wac'iŋ c'a lekši šuŋk-owakilotiŋ kte lo," ep'e. Yunkaŋ t'uŋwiŋ leye, "Miye imat'ac'aŋ c'a tukte wanji yac'iŋ kin oyuspiŋ na iyaya," eye, hec'ena iyok'iheya leye, "Niyeš šuŋkawak'aŋ kin hena awic'aya gliye wanji oyuspiŋ na aya, tokša k'ohaŋ wakap'api etaŋ unweya c'icagiŋ kte." eye.

Hoc'a lekši t'ašuŋke kiŋ wanji obluspè lo t'uŋwiŋ hec'uŋ maši c'a hec'amu welo. Ho taku oyaš'iŋ migluwiŋyeya na wana ozuye kiŋ eyaye k'uŋ oye'otap iwic'abla ble lo na aŋpetu wanji ble kiŋ lehaŋl wana iyewic'awaye lo hoc'a el wa'i yunkaŋ ozuye t'aŋka hec'a yelo, tok'i wic'aša opawinge wahec'etupi, Šahiyela lila otapi. Hona hehaŋ Psaloka op ok'ijupi c'a olak'ota c'a hel P'ejisla Wakpa (Little Big Horn River) el t'ipi c'a el un-ki pi na hetaŋ wana zuya kiŋ eyaye lo, na T'ac'eji Wakpa hemahe iyeye kiŋ hetulañci Akic'ita kiŋ yaŋkapi c'a wana el kat'i unyap pe lo. Hona wana wihinap'e kin lehaŋl wana ohaŋ nataŋ

Alex Charging Crow

- 32 -

eyaye lo, eyaš he šunka//ak'aŋ manica c'a heuŋ hec'a ignibla
c'a wana šuŋk-anatɑ:ŋpi c'a miš'eya wana šuŋšunla na šunka//ak'aŋ
uŋpi waŋblaka c'a hena anawic'awataŋ yelo, na ewic'abla ble lo,
na walehaŋl wašicu t'awa sapa akaŋyaŋka waŋ hiyu yuŋkaŋ he,
" Winkte " yelo c'a hel nakuŋ waŋji t'ahaka la la c'uwignaka uŋ
waŋ nakuŋ šuŋšuŋla hiŋzizi ece uŋpi yuŋkaŋ he hena ewic'ayaye
lo, na agna š'ahiŋglapi na ahihunni eyaš wanaš t'awa'iglawa
uŋ
iyanawic'a/jinč'api c'aŋk'e tok'el ņ'aŋpi šni yelo, hel Blotahuŋka
Šica, hiyuwaši c'a hihuŋni yelo. Hoc'a miye zaptan awic'awagli
yelo, na Oglala Winkte kiŋ he (Wi'iyayuña -- T'ašuŋke luzahaṇ)
ec'iyapi c'a he šunka//ak'aŋ zaptan awic'agli yelo, na uŋma kiŋ he
Šahiyela Winkte kiŋ he inš šuŋšuŋla hiŋzizi ece wikcemna awic'a-
gli yelo. Na šuŋšuŋla waŋ lila wašte hiŋstuŋ c'a el op'a yuŋ-
kaŋ he "Winkte" kiŋ lena ak'inic'ape lo, eyaš šuŋšuŋla kiŋ yuha
nawajiŋ c'a Šahiyela Winkte kiŋ hiyu na mila uŋ ik'aŋ-owapsake lo
c'aŋk'e uŋma kiŋ waŋ-iyakipaye lo, c'aŋk'e hel wow ze wyaš paņe-
yap iyemaye eyaš miš-eya pakapyewaye lo. Ho c'aŋk'e Šahiyela

Alex Charging Crow

- 33 -

It'aŋc'aŋ wan, Mayašlec'a Cik'ala, hiyu na wan-iyakiñpaye k'un he, wan na itazipa k'o k'i na šuŋšuŋla kiŋ he owekic'izapi kta iyeć'eć'a šni keye na wahinkpe kiŋ icu na šuŋšuŋla wan lila wašte k'un t'eye lo. "Winkte" kiŋ lena hitikape lo.

Ho eyakeš Wašicu iġlak'āyaf iġlak'aya wan t'awic'unkpapi yunkan ka'a'iyonpeya yapi c'a anawic'untanpi yunkan Wašicu kiŋ nakip'api c'ank'e el iwahuŋni na t'iska kiŋ bluñleñlece na wop'añta na k'oka cik'ala wan na takuku iwacu kiŋ wahehanl Šahiyela Winkte kiŋ le hihuŋni na inš'eya takuku ota icu welo. Hec'a kiŋ lena yamni "Winkte" kiŋ op wic'oñ'an slolwaye lo. Ho k'oka kiŋ he hanhepi kiŋ ataya yuha make lo. He mni wak'an keyapi: "Yušpipi" heya c'a otuñci iyotiyekiya yuha make yunkan wana hiŋhanna el P'ejisla Wakpa el unkayanpapi el wana k'oka kiŋ kañlokapi yunkan mni c'a mahel un welo, c'a lila wo'iñake lo. Šahiyela Winkte kiŋ le šunk-sapa wan lila luzahan c'a akanyanke na he šunkan'ak'an kiŋ owapi na he ogna wa'ecunpe lo. Tukte ehan "Winkte" kiŋ he sape kiŋ he kaškayus lowan

Alex Charging Crow

- 34 -

u na wapaha na wic'ap'aha ogle wan k'ink'iya hiyaye na tuweñci
he akaŋyanke šipi eyaš tuwenišni, miye ecūn mašipi eyaš lila
wicāwalašni yelo, c'ank'e iye akinglotake na ec'el tsokeya šunk-
iyana jince lo. (Uŋkce anašli, Napsan'nila, Glola, henana el unpi
eyaš wanjini okihipišni na ecel winkte kiŋ he hec'el ecūn welo.)

Ho hehanl T'ašunke K'okip'api, naca kiŋ he oblakin ktelo
eyaš optelyela ktelo inč'in wic'oñ'an conala yuha c'a heun. Ho
wana Wašicuta wan ehaŋl lekši mahiyohi yelo na hehaŋ wana kič'i
wak'i yunkan oyate t'anka Oglala, Oyuñpe, Šikšicela ošpaye kiŋ
Susunitakiya zuya eyaya šk'e c'ank'e lekši kič'i wana ehakela un-
yanpe lo. Ho wana Heska ihaŋke kiŋ etkiya unyanpi yunkan wana
ewic'ot'i waŋ el unkipi yunkan oyakapi na tunweya eyaya šk'e
yunkan ec'ana aglihuŋni yelo na heka ihaŋke kiŋ hel Susuni kiŋ
wic'ot'i keya hošiglípe lo, hoc'a wana akta'aye lo. Ho wana el
unkipi na wancak natan eyaye lo, eyaš hel it'okapya, "Napsan'nila
eciyapi waŋ Susuni waŋ manil šunkyuha naiŋ c'a he ekte na
t'awa kiŋ iyuha iwic'acu c'ank'e henak'oya un Susuni kiŋ

Alex Charging Crow

- 36 -

"T'i'icagla Natanpi" hec'a ogna iyayapi na he, T'ašunke Kiŋyela, winyan kiŋ he ap'a šk'e, na wahehanl ok'ohiŋgle lo. Ho lec'i paha hektap nupakiya /aliya wan ita'anuk kat'anajinpi, c'a aliya kiŋ ognalañci k'uwa'ic'ic'iya nap'api na el awic'a'upi yunkan Psaloka wan hiŋša akanyanka c'a lila kanyela owic'akihe na wana wiyap'e najinpi kiŋ iyušlokiyupi wahehanl wic'apa'ok'iyut'api na hiŋša akanyanke un he, T'ašunke K'okip'api -- Winuñca Witkowin, ak'e hel yugmi'iyaŋpayin na ap'in na yuŋpe lo. Ho he cèna Psaloka kiŋ k'uwa awic'ayapi na He C'inškayapi Wakpa iyoŋloke kiŋ iyuweñya onajin wic'ayape lo. C'oŋwanjica oju c'uŋšoke wan ataya kastoya nap'ape lo. Ho lel pa'ocik'ayela awic'ayapi na hel Psaloka It'aŋc'an wan lila tanyan igluza c'a he, "Iktomila" he kte na t'awa kiŋ k'o icu welo, na eya hel lila ot'aŋt'unke lo. Wayajuju, hel inupa kte yelo, na lekši iyamni kte yelo, na Išna Wic'a, he itopa kte yelo. Hona hel lila ota wic'aktepi ška inše he, Winuñca Witkowin, T'ašunke K'okip'api, oñ'an obla-

Alex Charging Crow

- 37 -

ke lo, c'a le ot'aŋt'uŋke eyašq inšece mak'ošica akanl wanwan-
yankee lo, he it'okap Psaloka wan kte na yuŋpa c'a heun
wañ'aŋic'ila wanwanýang yankee c'a oyakapi našna iñat'ape lo.

Ho hehaŋl Wašicu etkiya wat'akpe yapi wan oblakīŋ ktelo.
Ho yuŋkaŋ C'aŋli Wakpa op'aya wana ak'e Oglala na Šahiyela oyate
taŋka zuya yapi c'a el owap'a yelo, hona wana wakpa iyokaŋmi
maya wan ekta a'eyokas'ipi yuŋkaŋ lec'e Akic'ita Ošpaye wan
upi c'a wana k'aŋyela upi c'a he abuwic'ahiŋglapi, uŋgnahela,
c'aŋk'e maya etkiya nap'api na o'iyayešic'a c'aŋk'e huŋŋ kaŋol-
hiyuic'iyapi na mni etkiya k'iglapi na he ohaŋ Akic'ita wan
hiŋt'o wan lila wašte akaŋyaŋka c'a nap'e c'a he, Winuñca Wi-
tkowin -- T'ašunke K'okip'api, k'uwa na kaŋpe lo na t'awa kiŋ
icu welo, c'a he miš akic'ita-t'ašiyot'aŋka (bugle) kiŋ he iwacu
na awagli yelo. Ho he ec'uŋhaŋ wana akic'ita kiŋ iwi c'akahipi
c'a miš'eya el owap'a na akic'ita wan k'uwa able lo na k'aŋyela
owakihe ehaŋl ogle-t'o wan pašloke lo na akaŋmake kiŋ it'okap

Alex Charging Crow.

- 38 -

kañol hiyuya c'ank'e mit'awa kiŋ ñeyap iyaya c'a hel mahiŋ-
ŋpaye lo, c'a najinwahiyaye na ogle mmm na'inš takuku yuhapi
eyaš iñpeyapi kiŋ hena pahi omawanihe lo, ñce ehaŋl, Mniwanica,
hihunni na t'awa kiŋ nite el yanke maši na maglogliyacu welo.
Mit'awa kiŋ akic'ita t'awa inyankapi kiŋ ohaŋ iyaye, hona wana
šunk-iwegni yunkaŋ lec'e mit'awa kiŋ Šahiyela wan oyuspin na
lila akšije lo, inčiŋ, lila wašte c'ank'e: hiŋzi c'a gugula
c'a he lila akšija c'a oyate kiŋ ataya oñlis'e najinyanpe lo.
Ho eyaš hankeya mic'u welo. Eyaš, Winyan C'uwignaka, ec'a hiyu
šahiyela It'anc'an kiņ
na kic'igluše lo na mic'u pelo. Ho he el Winuñca Witkowin,
ak'e hec'el oñ'an wan oblake lo. ✓

Ho hehaŋl ak'e waziyata, Tuki Wakpa, iyoŋloke, Mnišoše el
iyoŋloke kiŋ hel taku Oyatepi t'aŋiŋšni wan etanhaŋ wic'aša wan
winyan wan hec'el wagliglape lo, c'ank'e, Winuñca Witkowin, hiŋzi
wan lila luzahan akaŋyanka c'ank'e anawic'atanpi el t'okeya iya-
ye na okihišni ayapi na wagligle k'un he wic'aša kiŋ hiyuic'iye

Alex Charging Crow

- 39 -

na mazawak'aŋ ikikcu kte eyaš yušna c'aŋk'e, Winuñca Witkowin,

na e ap'e lo /iyokiheya winaŋ kiŋ e ap'e lo. Ho he ak'e he-
c'el oñ'aŋ yelo. Hona hehaŋl t'iyonajin wic'ayapi kiŋ hehaŋ
ak'e hel owaਪ'a na hehaŋ Psaloka iglaŋaye kiŋ paha aliya yapi
na t'okaheya yapi kin wana mahe eyaye kiŋ walehaŋl wic'iwaŋka-
p'atanhaŋ ut'api na op kic'izapi na hel, Winuñca Witkowin,
t'a'opi, sic'an-otaŋkaya kiŋ akaŋl opi na t'awa kiŋ kat'iyeyape
lo. Ho he it'okap hiŋzi waŋ akaŋyaŋke kiŋ he, tohaŋni hecun
šni uŋ šk'e, yuŋkaŋ hehaŋ hiŋzi kiŋ he, iglonica šk'elo, yuŋ-
kaŋ hec'el ak'ip'a kta c'aŋk'e hec'un šk'elo. Ho he ehake
wic'oñ'aŋ ec'un welo, T'ašuŋke K'okip'api -- Winuñca Witkowin,
eciyapi kiŋ le. Ho hehaŋtaŋ tuktelktel okic'ize t'aŋka yukaŋ
keš tohaŋni yešni owaŋjila uŋ welo.

Ho hehaŋl, Wic'aša T'aŋkala, eciyapi kiŋ he eya tok'el
uŋšiya uŋk'uŋpi kiŋ iyec'el uŋ welo. Hoc'a wana wic'aša waŋ
Wic'iyewinla Yuza, eciyapi c'a šuŋkawak'aŋ yaṃnila wic'ayuha c'a
waŋji, T'aŋkala, ok'u welo, na wana, Psaloka, awic'azuyapi c'a

Alex Charging Crow

- 40 -

P'ayabya wic'aša wan, T'atanka Sapa, eciyapi c'a wana t'ik'an'elwa
ena jin el leya šk'elo, " Hokšipila tokša šunkawak'an etan iwić'a-
wacu kiŋ yec'ikpamnipi ktelo," eyašk'e, Ho hehaŋ šunk-akaŋyaŋka
zuya ipi kiŋ lila conalapi, na mak'amani zuya ipi kiŋ lila ota-
pi šk'elo. Yunkaŋ, T'at'anka Sapa kiŋ he heya šk'elo. Hona
wana anpo owak'it'anin el wana natanpi na šunk-iyana jinc'api
yunkaŋ hetu c'a, T'ankała, šunkawak'an wikcemna yamni akešaglogan
awic'agli yelo, na wana Psaloka kiŋ šunk-t'akikpapi c'a natan'ahiyu
šk'elo, yunkaŋ wana wika'unnaptaŋyaŋ u kiŋ lehaŋl ahiwić'akiglegapi
na op ec'unpi kiŋ ohaŋ, T'ankała, t'apeto el waŋ un okatanyaŋpê
lo. Ho he ot'okaheya wic'oñ'an slolye lo. Hona T'at'anka Sapa
wo'imnayaŋ t'o'iye yunkaŋ, šunk-akaŋyaŋka zuya i k'eyaš takuni
aglišni šk'elo, c'anke'e, heun lila wo'oyake hec'a šk'elo, hona
T'ankała, e'e šunk-agli kiŋ he etan tona mak'amani zuya'ipi kiŋ
iyuha šunk-wic'ak'u c'a hetan šunk-akaŋyaŋka agli yelo. Ho he
wana ot'okaheya, T'ankała' wic'oñ'an yuha yelo. Hona wic'oñ'an

A.1ex Charging Drow. - 41 -

inupa slolye kiŋ he Wašicu op kic'izapi na hetu c'a, T'ankala,
hiŋyete ak'igna mazasu uŋ iyeyape lo, he, T'amahecala, (John
Reshaw) ec'a hec'un welo. Ho he ec'unhan T'ankala šunkawak'an
-top awic'agliyacu welo. Ho inše wic'aša kiŋ lena wic'oñ'an
-cokconala yuhapi ška It'aŋc'an wic'ayapi c'a heun oblake lo.
Iciyamni slolye kiŋ he, T'ankala, Psaloka waŋ lila hanske na
t'aŋka c'a mat'oha waŋ poštaŋ c'a etaŋna c'aŋk'ahu iyusloheya
uŋ waŋ kic'i iyakic'iñpaye lo na kic'i ec'un eyaš T'ankala
wic'aša kiŋ cik'ala eyaš lila waš'ake c'aŋk'e Psaloka kiŋ iyeha
c'ap'ap'api na kte pelo, c'a he atayela kte eyapi kiŋ he hecun
welo. ( Hel owap'a eyaš miš kak'iya pte-wak'iŋ c'aŋpagmiyaŋyanpi
yapi kiŋ hec'i wiwañ'an yelo. Wayajuju, kic'i hec'iya wiwañ'an
yelo.) Ho he ec'unhan oyakapi na T'ankala makipaŋhan šk'e,
"Unspogaŋ tok'i'ilala huwo ? Ak'igna hiyumayanpe lo !" eya paŋ-
haŋ šk'elo. ✓

Ho ak'e Ihonicat'a Paha (South of Casper, Wyo.) ekta Sapa-

Alex Charging Crow

- 42 -

wic'aša awic'azuyapi na he el, T'ankala, ak'e šunk-hiņša ece
wikcemna top akezaptan awic'agliya cu welo. ( Ho ak'e it'ahena
akic'ita ota atawic'ayapi c'a pahata unkinajiņpi na a'eyokas'ir
na'unjiņpi na ihec'eglala, Siņkp'e, hoye'uye na leye, "Lec'iya
T'ankala hiyunsyela oñ'an yelo," eya inmum ho'uye c'a wanYaņkapi
yunkan akic'ita t'awa top igluška unpi c'a hena awic'agli yelo.
Ho ak'e) t'iyonajin wic'ayapi hehaņ Psaloka op unkic'izapi na
iyuweņ a'unyan awic'unyanpi na hel Psaloka wan opi yelak'a
ņpaya c'a he T'ankala t'okeya kte yelo, na he k'uwa unkahiyupi
c'a hel T'ankala iyugnayan glicu c'ank'e t'apeto el ak'e mazasu
un ope lo. Ho ak'e Psaloka t'ipi ekta zgya a'i Oglala na
Šahiyela op na P'ejisla Wakpa op'aya Psaloka kiņ t'ipi na he
mumayentm iñeyata Psaloka tona wanase hipi c'a T'ankala, Šahiyela
nup op Psaloka kiņ wanji kte pelo, na glicupi eyaš lila oñ'an-
k'oya Psaloka kiņ natan ahiyu na hel ak'e T'ankala Psaloka wan
kic'i anuk akic'ip'ape lo na he agliyacu kiņ ec'unhan ak'e

Alex Charging Crow

--43--

t'apeto el okatanya pe lo. Ho it'ahena, T'ankala; ak'e Susuni
awic'azuyapi na he el šunkawak'an napciyunk awic'agli yelo, eyaš
hehan el owap'ašni yelo. Ho wana he henala yelo.

Hona hehanł, Ogle Luta, t'oñ'an kiŋ oblakiŋ ktelo. Ho he
Susuni hokšila nup wic'aktepi c'a he, Ogle Luta, umma napk'u
kiŋ kaweñ iyeye lo, na atayela kte yelo. Nahan Siha-sapa najin-
wic'ayapi kep'e k'un hehan wanji t'okeya kte yelo. Hona it'ahena
šunšunla nup awic'agli yelo, na it'ahena ak'e akic'ita t'awa
eya Maga Wakpa Akic'ita Oyanke ( Ft. Laramie, Wyo.) el iwic'a-
cupi c'a hehan šunšunla wan agli yelo. Ho hec'eglala wic'oñ'an
yuha yelo. Wic'aša kiŋ le lila šunk-iyotiyekiya un welo. Lila
winyan c'ins'a kiŋ heun hec'ec'a yelo. Ho hec'etu welo.

Ho hehanł, Šunka Bloka --Wazi Ota, Sihasapa najinwic'unyanpi
kiŋ hehan ot'okahe t'oka kte kiŋ hehan yelo. Hona ibloketu el
Susuni t'izaptaŋ atawic'ayapi c'a he etanhan šunkawak'an zaptaŋ
awic'agli yelo, t'oka ktepi šni, c'anmahel iya yapi na inañmapi
c'a iyewic'ayapi šni yelo. Ho unglipi na it'ahena, Ihonicat'a

Alex Charging Crow

- 47 -

wan ska akanyaŋka c'a u, t'i'a'inap u, c'a he iyap'e na lel-
hiyu c'a gan's'e woŋpe lo, na he atayela kte yelo. Ho wic'oñ'an
hemala ec'un weciksuye lo. Hona he ohakap Šaglašata a'i c'a
ekta op'a eyaš takunikel okic'iyakapi šni yelo. Ho he ota
šunk-agli yelo, šakowin šunk-agli yelo, na unapi kiŋ a'okpanipe
lo. ✓

Heñlogec'a -- Iktomila, t'oñ'an kiŋ he. Conala yuha tka inše
oblakiŋ ktelo. Wic'aša bliheca, t'i'iyaza unpi kiŋ hec'a yelo.
Ho le takuni slolyecešni unhan yunk'an Mañpiyat'o na Oglala kiŋ
op Susuni t'ipi ekta zuyapi yunk'an el op'a yelo. He C'inška-
yapi Wakpa inkpata ňemahe'iyeye el Susuni Oyate t'anka wic'ot'i
na hetuc'a Mañpiyat'o Oyate ataya kinil zuyapi na wana Susuni
kiŋ ac'anwic'akaška pi na han'awic'aš'api na hetu c'a Iktomila
šunkawak'an akešakowin awic'agli yelo na op kic'izapi c'a hel
Mañpiyat'o wan t'oka kiŋ nup kat'iyewic'aya c'a hemayus ok'ike
wic'akte yelo. Ho ak'e Psaloka op kic'izapi na Šahiyela na
Oglala op ec'unpi na t'oka kiŋ maya onakijinpi c'a pa'akangla

- 49 -

PART TWO

EHANNI LAKOTA O'UNYANPI WIC'OWOYAKE WAN.

OYAKE KII HE

ALEX CHARGING CROW, E.

" Ho hehaŋl it'o miye kte lo c'a taku ikcekce woyakapi
oblakiŋ ktelo. Le šuŋk-sotapi omak'a na iwetu hehaŋ kak'iya
ẖeska mak'oc'e, He'c'iŋškayapi O'ok'uwa, eyapi kiŋ hel zuya'unyaŋ-
pi, Oglala kiŋ ataya kinil, Šikšicela ošpaye, kiŋ etanhaŋ k'o.
Ho hehaŋ wana tunweya unyaŋpi na wana anpo na owaki't'aŋ'iŋ
ehaŋtu welo, hoc'a, O'eyakt'unla, kic'i pahata wa'i na leye,
" T'aŋhaŋši letkiya mni kte niš ak'okiya pahata ya yo, na takunl
waŋyaŋk wac'iŋ yo." eye c'a wana pahata wa'i na wakilnawajiŋ he,
yuŋkaŋ uŋgna'eyapika hlañla waŋ ho nawañ'uŋ c'a lila wawak'ita,
eyaš k'utakiya wazi na ẖaŋte oju iyoblaŋaye kiŋ hec'a c'a he-
ohaŋ ak'e waŋblaka yuŋkaŋ lila šuŋkawak'aŋ ota unpi na wanji -e--
ohaŋ hlañla nap'iŋ yelaka ho nawañ'uŋ welo. Iwaŋblake eyaš tok-
tuke eyaš šuŋkawak'aŋ wikcemna yamni na'inš wikcemna top wahrenake-

Alex Charging Crow

- 50 -

capi s'elec'eca c'a wanblake lo, hoc'a wana C'eyakt'unla ñpayahe
el wa'i yunk'an leye, " T'anhaŋši t'at'anka nup lel ñpayape lo,"
eye, hoc'a miš hep'e, " Ho miš t'anhaŋši šunkawak'an ota wanwic'a-
blake lo," ep'e, yunkan, " Hun hun hi !" eye na leye, "T'anhaŋši
ecaš tukte wanji wašte kiŋ he mak'uye. Lila šunk-waniceka c'a,
na otapi hec'i tokaš etan zaptan ec'e mayak'u wašteke lo." eye,
Hoc'a, " Ho hec'etu ktelo," ep'e. Ho wana agli'unkoyaka pi c'a
wana unapi kiŋ op paha akaŋl unkipi na wana he ic'iyamni wan-
wic'unyankapi yunk'an unpan optaye c'a wanwic'unyankape lo. Ho
c'ank'e unma kiŋ lila iyop'e'unyanpe lo. Otuyaŋci šunkawak'an
wanwic'unyankapi šnihaŋ šunk-unkipi'ikpamni haŋpi yunkan iyec'etu
šni c'a lila wo'ihake lo. Ho hec'ena hetan iyopteya unyanpi na
wana Susuni T'ipi etkiya unyanpi na hehaŋ ñeska ilazata, Mniskuya
Oyuze, kiŋ it'ahenatan hel t'ipi c'a wana el unkipe lo, na wana
anpo kiŋ lehaŋl wana kat'a'unyanpe lo, eyaš wetu c'ank'e wakpala
waŋ ñpaye kiŋ lila mnihiyaye lo, kañmi ak'okapkap hiyaye lo. Hoca
kal ocik'ayela s'elec'eca c'a el šme'iblut'e yunkan ibluwege na

Alex Charging Crow

- 51 -

ak'e tanyan wagliyuwege c'a wana šunkawak'an lila ota k'owakatan
unpi c'a hec'ena ak'e ibluwege lo, na wan cak šunkawak'an kiŋ
iyuha awic'awagliyacu welo, na inuwe wic'awaye yunk'an owap'a
unmapi kiŋ nake nataŋ'ahiyu na a'imak'inic'ape lo, eya: "Kak'el
bluha ktelo" eyapi c'anna, " Ho wo !" eya nawajiŋ c'a a'imak'i-
nic'ape lo. Ho walehaŋl wana Susuni kiŋ nataŋ'ahiyu welo iyu-
weñ, na k'uwa'unka'upi c'a op unkićizape lo. Ho letu c'a
wan un ablo kiŋ ak'igna okataŋmayanpe lo. Wašte, e na Gnaška,
hena wic'a'ope lo c'a hemac'eca k'eyaš lena yuswic'awa-
gloku welo. Hehaŋ 'Šota' hiŋt'o wan lila wašte na luzahan c'a
akaŋyanke eyaš c'anlwak'an c'ank'e mni kiŋ iyuwege šni k'owaka-
tanna un welo. It'ahena heya owakiyakes'a: "Šota luzahan wan
akaŋyanka c'a k'owakatanna un wak'iyin na miye iyuweñ e šunk-
iwacu welo." ep'a c'anna lila o'iye lo. Ho hec'el mi'oñ'an
yelo. Eya hehaŋ lila wi'unc'otape lo, Mañpiyat'o k'oya wikce-
mna top wahena'unkec'ape lo. Ho wana unkpaptapi el lekši, Mat'o

Alex Charging Crow

- 52 -

Wanjila, lila iyokip'išni yelo, miyeš šunkawak'an kiņ hena wikcemna -napciyunk -akeyamnipi kiņ hena miye iwic'awacu šk'a a'imak'inic'api c'a he icat'akel tuktena ihankeya waškepi heci hena wic'apahi na etaņ šaglogan iwic'amicicu welo. Ho hec'etu na le t'a'opi k'un hena unkupi el ipuzat'api kta c'a wakpala mnikaluza wan el unglinajinpi na el ataņ'unp inawajin na t'a'opi kiņ lena napsanila nape gluškokpawakiyin na mni i'owic'awecaštan he'ogna mniyatkanpe lo. Ho he hec'el ec'amu welo. Ho he unglipi na ohakap ibloketu el Šahiyela Oyate kiņ, Wahiņ Wakpa, ec'iyatanhan nap'e agli yelo, na he wana ot'okaheya Wašicu op oc'ikte yelo. Ho hehan wana Šahiyela na Oglala na Kiyaksa lila wic'ota zuya'aya c'a el owap'a he ot'okahe wana owap'a yelo. Ho hehan wana waniyetu amakeyamni yelo c'a C'eyakt'unpi T'anka (Casper, Wyo.) hetu c'a Akic'ita yankapi c'a wana el unyani pi. Ho wana "t'ik'iyel wak'uwa" šakpe iyaye wic'ayapi na wana nupakiya kat'a'enajin. He šakpepi kiņ hena ewoškehanpi na akic'ita k'uwa'ic'ic'iyamni

Alex Charging Crow

- 53 -

kupi na oko kiŋ ogna awic'ahiyupi kiŋ wic'apa'ok'iyut'api na wic'aktepi kta uŋ hec'unpi c'a wana hena iyayape lo. Ho yuŋ- k'aŋ "t'ik'iyel wak'uwa" eyaye k'uŋ ekta slihiŋgla he lo, leyala hena yapi ehaŋl Akic'ita nup wakpala op'aya mak'amani upi c'a ewic'aktepi na hec'ena glicukiyape lo, c'a he wana t'akpe'unkupi kta c'a wana wan'wic'ablake lo, yuŋk'aŋ, Hun! Hun! he! ok'okip'eya Akic'ita Ošpaye nup nataŋ a'u welo. Ošpaye t'okeya kiŋ wana kat'ana'uŋjinpi kiŋ okogna upi na ošpaye uŋ- mapi kiŋ hektana hiŋajiŋpe lo, c'a hec'ena ewic'ayayapi, Hun! Hun! he! ot'aŋt'uŋyan wic'ak'uwapi na wic'aktepi na etaŋhaŋ wan'jila kkapta šk'elo. Ho lel henawic'akeca eyaš mišnala etaŋ tuwa akic'ita wan t'okeya kte hec'i he miyeye lo. Ho ošpaye uŋmapi k'uŋ ewic'ayayape lo, na c'eyakt'unpi anakitanpe lo, eyaš iŋc'iŋ, P'ankeska Wakpa kiŋ ojula na akŋokapkap mnihiyaye lo, c'a he c'eyakt'unpi anakitanpi eyaš wic'uŋk'uwape lo, na letu c'a Šahiyela wan, Mañpiyat'o, ec'iyapi c'a he c'eyakt'unpi o'iyaye enaŋci Akic'ita It'aŋc'aŋ wan gans'e woŋpe lo, na atayela kte

Alex Charging Crow

-54-

yelo. Ho etan tok'i šaglogan na'inš wikcemna wahec'etuya k'i-
yuwcape lo na etan hutawapkiya nap'api c'a hena wic'ak'uwape
lo, na wic'aktepi na etan wanjila kkapte c'a he hiŋ'ikceka
wan akaŋyanke c'a he, Nata Ohomni, k'uwa'ayeñce ehaŋl akic'ita
t'a'išakpe kiŋ uŋ kat'iye'ic'iye lo. Hoc'a hetanla wana maza-
wak'an na išakpe k'o ota yuk'elo, na šunkawak'an lila wašte-
šte ota ak'e wayaka oyuspape lo.

Ho ak'e iye c'ana C'eyakt'upi T'anka etkiya Lak'ota opa-
winge samp iyeya seca wana ak'e zuya'aye na P'ankeska Wakpa
kiŋ lila mnihiyaye c'a eya hec'ece eyaš inuwaŋpi na wana ṇe
huk'utaŋhaŋ aye kiŋ lehaŋl ṇe ec'iyataŋhaŋ uŋgnahela akic'ita
nataŋ'ahiyu welo, huŋ ! huŋ ! he ! — eyaš mak'amani akic'ita
ošpaye wan epi na nakun šunk-akaŋyaŋka ošpaye wan hec'el na-
tan'ahiyu c'a wakpala wan ka'aglagla ona'uŋkijinpi na inš'eya
ho'unma'ec'iyataŋhaŋ wan el onakijinpi. Uŋkiyepi ec'iyatan
wiŋyan k'opi c'ank'e eya lila ohitiya škanpi kta wan hec'a.
Ho anuk'ataŋhaŋ lila a'uk'ic'it'api na watohaŋl akic'ita kiŋ
taku lila aš'api yuŋkaŋ lak'ota wan wakpala ka'op'aya glicu

Alex Charging Crow

- 55 -

c'a he a'ut'api na t'awa'ogeya kat'iyeyape lo, he'ec'a lila
aš'ape lo, yuŋk'aŋ he, Mat'o Wanjila, eyeyelo. Hoc'a eya
etkiya osmaka ka'op'aya iblable lo, na wanblake kiŋ najiŋhiyaye
na hošnašnakic'uŋ maya onakip'e na ka'oñlat'eya k'iyotake lo,
c'a el iwahuŋni na, "Inajiŋ yo !" epliŋ na inajiŋ c'a hiyu-
mic'iye na, "Ho t'okeya iyotaka yo!" ep'e na pataŋ'iyewaye lo
c'a wana iyotaka c'a ihektap iyemic'iye lo na hec'ena yuha
nawap'e c'a uŋkit'awokšaŋ mak'a kiŋ šapšap hiŋgle eyaš niwac'iŋ
na'uŋp'ape lo, na hec'ena yus'olas'e wakpala mahel uŋk'iyaglape
lo. Ho hec'ena kal wiŋyaŋ eya najiŋpi c'a el, Mat'o Wanjila,
e'iŋpewaye na hec'ena tok'el wañ'aŋ kta c'a akic'ita kiŋ k'uwa
uŋka'upi c'a ka'oglataŋyaŋ ble na he el lak'ota waŋ, Igmuhaŋska,
eciyapi waŋ tuweki nugekpe lo c'a he wašicut'awa waŋ hiŋt'o c'a
lila wašte c'a akaŋyaŋke lo c'a he ye'eyapec'a na hec'ena
akic'ita kiŋ ka'owiiŋ eyaye c'a he ohaŋ'iyayiŋ na waŋ uŋ aki-
c'ita yamni t'ewic'aye lo, na wahehaŋl Haŋtkaŋhuzi waŋ hiyu na
ipataŋyus, Igmuhaŋska, oyut'e kiŋ ak'igna iyeyiŋ na gaŋs'e woñpe

Alex Charging Crow

- 56 -

lo, c'a t'awa kiŋ iyayekiye eyaš wašicupi c'ank'e k'uwapi šni
yelo. Ho he k'uwa'unkahiyupi na hec'ena P'ankeska Wakpa kiŋ
mnihiyaye eyaš hec'etukakeš ageŋpaya k'inuwanpe lo, huŋŋ šina
glap'api na šunkawak'an kiŋ sinte yus wic'aŋpayapi c'anna wic'a-
yuha k'inuwanpe lo, na wiŋyan kiŋ k'o k'inuwanpe lo. Nape Ka-
huŋpi, t'awicu t'okeyelaŋci k'inuwan šk'elo. Waŋ'ëya ! lila mni-
šmeya hiyaya šk'a unni pi kteŋciŋ c'a t'awa'ogeya kignugug unk'i-
nuwanpe lo. Ho he ungla pi na unk'ihuŋhipe lo.

Hona ak'e Mañpiyat'o na Lak'ota op waziyatakiya Psaloka a-
wic'azuya pi c'a hel ak'e owap'a yelo, na kak'i Mnišoše O'inkpa
ekta, T'amaheca, (John Reshaw) kič'i unki c'izape lo. Hehan Psaloka
T'ipi el Wop'et'un un welo, c'a hehan ptewak'in unyan nap'api
c'a ataya wic'awak'i yelo. Ho wana unkupi na T'ac'eji Wakpa na
Pispiza Ot'i Wakpa o'inkpa kiŋ hel Mañpiyat'o wic'ot'i c'a hel
Akic'ita na Scili Tunweya Wic'aša op han'awic'aš'api na t'i'apa
wic'aktepe lo. Etanhan Mañpiyat'o t'iwahi waŋ ataya wayakayuzape
lo. Hoc'a hehan op ak'e unki c'izape lo, yamnik'igle op he'unpa
pelo, Scili Tunweya nup, na akic'ita it'anc'an waŋ, na akic'ita

Alex Charging Crow

- 57 -

kiŋ šaglogan wic'aktepe lo, nahan šunkawak'an lila ota iwic'acupe
lo, nahan he ec'unhan lec'i k'utakiya ptewak'in c'anpagmiyanyanpi
wikcemna yamni na'inš wikcemna top wahec'etuya yapi c'a iwankap'a-
tan wanwic'unyankape lo, hoc'a hehanl hena iyawic'unp'epe lo, na
ahanhepi ukic'iyapi na anpo el kat'aaye lo, hona wana a'u c'a
o'unwic'unt'ape lo na ohan wašicu wan šunk-akanyaanka c'a ho'aglagla
lila k'i'inyank u c'a he, Mat'o Wanjila, kat'iyeye lo na atayela
kte yelo na t'awa kiŋ e'e hektakiya k'igle c'a tuweni oyuspe šni
yelo, c'a miš ptewak'in c'anpagmiyanyanpi wan ataya iyanawajincə

lo. Wašicula kiŋ nup hel wic'aktepe lo, na ptewak'in c'anpagmi-
yan Yanpi kiŋ šakpe iwic'auncupe lo, eyaš hena ak'e gluhapi šk'a
inše taku c'anpagmikya nyanpi mahel on c'a hena ec'ela ukik'inicape
lo na c'anpagmiyan Yanpi na ptewak'in kiŋ hena ena awic'unyušt'anpi
c'a wašicula ak'e ikikcupe lo. Ho pahata ungliyotakapi na he
ihiŋhaŋna etu-c'a ak'e Scili na Akic'ita eya op ukic'izapi un
hena awic'aš'ape lo na hetuc'a Scili wan akic'ita igluza c'a kte
pelo na akic'ita akešaglogan wahec'etuya wic'aktepi na šunkawak'an

Alex Charging Crow

- 58 -

kiŋ ota wic'akic'igluzape lo. Ho he unkupi na C'añli
Wakpa ok'ijate kiŋ hel Šahiyela na Lak'ota t'iyoşpaye ota
oyate t'anka wic'ot'i c'a el unglipe lo, yunk'an heyape lo:
" Le hinhanna ~ kiŋ wat'akpe a'u t'anka kta šk'elo, " eyapi.

Ho he hinhanna el amañpiyake na magaju ktes'e he, c'a wana
wic'o'iglake na k'ohan natan kiŋ kahutawapkiya unyanpe lo,
eyaš lila wic'ota yelo. Hehanni imnahanhan wic'owewaka nka s'a
That time usually false statement often
yelo c'ank'e heya pi: " Akic'ita kiŋ C'añli Wakpa kiŋ it'anuk
a'u eyaš lila otape lo." eyapi c'ank'e lila wonihinc'iye
thrieling
yelo. Ho wana, C'uwignaka, kic'i ble lo, na wana unyanpi
na iyokañmi wan wac'oka c'a el unkipi, hun ! hi !
cup land
wac'oka kiŋ ataya iyojula Šahiyela na Lak'ota kiŋ wic'ota
o'imnic'iye t'anka yelo. Ho Lak'ota šunk-aka nyanka top k'u-
šeya unpi na t'oeyaš tanyan wablezapi kta c'a tuweni sampye
šni k'iyapi c'a kahekta hiyuwic'ayape lo. Hona wana a'eyo-
wic'akas'inpi na ' akic'ita kiŋ leceglala a'u welo ' eyapi
c'a unkiš'eya eyo'unkas'inpi yunk'an, hun ! hi ! ! !

Alex Charging Crow

-59-

C'añli Wakpa kiŋ iyuweñya oblaye t'aŋka kiŋ opta c'aŋpagmi-
yan Yan pi kiŋ owec'ihaŋ a'u welo. Tok'i mak'iyut'api wanji
ec'e ohanskeya a'u c'a wanblake lo, na šunk-akaŋyan ka ošpaye
yamnikiya iglag a'u kiŋ k'iyuksekseya upi na hutat'ahenatan
inš akic'ita kiŋ wan ! lec'eglala a'u waŋ ! Hoc'a C'uwignaka
leye: "Ho it'o k'uwa'ewic'unkiyayiŋ ktelo," eya c'a, "Hoň
wank'eya Wašicu kiŋ lila ok'uwašic'ape lo," ep'e eyaš nuge
wanice c'a, "Ho iyaya yo !" ep'e c'a hec'ena kic'i iblable na,
huŋ ! huŋ ! he ! akic'ita kiŋ waŋunyan kapi na hec'ena ptayekaska
hiyuic'iyape lo na ogle glušlokape lo, eyaš wahehaŋl wana amni-
wozaṇzaṇke kiŋ hec'eca c'a agna akic'ita it'aŋc'aŋ kiŋ takeya-
mistn'aw aṇ
hiŋgl a yunk'aŋ oyaš'iŋ akaŋ'iye'ic'iyapi na ak'okiya C'añli Wakpa
mounta
etkiya ak'iyagla c'a wahehaŋl oyate kiŋ ataya natanpi na maya
ihaŋke el ak'ihuŋni el akic'ita kiŋ ut'api šni ecela niwac'iŋ
nap'ape lo, na hiyu'ic'iyapi na wakpala maya ka'op'aya mak'ama-
disounta
ni ak'iyagle c'a lel šunk-ik'inicape lo. Ho letu c'a Winuñca
Witkowin, akic'ita waŋ hiŋt'o akaŋyan ka c'a yuŋpe lo na kte

Alex Charging Crow

-60-

c'a he ok'ihe wakte yelo. Hehaŋ -kšto akic'ita waŋ k'aŋyela owa-kihaŋ c'a el bla yuŋkaŋ ogle waŋ maŋaŋoh hiyuya c'a mit'awa kiŋ ňeyap'iyaya c'a it'okap mahiŋŋpaye lo, c'a hec'ena etana ogle pahi wahiyaye na hel išakpe waŋ iyewaye c'a iwacu na ak'e hu-tela top iyewaye lo. Akic'ita kiŋ tokešk'e ut'api šni mazawakaŋ hutela, išakpe na c'etetaŋhaŋ okšupi k'o iŋpeyapi na nap'ape lo.

Ho wahehaŋl tuwa: "Hiyu wo, letkiya, letkiya, hiyuwo," eya c'a etkiya iblable lo yuŋk'aŋ, Mni Wanica, ec'a imakikcu welo, na kak'i ak'imajiŋ c'a ekta uŋk'ipa el, "Lec'i nit'awa k'uŋ aglipe lo," eyapi yuŋk'aŋ Šahiyela c'a mit'awa kiŋ oyuspiŋ na agli na akšija šk'e. C'aŋk'e Šahiyela It'aŋc'aŋ waŋ iyayiŋ na yuŋpiŋpeyiŋ na kaškayus a'u na mic'u welo. Eyaš hiŋzi c'a gugula c'a lila wašte c'aŋk'e yuha wac'iŋ yelo. Ho he akiŋweglotakiŋ na hec'ena hutawapkiya eyaye c'a owaਪਾ yelo. Yuŋk'aŋ akic'ita kiŋ k'owaka-taŋna šuŋk'kaška ekiglepi na mak'amani ha'apak'e mni'op'aya ak'i-yagle lo. Hoc'a wicañcala ece hel šuŋk-ska ošpaye waŋ ataya awic'aglipe lo. Iyohila nupa na yamni hec'ekce awic'aglipi c'a

Alex Charging Crow.

- 61 -

lila nawic'akiwizipe lo. Ho he iyopteya wana c'ampagmiyanya pi
ošpaye yamnipi kiŋ wana op uŋkic'izape lo. Wašicu top lila
ohitikape lo c'a anpetu ataya op he'uŋpapi na hetuc'a wap'aha
leglega uŋ wan ohitike eyapi c'a he hetu welo, Šahiyela wan
wap'aha leglega uŋ c'a ut'api kiŋ ka'aglagla k'i'inyanka c'a
ok'ute a'upi na t'awa'ogeya wo'uŋkape lo, iyugas'e, na wašicu
with his horse they fell on fluffy as if
anamama anatanpiñce ehaŋl najinhiyaye na psipsil nakip'e na wakpa
mahel niglicu welo. Ho he wana wahehaŋl wiyaye c'a kicis'ena'u-
kiyape lo. Ho he uŋglipi na ibliketu ehaŋl, Sihasapa, najin-
wic'uŋyanpi k'uŋ he e yelo. Na sanp'a it'ahena Susuni T'ipi
Mniskuya Oyuzeta t'ipi c'a hehaŋ šunkawak'aŋ ota awic'awagli ke-
p'e k'uŋ he hetu welo, eyaš a'imak'inicapi na amayusotapi kep'e
k'uŋ hehaŋ na hetuc'a ablo kiŋ ak'igna iyemayanpi kep'e kiŋ he
e, na hemac'eca eyaš sanp'a mnammi t'a'opi nup awic'awaku kep'e
'Gnaška,' Wašte' kic'i, na eyaš ipuzapi c'a mni'op'aya nape uŋ
i'mni'owic'awecaštaŋ kep'e k'uŋ hetu welo. Ho lěna Susuni op

Alex Charging Crow

- 62 -

unkic'izapi na hec'unk'unde lo. Ho it'ahena wana o'o kiņ
amakisni wahehaņl ak'e zuya'unyani pi na C'eyakt'uni pi T'an ka ekta
unkipi na tunweya kiņ nupakiya kat'ana'unji pi kiņ lehaņl lece
akic'ita nup šunk-akaņyaka u ha pi, tok'i hena apahatayapi na-
c'ece, yelak'a le hiyayapi c'a wan yank na'unji pi, yunk'aņ ka
unma na ji pi un etkiya lec'e hiyayaha pi na el ihun nipi c'a
k'uwa'awic'ahiyupi c'a unk'unpi etkiya nap'eglicupi na hektakiya
hakiktakta išakpe ut'api na pop'pophingla kupi na eyaš wana su
wokisotapi waheha l, "On he!" ep'in na akic'ita kiņ unma waka pe
lo, na t'awa kiņ iwacu welo, ak'in'iyakaškapi kiņ hec'ena.

(It'ahena ak'in'iyakaškapi kiš nup otuwic'awañ'an yelo.)

Ho he ak'e it'ahena zuya'aye lo, Ihonicat'a Paha, ekta
c'a Mat'o Wanjila wec'ica, eya ak'e lila wic'aša ota zuya'upi
eyaš wana ōe kiņ oha' unyani pi, yamni op t'okeya unyani pi na
unmapi kiņ kak'iyana t'eha l uha pi kiņ leha l unghahela, 'šunka-
wak'aņ oye wa' wa unyankapi' "He ! tuktel wašicu eta' yan kapi
sece lo" eya hiŋglapi na wana unkiyaha pi yunk'aņ kak'i t'oka-

Alex Charging Crow

- 63 -

ta šunkawak'an top najin hanpi c'a hec'ena Mat'o Wanjila,
luzahan wan kaškayuza c'a he akinglotake na wancak ha'unkiktapi
eyaš t'ehanl unma kiņ a'u c'a wancak šunk-ana'untanpe lo, na
wana lila unkiyayapi kiņ lehanl iguga wan etan wašicu wan najin-
hiyaye na, "How, Lak'ota wašte!" eyatka ic'anl itazipa un awap'e
lo na hec'ena iyopteya iblamni na hel šunkawak'an nup iwic'awacu
welo, na Mat'o Wanjila nup iwic'acu welo. Yunk'an wašicula wan
awap'e kiņ he (Blela, Bill Garnette) atkuku welo c'a lila wicañca-
lala yelo. Ho heceš hel wicañcala wan t'oka awap'e lo.

( Ehañni unkic'agapi kiņ he lila oteñiya unkic'agape lo, na
t'eñiñiya unk'unpe lo. P'eta kiņ he ot'eñike lo, tuwa c'ega eša
yuha c'aña he ptec'e ileñya ogna yuha iglagyapi na et'ipi c'a-
na un c'et'ipi c'aña okšantan p'eta hiyo ahi našna, p'etuste
kayeš yusotape lo. Na mazawak'an kiņ lila oteñike lo, c'a tuwa
hec'a wanji yuha kiņ he un t'alo ignipe lo, na ehaña mak'ama-
nini wanase a'i yelo c'a tuwa iwaglamna yamni na'inš top yuha
kiņ he tanyanšna t'alo agli yelo c'aña hece tanyan wotape lo.

Alex Charging Crow.

- 64 -

Nahaŋ wahiŋkpe kiŋ heš tok'ašni yelo, eya ehaŋni hec'a ecela unpe lo. Eya miš'eya waŋ on pte wic'awa'o welo, na unp'aŋ k'o. Hehaŋ takuke eyaš unyutape lo. Šuŋšuŋla kiŋ lila t'alo waštepe lo, na šunkawak'aŋ kiŋ e'e t'alo kiŋ sewimmape lo.

Hona lehaŋl wic'oic'age kiŋ lila tanyan ya'unpi kep'es'a yelo. Woyute kiŋ ec'iyatanhaŋ lila owe'otakiya yatape lo, c'a inše lehaŋl takuke eyaš iyuha el tanyan ya'unpe lo. Tanyan wic'ištime lo. Hekta k'un hehaŋ tuweni tanyan ištime šni yelo, tuweni t'ehaŋ ḫpaye šni yelo, šunkawak'aŋ kiŋ lila a- waŋwic'unglakape lo, he'un tohaŋni tanyan unkištimapi šni yelo, eyaš lehaŋl tanyan ništimapi, ok'op'e wanica c'a tohaŋc'inka šna nunkape lo.)

Ho wana Ihonicat'a Paha etkiya unyanpe lo, na t'ahena šunkwak'in yuha ota waŋwic'unyankapi c'ank'e lekši, Mat'o Wanjila, heye, "Nic'ihuŋkekešni yelo k'ohaŋ k'igla yo, le šunkwak'in yuha kiŋ lena icu'unkut'api ktelo," eyac'a hec'ena wakpala

Alex Charging Crow.

- 66 -

C'incala
Maza, Maka Cik'ala; C'enunuja--T'at'anka Cik'ala, na miye hena'un-
kecapi c'a un'kupi. Šunkyuha un'kupe lo. Ho yuŋk'an un'kupi kiŋ
ec'unhaŋ wašicu c'anpagmiyaŋyaŋpi ogna iglaka tona owec'inhaŋ a'u
c'a waŋ'uŋyaŋkapi yuŋkaŋ, C'enunujela, heyahe, "C'etaŋ-t'anka waŋ
hiŋhaŋnañci loc'in c'a waŋji wakañpiŋ ktelo," eya he; Hoc'a le-
p'e lo, "It'o le anawic'uŋtaŋpi na iglag'ehakela kiŋ he un'ktepi
ktelo," ep'a yuŋk'an waŋji heye lo, "Waŋ'eya lenañci akic'ita
t'ipi, (Ft. Fetterman) c'a nataŋ'ahiyu kiŋ iyuha un'ktepi ktelo,"
eye eyaš hec'ena wana miye na Wataŋni, Un'kcek'iña Maza, na Maka
C'incala, henake un'kiyayapi na c'anpagmiyaŋyaŋpi ehakelaye kiŋ
anawataŋ na k'an'ye la iwahuŋni el kak'el hakikta na hiŋŋpaye'ic'iye
c'a iyopteya iblable lo, na ak'e kawiuŋ'wahiyu kiŋ lehaŋl Wataŋni
hiyu na Wašicula kiŋ ahi'ap'e lo, c'a hutela un wana el iyewayiŋ
kte seca yuŋkaŋ šuwat'e lo, c'an'k'e Wašicula kiŋ nap'e lo na
t'okatayapi etkiya k'igle lo na it'okapye kiŋ mahel k'igle lo,
na wañtešni kiŋ hetaŋ mazawak'aŋ un mak'ute na lila ma'o tkə
yelo. Hec'ena nap'ape lo c'a -t'sake t'iska kiŋ bluelaye lo, na
of course not

Alex Charging Crow

- 67 -

ak'iŋwak'iye na takuku iwacu, mazawak'aŋ zaptaŋ, hutela nup,
inupa, yuzamni'ut'api, ota'okšupi waŋ ho hec'el iwacu welo, na
c'aŋli op'iye nup na aguyapi-špan na aguyapi saka op'iye hec'el
iwacu na okšaŋ etuŋwešni hec'amu c'aŋk'e leyala ehaŋni uŋyaŋ
namap'api eyaš slolwayešni c'a takukukeci iyuha taŋyaŋ sutaya
wakage na p'ayuwaŋkal iwacu kiŋ lehaŋl šuŋk-akaŋyaŋka top nataŋ-
hiyupi na nawap'a c'aŋk'e t'ehaŋtaŋ k'ute'ama'upi eyaš c'aŋlwak'aŋ-
pi c'aŋk'e wakpapte lo. Ho waku na lec'i pahata wagliyahe yuŋ-
k'aŋ wana op'aya šuŋkyuha kupi c'a ekta waglihuŋni na, " Onhe !
Oglala hokšila emayakiyapi uŋ, wip'e ninicapi emayakiyapi uŋ ma-
zawak'aŋ zaptaŋ awagli yelo," ep'e. Hona Mnipuza Wakpa o'iŋkpa
ekta ungliyuŋkapi el mazawak'aŋ kiŋ waŋji ataya takut'aŋ'iŋšni,
sloluŋyaŋpi šni c'a ho he ena c'aŋšuška ptayahaŋ c'a ohaŋ ewa-
gnake lo.

Ho it'ahena iwaniyetu nupa el ak'e zuya'uŋkipi c'a, Maka
C'incala, kic'i el wa'i yuŋk'aŋ mazawak'aŋ waŋ ewagnake uŋ el

Alex Charging Crow.

- 68 -

unhipi yunk'an ena hanhe lo. yunk'an wana hehanl slolunyanpe lo,
(ota'ut'api) kiŋ hec'a. Hoc'a he Maka C'incala wak'u c'aš lila
t'ehan yuha yelo.

Ho he unglipi na ak'e C'añli Wakpatakiya zuyapi c'a el
owap'aye lo na wana el unkipi, Wagnpaha na C'añli Wakpa, ic'i-
yopteya kiŋ hel akic'ita yanapi, hona wana t'icagla unyanpi,
Oyuhpe hokšila oyas'in kinil el op'ape lo, c'a wana wa'iyap'e
na'unjinpi yunk'an hint'o akaŋyanka wan apahata'it'a amá he atayapi
na wana k'uwa'a'upi eyaš, hun, hun, he ! lila luzahan wan akaŋ-
yanke lo, k'ušeya wiyap'e najinpi kiŋ a'ohomniya wic'agliyacu ku
welo, hona lel na'unjinpi kiŋ el ak'e a'ohomni glicu wac'in tka
tok'el iyewaye lo hutela un, na wohaŋpe lo, c'a he, Aguyapi Šoka
ok'ihe kte yelo. Hona agna, hun, hun, hi! akic'ita ošpaye
yamnikiya k'uwa'unkahiyupe lo eyaš hec'amu na maya etkiya ok'an-
yela c'a nawap'e na maya'oswahe kiŋ hec'a wan ogna mit'awa kiŋ
ogeya oslohemic'iye lo na k'uta K'inka'išut'at'a ma'inyanke lo,

Stumbling

Alex Charging Crow

- 69 -

na misakip, Aguyapi Šoka, kat'esenuke lo. Hun, hun, hê ! ehaš
mazawak'an t'anka ut'apisekse unk'utepe lo, eyaš wanaš hehanan
t'ehanl ungliya cupi c'aš unkpap tape lo. Ho hint'o wan wašte lu-
zahan kep'e k'un he, T'awap'aha ša, c'inca wan t'okap'a c'a he
agliye lo. Ataya ot'aŋt'unke lo. Hehan eyak'eš wašicu ota wic'a-
ktepe lo. Oškokpa wan ojulakinil ŋpayape lo. Ho hehan akic'ita
hin yete-wak'in un c'a lila ohitike lo, nape'anuk išakpe yuha ut'a'-
a'u c'ank'e oyate kiŋ lila mayalhiyuwic'aye lo. Ho miš iyeska ho-
kšila wan, Wašicuzila, eciyapi c'a t'a'opi c'a gliŋpaya c'a he inaβ
iŋpemic'iye lo na inaŋmamunke lo. Hona he ec'uŋhan lak'ota yamni
ena wanukic'i'ope lo, Išta'ni, c'eca ak'igna wan un iyeyape lo.
Nahan unma nupapi kiŋ hena, Mnik'owoju wic'ašape lo. Ho he aki-
c'ita it'aŋc'an wan ohitike c'a wak'uwa'a'u kiŋ he inaŋmamunke kiŋ
kak'i isampye na wana hektakiya ku na munke kiŋ wahehanl glihuŋni
kiŋ agna hektatanhan kat'ahiyuyape lo. Hoc'a he t'okaheya wakte ye
lo, nahan hutela yamni iwacu welo, nahan mazawak'an hanaška yamni

Alex Charging Crow.

- 70 -

iwacu na ak'iwegnaka yuŋk'an iyuha mak'ipe lo eyaš wahehaŋl,
" Onhe ! Onhe !," ataya t'okaktepi na wik'inicapi t'anka yelo. Ho
tuwa heye, "Lec'iya Mat'o Wanjila kat'iyeyape lo" eya c'a ekta
iŋyaŋk wa'i yuŋk'an hu'išloyataŋhan huc'ogin kiŋ ak'igna iyeyapi
c'a ňpaye lo. Ho he o'o kiŋ ec'a osni iyaye yelak'a t'iyata
uŋkak'ipi kiŋ hec'iya uŋ t'e lo. Awaŋblakiŋ na ec'el t'elo.
Okic'ize kiŋ lel lak'ota zaptan wic'aktepe lo, na hetan wašicut'awa
nup ak'iŋ'iyakaškapi c'a awic'awagliye lo. -Nehan-/wašicu ota wi-
c'akte a'upi eyaš tokšešk'e henake wablenica c'a wic'uŋktehanpi
yelak'a it'ahena tohaŋni tuweni hena uŋ wokiksuye eša ec'awic'a-
kicuŋpi slolwaye šni yelo.

Hona he ibloketu el Winkte nup op šunk-iyanawajince lo. Ho
he, T'ušu Wakpa, el t'iska najiwic'ayapi eyapi kiŋ he hehan
yelo. Ho lena oglakešni wa'un šk'a wana mahuŋkešni amayan c'a
he'un owaglakiŋ ktelo. Ho he t'iska najiwic'ayapi kiŋ hehan,
Hunkpap'aya, waŋ, Mat'o Wawiyaŋpaya, eciyapi c'a he Kat'ayeyape lo.

Alex Charging Crow.

- 71 -

He waseu wašicu c'a t'iyoblec'a waņ t'ima wotapi kta c'a wakši'egle-
pi kiņ lehaņl 't'ik'iyela wak'uwa' uņkipi na el he kat'ahiyuyapi
c'a wihuta aglagla ñpaye lo. Ho he hec'el waņblake lo, na tok'el
okihi nawap'e lo, iņc'iņ, taku nap'a waņ ni c'a he'uņ hec'amun
eyaš uņmapi kiņ ka'owinň'eyaya c'a ak'e op iblable lo, na hel
wakšic'a t'anka ojula aguya pi-špan iwacu welo. Ho hehaņl ñeyata
yuha wagliya cu na wawakpamni yelo.

Ho hehaŋl t'iska najinwic'ayapi kiŋ le inše t'i'ihaŋke etu
welo, na kak'i isaŋp t'iwikcemnapi sece, na mak'amani akic'ita
c'a he k'ohaŋ wic'akizapi na walehaŋl waŋpewok'eya waŋ haŋska gle-
pi c'a hel mak'a'ok'api c'a etaŋhaŋ wašicu waŋ šunk'ikikcu na
akaŋ'iye'ic'iye, na nupakiya kat'anaunjinpi kiŋ okogna hiyu welo.
Tok'i he akic'ita t'ipi etkiya wahəšiya nac'eca keyeňce sece,
(akic'ita t'ipi kiŋ mak'iyut'api waŋji wahec'etu welo hetaŋ) na
lel hiyu c'a Šahiyela waŋ kic'i hiŋyaŋsyela owaň'aŋ yelo, kic'i
bumahingle na ka'a'iyakapteya ogna wašicula kiŋ ñ'aŋhiyeňci gla c'a

Alex Charging Crow.

- 72 -

Šahiyela kiŋ t'okeya e'ap'e lo, na hehaŋl iyok'iheya awap'e lo,
hec'amu na c'aŋmahel wak'iyagle lo, eyaš inše he ec'uŋhaŋ lila
o'uŋkut'api c'a c'aŋ ektakta skas kapya hiyuyape lo, na wašicula mmam
waŋ t'okeya uŋkap'api k'uŋ he k'iyahe na iyoblaye ekta k'ihuŋni
walehaŋl kat'iyeyape lo, na ktepe lo. Hona Šahiyela waŋ kic'i
t'ok'awap'e k'uŋ he 'wahiŋkpe wak'aŋ' waŋ yuha hec'uŋ yuŋk'aŋ iye
hec'ena blayetakiya iyaye na hetu c'a mazasu ic'iyumnahe s'elec'eca
kiŋ ohaŋ iyaya c'a woŋpape lo. He Wahiŋkpe kiŋ wak'aŋkec'unš
yuha kiŋ hec'ena ktepe lo. Ho le t'iwikcemna wicuŋklizapi kiŋ
lena uŋgnahela atawic'uŋyaŋpi hec'a yelo. Hena p'eji kašla yaŋkapi
c'a atawic'uŋyaŋpe lo. Iŋše he kak'iya akic'ita t'ipi kiŋ hec'iya
c'a he kat'a'aya šk'a lena t'ahena waŋwic'uŋyaŋkapi c'a wic'uŋk'i-
zape lo. Ho walehaŋl ošpaye yamni akic'ita kiŋ c'aŋku ogna na
heyataŋhaŋ k'o kat'a'ahimajiŋ yelo. Hoc'a hena ewic'ayayapi na
ot'aŋt'uŋyaŋ kic'izapi na wana t'ik'aŋyela awic'ayapi c'a hehaŋyaŋ
Aguyapi Šoka kic'i hektakiya waŋpe ohaŋziglepi waŋ he k'uŋ hec'i
uŋglipi eyaš ataya tuweni uŋšni c'a hel woyute na'inš takušnišni

Alex Charging Crow.

- 73 -

ota kiŋ hena wiñ'an'na'unjinpe
wiñ'an'na'unjinpe lo. Ho letuc'a, Mat'o Wawi-
yaŋpaya, t'iyoblec'a kiŋ t'iyopa el kat'iyeyapi c'a hel ñpa-
ye lo c'a wan'unyankape lo. Ho he 'šoka' kic'ila lak'ota
eh unk'unpe lo, na unmak'i e iyuha Mañpiyat'o na Šahiyela k'o
lila otapi c'a hena op woyute, c'anhanpi, aguyapiblu, taku
hec'eca kiŋ iyuha yusotape lo, na hec'ena wançak ungliyacupe
lo Hecel lak'ota ahiwic'aktepi kiŋ hena tuweni lak'ota kiŋ
kiñapi šni yelo, c'a hehan, Mat'o Wawiyaŋpaya, hehna ñpayehe
eyaš el wik'inicapi na, Hunkpap'aya wic'aša kiŋ, hec'enaš agli-
yacu c'a he Wašicula kiŋ ñape lo. Ho eya enanala tuwa ahi-
ktepi wanji t'itakuye el op'api c'anna he t'anč'an kiŋ e'ikik-
cupi našna kiñapi yuk'e lo, eyaš hena enanala yelo.

Ho he unglipi na awaniyetu kiŋ lehanl, ho ak'e, Magawakpa
ekta zuyayapi: he 'Itešic'a, Mañpiyaluta' ošpaye kiŋ hena epi
c'a wana aya c'a el owap'a yelo. Hona wana leyape lo, "Ho
le akic'ita t'ipi kiŋ wic'unyuñic'api ktelo" eya pi. Hona hec'e-
na kat'a'aye, ho miš hehan ōemahel hec'i oc'annaslelye wan

Alex Charging Crow.

- 74 -

haŋ slolwaya c'a hec'i wic'aša wikcemna awic'awa'i yelo. Ho
hetaŋ šuŋšuŋla wikcemna-yamni-akešakpe iwic'uŋcupe lo, c'a hetan
nup awic'awagli yelo. Hona uŋmapi kiŋ hena Magawakpa el woñi-
c'api k'uŋ he ec'uŋpe lo. C'ank'e wana šunk-iyanajinc'api ehaŋl
agliyahe kiŋ lehaŋl c'anpagmiyaŋyaŋpi ogna c'ank'in nup glapi kiŋ
ohaŋ glicupi c'a he uŋma, Louie Hanaška, e na uŋma kiŋ he miye
sunkawaye c'a he, Blotahuŋka Šic'a -- Šunk-owa, e c'a he sunkawaye
kiŋ akic'ita t'amazawak'an waŋ wahiŋša oštanpi hec'a waŋ yuha
c'a he'uŋ lak'ota šuŋ-iyanajinc'api kiŋ wic'ak'ute c'ank'e iye
nuplalapi eyaš ohitikape lo. Iyutitan wic'aglušpupi
wic'aglušpupi nuplalapi eyaš ohitikape lo. Iyutitan wie'agluškapi na c'anpagmi-
yaŋyaŋpi a'inapya k'inajinpi na inš'eya op ec'uŋpi na hetuc'a,
Nape, t'awa kiŋ kat'iyeye lo:-- Blotahuŋka Šic'a, ec'a hec'uŋ welo.
C'ank'e wanji, T'ašunke luzahan, (winkte) kep'e k'uŋ he hiyu na
Nape, nite el egnakin na ak'iyagle lo. Ho iye nupapila eyaš
hena iyuha nap'ewic'ayape lo. Šuŋšuŋla na šunkawak'an huštepi c'a
mnayan wic'aglepi hec'a wikcemna-yamni awic'aglipi yelo. WASICU T'a-
šunke, ec'elaš wanjila wašte hiŋša c'a agli yelo. Ho le iyeska

Alex Charging Crow.

- 75 -

okic'ize eya 'woc'ajeya teyape' lo. (Note: Ehaŋni k'ujat'ešni unk'unpe lo, eya tuwa ahiktepi c'ana ec'ela t'e lo.)

Hona ak'e zuya'aya c'a ak'e el owap'a yelo, na he Maga
Wakpa etkiya aye na wana, C'anhasaŋ Wakpa, i'aletka na o'minika
ok'ijata waŋ el unyapi eyaš, "Itelehaŋ" kic'i t'okeyelañci ble
lo. Ho wana kak'el paha waŋ unkiya haŋpi kte kiŋ lehaŋl unkit'o-
kap inš'eya Wašicu zaptan mak'amanipi na šuŋšuŋla waŋ hiŋzi c'a
lila wašte c'a wak'ink'iyapi na hi'nap'api, iyuha mazawak'aŋ hanska
yuhapi, c'ank'e waŋ'unyanka pi na lila iyeyekiyape lo, c'a naslog--
iblaŋhi na waŋcak šuŋšuŋla kiŋ unyapi nap'api c'a anawatan na iya-
yekiye na wak'in kiŋ optanye ehaŋl obluspe lo, na mak'iyutan kiŋ
wapapsake na šuŋšuŋla kiŋ ecela iwacu c'a Itelehaŋ hiyu na wa-
k'in kiŋ icu yuŋkaŋ lila owinja waštešte ota K'ink'iyapi, hoc'a
Wašicu kiŋ lena inyanka pi na Wakpa kiŋ it'anuk Wašicu t'ipi nup
haŋ c'a etkiya t'iyonakip'ape lo. Lena Wašicu kiŋ tok'i ṇe ekta
kat'i'unkaya pe
t'añca k'ute yapi sece. Hoc'a wana kat'iankaya pe lo, na o'unwi-
c'un't'api yuŋkaŋ wic'aša waŋ ec'iyatanhaŋ šinañota miyapeheya c'a

Alex Charging Crow.

- 76 -

hoʻuye na heye, "Le malak'ota yelo,!'" eye ho'uye c'a ekta miye wa'i yunk'an he, "Ho'Kli Win" eciyapi, it'ahena he slolwaye lo. Yunk'an, "Aguyapi etan c'ic'u kte lo, enara jin yo !" eye. Yunk'an t'imak'igle lo, na wakšic'a t'anka oga aguyapišpan ota ahimak'u welo, c'a iwacu na hektakiya awak'i na 'Owic'ayateke Šni' wak'u na ak'e hektakiya wa'i na Wašicu nup ahiyokas'ipi c'a wanblake lo, na t'ihanska wan he, na t'ipi wan nakun el he, c'a t'inupapi c'a el t'imawa'i yunk'an wikoškalaka wan lila winyan waste c'a t'ima un, na nakun hokšila wan hanska tanyan wašicu'igluza c'a el un welo. Ho yunk'an he hena 'Puñli' eciyapi c'a hena c'incapi keyepe lo. Ho he hec'el wanblake lo, na hehaŋl t'ihaŋska wan haŋ c'a ep'e k'un hel t'imawa'i, yunk'an he mas'opiye c'a he, hoc'a takuku iwacu welo, na walehaŋl lak'ota kiŋ t'imama'ahiyu na wiñ'anpe lo, na 'Oyatekešni' ak'iwak'u welo, na he ohakap Wašicu k'un hena t'okeya ut'ape lo, c'anke owap'a k'un hena lila otapi wikcemna-yamni na'inš wikcemna-top wahec'etupi c'a he el, 'It'unka- san Wašte, na T'ašunke Witko" na Hoka Yuta wic'aša etanhaŋhanpi

Alex Charging Crow.

- 77 -

T'ankala, P'etuste, henanapi, Waglawa, k'o el op'a: Waglawa, kiŋ
he hel ktepi. Ho wašicula wana ewic'aya yapi na wakpala ho'unma
eciyatanhan wašicu nup casmu opta nap'api c'a hena ut'api c'a
hena ewic'aktepi na eya zaptanpi k'un hena k'o ptayela t'iyonap'api
na op kic'izape lo, hona hec'ena ak'e mas'op'iye kiŋ he wanaš
ataya úŋk'upi na k'iglape lo, c'a wiñ'an najinpe lo. Ho eyaš wa-
šicula kiŋ hec'ena op kic'izape lo, c'a hel ak'e owap'a c'a
hetaŋ nup t'okeya na ok'ihe awic'awap'e lo. Hona hetan- hetuc'a
wik'oškalaka k'un he miyatayela nap'a c'a wayaka obluspe lo, na
awaku na, T'ankala, agliwak'u welo: "Ho le wayaka awagli c'a icu
na yuha yo !" ep'e c'a icu welo. Ho, Waglawa, letuc'a ktepe lo,
ptehe waŋ cañli ojula cutic'in c'a he awop'opape lo, na ktepe lo.
Ho hel ak'e mazawak'an nup iwacu welo. Hona wiŋyaŋ waŋ wayaka
k'un he'un etanhan taŋyaŋ wol'unkomanipe lo, inč'in, he wik'oškalaka
kiŋ mazasu su'a'ip'iyake yamni cutic'in na wanji ip'iyaka c'a hena
uŋ t'añca wic'unk'opi našna taŋyaŋ wol'unkomanipe lo. Ho letuc'a
wašicu eya nap'ewic'unyalpi kiŋ lel, o'enakiye kiŋ el wolepi yunkan

Alex Charging Crow.

678-

Šikšicela wic'aša kiņ wanji ip'iyakasapa wizip'an wan iyeye c'a
agli yunke'ankazazi na mazaska-ska k'o ic'icahiya mahel un c'a
he ukupi kiņ el he wic'aša kiņ šunšunla hiņzi wan t'anka awagli
k'un he mmakunma makila na wizip'an kiņ ataya mak'u welo, c'a lila
o'n'anke'oya wak'u welo, ino'in, hehani miye mmama mazaska kiņ na
mazaskazi otehike- otehike kiņ slolwaya c'a he'u o'n'anke'oya wak'u
welo. Ho wizip'an kiņ he mahel mazaska tona un kiņ blawa yunke'un
zi na ska na cik'cik'ala k'oya, mazaska opawinge-šakowin, ($700.00)
un welo. C'a hena miye šunšunla wanjila un iwacu welo.

inupac'an

Ho he unglipi el, -inupacan- el, wik'oškalaka kiņ he ewic'awe-
cigluze lo, na nite el ewagnakiņ na hec'ena hektakiya awak'iye
lo, na iyet'ipi el awa'i na wagliyacu welo. Ho he tan tanhan,
'T'an kala' kic'i wec'iza tk'a yelo. He wic'aša kiņ t'iwic'akte c'a
wok'okip'eke lo, wañtelapišni yelo, eyaš miye wowk'us'a yelo, na
hep'e lo: "T'an kala, t'iwic'akte eyaš wowk'uma- welo," epe's'a yelo.
Mazawak'an wayaka iwacus'a c'a tohuwel wanji, T'an kala, wak'u welo.

Hona hehanl ak'e Šeska Ihanke el okic'ize yelo, Susuni op.

Alex Charging Crow.

- 79 -

Hona o'onakijin kagape lo na hetuc'a misun, Blotahuanka Šica, hu
el ope lo. Hona wana Susuni t'ipi kiņ ik'anyela unyanpe lo, na
wana tunweya yapi kta c'a el owap'a. Ho wana unyanpi yunk'an
ot'iwota wan el unkipi, ňal'ehan iglaka eyaya owehanpi c'a un-
glipi ma wancak aye lo. Ho yunk'an Šeska Ihanke el wic'ot'i
yelo: -- hun, hun, hi! oyate t'anka pelo. Ho eyaš eya unkiš'eya
wi'unc'otape lo, Małpiyat'o, Šahiyela, na Lak'ota kiņ k'o lila wi'-
unc'otape lo. Ho wana a'eyokas'in ina'unjinpe lo, yunk'an šunkyuha
najin wan le na k'anyela najin yelo. Hoc'a luzahan akaŋyanka ki-
c'ipahipi na yus'imacupi šni eyaš el ohan iblable lo. Hona hecena
wancak, "Ho -ka - he!" eyapi na eyaye c'a iblable lo, na šunkyuha
najin kiņ t'awakpe lo, na hutela un el iyewaye na kat'iyewaye lo,
hec'ena awap'in kta yunk'an mit'awa kiņ lila inyanka c'anke wahu-
k'eza kiņ wanu waglušna yelo,—na iyopteya ewakawinge lo. He ec'un-
han šunk-ik'inicape lo, na mihektap ska akaŋyanka wan t'oka wan
wowaŋpe k'un he ahikte yunk'an he, Blotahuanka Šica, eye lo. Susuni
kiņ he ec'unhan t'itahanna yukpanhanpe lo c'a ot'an'tunke lo.

Alex Charging Crow.

- 80 -

Šunkawak'an ošpaye wikcemna wahec'etuya, Lak'ota, Mañpiya't'o, na Ša-
hiyela hokšila ewic'ayayape lo, c'a wana wakpa kiŋ iyuweŋglicupi

wahehaŋl hektatāŋhaŋ nataŋ'ahiyu na tok'i "t'asiha uŋpi kta"
kec'irpi eyaš, ho hel, tohaṇṭaṇ imac'age kiŋ hel omahitike lo.

Wana k'uwa o'ut'a uŋka'upi na o'onakijiŋ waŋ kañ'e'uŋglepi k'uŋ
hel -enep-e'uŋyanpe--lo onakip'e'uŋyanpe lo. Ho hetuc'a op haŋkeyus
ek'uŋk'uŋpe lo, na hetuc'a, Blotahuŋka Šica, hublo wowgape lo, c'a
he ot'aŋt'uŋke kiŋ ec'uŋhaŋ e'iwekcu welo na waglogli yelo. Na
hec'ena miyeñca mazawak'aŋ bluha c'a wic'it'okap uwat'a c'a Susuni
kiŋ wanyan-kape lo, hoc'a ka'owin; eyaya c'a k'uwa ewic'uŋkiyayapi

yunk'an hec'ena ak'iya gle lo. Šunkawak'an opawinge-saŋp-wikcemna-zaptan
wahec'etuya wic'uŋk'ipe lo. Le uŋkic'izapi kiŋ ohaŋ ehaŋniñci šunka-
wak'an kiŋ hena wic'ayuha nap'api c'a inše he wana lec'i t'ehanl
wic'ayuha kupi nac'ece. Nataŋhi waŋ kic'i haŋkeyus hewapa kiŋ he
wowaŋpe el šunk-sapa waŋ wašte akaŋyaŋka c'a he e'iwacu welo. Na
uŋma iyanawic'ajiŋcapi kiŋ etan k'oya akenapciyuŋk awic'awagli yelo.

Ho he Blotahuŋka Šica uŋglokupi eyaš ec'uŋhaŋ wa'icapsiŋlpsiŋl hiŋhe

Alex Charging Crow.

- 81 -

na hankeya iwobu t'anka c'a hec'eca eyaš t'ehanl glihuŋni wacin
uŋkupi na lec'i lila t'ehanl uŋglipi el maya ša wan wakpa mmm
op'aya o'iyoblula c'a hel uŋglipi na c'et'ipi na hel tanyan
ok'alya e'uŋkignakape lo. Yunk'an hetuc'a Blotahuŋka Šica wakaŋ
kagiŋ kta keya c'a sagye waŋ k'upi c'a he'un ikpanajiŋ na ho-
t'un hiyayaye, " In, In, In," eya hiyaye yunk'an wicak'elak'a
atayaš hu kiŋ yazaŋ šni yelo. Ho hec'ena hena uŋŋpayapi na
anpo el uŋgliyacupe lo. Ho he hec'etu welo.

Ho hehanl it'o -akeekoe/ ikcekce woblakiŋ ktelo. Tukte
ehan inyan-wismahiŋ waŋ iyeya awagli na t'uŋkašila, 'P'alani'
eciyapi c'a wak'u yunk'an hena lila ehanmi, 'Iktomi' c'a kaga-
pi keye lo. C'a lila ehanmi oyate kiŋ he, 'Iktomi Oyate'
ewi'akiyapi c'a hena kagapi keye lo, eyaš it'ahena tok'i he,
'Iktomi Oyate' kiŋ hena okic'ize uŋ ehanmi wic'akasotapi keyape
lo. Ho t'uŋkašila oyake ec'iyatanhan Lak'ota kiŋ inyan-wismahiŋ
kiŋ lena iyeyapi keyapi, tukte/ktel ota iyeyapi, c'a hena iyecel
ya inš'eya wahinkpe wismahiŋ kagapi keye lo, eyaš iye t'ablohuhu

Alex Charging Crow.
nnaHinš

- 82 -

na'inš wana wašicu oslolwic'ayapi kiŋ hetanhan mazawismahiŋ kaga-
pi keye lo. Ho he hec'etu welo.

(Origin of teepee) T'unkašila woglakes'a kiŋ etanhan nawañ'uŋ
kiŋ Lak'ota kiŋ ehaŋni, p'eji-wok'eya, c'anha-wok'eya, na t'iyuktaŋ
ece ot'ipi keye lo, na wakpala ka'op'aya c'uŋšoke o'ip'eya caŋna
ek'eke'e et'i omanipi na šunka wak'inwic'ak'iyapi keye lo. Hoc'a
nakun Šapa Wic'aša, na Susuni Oyate, hec'etkiya unpi kiŋ hena
inš'eya hec'ekc'e ot'ipi c'a ot'iwota kiŋ eyal wanblakes'a yelo.
Ho hec'e wana t'unkašila woyake kiŋ he t'okalañci tuktetanhan,
t'i'ikceya kiŋ kena slolyapi kiŋ he oyake lo. Yunk'an ehaŋni
yunk'an hec'a c'a wana
wic'inčala kiŋ optaptaye škatapi keye lo, -yunkeŋ--eha-ni--wic'in-
le ptanyetu
ak'e wic'inčala ošpaye wan c'an ohan škatapi
ga c'awape kagna kiŋ hehantu c'a he wagac'an- ape nagmau wahe-
hanl hena icupi na yu'op'opa na t'ipestola kagapila na ho'iglu--
kšan ewic'aglepi na hec'el yuha škatapi c'a wana he ot'okahe
t'ipestola kiŋ he iyukaŋpi na etanhan kagapi keye lo. Ho he
ot'okahe c'anke'e t'ipi kiŋ lila cikcik'ala kagape lo, inč'in,

Alex Charging Crow.

- 83 -

šunka ece wak’inqwic’ak’iyapi c’a hełuŋ tuweni t’ipi t’anka kage
šni yelo. Ho he wagac’an kiŋ etanhaŋ wo’ableze kiŋ he hiyu
welo. Wagac’an-ape kiŋ he ayableze ehaŋtaŋš wic’aša c’ante kiŋ
he iyec’eca yelo, hona hehaŋl wagac’an kiŋ le aletka ok’ihehetuŋ
kiŋ imahel wic’aŋpi waŋ o’ipaktan zaptan c’a yanke lo, ho hena
c’an uŋma ekta ik’oyake šni kiŋ he’un wagac’an kiŋ he Wiwanyang
Wac’ipi c’anha kañnigapi na uŋ C’anwak’anyape lo. He c’an kiŋ
taku hec’eca kiŋ en wo’ilagyape lo. - c’anwak’anyape lo. Ho he
wak’anheja škatapi na etanhaŋ wo’unspe kiŋ he hiyu welo. Na he
ec’unhaŋ hokšila kiŋ nak’uŋ ‘šunkawak’an škatapi’ keye lo, ho
yunk’an it’ahena ble t’anka waŋ el ‘šunknini’ optaye waŋ unpi
c’a wic’ak’uwamn eyaya keye lo, na wana wic’apa’ok’iyutapi yunkan
mnil’iyayapi na hec’ena mni mahel k’iglapi keye lo. Ho he
‘wak’anyaŋ’ wic’oñ’an waŋ wanyaŋka pi keye lo. Ho it’ahena Šahi-
yela, na Lak’ota kiŋ hena ‘šunknini’ k’uwapi na ol’ota owic’a-
yuspapi na hetanhaŋ šunkawak’an wak’inqwic’ak’iya pi keye lo.
Wašiŋ Wakpa, el ‘šunknini’ k’uwapi c’a el owap’a na etanhaŋ

Alex Charging Crow.

- 84 -

nup wic'awakte yelo. (Le wic'awakte ep'e kiŋ le he hehɑ̃ wo'eye yelo. Iŋše he kat'iyewic'awaya hec'a šni, na'inš, wahpe uŋ wic'awa'o c'a wak'ešni tk'a, owic'abluspiŋ na ni awic'awagli šk'a hehɑ̃ he wo'eye hec'a kiŋ he'uŋ hep'e lo. Hoc'a tuwa šuŋknini wanji agli kiŋ he t'ok'ap'api kiŋ he iyec'el yawape lo.)

Ho 'šuŋkawak'aŋ eyapi kiŋ le wo'eye ot'okahe unpi kiŋ he lec'etu welo, Wašiŋ Wakpa, na Naca Wakpa, iyokogna kiŋ el ble-t'aŋka wan yanke c'a he itaŋwokšaŋ 'šuŋknini' lila ota unpi c'a he Šahiyela na Lak'ota kiŋ wic'ak'uwapi yuŋk'aŋ na wana wic'apa-ok'iyut'api yuŋk'aŋ mni'anakitaŋpi na mnil k'iglapi yuŋk'aŋ šunkni. ni kiŋ mama nuwaŋglapi kiŋ wic'ilazata wiŋyan wan lila ap'eyohaŋ (p'ehiŋ) kiŋ lila hanaŋskaska c'a siŋte k'o hanaŋskaska c'a nuwaŋgle na c'okata k'ihuŋnipi kiŋ lehaŋl uŋgnahela tokañ'aŋpi keyape lo. (tells about the impersonation of animals) Ehaŋni 'šuŋk't'aŋka' eyapi na haŋkeya wana 'šuŋknini' mni mahel ak'iyaŋle kiŋ hehaŋ 'šuŋka eya wak'aŋyan taku tok'unpe lo,' eyapi na it'ahena haŋkeya hāŋŋuha 'šuŋkawak'aŋ eyapi na he hec'ena iyaŋskape lo.)

Alex Charging Crow.

- 85 -

Nahan nakun ehanji 't'at'anka' eyapi kiŋ le lec'etu welo.
Lak'ota kiŋ pte kiŋ lena slolwic'ayapi šnihani tunweya eya iyayapi
yunk'an wahoši'agli na, "Wan, lele wakpala op'aya, taku wan t'anka
c'a wanunyankape lo," eyapi c'a ekta natan a'i yunkan 't'at'anka'
kiŋ hec'a, nakunš hehan wancak "Zamni Wan" eyapi tk'a yelo: tok'i
huhiņšmašmapi kiŋ he'un heyapi yelo. Ho hetan t'ahenakiya 'taku
wan t'anka' c'a eyapi kiŋ he wo'eye kiŋ hankeya yuptelya 'taku
t'anka' eyapi na hankeya 't'at'anka' eyape lo, na eya nakun
'Zamni kiŋ eyap lo eyaš he 't'at'anka' wo'eye kiŋ he š'agya
caje kiŋ hiyu welo.

Hona nakun taku wan oblakin ktelo, ehanji wamak'aškan kiŋ
wic'aša ic'ic'agapi keyape lo. Lila hena oyakapis'a yelo. Ho
ňesapa wakpala t'anka paptaiyaye kiŋ hel, Mat'o Paha, kiŋ kakseya
ňemahetakiya iyaye ńin hel oyate kiŋ wic'ot'i c'a hean wik'oska-
laka wan oyuspapi, he hanwiyanpalaňo'ake ehanbu c'a he winyan kiŋ
wana owec'ihaņ oyuspapi yunk'an k'oškalaka kiŋ wanji k'ušeya najiņ
ca he wana inš'eya ahi'oyuspe kiŋ lehanl winyan kiņ šicahowaya

Alex Charging Crow.

- 86 -

iyaye na lila nap'e c'ank'e wik'ušeya najinpi kiŋ hena iyuha wanhinkpe iyayus unpi c'ank'e koškalaka wan wanap'eye kiŋ le iyayeki ya c'a k'uwapi na k'ute'ayapi yunk'an šicahowaya hingle c'ank'e "Unk'ope lo," eyapi. Ho he ihinanna el ekta ole'ipi yunk'an wakpala aglagla sinte hanska wan t'a ňpaye, wanhinkpe apa ňpage lo. Hoc'a hehan hena wak'anyan taku ec'unpe lo wamak'aškan kiŋ.

Hona hehanł ak'e Mat'o Wakpala el wic'ot'i na ak'e wik'oškalaka wan wana iyunkapi na ištimapi kiŋ lehanł wik'oškalaka kiŋ heya šk'elo, "Ate tuwa slohan u we," eya c'a atkuku tona op wahankpa ikikupi na k'uwa ahiyupi na k'ute'ayapi na wan-topayapi c'a c'an mahel k'igla šk'elo, c'a hinanna el ole'ipi yunkan c'an aglagla Mat'o wan wan'apa t'aŋpaya šk'elo, ho he, Mat'o wan wišan manu hi un hehan, eya woc'ajeyateyape lo, c'a lehanł Oglala Oyanke el Mat'o Wakpala eyapi kiŋ hetu c'a le wic'oñ'an kiŋ iyopte lo.

Ho ak'e tukte ehan wanase eyaye lo, he Wakpa T'anka papta'iyaye kiŋ hel, ňesapa mak'oc'e kiŋ el koškalaka wan hi na lekši ye'ap'e c'ank'e iyayape lo. Ho watohanł iwaglamna wagluha

Alex Charging Crow.

- 87 -

na miš'eya etkiya ble lo, na ble kiņ t'ahena pahata wic'aša
eya šina kozahanpi c'a iwaglamna kaška ewegle na ekta wa'i
yunk'an lila wic'aša ota taku oñlis'e k'uwapi c'a el wa'i yun-
k'an pte wan opi na p'atapi na wana t'amni kiņ kablazapi yun-
k'an mahel wic'añcalala wan ñpaye lo c'a wanblake lo. Lila
yukšala ñpaye na p'ehinsanšan yelo, yunk'an iye tanyan ablezapi
c'a, "Wic'añcala yelo," eyapi, c'a wanblake lo. Ho he anpetu
wiyayek'el iwoblut'anka wan hiyu na hetu c'a wic'aša nup c'uwi-
tat'ape lo, na teniya t'eñiñiya agliuhni yelo. Hona he iwikce-
man-c'an wahehaŋl Oglala kiņ wic'akatatape lo, šunkawak'an kiņ
iyuha amawic'anupi t'anka yelo. Psaloka hec'unpe lo. C'a Ogla-
la kiņ šunk-t'akip'api eyaš wakpala kiņ hena iyuha ojula mnihi-
yaye lo, c'a t'eñiya šunk-t'akip'ape lo. Šunkawak'an kiņ ota
mnit'api c'a eya tonac'an at'apwic'ayapi, yamnic'an ehaŋl wic'a-
kiglegapi na hetu c'a Mañpiya Luta, Psaloka wan (hanke-waksa)
nup k'in c'a kte yelo. Na T'ašunke Luzahan, nakuŋ wanji kte
yelo. Psaloka wan ktepi kiņ he, Šunksapa Gleška, eciyapi šk'e
lo. Hona šunkawak'an kiņ hunhlala iwic'akikc'upe lo. Hehaŋ

Alex Charging Crow.

- 88 -

wašicula op unkomanipi kiņ hena wopʻetʻunpi woʻecʻun (traders)
hecʻape lo, he wanji (Sis'amna, Deon) na (P'ehiŋyuñuñuga-Reshaw)
(T'amaheca--Reshaw) (Išta-ñmi--Cross-eye) ho henake hehaŋ wic'oti
kiŋ hel op'ape lo, eyaš hena pte-wak'iŋ wic'ayuhapi c'a takuni
wic'ak'ipi šni yelo.

Lak'ota Wic'unte' kiŋ he, ehaŋni Lak'ota kiŋ wic'okuje
conala un wic'unte' yelo hehaŋ. It'o lena manu e yelo:--
Nat'ipt'ip'api, Wic'añaŋhaŋ, Kaŋ'it'api, Okic'ize un ahiwic'aktepi,
T'ikic'iktepi, nahaŋ Natujapi waŋ un wakaŋheja ota sotape lo.
He 'wic'añcala waŋ ktepi' eyapi kiŋ hehaŋ (pte waŋ t'amni ma-
hel wic'aša waŋ ikpignake kiŋ hehaŋ yelo.)

Ho hehaŋl, Wašiŋ Wakpa ekta oyate ok'iju, Šahiyela, Maŋpi-
yat'o, na Lak'ota. Hehaŋ Wetu kiŋ el oyate kiŋ yamnikiya iglag
ukiye na Wajaje ewic'akiya pi c'a he etahaŋ wanji opta u na
unma iglag'ukiye ekta wahōšihi na, nat'ipt'ipapi na ōhaŋhaŋpi na
wana oyas'inkinil t'api hošihi c'aŋk'e abekiya, P'ankeska Wakpa,
op'aya nap'e agliyacu na saŋpa, Mnišoše, hec'ike'iya nap'e a'i

Alex Charging Crow.

- 89 -

c'a hehan wic'iyela kiŋ saŋp iŋš'eya wiyohiŋyapatakiya nap'e eyaye lo. C'a hehan enanala wic'ok'uje yuk'e eyaš tohanl mak'ošica (epidemic) ahi c'aŋna uŋ liglila wic'aša ota t'ape lo. Hona lehanl wic'aŋka'ungammoniŋ maŋiŋa wic'o'ic'age kiŋ lila wic'ok'uje owe'ota t'okt'okeca ec'ecapi na uŋgna wanjiŋgji uŋ tohan-nipi kiŋ hehanyaŋ kakijapi našna t'ape lo. Hoc'a le wic'aŋkapi kiŋ letanhan wic'ouŋc'age t'okca yelo. Tuwa k'uja c'aŋna wančak t'a'iyaye lo. Ataya lehanl wic'añcala wanicape lo. Ehaŋni le'unkeyapis'a yelo:- "Tohanl ahimaktepi kiŋ," unkeyapis'a na tohaŋni, "mak'uja c'a mat'iŋ kte," unkeyapi šni yelo.

Ho hehaŋl, C'aŋk'u Wankatuya, ahiktepi el lena op'api c'a
he ahiktepi
oblakiŋ ktelo: 1-C'aŋk'u Wankatuya, / 2-Wiŋyaŋ C'uwignaka, əm (he
iwaglamna yuha,) 3-Eyapaha Ota, (he iwaglamna yuha) 4-Pesto yuha,
(he iwaglamna yuha) 5-Akic'ita Haŋska, (he iwaglamna yuha) nahaŋ
6-K'aŋgi Wak'uwa, (hehaŋ t'a'opi) 7-Itowegugu, 8-It'unkasaŋ Wašte,
9-Ḥwoke, (he hehaŋ t'a'opi, hiŋyete el na t'ahu maŋu el opi) nahaŋ

Alex Charging Crow.

- 90 -

10-Maka c'ingala, 11-P'askala, (he t'a6pi) 12-Gnaška, 13-Akic'ita
Hanska, 14-Šlola, 15-Pila, 16-Uŋke Anašli, 17-T'ašunke Witko,
18-Mazaskala, 19-Hanpala, 20-T'aheya Ota, 21-Šunka Unjinca, nahan
22-P'ejiņota, (he t'awa'opi). Ho lenake letanhanlapi c'a el
o'unp'ape lo, C'ank'u Wankatuya, ahiktepi kiņ hel.

Hona hehanl, pte-san, wan wakte c'a he oblakin ktelo.
Ho wana t'oka t'awicuwat'un na ohakap k'owakatan iyuweņ'aye,
Wašicu Wakpa (Republican River) kiņ el, ho he t'izaptan iglaka
unyani pi na wana hel e'unt'ipi. Wahehanl iwoblu-t'anka wan hi
yelo na, hun, hun, he! šunkawak'anla kiņ tok'iyot'an
kamna eyaye, hoc'a ihinhanna el untopapi, miye na, Mat'o Wanagi,
na Kiyaksa hokšila wan e, na Sic'angu hokšila wan henakeca
ihihanna el šunk-ole unyanpe lo. Eyaš hehan Oyate kiņ ataya
kak'iya Wašicu Wakpala kiņ hec'iya wic'ot'i c'a hec'iya owic'a-
le unglapi. Hoc'a wana šunk'okile unyanpi na anpetu kiņ ataya
šunk-o'unlepi na wanaš wiyaye lo. Hoc'a, eyaš lila ptec'e ota
c'ank'e hec'a ece unka'unpi na ok'al'ic'iya unyankape lo. Ho

Alex Charging Crow.

- 91 -

lep'e lo, "It'o anpo ok'it'an'in'aye kiŋ wahehaŋl kak'iyaka
c'asmu paha waŋ t'aŋka yanke kiŋ hel amayaŋpa kta c'a lena
o'unyan po," ep'e. Hoc'a hec'ena wana anpo c'a iblable lo,
eyaš išuŋk'ole waŋ akaŋmake kiŋ mit'awa šni, he, Unze p'ejuta,
Ziŋtkala Oñ'ank'o, t'awa c'a akaŋmake, hoc'a luzahin na'inš
huŋkešni kiŋ slolwaye šni. Ho wana c'asmu paha kiŋ iyahan
nus'e eyokas'in inawajin yuŋk'an, huŋ, huŋ, hi! oblaye t'aŋ-
ka kiŋ pte kiŋ sapa akañpapis'e un pelo. Eyaš wana wi hina-
p'e lo, c'a lila o'iyokip'i yelo. Wa kiŋ skayela he kiŋ
akaŋl pte kiŋ owancaya unpe lo. Ho mazawak'an hanska waŋ blu-
ha na išakpe waŋ nakun bluha na wanju waŋ wahinkpe itazipa
k'o ojula bluha, inč'in, hehaŋ lila ohiniyaŋ ok'op'e c'a tu-
weni šun-kaŋyan iyayus c'ola un šni yelo. Hona nakun mas'iwan-
yanke waŋ išta nupa c'a c'utiwac'in, ho he yuha pahata inawajin
na un wawak'ita yuŋkan, huŋ, huŋ, hi,! pte kiŋ owancaya sapa
akañpapis'e unpi c'a wanblake lo, ho yuŋk'an pte kiŋ škaŋškaŋ-
yan unpi kiŋ ohaŋ šunkska seca el ohaŋ op'a c'a wanblake lo.

["Alex Charging Crow.", "- 92 -", "Ho hec'eš etkiya wakpala ka'op'aya ble lo, na kak'el a'eyokas'in\nble na samp k'anyela ble na wana lila ik'anyela inawajin c'a\nšunk waglat'inst'inze na hec'ena ohaŋ iblable na pte kiŋ ka'o-\nwin ŋ nap'api c'a šunkska sece kiŋ he owale yunk'an lel ahiyu\nyunk'an el op'a yunk'an, huŋ, huŋ, hi,! ptesan c'a waniyetu\nwanjica wahec'etu c'a lila wašte yelo. Ho he wancak et'awakpe\nlo na wana iyušlok iyaya c'a el iyewaye lo išakpe uŋ, yunk'an\nwa'o c'ank'e kak'i kagmigmaye c'a anawatan, na el iwahuŋni kiŋ\nec'unhan inajin kteñcin na gloglo. Hoc'a ak'e el iyewaye lo,\nna he nitehute kiŋ ohaŋ iyewaye lo eyaš hec'ena lila najin kte\nňcin c'a ak'e hehanl c'uwi kiŋ akan iyewaye yunk'an hehanyan\nt'e lo. Ho le wap'ate lo. It'okap lec'el wac'ewakiye lo:\n\"T'unkašila Wak'an't'anka unšimala ye, wamaňpanica c'a omayakiyiŋ\nktelo, na kaŋ iwahuŋni ktelo,\" ep'e na yugal nawajin yelo.", "Hoc'a he wana wap'ate na taku kiŋ iyuha soso na mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm

Alex Charging Crow'

- 93 -

ota a'unpo wakic'epawagli wagli yelo," ep'e c'ank'e wan ya nkapi
na, Hun, hun, hi, ! eyapi. Mat'o Wanagi, "Tok'e tanha nshi taku
wan ayagli so?" eye c'a, "Wan he pte c'a ska c'a wa'o welo,"
ep'e, "Hun, hun, hi, ! hec'a ki n hena wak'anpi k'un,"
eye na
wac'ewakiye k'un o'stan ec'en ci eye lo. Ho yunk'an ec'en ci wan
le ka n wahihu nni yelo, na nakun, Mat'o Wanagi, ka hihu nni yelo.

Ho taku wan nakun hel owaglakin ktelo. He pte-san ki n le nite
ki n kaksa iyewaye lo yunk'an wan lehanl nite ki n ohan na aju n-
tka iyagleya mayaza nhe lo. Ho wana pte-san t'alo ki n c'e'unp
wic'awa si eya s k'oikalaka un mapi ki n k'okip'api na wic'alapi s ni
yelo. "Hec'a ki n lila wak'anpe lo," eyapi na wic'alapi s ni.

"Tan ni wak'anpe lak'a yamni el iyewaya yunkan t'e K'un," ep'e.
Hoc'a, Mat'o Wanagi, kic'ila wac'eunk'unpapi na wa'unyutape lo.
Hona hec'ena Mat'o Wanagi t'alo iyaka nyanke wak'iyi n na glicu
wic'awaye lo, na hetan iyo pte ya sunk-ole iblable lo, na c'asmu
ohan ble ehanl sunk-oye at'an'ing c'a otap wic'able yunk'an ka-
k'iya, 'Naca Wakpala' op'aya lec'e unka i n wakpali un kit'asunkepi ki n

Alex Charging Crow.

- 95 -

eyapi kiŋ he kak'iya, 'P'alani' t'ipi kiŋ hec'iya taŋhaŋ u šk'e lo, c'a he letaŋhaŋ uŋci waŋ hec'i, P'alaniita, ehingna'uŋ c'a hetan 'T'at'anka Ska' wic'ac'aje kiŋ he hiyu welo, c'a le oyanke kiŋ el, P'ahiŋ Siŋte oyatepi kiŋ el wanjiš heciyapi, 'T'at'anka Ska -- P'alani' eciyapi, (White Bull No.1) he e yelo. Hoc'a he wic'ac'aje kiŋ nahaŋŋci P'alani oyanke hec'iya wanji hec'iyapi c'a ni'uŋ šk'e lo. Hoc'a he pte-saŋ kiŋ wak'an wic'alapi kiŋ he etaŋhaŋ c'ajepi kiŋ hiyupe lo.

(Pectrograph Cliffs) Inyan owapi eyapi kiŋ he lenakiya he lo: T'okaheya, Šahiyela T'ipi el Uŋjiŋjiŋtka Wakpa kiŋ hec'iya hec'a tuñca wanji he,.. (Lame Deer, Mont.) Inupa kiŋ he, Œsapa kiŋ iwaziyataŋhaŋ Paha Zizipela eciyapi kiŋ hel wanji he lo. (Wyoming side.) Iyamni kiŋ he, Œska el He cinaškayapi O'ok'uwa eciyapi c'a hel wanji he lo, Oaŋli Wakpa o'inkpa kiŋ hel yanke. (Wyoming). Itopa kiŋ he, mnik'ata waŋ Œska ekta yanke (Thermopolis, Wyo.) hel it'ahena Wakpa (Wind River) icaglala wanji he lo. Izaptaŋ kiŋ he, He c'inaškayapi Wakpa ekta (Montana) Mni ōunwimna Wakpa iyoñloke el wanji he lo. Išakpe kiŋ he, Wizip'an Paha ik'anyle (between Thermopolis and Stinking River)

Alex Charging Crow.

- 96 -

hel wanji yanke lo. Ho henala inyan owapi hiyeye kiŋ slolwaye lo. Wašuŋ wan he kiŋ hel uŋkipi yuŋk'an t'imahel wa'unyanpi ota yanke lo, wahinkpe, napoktan, napsiyoñli, na taku lila ota el wa'unyanpi c'a tohanwankatuya hiyeye lo. Hanhepi iyohila owapi kiŋ t'okt'okeca at'aŋ'iŋ yelo. Oyate kiŋ tonac'aŋ wic'ot'i kta c'anna hec'a wanji šna ik'anyela et'ipi c'anna owapi kiŋ t'okt'okeca at'aŋ'iŋ yelo. Tok'el owic'oñ'aŋ kte kiŋ hena eya šna owapi kiŋ un islolyape lo. Na oyate kiŋ he un otap wakta pe lo, c'a henake wak'anyan oyate kiŋ taku slolkiyape lo. Ungna nakun tukte el wanjigji han nac'ece eyaš he slolwayešni yelo.

Ho it'ahena Wašicuta wa'un na Pte'olepi owap'a yelo. T'oka-lañci waglašla tk'a oyate kiŋ lila imañat'ape lo. "Mašt'incala c'incala s'e nakpa ok'ikanjanyan." emakiyape lo. T'anhan wic'a-waye kiŋ lila amañmupe lo. Inše hehan t'anhan uŋkic'iyapi kiŋ t'e'uŋkic'iñilape lo. Šunkawak'an tukte wašte kiŋ kic'ic'u uŋk'un pelo. Ho eyaš lehanl ic'age kiŋ t'anhan kic'iyapi kak'el wan-

Alex Charging CDDW.

- 97 -

kic'iyan kapi c'anna ecela kic'izapi kta ogna op'i'ic'iyape lo,
na unšikic'ilapi šni na okic'iya pi wanicape lo. Hecel lehaŋl
wic'oñ'an yelo lehaŋl ic'age kiŋ'

- 98 -

PART THIRD

EHANNI LAK'OTA O'UNYANPI WIC'OWOYAKE WAN

OYAKE KIN HE

ALEX CHARGING CROW, E.

Taku wanjigji ewaktunje lo, lila otakiya oblaka c'anna
hec'eca yelo. Hona eya ozuye wikcemna-šaglogan el owap'a kep'e
lo, c'ank'e hunñ ewektunja keš ak'ešna weksuya mayuk'e lo. Ho
wana t'okalañci, 'Mak'at'ipi Owakpamni,' oyaŋke kiŋ hehaŋ waziya-
takiya, Mañpiyat'o na Lak'ota, Natablec'a Oyate, awic'azuyapi kta
c'a wana škaŋpi c'a ak'e el owap'a yelo. Hona wana unkiyayape
lo. Hona anpetu ota na haŋhepi ota opta mak'oc'e kiŋ unyaŋpe
lo. Hona wana, He T'anka, kummmmamang waŋ yanke c'a ak'otaŋ-
haŋ Wakpa T'anka waŋ yeye c'a hel op'aya Natablec'a oyate kiŋ
t'ipe lo. He oyate kiŋ conalapi na mak'oc'e kiŋ hel hehaŋ
ot'okaheya Wašicula mazaska o'ok'e waŋ kagapi na hehaŋ a'op'eya
hel ukipe lo. Ho le zuya'aye kiŋ le Mañpiyat'o na Lak'ota
ogejuya wikcemna-zaptaŋ wahec'etupe lo. Lak'ota wic'ohan

-99-

Alex Charging Crow.

mnemomgummm

nubnub unyanpe lo. It'o miye na misun, Hwoke, wec'ica, nahan
Gnaška, Nakpaksela, kic'ica, na Wak'an, Mak'a'ali, kic'ica, nahan
Susu Gnuni - Wašicut'awa, eciyapi he iye išnala c'a minema icišako-
wiŋ Lak'ota ozuye kiŋ lel o'up'ape lo, na hehaŋ eya t'oka un-
kiyayapi c'a hehaŋ Lak'ota kiŋ lila otapi eyaš ḫesapa lazatahan
unyanpi c'a hehaŋ Lak'ota kiŋ otañci Mat'o T'ipila Paha etkiya
eyaye lo, eyaš unkiye e hec'ena iyopteya unyanpe lo. Hona wana
Natablec'a t'ipi kiŋ anpo kiŋ lehaŋl ašunkmawic'unnupa na opawiŋ-
ge-sanp-wikcemna-nup-akezapaŋ henakeca wic'ak'ipe lo na hec'ena
wic'ayuha na'up'ape lo. C'anke k'uwa unka'upe lo na yamnic'an
tanyeŋci k'uwa unka'upi na ukayuštanpe lo. Hoc'a hetahan
Mañpiyat'o kiŋ wankal iyayape lo. Ho hehaŋ miye iyatayela šaglo-
gan awic'awagli yelo, na ehaŋtanna nup wic'ayuha wa'i c'a hena
k'oya wikcemna wic'abluha yelo. Ho he ukupi kiŋ t'ahena T'ac'e-
ji Wakpa o'inkpa kiŋ op'aya šunkawak'an kiŋ nup si onañlokapi
c'a he'na iŋpewic'awaye lo, na hec'ena ungliyacupe lo, nahan
Mañpiyat'o kiŋ inš'eya tonakel iŋpewic'ayape lo he iciyamni-

Alex Charging Crow.

- 100 -

c'an, he ehake nataŋ'ahi kiŋ he ecuŋhaŋ ka'abekiya na'unp'ape
lo c'an k'e unkiš'eya hetan yamnila unkupi na ḥesapa lazataŋhaŋ
C'aŋli Wakpala ok'ijate kiŋ unma t'ahenatan kiŋ op'aya unkupi
na hetanhaŋ t'ahenakiya ḥesapa etkiya unkupi. Ho hel owap'a
kiŋ hena šunkawak'an kiŋ etanhaŋ top wic'awak'u welo, yunk'an
tok'ešk'e tukte ogna unkupi kta c'inpi eyaš miye hec'ena owo-
t'anla ak'okapya unkupi kta kep'e lo, hona k'ohaŋ t'aŋca ole
ka'abeyakel unkupi, yunk'an owap'a kiŋ tok'ešk'e inaŋmemak'iyapi
sece yelak'a tok'iyot'an eyaye lo. Yunk'an leyala hehaŋ Mat'o
T'ipila Paha etkiya Lak'ota kiŋ wic'ot'i c'a hetkiya inaŋmemak'i-
yapi na glicupi šk'e, inše he it'ahena hecel oglakape lo. Ho
mišnala hetan waku welo. Šunkawak'an toplala wic'awagluha na
waku welo. Ho it'o eyaš, mazawak'an waŋ bluha, na waŋju waŋ
wahiŋkpe ojula un c'a bluha, na mas'iwaŋyaŋke išta nupa waŋ
hecel bluha na mila manice na p'eta manice lo, c'a eya tok'el
waŋ'an owakihišniyaŋ wote šni waku welo, eya c'anp'a ece yul'
waku welo. Ho hetan Mak'at'ipi Owakpamni kiŋ eyaŋ yunk'an

Alex Charging Crow. - 101 -

wikcemna-c'aŋ waku na wagli yelo. Ho iŋše wana he uŋyan tok'i imayayapi kiŋ he wana mišnala waku kiŋ hecel waku he lo. Hoc'a wana Wakpa T'aŋka waŋ, hel'eš, o'iŋkpa el Škutani wic'akasotapi mak'oc'e, he op'aya na, nakuŋš, hel ik'aŋyela 't'añca o'ok'uwa' waŋ he lo na, nakuŋš, hel'eš 'hokšila waŋ t'iwegna wašpapi ' c'a he mak'oc'e kiŋ el wana wagli yelo, na wakpa op'aya lila c'uŋšoke na lel ihaŋke maya a'op'eya aliliya waŋ el waglinajiŋ yelo, yuŋk'aŋ, c'oñ'waŋjica ak'išoka kiŋ ataya tok'ešk'e t'ate šni eyaš kahuŋhuŋza he, c'a kañ'olhiyumic'iyiŋ na a'okakiŋ ina- wajiŋ na tanyekel awableza yuŋk'aŋ c'uŋšoke kiŋ he mahel ataya uŋp'aŋ optaye c'a huŋŋ t'aŋ'iŋyan uŋpi na ikpawazahaŋpi c'a waŋwic'ablake lo. Hoc'a p'a'iwekcu na hec'ena mazawak'aŋ kiŋ iwekcu na a'eyokas'iŋ el wic'able na wanji t'aŋ'iŋyan najin c'a he apaha nawajiŋ na wak'ute c'aŋk'e hena iyuha nap'api na ňeyatakiya apableca kiŋ ohaŋ ak'iyagle, yuŋk'aŋ, hel wanji yuŋ- kahe lo. Ho he wak'ute mm k'uŋ ec'a he'na gliñpayiŋ na t'elo.

Hoc'a tok'el wañ'aŋ kta t'aŋ'iŋšni, mila man, c'a hecmam hec'eš ayuta nawajiŋ he, ho yuŋk'aŋ wahipi.

Alex Charging Crow.

- 102 -

wismahiŋ kiŋ lila hanskaska c'a he wanji iweku na wan kiŋ
c'okan bluwege lo, na he wismahiŋ kiŋ hena lila p'eyabluma c'a
wana un unپ'an kiŋ owaso iblut'a yunک'an lila wašte c'a hec'enaa
ikpi'ohan owaso na c'eca kiŋ k'o na wašpanšni k'o tohan owakihi-
ka iwacu na hec'ena k'inwak'iye lo, na hetanhan he ot'okahe
tanyan wawate lo. Napciyunka-c'an ataya tanyan wawate šni ōce'
ehan hec'amu welo. Ho he waku kiŋ taku wanjigji un mayuš'in-
yanyan yuk'e lo. Ho it'o Mnipuza Wakpa o'inkpa iyaletka wan el
op'aya waglimuke lo, na he wana wiyaye na wana o'iyokpaze el
inkpata wic'aho wan nawań'un welo. Tuwa heye, " Hi, he, he, he!
eye na hankeya ot'ognag lowanpi na eya lila wic'aho nawań'un
c'a, -- 'e' -- le na wic'ot'i sece lo ec'ami. Akic'ita
panpi, hun heyapi na hankeya, " K'oyakiń'an po" eyayape lo, na
he ec'unhan lila t'ate tanka ahi yelo. Ho le hanhepi kiŋ
t'ehan hecel nawań'un, naš, hankeya mištime lo. Ho hinanna-
lańci anpo kta it'okap wekta yelo. Ho taku wanš nakun awak'ip'a
yelo. He hanpa manice lo na he Natablec'atpanpi kte kiŋ

Alex Charging Crow.

- 103 -

hehan hanpa nup bluha yelo, umma kšupi c'a he tohanl mak'amawani kta c'anna hena owahe na šunk-akaŋmakiŋ kta c'anna waglušloke na umma hamp'ikceka kiŋ owakihe lo, eyaš lila nawašica c'a ohep'ica šni, ho he hanpa kšupi kiŋ, ka Mnipuza Wakpa o'inkpa ik'anyela Psaloka wanjila t'ihi c'a ktepi mak'oc'e kiŋ he tukte el wagnuni yelo, c'ank'e, hetan simac'ola yelo. Ho he wana wekta na šunkham wminam šunk-iwegni yunk'an tok'i'iyayape lo. Hoc'a šinahota wan wagluñleñlec'in na un si iyawakpehiŋ na šunk-owakile yunk'an maya t'anka wan wakpala iyuweŋya han c'a lec'e akaŋl t'an'inyan najin hanpe lo. Hu p'awic'awañaška šk'a tok'ešk'e hec'i akaŋlyata najinpi c'a, tok'aš hel wic'aho nawañ'un he k'un hena iwic'acupi na he ewic'aglepi sece. Ho he wana wic'okanhiyaye ik'anyela c'a c'annaglagla wak'iyotake lo. Na it'o eyaš mas'iwanyanke kiŋ oblujuju na wapak'iŋtahe na he wi'a'iyopteya hec'amu he kiŋ, -- eyaš mniñuha gleglega huŋska wan owat'un na hec'a ogle wan mu welo, c'a le wapak'iŋtahe kiŋ ungna c'eca c'okatanhan lila mašpan, tok'i janjan kiŋ wi'a'iyopteya obluspe kiŋ un mašpan yelo wan cak wahin-ša etaŋ c'añ'li conala iwacu na ogle kaza-

Alex Charging Crow.

- 104 -

kiŋ etaŋ nup blupsake na c'añli at'awašoše na iyayuska ptec'e
wan blup'aŋp'aŋ na bluškokpa na huŋŋ blu c'a hena icahiya ewagna-
kiŋ na mas'iwanaŋke jaŋjaŋ kiŋ wi'a'iyopteya obluspa yunk'aŋ iyo-
k'ate kiŋ un nap'ope lo, na izigzita c'a iwacu na p'eji šeca k'o
icahi woluwaya yunk'aŋ ile na p'eta wakage lo, hoc'a c'aŋšeca ota
awagli na awa'un na hec'amu na t'alo na wašpaŋšni bluha, t'ac'eji
k'o hel pel'ikceya wac'ewa'unpe lo, na ho hetanhaŋ nakeš taŋyaŋ
wawate lo. Hena hec'amu kta it'okap wana p'eta kiŋ ile k'un
hehaŋ enanakiya blugate na, " Wakaŋtaŋka, unšimayakila yelo, unši-
mayakila yelo, haye, haye,! Eyaš niwa'un ktelo," eya wac'ewakiye
lo. Ho hetan wak'iyagle lo na, 'inyan't'o oyuzela, ' (Lusk, Wyo.)
wakpa o'inkpa kiŋ hel wak'iyunke lo. Hona hetan wana o'iglag
c'anku wan, na et'ipi oyehanpi, wan el wagliuhni yelo. Htal'ehan
na'inš ak'otaŋhan wahehaŋl hetan iyayapi oye hanpe lo. Hoc'a wana
hetan lila wak'iyagle lo. Hona T'ahalo Paha ihuk'uya wagle lo na
wana wiyaye kiŋ lehaŋl, ( ho he'na inše o'iyamanica c'a he owagla-
kiŋ ktelo ) wakpala op'aya c'unšoke na maya wan lila
ohanskeya mma haŋ c'a hel c'aŋaglagla wagle

Alex Charging Crow.

- 106 -

laka t'išakowin wic'ot'i c'a el wagli yelo. Ho he, Mak'at'ipi
Owakpamni, eyapi kiņ he hetu welo. Ho hel wagli na înapc'iyunka-
c'an el waziyatakiya lak'ota unpi ekta c'anli aye wic'ašipi c'a
yemašinapi c'a ho ak'e hektakiya 'C'anli' na ogle, haya pika k'o
unkayape lo. Mazaska wikcemna-šakpe, šunkawak'an wan, na iwogaga wan
(musket) hec'el wokajuju mak'upe lo, hoc'a wana šunšunla na šunka-
wak'an ikceka k'o wak'in wic'unk'iyapi na wana unkiyayape lo. Ho
he wana hetanha wašicu op wa'un kta c'a he 'C'anli' ayapi owa-
p'a yelo. Hoc'a wana unyanpe lo na Mañmada Ma'išnala kiņ it'ahe-
na Mañpiyat'o Oyate kiņ t'ipi c'a hel c'anli unka'ipe lo, na hetan
waziyatakiya kak'iya 'T'ušu Wakpa' o'inkpa kiņ hel akic'ita yankapi
c'a hel Šahiyela kiņ yankapi c'a hel unkipe lo. Hona lak'ota kiņ
hehan Mnišoše iyuweňya eyaye lo, hehan eyaš pte wanicapi c'a hetki-
ya eyaye lo, hehan. Hehan nakuš lak'ota kiņ hena nap'e eyaye lo,
wana hehanan wašicu oc'ikte c'a he'un hec'unpe lo. Ho eyaš hehan
K'iyaksa kiņ huņņ agliyuwege lo, he Mak'at'ipi Owakpamni kiņ he
kagapi kiņ hehan yelo.

Alex Charging Crow'

- 107 -

Mat'o Wanjila wiwanyang wac'i hoyeye c'a hehan tuweni okihišni c'a hehan hoyemayanpe lo. Hehan ak'igna iyemayanpi kep'e k'un hehan na nakun he ec'unhan šunkawak'an ota mnihiyaye ohan awi'awagliyuwega kep'e k'un hehan c'a wiwanyang wawac'i yelo. C'a lekši Mat'o Wanji-la kic'i hec'a hoye'unyanpi na hec'unk'unpe lo. Hona zaptan ak'igle Hanblec'ewaye lo. Wiwanyang Wac'ipi kiŋ he a'okpani na, Hanblec'eyapi kiŋ he lila wak'an yelo. Etanhan taku ota iyec'etu welo na Wiwan-yang Wac'ipi kiŋ he inše, wo-scuka, un hec'unpi c'a he takunišni yelo.

Hona hehanl topak'igle hōmōnōmimil 'C'aŋli' awa'i yelo. P'ut'in-hiŋ Sapa Wolak'ota (Sanborn Treaty 1868) kage kiŋ hehan ot'okahe c'aŋli awa'i yelo. Inupa kiŋ he Mak'at'ipi etanhan c'aŋli awa'i yelo, waziyatakiya. Iyamni kiŋ he, T'amaheca ktepi bloketu kiŋ hehan oyate nap'api c'a hehan c'aŋli awa'i yelo. Itopa kiŋ he Scili ota wic'aktepi omak'a c'a hehan ak'e c'aŋli awa'i yelo.

Ho hetan wašicu wahika na pte'olapi ogna wowaši wahiyu welo. Wiŋ-yan wesun, na šinaluta huŋska owat'un welo, wa'a ota wan hinmi

Alex Charging Crow.

- 108 -

yelo. Mahiyohipi c'a he'un pte'ole iblable lo.

C'aŋtet'ina Ok'olakic'iye kiŋ he. T'unkašila, P'alani, t'awoyake kiŋ etaŋhaŋ, c'aŋtet'ina ok'olakic'iye kiŋ le ehaŋni k'oškalaka c'a hehaŋni ok'olakic'iye kiŋ inyaŋka keye lo. Hoc'a tukte omak'a na'ins tuwa he t'oka ok'olakic'iye kiŋ ic'aŋye kiŋ slolyešni keye lo. Ho miš haŋke slolwaye kiŋ he, ehaŋtaŋna c'aŋtet'ina ok'olakic'iye kiŋ he ec'unpi, T'ahalo Paha' el ec'un pi c'a he slolwaye lo. Tok'el uŋ c'aŋtet'ina eyapi kiŋ he ok'olakic'aŋye kiŋ ima hel okic'ize waŋji ut'api na ahiwic'ak'uwapi kiŋ ohaŋ tuwa hec'a op'a kiŋ he ' iglaškapi ' eyapi kiŋ he wic'oŋ'aŋ ec'unpe lo. He (wic'icaške) waŋ šinat'o c'a (about three inches wide) he c'utic'inpi kta ogna kagapi na ihaŋke a'op'eya wañlokapi na eya t'añcaha uŋ aglagla iwayup'iya kagape lo, na he c'aŋtet'ina sagye waŋ (about four feet long) inkpa el waŋblupi nup ik'oyagyapi na he iyayustak yuha okic'ize el op'ape lo, na tohaŋl k'uwa'awic'a'hiyupi c'aŋna tuwa hec'a op'a k'un he c'aŋtet'ina sagye na wic'icaške yuha kiŋ he, mak'a inš šunk-

Alex Charging Crow

- 109 -

akaŋyaŋka ehaŋtaŋš hiyu'ic'iyin na wic'icaške kagla hiyukiye na sagye kiŋ he mak'a el paslal egle na he ohomni onakijiŋ kta c'a he'un c'antet'inza ok'olakic'iye eyapi kiŋ he k'ape lo. Ho hec'el ot'ant'unyan kic'izapi eyaš hec'el najiŋ kta t'awo'op'e yelo. Ho c'aŋna huŋŋ hōma he'na ahiwic'aktepe lo, na'inš ahiktepišni haŋ t'ahokšila kiŋ wanji iyayiŋ na sagye kiŋ le e'yujun icu na agliyacu ehaŋtaŋš he kaškanajiŋ kiŋ he hehanyan glicu okihi yelo, ahiktepišni ehaŋtaŋš, ho hec'el un he C'antet'inza Ok'olakic'iye eyapi kiŋ he k'ape lo. Hona tuwe wan Wic'icaške Sagye e'ikikcu kiŋ he, he ohakap unġna he ok'olakic'iye kiŋ etan c'ajeyatapi kta un kiŋ hec'a yelo. Ho le C'antet'inza Ok'olakic'i-ye kiŋ wowac'i wan yuhape lo. Wic'aglata top k'o yuk'anpe lo. Hoc'a he 'wagmuha škopa' eya c'aŋgleška c'a ihupa yuk'eya kagapi c'a hena un kañla wac'ipi. Ho he ec'unhan C'antet'inza It'aŋc'aŋ wan c'okata lowan u na tuwe wan Wic'icaške Sagye Wo'unye kiŋ k'ink'iya k'upi kta c'a he kic'ilowan u na yus'icu na Wic'icaške kiŋ c'utic'ink'iye lo. He t'okata c'atkuta t'aa c'a he

Alex Charging Crow.

- 110 -

k'ape lo. Ho he it'okap C'aŋtet'irza eyapaha wan tuwa Wic'icaške
k'ink'iyapi kte kiŋ he c'ajeyal u, —- "Ho, o o o o o o o! icaštan
mayagliyankin ktelo. Wagmuha škopa yuha kiŋ," eya u welo. Hec'unpi
kiŋ hunñ liglila wic'alapišni yelo, mm k'eš, wic'aša nup hiyupi
našna yuslohanhan akupi na c'okata šna aglignakape lo. Ehaŋni
C'aŋte Suta Ok'olakic'iye kiŋ eyapi na it'ahena C'aŋtet'irza eyape
lo. Hec'unpi kiŋ ëta wanwic'ablake lo. Na wic'akañnigapi kiŋ
hena t'itakuyepi kiŋ imnahanhan šunka ol'ota owic'ahanpi caŋna
liglila šunka t'alo unyutape lo. Wic'aša t'aŋkapi ec'iyatanhanpi
t'awikut'unpi na t'iwahi unpi hec'a ece op'ewic'ayape lo. Ho tuwa
C'aŋte Suta ok'olakic'iye kiŋ etan Wic'icaške e'ikikcu na Cante
Suta ohitika iglut'an'in kiŋ he 'Wic'aša It'aŋc'aŋ' unpi kiŋ el
ok'olakic'iye lenake tukte wanji etuke eyaš el yuŋ'ima icupi na
'Naca' ka gape lo. Ehaŋni C'aŋte Suta ok'olakic'iye eyapi yuŋ'an
hankeya C'aŋtet'irza ok'olakic'iye eyape lo.

Ok'olakic'iye t'okahe kiŋ he, Wic'icaške o'okic'iye kiŋ he
wic'aglata top op'api.
e. / Inupa kiŋ he T'okala ok'olakic'iye he

Alex Charging Crow.

- 111 -

Iyamni kiŋ he, P'ehiŋ Pteptecela ok'olakic'iye. Itopa kiŋ he, Miwatani (Iyuptala) ewic'akiyapi kiŋ hena epelo, he el Winkte Wic'aglata ñta op'ape lo. Hona lena el tuweni ikceka t'imahiyu okihišni yelo.

'Wic'icaške' ok'olakic'iye kiŋ he tuktetaŋhaŋ ohinap'e kiŋ he ehaŋni he, Šahiyela Oyate, kiŋ he ok'olakic'iye kiŋ t'okaheya yuha pi yuŋk'aŋ watohaŋl Lak'ota kiŋ op wowac'i kiŋ he na ok'olakic'iye kiŋ he wic'ak'upe lo, na hehaŋ t'aha eya skaska c'a lila waštešte c'a c'utic'irpi na wac'ipi c'a he'uŋ, 'Wic'irska' eyapi kiŋ he hetaŋhaŋ u welo.

Oglala kiŋ T'okala Ok'olakic'iye kiŋ he šagya unpi tk'a yelo. Hec'unpi waŋ el It'aŋc'aŋ kagapi c'a waŋblake lo, yuŋk'aŋ wic'a-kicašlapi na p'eyohaŋ wobluya awic'ayuštanpe lo, na t'okalaha c'a c'okanyaŋ wašlecapi na nap'inwic'ak'iyape lo.

P'ehiŋ Pteptecela, wo'eye kiŋ le 'Nacapi' eya wana wic'añca-lapi c'a ecela ok'olakic'iye kiŋ le el op'ape lo. Wic'ap'aha ogle unpe lo. Hena It'aŋc'aŋ T'aŋkapi kiŋ he hec'a kiŋ hena huŋŋ wana p'ehiŋšmišmipi na pteptecela.

Alex Charging Crow.

- 112

woc'ajeyalya pelo.

Miwatani wo'eye kiŋ he, P'alani - Mandaŋ, t'awic'oŋ'aŋpi c'a he Mnik'owoju Oyate kiŋ he hetaŋhaŋ icupi na iyopteya Lak'ota Oglala ekta ahipi. Ho he wowac'i kiŋ t'ašaka kañla wac'ipi na hiŋhaŋšuŋ wap'aha kagapi na uŋ wac'ipi, he'ogna he imš ok'olaki-c'iye kagape lo.

'Iyuptala' wo'eye kiŋ he le wic'ašala waŋ oħ'aŋ witkotkokela c'a ya'ec'eca k'uwapi c'a he Miwatani wac'is'a c'a he'un lec'iya Miwatani Wowac'i ahipi kiŋ hetaŋhaŋla 'Iyuptala Wac'ipi' eya pi kiŋ he'un heyape lo. 'Iyuptala' t'aŋšna uŋ na wik'oškalaka uŋpi kiŋ iyuha wic'ayuza keyes'a. Yunk'aŋ, Oyanke T'anni, kiŋ hel Lak'ota kiŋ t'ipi kiŋ hehaŋ wik'oškalaka waŋ t'e yunk'aŋ, Iyuptala, wic'a-wiwazica c'eyahe na ip'aska t'aŋka uŋ hec'iya akaŋl aglagla ic'ilowan'waŋ c'eya omanihe, yunk'aŋ k'uta wic'aša waŋ heya hoyeye, " Ekta etuŋwanpo, Iyuptala, t'awicu waŋ t'a c'a ip'aska akaŋl ic'ilowan'waŋ c'eya omani yelo," eya hoyeyahe, yunk'aŋ watohaŋl ip'aska ec'iyataŋ-haŋ hiyu'ic'iya c'a ħmu sehinglapi na huk'utæ, c'aŋ'oju kiŋ ohaŋ eca lena ohaŋ hiŋŋpaye s'elec'eca

Alex Charging Crow. - 114 -

waŋblupi ece owape lo. Ho le wic'aša kiŋ lila wak'aŋ yelo.
Oyate iyaza wap'iya omani c'a lila šuŋk-kamna yelo. Hona he wic'a-
ša kiŋ ozuye wic'oñ'aŋ yuha yelo. Scili t'ipi ekta zuya'ipi c'a
hehaŋ lekši waŋ Mañpiya Luta eciyapi c'a he ahiktepi c'a hehaŋ
Mañpiya Wahac'aŋka e na Kuhiŋyan, K'iyaksa T'i'ošpaye etanhaŋ c'a
kic'i nigli yelo. Ho he'uŋ t'ic'e šayapi kiŋ he ot'i yelo. Ho
le'uŋ Oglala t'ipi el t'igiyapi ot'ipi kiŋ henayuŋzape lo. Hoc'a
he etanhaŋ K'angigleška - Wm. Spotted Crow, t'awicu kiŋ he ic'ajeyata-
pi c'a, T'igi Wiŋ' eciyape lo.

Hona hehaŋl Wašicu T'ašuŋke atkuku c'a T'ic'uŋze' eciyapi ca
he wip'a šayapi c'a ot'i. C'atkulañce el wi waŋ owapi na t'iyopa
it'anuk mat'o waŋ e na t'at'aŋka waŋ hecel owapi c'a ot'i yelo.
Ho he Psaloka waŋ wayakayuza c'a he'uŋ, na hehaŋl okic'ize waŋ el
he ablo kiŋ ak'igna iyeyape lo. Hona šuŋkmanu agli eša onawañ'uŋ
šni eyaš hec'a t'ipi waŋ ot'i yelo.

Ho hehaŋl, Ite lehaŋ, eciyapi waŋ wip'a saŋga waŋ ot'i na
c'atkulañce el t'at'aŋka waŋ owape lo, na t'wa ma'to eya

Alex Charging Crow.

- 115 -

akic'iyuta najinpi owic'awape 19, nahan t'i'anuk wigmuke eya owape 10
na c'atku el nakuŋ wanji owape 10. Ho he wak'an na wap'iye 10,
na hehan tuwa wamanu k'eš otap'ayin na iyeyes'a yelo. Ho he
nakuņ Scili okic'ize na el t'a'opi yelo, na Psaloka yamni t'ok'
awic'ape' lo, nahan šunk-aglis'a yelo. Ho he'un wip'a sapyapi
ot'i yelo.

Hona hehan1, Nap'sanila - Unke Anašli, eciyapi c'a he t'ipi
wan owapi šni eyaš pteha hinkpila, bloketuha kiņ hec'a wan mime-
meya yušpapi na t'ipi kiņ ataya enanakiya apañlokapi c'a ot'i
yelo c'a t'ipi kiņ gleškas'e ot'i yelo. Ho he wic'aša kiņ
nap'sanila k'eyaš wic'aša kiņ lila ohitike 10. T'oka ktes'a na
šunk-iyana jinčes'a yelo. Psaloka op kic'izapi na el wapaha wahuk'e-
za yuha k'iyapi c'a Psaloka natan'ahiyu na ka'owin'eyaya c'a ewi-
c'ayayin na wahuk'eza wan yuhak'iyapi kiņ he'un Psaloka nup wic'a-
pañpe 10, na hena o'okihišica c'a henanam un ohitika wic'ayawapi
c'a he inš'eya he'un t'ipi gleška kiņ he o'taya. Hoc'a he
waktoglag t'i na'inš tok'etu kiņ slolwaye šna omak'a
iyohila hec'el t'i c'a wanblake 10.

Alex Charging Crow.

- 116 -

Ho hehaŋl šuŋksiŋte t'ic'ewagnaka t'ipi ot'ipi kiŋ hena tuwe waŋ c'iŋca t'awicut'uŋ c'aŋna t'iglek'iyapi kta c'aŋna hec'a t'ipi ot'iwic'ak'iyapə lo. Ho he t'ušu wiyapañiŋce iŋkpa ekta šuŋksiŋte iyakaškapi c'a he t'iyopa emm ec'iyatanhaŋ otke lo. Hoc'a heš takomni hena waktoglakapi uŋ hecekce t'ipi kagape lo.

Hona hehaŋl t'ipi eya t'ušu p'inkpa ekta t'eŋpi wik'aŋ eya iyakaškapi c'a hena iŋše o'iglake c'aŋna hena uŋ etanna t'ušu heyuŋpi c'a he'uŋ hec'uŋpe lo, c'a t'eŋpi wik'aŋ kiŋ topa na'iŋš zaptan hec'eko'e ik'oyagyape lo, c'a he Šahiyəla na Lak'ota kiŋ hena lila hec'uŋpe lo. Hona hehaŋl nakuŋ t'ipi waŋ ohomni t'aŋca na heyuga owic'awapi c'a he Wajaje T'ipi el wic'aša waŋ he ot'i c'a he wo'ihaŋbleka uŋ he ot'i yelo, c'a he wic'aša kiŋ lila wak'aŋ yelo na nakuŋ wap'iye lo.

Ho hehaŋl, 'Kap'ojela' eciyapi waŋ t'i'owapi šni waŋ ot'i c'a he iŋš ohaŋhepi iyohila 'šunkaw waŋpi' na wac'ipi na he t'imahel topakiya inajiŋpi kiŋ wac'ipi.

9

Alex Charging Crow.

- 117 -

' c'esli ' caŋna šuŋkawak'aŋ t'uŋkce c'a iheya keyape lo. C'a he lila wak'aŋ keyape lo. Wicak'elaka kaŋ hihuŋni yelo. Ho hena lehaŋl lila woc'et'uŋglake k'eyaš hena hec'etu welo whaŋni. Skeptical

Lak'ota kiŋ ehaŋni wiŋyaŋ kic'ic'upis'a yelo. Tuwa k'oškalaka waŋji lila wawakpaŋšni c'aŋna he wiŋyaŋ k'upā lo na hehaŋl tuwa ohitike na t'okakte na t'a'opi eša āhaŋtaŋš he wiŋyaŋ k'upe lo, k'eš hec'a kiŋ hena ohakap huŋŋ iye'etu šni yelo. Waŋcala ohitikapi na wiŋyaŋ wic'ak'upi k'eš hehaŋyela šna wic'oñ'aŋ yuhape lo. C'aŋk'e hec'a kiŋ huŋŋ atakunipišni yelo.

Itogna Opi, eciyapi waŋ lec'el oñ'aŋ yelo c'a he oblakiŋ ktelo. Ho Itogna Opi e na waŋji kic'i, he Kuŋhiŋyaŋ, Kiyaksa k'oškalaka waŋ kic'i Ihonicat'a Paha ekta wic'otāi zuya'a'i c'a el op'api na wana šuŋkmanupi c'a Kuŋhiŋyuŋ k'oškalaka kiŋ le šuŋkawak'aŋ ake-zaptan awi'e'agli yuŋk'aŋ, na iye Itogna Opi taku- ni agli šni c'aŋk'e ecela kic'i ku na t'ahena gliyuŋkapi c'a el k'oškalaka kiŋ he lila ištima c'aŋk'e Iku'mazawak'aŋ uŋ k'oškalaka kiŋ le p'a'ataya iyeye na ki'a wak'aŋ ake-zaptanpi k'uŋ hena iwi'acu na kuwa.

'OTA OGLALA KIN TOK' EL O'UEYANPI

OYAKE KIN HE

NISEHU E.

Wiŋ, waniyetu wikcemna-napciyunk-akenapciyunya ka
e. Ho he t'o'iye c'a t'okaheya oblakiŋ kte.

Yunk'an iye t'o'ic'agepi kiŋ hehaŋ šunka c'a wak'iwic'ak'iya
keye. Ho he t'oka wic'o'ic'age kiŋ he e ye.

Hona hehaŋl oyate kiŋ hiyupi kiŋ he šunknini c'a owic'ay
papi na ic'aŋwic'ayapi na hena hupawaheyuŋ k'iwic'ak'iyapi, hona
hetaŋ wic'o'ic'age kiŋ le hiyu keye.

Hehaŋ t'ipi ot'ipi kiŋ hena pteha kpanyanpi c'a cik'cik'ala
kaŋ'ayapi na ot'ipi na hec'el o'ic'ihi'ayapi keye. Ho hec'eglala.

Hona hehaŋl hehaŋ mni yatkaŋpi kiŋ hena t'anigaha c'a mni-
yaye yapi. Hehaŋ c'ega wanice kiŋ he'un. Hoc'a t'anigaha mniya-
ye kiŋ tohaŋl ošicac'aŋ= na iŋpeya pi na ak'e mm t'okca c'a unpi.

Na hehaŋl c'aŋwakšica c'a un wotapi na k'irška kiŋ he iŋš
c'aŋšuška c'aŋnuga c'a kagapi na un wotapi. Na haŋkeya wana pte-
he k'irška c'a kagapi na un wotapi. C'ega wanice kiŋ he'un

EHANNI LAK'OTA OGLALA KIN TOK'EL O'UHMANPI

OYAKE KIN HE

NISEHU E.

Uŋci, Aškeša Wiŋ, waniyetu wikcemna-napciyunk-akenapciyunka hehaŋ ni 'uŋ na t'e. Ho he t'o'iye c'a t'okaheya oblakiŋ kte. Yunk'aŋ iye t'o'ic'agepi kiŋ hehaŋ šunka c'a wak'iŋwic'ak'iyapu keye. Ho he t'oka wic'o'ic'age kiŋ he e ye.

Hona hehaŋl oyate kiŋ hiyupi kiŋ he šunknini c'a owic'atapi na ic'aŋwic'ayapi na hena hupawaheyuŋ k'iŋwic'ak'iyapi, hona hetan wic'o'ic'age kiŋ le hiyu keye.

Hona hehaŋl hehaŋ mni yatkaŋpi kiŋ hena t'anigaha c'a mni-yaye yapi. Hehaŋ c'ega wanice kiŋ he'uŋ. Hoc'a t'anigaha mniya-ye kiŋ tohaŋl ošicac'aŋ= na iñpeya pi na ak'e mm t'okca c'a uŋpi.

Na hehaŋl c'aŋwakšica c'a uŋ wotapi na k'iŋška kiŋ he iŋš c'aŋšuška c'aŋnuga c'a kagapi na uŋ wotapi. Na haŋkeya wana ptehe k'iŋška c'a kagapi na uŋ wotapi. C'ega wanice kiŋ he'uŋ

Nisehu

wac'euŋpapi ecela yutapi na ni'unpɛ.

Hona eya wana hehaŋyaŋ wašicu yuk'aŋpi maŋahaka yelak'a
c'ega okinipi c'a hetan wiyoŋpeyapi na wahaŋpi hec'el wayatke
c'ola yutapi. Ho hec'el un hetan t'iwawe yuha hiyupi.

Ho c'ank'e hetan wohaŋpi kiŋ hena c'et'ipi p'eta kiŋ
kap c'anškopa waŋ eglepi na c'egiyokaške kagapi na hec'el u
wiyoŋpeyapi na wotape.

Wahehaŋl woyute un maa'maa'maa ni'unpi kiŋ hena lena e ye:
šahiyela t'impsila, c'aŋp'a, t'impsila, k'aŋta, unjinjintka, wipa-
zuntk'a na eya waskuyec'a oc'aje kiŋ hena iyuha un ni'unpe.

Ho hehaŋ leyapis'a:- "Waye'eyaya c'a," eyapi. He tunweya
eyaya c'a he k'api na heyapi. Hena omani eyaya c'anna wakta
wic'a'unpi, ino'in, hena taku wanyaŋkapi kiŋ hena wahoši aglipi
c'a ohiniyaŋ wawic'aktape.

Hona hehaŋl hayapi unk'unpi kiŋ he lec'etu we:-- T'añca kiŋ
lila wic'a'opi c'a ha kiŋ hena kpanyaŋpi na c'uwignaka na huŋska,
haŋpa, kagape na k'oyakape. Na hehaŋl pte na t'atanka wic'a'opi

- 2 -

Nisehu.

kiŋ hena ha kiŋ kpanyaŋpi na šoŋmawapimimma šina unyaŋpe na huŋŋ
unkowijape na ipahiŋ kiŋ hena t'aŋcahiŋ c'a ojut'unpi na ipahiŋ-
yepe.

Winyan kiŋ pte t'ahalo kiŋ ataya otosya kpanyaŋpi na hena
t'ipi kagapi. T'ahalo šakpe kpanyaŋpi kiŋ he t'ipi cik'ala
kip'i, na t'ušu kiŋ hena ņesapa kiŋ el kaksapi na nakuŋ ņo
kiŋ elkta t'ušu kaksapi. Hec'iya ņe mahel mat'o oc'iŋšica lila
otapi c'ank'e lila ok'op'e hec'a. Anpetu hankeyela t'ušu kaksapi
na šna najinca un agliyucupi.

Wamakaškaŋ cikcik'ala woyute kiŋ hena ehantagna yul unkićaga-
pe, k'eya, hogan, zintkala oc'aje kiŋ hena, na maka, pahiŋ, hena
na enagnala wic'unyutape, unma woyute kiŋ ota c'ank'e. Ho hec'ekce
taku šice kiŋ iyuha wic'unyutapi k'eyaš kaŋ unhihunipe.

Tuweni oħ'ank'oya o'ic'ihi šni -yen unpe, šunkawak'aŋ kiŋ
enanala wic'ayuhapi c'a ņ'aŋhiya o'ic'ihipi. Nahaŋ iyotaŋ tuwa
takuni unspe šni kiŋ he t'ehaŋ o'ic'ihišni ye?

Hehaŋ winyan na wic'aša unpi kiŋ taku un p'ehin glastopi kiŋ

-3-

Nisehu.

he c'aŋšuška- c'aŋ c'a etan nasunpakce kagapi na un glakcapi
na kisunpe, na nakun p'ahiŋsin te c'a un nasunpakce kagape.

Mila na t'ahiŋšpa kiŋ hena ehaŋni huhu c'a op'e kagapi
na nakun wahiŋ c'a milayape. Wahiŋ kiŋ he nakun un c'et'ipi.
Miye imac'age na wac'irnaksape kiŋ hehaŋ tok'ešk'e mazala
etaŋ t'ahiŋšpa kagapi, ihupa kiŋ c'an c'a kagapi.

P'anwak'in (saddle made by the Oglalas in early days) kiŋ
t'oka šunkawak'an yuk'e kiŋ hetan p'anwak'in kagapi na un šunk
akaŋyaŋka pe. T'eŋpi c'a un kagapi na si'inatan kiŋ inš c'an
c'a un kagapi na hec'a ecela unk'iyapi na wak'uwa pe. Ho
hetaŋ t'ahenakiya p'anwak'in kiŋ he ap'iyapi na heŋaka he a'a
un, na c'an c'a un ayut'okecaya kagapi na c'anwak'in eya c'aje-
yata pe. C'anwak'in kiŋ hena huŋŋ winyaŋ unpi kta ogna kagapi
na huŋŋ inš wic'aša unpi kta ognayaŋ kaga pe.

Taku wik'an yapi kiŋ he. Pte t'ahalo c'a etanhaŋ sosopi
na i un yap'anp'anpi na wik'an kagapi, na huŋŋ sunpi. Winyaŋ
kiŋ wik'an wo'ilagyapi kte kiŋ hena blaskaska kagapi, hena un

- 4 -

Nisehu.

waheyuŋpi na huŋŋ iŋš tʻahalo kiŋ lo kʻuŋ hehaŋni yugmapi
cʻa puza cʻaŋna uŋ tʻaha yuŋuŋtapi. Nahaŋ wicʻaša kiŋ wikʻaŋ
woʻilagyapi kiŋ he iŋš tʻahalo sosopi yamni naʻinš top hena
uŋ suŋpi na gmigmela naʻiŋš oblotopa suŋpi c̪ha hanskaska suŋpi
na woʻilagyapi.

Tokʻel tʻahalo kʻicʻaŋyaŋpi kiŋ he:-- Tʻahalo kiŋ he
woʻilagyapi kiŋ he kpaŋyaŋpi kiŋ he otakiya woʻilake, na
haŋpakiglake kagapi. Tʻahalo kiŋ lo kiŋ hehaŋna yuzil okatipa
na tohaŋl puza cʻaŋna hehaŋl hiŋ kiŋ kañʻupi. Taku tona woʻilak
kiŋ he lena e: - Wahiŋtka ihupa, Wahiŋpañpa, Tʻahuka Wahayuŋuŋta
Iŋyaŋ šlušluta. Ho lenake tʻaha kpaŋyaŋpi kiŋ el woʻilake ye.
Miye imacʻage kiŋ hehaŋni maza woʻilake waŋjigji waŋblake. Oʻaŋkʻe
wahiŋtka ihupa kiŋ hena heñaka he cʻa uŋ kagapi na opʻe kiŋ
hena maza cʻa uŋpe. Hehaŋni wašicu omanipi kiŋ maza iŋpeyapi
cʻa pahipi na etaŋ hecʻekcʻe kagape, maza tʻahiŋšpa kʻo kagape.

Hupawaheyuŋpi kiŋ he. Hehaŋ Lakʻota kiŋ hupawaheyuŋpi ogna
iglag omanipi. Šunkawakʻaŋ wanicapi kʻuŋ hehaŋ šunka cʻa hupa
kʻiŋwicʻakʻiyapi škʻe. Unci hecʻekcʻe oyakesʻa. Hupa kiŋ he

- 5 -

Nisehu.

t'ušu akenup unpe. Šunkawak'an kiņ it'anuk t'ušu šakpe iyakaš-
kapi na t'ipi kiņ šunkwak'in kiņ wanji k'ink'iyapi na taku
woyuha yuhapi kiņ hena inš šunk-t'ac'angleška kiņ akaņ awakšummm
awakikšu pe.

Šunk-t'ac'angleška kiņ he c'an c'a yuktanpi na ihanke-
hena ak'ikaškapi na ta'huka wik'an c'a un optapta kazunta-
sutaya ka gapi c'a aka'l šna wokikšu pe.

Hehan t'ipi ot'ipi kiņ hena t'ušu wikcemna nup unpe,
t'iwahi wa'jila hupawaheyuŋpi kiņ nupa na el šunkwak'in yamni
ec'e wic'ayuha pe. Hec'ešna iglag unkomanipe. Ho hec'etu we.