ANDREE GRITI, SERE-
niff, ac excellentiff. Venetiarum,
Principi, Iacob Mantinus
Hebræus fecundam
optat fortunam.

NTER eos qui hacten? Arabice de
medica arte scripfere, sereniffime prin-
ceps, clariffima omnium cœffeffione pri-
mus Auicennæ gloriæ locus attributus
eſt. Nam licet quæ compoſuit ab antiquioribus,
præſertim græcis, copioſſime ornatiffimeq tra-
dita fuerint, ea tamen omnia doctiffimus ipſe fœ-
lici breuitate in mirificum redegit ordine, ita vt
eo docente multo facilius quam alijs omnibus,
ea quæ ad medendi rationem pertinent, percipi
valeant. Quare velut lege quadam ſancitum eſt,
vt in publicis gymnafijs, Auicen. opera maxima
animorum ſatiffactione legantur, eiusq; libri plu
rimos expofitores habuerint, quod no itidem cæ-
teris obtigiffe videmus. Sed quoniam Auicenna
in ſcribendo, gentilitio ac ſibi peculiari, arabico
idiomate vſus eſt, quod à latinis hominibus non
ita facile comparatur, eius operum traductio ma-
ximis ac multis erroribus ſcatet, quos Andreas
Beluenſis ætatis noſtrę medicus infligms, & ara-
bica latináque lingua pariter eruditus, magna ex
parte laudabiliter emendauerit, alieno tamen ſe-
mine campum penitus expurgare non potuit: ſed
adhuc plurima relicta ſut quæ veluti nebula qua-
dam veritate lectionis obducant. Quamobrem
ego qui

2

ego qui nihil magis proprium hominis esse fem-
per exiftimauerim, quàm quoquo modo vniuer-
fis vtilitatem conferre mortalibus, quemadmodi-
pleraque in varijs facultatibus ex hebraico in la-
tinum sermonem conuerti, ita nunc aliquos Aui-
cenne commentarios aggreffus, eos maculis omni-
bus emedatos, ac quod fieri poſſit, abſolutiffimos
latinitate donatos, tanquam euidens animi mei
indicium legetibus offerre decreui. qui poſt quam
meam cum aliorum interpretationibus compa-
rauerint, quid mihi debeat ipſi viderint. Cum au-
tem tres potiffimu Auicennæ partes in gymna-
ſijs publicè legantur, videlicet prima pars primi
libri, quæ prima fen primi dicitur, & quarta, quæ
quarta fen primi nūcupatur, ac prima pars quarti
libri, quæ prima fen quarti appellatur, ea omnia in
latinam orationem vertere proponens, à quarta
fen primi libri interpretari exorſus ſum. quia hæc
pars maiorem cæteris in vniuerſali medendi ar-
te vtilitatem afferre videtur, & hanc primo in lu-
cem ædere volui. Mox autem, annuète deo opti-
mo maximo, ad reliquas expediendas accingar.
Cum vero omnes ferè qui aliquod literariu opus
in lucem ædere meditantur, alicuius patrocinio
 commendatum emittant, idem mihi facere cogi-
tanti, tua verè ſerenitas occurrit, quæ tanta eſt vt
qualcunque animi tenebras atq. perturbationes
ſolo intuitu diſcutere valeat. quâdo ea te pulchri-
tudine ac dignitate corporis exornari cotigit, vt
nemo te cœspeſtior hactenus imperaſſe credatur,
cui animi pulchritudo, cum prudentia, tum confi-
lijmaturitate, vt effectus ipſi probât, ac omnium
a ij moralium

moralium virtutum probitas æque reſpondet,ti-
biæ potissimum duabus de cauſis, hæc æditionem
noſtram deberi arbitror,vel quia veſtro florentiſ-
ſimo ſtudio Patauio à puero fuerim ſemper addi-
ctus,nunc vero præcipue ob egregiam eorum eru-
ditionem qui ibi publice profitetur, vel quoniam
reſpub.cui tu merito præſides iuſtius antiquiori-
bus præponenda quam recentioribus comparan-
da, ita de me iam merita eſt, vt omnia illi debeæ,
omnia optem.Ne vero in dicendo ſim prolixior
quam ipfa res poſtulare videtur,has princeps il-
lustriſt. tuo nomini dicatas elucubrationes ſuſci-
pe,tuaque ſi opus fuerit authoritate defende. non
quòd eas te dignas exiſtimè, ſed vt mea tibi mens
aliquaudo manifeſta fiat,quæ publice ac pri-
uatim huic ciuitati pro viribus inſerui-
re propoſuit.Nec tamen gratuï ideo
tibi minus me futurum ſpero,
cum qui quod poteſt dat,
omnia dediſſe cenſeri
debeat:Vale.

Fen

3

FENQVAR

TA PRIMI LIBRI AVI-
CENNAE, IACOB
Mantino Hebræo Medi-
co interprete.

Fen quarta, de rationum medendi diuifio-
ne 31. capitibus diſtincta.

Caput primum fen quartæ, ſermo vniuerſalis
de medendi ratione.

Vrationem aliquo trium perfici
dicim9: vel regimine & ipſo vi-
ctu, vel medicaminum vſu, aut
manus artificio, quod chirurgia
appellatur. intelligo autem per
regimen vſum cauſarū neceſſa-
rium, quæ iam iuxta comunem confuetudi-
nem enumerate ſunt, in quibus vict9 ipſe cō-
tinetur. Iudicia auté regiminis, ſi eorū qua-
litatem ſpectes, ſimilia planè ſunt medicami-
num iudicijs. Verum inter hæc, ipſavictus
ratio, quoad quātitate, iudicia ſibi propria ha
bet. nam quando alimentum toſimus qua-
doſ minuimus, nonnunqua æquamus, & in-
terdum augemus. Aufertur in torum alimé-
a ſij tum,

CAPVT

tum, cum medicus cupit naturam vacare hu-
morum coctioni. Minuitur, vbi ftudet vt vi-
res alimento conferuentur: & tū virium curā
habet, vel fortafſe minuitur vt materiæ pro-
ſpiciatur, ne ſcilicet natura fit circa nutrimé-
ti multitudiné impedita. Interim tamé ſem-
per curę fit id quod magis vrget, vt quod pre-
ſtātius fit, népe vires ipſe, preſertim ſi admo-
duī imbecilles fuerint. Cæteru alimétum du-
pliciter minuitur, quátitate, aut qualitate, aut
ſi liceat tertiuī ex his duobus conſituere mo-
dum, potes. Interest autem inter quátitatem,
& qualitatem. quoniam interdum alimétum
eſt multum in quantitate, parum nutriés ta-
men: vt ſunt olera & fructus, multiplicare e-
nim hec, eſt multiplicare quantitate alimen-
ti, non eius qualitatem. Et quando alimen-
tum eſt exiguum in quantitate, multu tamen
quoad nutritionem: vt ſunt oua, & teſtes pul-
lorum gallinaceorum. Nos autem quando-
que qualitatem minuere, quantitatem vero
augere cogimur: vt cum appetitus ad cibum
vehemens fuerit, & in venis humores crudi
fuerint, vbi nos huiusmodi appetentiā replé-
do ventriculū ſedare curamus, illuís humoré
exuperantem à venis arcere, vt ſi quid eſt in
eis primo concoquat, alijs rationibus præ-
ter has, id facimus. Nónunquā etiā qualitate
augeræ,

PRIMVM.

4

augere, quantitaté vero minuere debemus: vt
cú vires roborare cupim⁹, fed ipfa natura vé-
triculi imbecillior redditur, vt ad cócoctioné
plenioré se validam reddere nequeat. Mino-
rare auté vel auferre alimentú quærimus, cú
morbos acutos curam⁹, ná etsi in diuturnio-
ribus victú quoç minuamus, minus tamen q-
in acutis, quonia vires magis obseruamus in
morbis diuturnis, cú horú iudiciú ac vigore
fatis diſtare non ignoremus, quod niſi fieret,
nequaq poſſet vſcp ad tempus iudicij virtus
coſeruari:nec durate diu tépore cócoctionis,
côcoquere quidé poſſet. At acutorú morbo-
rum iudiciu propinquum eſt, ita vt ante eo-
rum vigoré vires admodú diſſolui nô dubi-
temus. Vel ſi id timuerimus, non tamen vſcp
adeo alimentum minuemus. Cúc ægritudo
ppinquior fuerit principio, caſusc mitiores
fuerint, túc ęgrú alemus his, que vires fouët.
Sed quâdo ægritudo proceſſerit in crescédo,
caſusc ipſi augescere ceperint, túc alimentú
minuemus, cú quia in noſtro præcedenti vi-
etu, iam intrepide confidimus, tum etiá, vt té
pore quo virtus certat, eá exoneremus. In vi-
gore auté cōſiſtendi, victum in extremo atte-
nuare ſtudebimus: & quâto morbus acutior,
eiusc iudiciu ppinquius fuerit, tâto victum
magis attenuabim⁹: niſi alique ſuperuenerint

a iiiij cauſæ,

CAPVT

cauſe, que nos id agere impediant: vt in par-
ticulari noſtra cōmentatione id à nobis expli
cabitur. Alimentum inſuper ea ratione qua
alit, duo alia habet officia. népe vel quod ci-
to penetrat, vt vinu: vel tarde, vt aſſata, & to-
ſta, ad hæc, aut quod id quoque ſanguinis quod
ex eo generatur, eſt craſſe ac tenacis ſubſtan-
tiæ, vt eſt alimétu carnis porcine & vituline:
aut tenue & facile aptu diſſolui, vt eſt id quod
ficubus vinoque conſtat. Aliméto igitur quod
cito penetrat indigemus, cum vitalem virtu-
tem deficientem ſubleuare, eámque excitare
defideramus, vbi ventriculus aut virtus non
perficiunt concoctionem cibi tardæ conco-\ctionis. Cauebimus autem cibum concoctu
facilem, vbi contingat præceſſe alimétum
tardæ concoctionis. Timendum enim eſt, ne
illi admisceatur & ad illu modum iam prius
nobis exponi res reuertatur. A craffo vero
abſtinebimus vbi metus impendet de obſtru-
ctionu aduentu. Alimentum tamen validiſſi
mæ nutritionis, tardæ cœ cooptionis eligim,
vbi quempiâ roborare, eum validis exerci-
tationib tradere cupimus, ſed leue præeligi-
mus alimentum ei, qui in meatu obſtructio-
nem facile incurrit. Vſus autem medica-
minum tres continet regulas. Prima in eli-
genda qualitate ipſus medicaminis conſtitu:

videlicet

PRIMVM.

5

videlicet vel calidi, vel frigidi, vel humidi, vel
ficci. Secunda in quatitate deligeda: quæ quid-
dem bifariam diuiditur. nempe vel in mefu-
ram ponderis eius, vel in metienda eius qua-
litatem, hoc eft gradum caloris aut frigoris
eius, aut alterius id genus. Tertia autem cō-
fideratio eft ipse ordo temporis eius. Diri-
git itaque nos, ad qualitatem medicaminis
fimpliciter eligendam, cognitio generis mor-
bi. quonia cognita ægritudinis qualitate, eli-
gendum eft medicamentum illi sua qualitate
contrarium: cum morbus suo curetur cōtra-
rio, ſanitas vero suo ſimili ſeruetur. At men-
fura quantitatis eius iuxta illos duos modos
ſimul cognoſcitur, coniectura artificioſa, ex
membri natura, magnitudinéque morbi, &
ex his quæ ſua conuenientia, ſeu ſimilitudine
id ſignificant, quæ quidem ſunt maris ac ſæ-
minæ differentia, ætates, confuetudo, tem-
pus anni, & regio, & ars, & robur & habitus
corporis, atque color. Ad cognitionem au-
tem naturæ membri quatuor ſunt cognoſcé-
da. nempe membri temperatura, eiúſque for-
matio, poſitus, viréſque ipſius. cognita. n. na-
turalis mébri temperatura ſimul cum mor-
boſæ temperaturæ magnitudine, coniectura
prorfus cognoſcetur quantum quis recedat
à ſuo naturali temperaméto, vt ſciatur quo-
nam

CAPUT

nam indigeat vt sibi restituatur. vt gratia ex-
empli: si falubre temperamentū alicuius frigi
dum fuerit, morbus vero calidus, tūc is à sua
temperatura magno dīstat recessu, magna[que]
indigebit refrigeratione. quod si vtrunc[que] cali-
dū fuerit, exigua refrigeratio fatis erit. Cete-
rum quod ad formationem ipfius particulæ
attinet, iam nobis dictum eſt quot res in ſe
includat: quare recurratur ad eum locu. Hoc
tamé te ſcire licet, aliquod eſſe membru quod
ex ſui formatione habet tam intra ſe ḕ extra
faciles meatus, vnde tenui ac mediocri medi-
camine excrementu expellitur: aliquod ve-
ro aliud non ita ſe habet: quo fit vt valentius
exigat medicamé. Eſt & aliud fungofu, aliud
vero denſum. Raru autem, tenue medicamen
deliferat: dēſum vero, validiori indiget. Mé-
bra pręterea, quæ validius medicamen poſtu-
lant, ſunt, quæ ex neutra parte cauitatem aut
intercapedinem habent: minus autem, quę in
altera tantum parte. Præterea minus, quæ in
vtra[que] parte conceptaculu obtinent, ſed ſunt
denſæ aftrictæ[que] ſubſtantiæ, vt renes. Minus
iterum, quod vtrin[que] habet concauitaté, & eſt
raræ ſubſtantiæ, vt pulmo. Per ſitum vero
vt noſti intelligimus, vel locu, vel cōſenſum.
Notitia igitur cōmunicationis membri tūc
quidem maxime tibi conducit, cum aliquod
medica-

PRIMVM.

6

medicamen ad aliquam parté trahere, aut re-
ducere decreueris: veluti cauſa exépli, vbi ma-
teria in gibboſa parte iecinoris confederit, eã
vrina, vbi vero in caua, aluo euacuabimus:
quoniam gibboſa epatis pars cū membris vri-
næ, & eius concaua cum intelfinis communi-
cationem habent. Notitia vero loci tripli-
citer opem fert. primo quidem vicinitate vel
diftantia ipſius, nã ſi propinquus fuerit locus,
vt ſtomachus, modica medicaméta ad eū per-
uenient, in eundem q[ui] agent: ſed ſi remotus, vt
pulmo, vis profecto medicamétorū mediocriū
remittetur anteq[ui] ad eum pertingent. idcirco
multo valétiora pro eo requirūtur preſidia.

At ſi vicina fuerit particula, qua medicamé-
tum pertigerit, tunc tāta debet eſſe vis illius
medicameti, quāta morbo ſit oppoſita. Sed ſi
ſitus lōgius abſit, ita vt ſi id medicamentū eò
penetrare debeat, magnā vim penetratiuā re-
quirat, tūc plus eequo vim medicaméti augere
oportebit, vt in emplaſtro coxendicis, & cęte-
ris alijs id genus fieri folet. Secundo vero,
notitia eorū quę admifceri debent medicamé-
tis, vt cito ad membrum perueniāt: veluti in
medicamentis membrorū vrinæ, admifcétur
quæ vrinā cient: in cordialibus vero, crocus.

Tertio denique, vt ſciatur quomodo ipſi mē-
bro admouendum ſit medicamen, vt gratia
exempli.

CAPUT

exempli. si vlcus in inferiorib9 intestinis in-
fidere scierimus, tum illud clyfteri pertingi-
mus: quòd si in supremis id esse conieceri-
mus, tunc per ea quæ bibuntur.

Nonnunquam adhuc obferuare locu & con-
senfum simul fummopere cōducet, veluti cu
materia iam perfecte fluxerit ad membrum,
quid na agere nos cōuenit. vbi vero materia
adhuc fluit, quid iteru nos agere deceat. nam
si adhuc fluat, ea à fuo auertemus loco, qua-
tuor tāmē cōditionibus prius confideratis.

Prima est ad partem oppofitā auerfio, quam
àvτίσωσιν Græci dicunt, vt cum ex dextra
ad Ieuam reuellimus partem, furfümque ab
his quæ infra funt & contra.

Secundo, si conſenſum ſeruaueris, vt menſi-
bus confertim erumpentibus, eos quidem fi-
ſtes, ſi magnas cucurbitas ſub mammis deſi-
xeris tāquam ad affinem locum reuocans.

Tertio, pars è regione ſita inſpicienda eſt, vt cum in iecinoris affectibus venā brachij dextri internam (quam basilicam appellant) incidimus: in lienis vero, ſiniftram.

Quarto, diſtantia animaduertenda eſt, ne ad
locu nimis vicinum reuocemus. At cu mate
ria iam fluxerit, vtrūc horu conducit: nem-
pe quia ab ipſo membro eam excipimus, aut
ad vicinam ſociam partim particulam reuocamus,

& ab

PRIMVM

7

& ab illa eam extrahimus, veluti in affectibus vteri venam malleoli (saphenam vocât) incidimus, eam vero quę sub lingua eſt in affectibus vtriuſque tonſillæ, ſeu glādulæ gutturis, quas duas amigdalas vocant.

At cum ad contrarium locum reuellere deſideras, primo quidem dolorem illius particulæ, à qua retrahitur mitiga, animaduertéque ne tranſitus fiat per membrum nobile.

Notitia præterea virium membri tripliciter confert. Primo quidem inſpicere oportet, an nobile ſit & princeps, nã in his non debemus vti quoad fieri poteſt fortibus medicamini-bus, quoniam vniuerſum lederemus corpus.

Nec quod ex cerebro aut epate euacuare oportet haudquaquaſ ſemel euacuabimus, neq[uo]vemerter omnino inſrigidabimus. Porrò cum medicamina diſſoluentia epati emplaſtris ſuperimponere velimus, nequaquam tallia apponamus niſi admixtis ſecum adſtrin- gentibus odoratis, vt virtus cuſtodiatur, iti- dem agendum eſt in his quæ potu ad id damus. Cor vero inter cætera membra maxi- me obſeruandum, quod ad hoc attinet mox cerebrum, deinde epar.

Secundo, membrum quod habet commune officium animaduerſione dignu eſt, & ſi non fit principale, vt ventriculus & pulmo, idcir-

co ven-

CAPUT

co ventriculo exiftenti imbecilli in feb. vere non licet aquam valde frigidam potu dare. Nec te latere velim, quòd apponere ſuper mè bra principalia, & quæ eis vicina ſunt, medicamina exquifite molliètia magnum periculum vitè afterat. Tertio ſenſus acumen eiusq; hebetudo haud quacquam negligèda eſt. nam apponere medicamenta vitioſe qualitatis & mordicâtia atq; nocua, vt elateria & id genus alia, ſuper membra neruea, quæ ſenſus acumè habent, cauendum. Tria adhuc ſunt genera medicamentorum à quibus abſtinendum eſt, nempe vel que diffoluût, vel que extreme infrigidant, vel quæ oppoſitas habent qualitaſtes, vt erugo æris, & ceruſa, & plumbum, & æs vſtum, & his ſimilia. Hæc inquam eſt diffinſtio medicamenti affumpti ex natura mèbri. Ad magnitudinem autem morbi reuertendum eſt. Quicùque igitur gratia exempli, ca lorem morboſum ſui corporis habuerit, extingui quidem debet frigidiori medicamento. Si vero frigiditas accidentalis eius valida fuerit, calidiori medicamèto calefacere opor tebit, quòd ſi neutrù eorum validum fuerit, ſufficit nobis medicamentum minus validù. Id vero quod ad tempus morbi attinet ſcire licet, in quonam temporum morbus ſit, vt exempli cauſa, ſi abſcellus fuerit in ſuo principio

PRIMVM

8

pi
o, admouenda funt quæ repellant tantum:
le
d si vigore fuo confititerit, quæ tantum dif-
soluāt. In medio autem iftorum temporum,
permifcenda hæc funt. Quòd si morbus
acutus inter initia fuerit, tunc modice regi-
men attenuabimus. In confiftentia vero, ex-
treme victus attenuandus eſt. At si morbus
diuturnior fuerit, tum tenui victu initio non
vtemur. Apud ſtatum vero, modico victu
vti licet. & si complures morbi diuturni pre-
ter febres, victu tenui ſoluantur. Itidem cum
materia ægritudinis multa fuerit, eiufq ca-
liditas multa, tunc in principio euacuare con-
uenit, nec cococtionem expectabimus. quòd
ſi mediocris fuerit, concoquere ac euacuare
conueniet. Indicia autem à rerum conueni-
entia ſeu ſimilitudine fumpta, facile pote-
ris cognofcere, ex quarum genere eſt aër, qui
quidem maxime confiderandus eſt, curatio-
ni ne an morbo vim afferat. Porrò ægri-
tudines periculofæ in quibus ſi debita vta-
mur mora, ac minoratione ſeu alleuatione,
nec adhuc ſimus in tuto de virtutis deliquio,
tunc primo à forti curatione incipere con-
fentaneum eſſe dicimus. Quod si nullum eſt
in eis periculum, tunc ſenſim ad fortiorem
procedendum eſt, ſi leuior non ſuffecerit.
Caue præterea ne ab eo quod conuenit age-

re

CAPUT

re declines, quanuis impreffio tardauerit. Ne
persiftas in errore aliquo, & fi eius nocumen-
tum non apparuerit. Nihilominus nō perma
neas in vnico remedio in eadé curatione, fed
ad aliud pertranfeas, quoniam corpus nō affi
citur à re conſueta. Quodlibet præterea cor-
pus, quodlibetQB membrum, immo idem cor-
pus idemQ membrum, in diuerſis tempori-
bus proprietaté habet, vt poſſit ab aliquo re-
medio affici, ab aliquo vero non. Cũq igno-
raueris morbum, committe eum naturæ, nec
præcipitanter agas, quoniam vel ipfa natu-
ra morbum euincet, vel monſtrabit.

Cæterum vbi morbus coniunctus fuerit do-
lori aut cauſæ doloris vel inferenti dolorem,
vt eſt vulnus vel caſus, tunc à mitigantibus
dolorem inchoandum eſt. Et cum vſu ſopo-
rificorum indigueris, ne pertranſeas quale eſt
papauer, cũ hoc enim quod ſoporificam vim
habet familiare eſt. quòd fi ex veheméti ſen-
ſu mébri lædatur, alatur his quæ ſanguinem
multo craſſiore reddunt, vt frumentu coctu.

At fi infrigidatione non verearis, cibetur re-
bus frigidis, vt eſt lactuca & id genus alia.

Porro ſcias quòd inter cætera remedia opti-
mũ eſt recurrere ad id quod vires tū anima-
les tū vitales validas reddat, vt eſt lætitia &
occurſus rei gratæ : & iugiter vti his quibus
gaudio

PRIMVM.

9

gaudio afficitur, immo fortasse iuuabit affi-
dua cōfuetudo cū viris præstatislimis, & cum
his quos reueretur, prohibet enim egrotum à
rebus quæ nocent ei. Proximum auté huic
generi remediorum eſt tranſferri de regione
in regionem, & de aëre in aërem, & de habiti-
bus in alios habitus tranſmutari, & omni vti
conatu vt habitus atque motus exerceat, qui-
bus membrum æquetur, aut alicui tempera-
mento reſtituatur. vt cum cogimus puerum
ſtrabum inſpicere oblique in rem ſplédidam,
& qui habet torturam faciei, inſpicere ſpecu-
lum chalybis: ſic enim faciem ſuam æquare
conabitur, atq[uo]culos, ita vt fortasse tali ſo-
lertia, reducetur ad correctionem.

Inter cætera præterea quatum poteris cau-
re debes, ne remedijs vehementibus tempore
non commodo, veluti ne magna soluzione al-
ui, vel vomitu & abſceſſuum apertione & v-
ſtione, quam καυτήριον Græci vocant, tempore
æſtatis & hyemis vtaris. Id vero quod in cu-
rationibus eximiam requirit considerationé,
eſt vbi in eodem morbo duo concurrunt quæ
contraria exigant, vt si gratia exempli, ipfa
ægritudo aliquid exigat, cuius cōtrarium ta-
men eius cauſa expetit, vt eſt ipfa febris pi-
tuitoſa, hæc enim ratione ſui caloris refrige-
rationem, ratione vero materiæ, quæ eſt cauſa

b feb.cale-

CAPUT

feb, calefactionem defiderat, & contra, itidem
vbi morbus calefactionem, & eius accidens in-
frigidationem poſtulat, vt materia doloris in-
testini coli, quæ quidem calefaciētia, aut discu-
tientia, vel attenuantia expofcit, vehemēs ta-
men dolor eius refrigerātia & foporifera re-
quirit, & contra. Cæterum te latere non licet,
quòd nō quælibet repletio, neque quælibet ma-
la temperatura curatur per contrariu, videli-
cet per euacuationem & per contrariationem, ſeu
per oppoſitam alterationem, quoniam ſæpiffi-
me vſus optimi regiminis, ad repletionem &
malam temperaturam adhibiti fatis ſufficit.

Fen quartæ caput secundum, de medicatione
ægritudinum ex malo temperamèto ortarum.

I mala téperatura fine materia fuerit, tunc ipſum temperamentu permutare tantu debemus. fed fi cu ma teria fuerit, euacuabimus quidem & fortaffe ſola euacuatio fatis erit, vbi nulla ma la temperatura ex ipſa materia, ob eius præcedentem infixionem, relicta fuerit, fortaffe tamen id non erit fatis, vbi vitioſa temperatu ra relicta fuerit: immo peracta euacuatione té peramentum mutare oportebit. Ad hæc dicamus quòd mala temperatura varijs cura tur modis, nempe hæc vel erit iam infixa, & tum

SECVNDVM.

10

tum eius cura fiet per cōtrarium absolute, & hæc est absoluta medicatio, vel erit in fieri, quam quidem corrigit ipfa medicatio facta cum præferuatione. Vt gratia exempli, absoluta medicatio est curare putredinem febris quartanæ medicamento, quod ex viperis con ficitur, theriacem vocant. & tertiana potu a- quę frigidę, vt flaua extinguatur bilis. & pre- cautio est vt in quartana veratro, in tertiana ſcamonio purges, cum per id, principium fuper turæ accessionis vitare intendimus. Cúmque de aliqua ægritudine ambigis, vtrù eius cau- fa fuerit caliditas vel frigiditas, & cupis id experiri, nequaquam experiaris re modù ex- cedete, & aduerte ne impressio per accidés fa- cta te decipiat. Scias quoque quòd æquale est tempus, quo fit infrigidatio & calefactio. ver- rum maior est timor infrigidationis: quia ca- lor est naturæ amicus, in humectatione tamé & exiccatione æqualis est timor. verum ipfa humectatio longius expofcit tempus, humi- dum autem & ficcum vtrumque eorum confer uatur à ſua validiffima cauſa: permutatur ve- ro à vehementi cauſa ſui cōtrarij, & calidum quidem adaugetur illis cauſis, quarum metio ià à nobis plene facta est, deinceps quę excre- menta, & repletione tollut, & quę obſtructio- nes recludunt. mox ex eo, quod ipſum cōſer- b iij uat: quod

CAPUT

uat, quod quidem est humidum equale, frigidum vero validius redditur ob eius validas caufas, & ob caloris suffocationem, & per id, quod ipsum vehementer diffoluit: quod quidem est ipfa ficcitas per ſe, & caliditas per accidens. Quicunque autem exuperante ca lorem aperientibus remedijs curare velit, ab immodica infrigidatioe caueat, ne inlapideſcentem facultatem, & opilationem addat, ab immoderata quoque calefactione abſtinere debet: quoniam malam temperaturam calidam augeret: ſed ſenſim procedere debet, & primo quę detergut, ad id quod infrigidari debet. Si aqua ordei & aqua endiuię ſufficiat, bene est. ſed si id non fatis fit, tunc mediocria adminiſtrāda funt. Quod si ne hæc quidem fatiffaciant, vtendu est his quę tenuem habet calorem, intrepideq id agere potes. quoniam maius est iuuamentum infrigidationis, quod sequitur ex apertione eorum, ę necumentum ſupercalefactionis ipſorum. quę quidé facile po terit extingui poſt reclusionem. Immoderata autem extinctio coctionem acrium humoru vetat, et si nonnulli huic aduerſentur ſententie, cu ignorent immodica extinctioné vires deijcere, & preſertim quæ per ægritudiné im becilliores effectæ funt, & quis materia ſummopere corrigatur, quandoque tamé relinquuuntur poſt

SECVNDVM.

II

tur poſt eam ægritudines, quæ ex mala tem-
peratura frigida immateriali pendent, aut
cum materia contraria illi temperaturæ quæ
correcta fuit. Porrò frigida téperatura cù
iam infixa fuerit, videtur quoquo modo eſſe
difficilis calefactionis . in principio vero eſt
admodum facile. verù infrigidare ſumme ca-
lidam, & ſi fit difficile, facilius tamen eſt ǒ ca
lefacere extreme frigidâ. Quoniam extrema
frigiditas eſt ipfa mors naturę, eićæquatur.
Scias pręterea quòd infrigidatio quâdoć ad-
iungitur ſiccitati, & quâdoć humiditati, nô-
nunţ vero eſt expers vtriuſć. Exiccatio auté
frigiditatem iam factá fouet. humiditas vero
eam quæ nunc fit magis inducit. nonnunquâ
pręterea adiuuát ſiccitatem omnes cauſe ca-
loris quæ in extremo fuerint. & nonnunţ o-
mnes cauſæ immoderatæ frigiditatis humi-
ditaté adiuuát, neć quicţ adeo efficaciter id
efficit, vt ociú & affiduus vſus leniú balneo-
rum & thermarum. Hoc autem totú iam in
prioribus ſermonibus notum fecimus. Vinú
quoć dilutú eximiá habet vim humeſtandi.
Scire adhuc debes quòd cù ſenex indiget re-
frigeratione & humeſtatióe, ad id nô eſt ſu-
ficiens id quod ad temperie eum deducat, im
mo quod ad eius frigidam & humidá tempe-
raturam in qua incidit tranſeat, & ſi fit ei ac-
b iij cidentá-

CAPVT

eidétalis, est veluti naturalis. Nec te lateat
quòd læpissime quâdo aliquâ temperaturam
immutare cupimus, cogimur facere quæ eam
validiore reddant, mixta cum re ei cœtraria.
vt cû cogimur vti aceto cû medicamentis ca
lefaciètibus, ob eorum imbecillem vim, pro-
pter quam ad aliquâ particula penetrare ne-
queunt. itidem cogimur vti croco in medica-
mentis infrigidantibus cor, vt ad ipfum per-
ducat. Multotiens adhuc aliquod medicamè
habet validissimam vim permutâdi aliquam
temperaturam, fed ob eius tenuitatè no adeo
immoratur vt suum peragat officium : tunc
igitur oportet ei admiscere aliquid quod illud
craffius reddat, detineat, et si cœtrarium suæ
actionis id inferat : vt cû oleo balfamino ce-
râ admiscemus, vel aliud, vt in eo mébro tan-
tisper detineatur dû poſſit fungi officio suo.

Caput tertium fen quartæ: Quomodo & quan
do fieri debeat euacuatio.

Ecem ſunt ea quæ rectum adferunt
iudicium de euacuatione facienda:
nempe repletio, vires, temperatura,
habitudines corporis, & accidentia
concurrentia, velut ne illi, quem ſoluere vis,
acciderit iam ſolutio alui: quoniam in alui pro-
fluio aluû ſoluere periculoſum est. ad hæc
ætates

TERTIVM.

12

ætates & tépus anni, & aëris constitutio, & re-
giones & cōsuetudo in euacuatione, & exerci-
tia seu artes. Hæc inq fi contrariū affirman-
dæ euacuationis indicent, euacuationé quidé
prohibebunt. Vacuitas nanq euacuationem
omnino prohibet. Itidem & imbecillitas: cu-
ius vis trium facultatum. Verum quandoque
præeligimus debilitaté alicuius virtutis, po-
tius q nocumentum quod sequi posset ex di-
missione euacuationis, hoc autem in faculta-
tibus senfus & motus, fi confidamus rem pe-
riculoſam corrigi posſe cum acciderit. itidé
& in cunctis facultatibus fieri debet. Tem
peratura præterea calida & ficca euacuatio-
nem prohibet. Itidem frigida & humida, quæ
calis est expers, vel imbecillem habet calo-
rem, euacuationem vetat. Calida vero & hu-
mida eam fatis admittit. Habitus auté corpo-
ris idem facit. nam immoderata macilétia &
raritas corporis, eam impedit timore diffolu-
tionis virtutis. & ideo cū rexeris aliquem im
becillum macilentum, qui multam flauā bi-
lem in ſanguine habeat, debes ipſi ea exhibe-
re remedia, quę vrinā multiplicent, & nō eua-
cuare ipſum: cibabisq eum his quæ optimū
ſanguinem generant, ad frigidum & humidū
declinantia. Sic enim fortasse temperamen-
tum humoris eius corriges. Immo forte ro-
biiij bora-

CAPVT

borabis ipfum, & tūc euacuationes tolerabit. Itidem neq fis præceps in ægro euacuando, qui ex vſu habet parum comedere, fi euacuationem euitare potes. Et qui ſupra modū obefus, prohibebis quoq ab euacuatione, timés tum ne frigiditas præualeat, tum etiā ne caro venas opprimat, easq inanitas claudat & ſuf focetur natiuus calor, aut ad viſcera excrementa exprimat. Accidentia quoq mala vt prōptitudo ad alui proſluuiū (quod διαρροια& vocant) & conuulſio, euacuationem vetant, & ætates inferiores integro incremēto, & quę ad terminum vltimi ſenij deuenerint. Tempus quoq æſtiuum & ſupra modum frigidū, eam non admittunt. Regio ad hæc meridionalis admodum calida ſatis ei obſtat, cū major pars medicaminum ſolueſtium ſit calida, coniuctio autem duorum calorum intolerabilis eſt. Adde etiam quòd vires ſunt imbecilles, & laxæ, & calor exterior trahit ad ſe hu morem foras, medicamentū vero intrò: & fic validus accidet tract9 qui ad pugnam ducet. Septentrionalis quoq regio frigida eadem ve tat, & qui parum eſt affuetus euacuari, ab euacuatione etiam prohibendus eſt. Itidem & qui habent exercitia in quibus magna fieri ſolet euacuatio, vt qui balneis ſubministrant, & qui onera ferunt, & tandem in quolibet exercitio

TERTIVM.

13

exercitio laborioso abſtinendum eſt ab euacuatione. Porrò ſcire debes quòd ex qualibet euacuatione quinque deſiderantur. Pri-mum quidem, vt id quod euacuari debet euacuetur, poſt quam prorfus euacuationem al-leuatio ſubſequatur, non laſſitudo inſtrumé-torum, aut caloris irritatio aut feb. diaria: id eſt ephemera, vel aliquis alius morbus qui ſubſequi ſolet, vt inteaſtinorum abraſio per alui ſolutionem, & vlcera veſicæ per vrinæ euacuationem, nam etſi id iuuerit, eius iuua-mentum non percipietur, immo fortaſſe ſta-tim nocebit, donec accidens remoueatur. Se-cundo inſpiciendum eſt, quò tendat, quonià naueſa vomitu purgatur, & dolor ventris per alui deiectionem. Tertio, vt origo membri ſit in ea parte ad quam vergit. ſicut ſe habet interna vena dextri brachij ad iecinoris affe-ctus, non autem capitalis dextra que cephali-ca nuncupatur. Nam ſi in ſimilibus erroré comiserit, noxam afferet. Membrum au-tem per quod educitur, ignobilius eſſe debet eo. à quo vacuatio fit, ne humor ad nobilius têdat, per exitum ob ſibi naturalem id fieri de-bet, vt ſe habent mébra vrinaria ad gibbum epatis, & inteaſtina ad eius concauum. Preter-ea membrum per quod fit expulſio, quandoob eſt ipſummet membrum, à quo euacuatio fa-cienda

CAPVT

cièda eſt. Sed ſi in eo fuerit aliquis diuturnus
affectus, vel aliqua recens ægritudo, timen-
dũbę effet ne humores ſuper ipſum tranſirét,
tunc oportebit eos alio deriuare quod ſit cō-
uenientius, immo quandoevere veremur ne præ
dominio humoris in eo ægritudinem pariat:
vt ſi ab oculo ad guttur repelletur, fortaffe e-
nim in tumore anginæ nos ducet. Quo cir-
ca in ſimilibus ſenſim procedendù eſt, immo
ipſa natura quandoeveri ſimili fungitur officio,
& euacuat per infuetá partem, cum cuſtodire
curet illud membrum quâdo eſt imbecille, &
aliquando id quod natura euacuat à remota
opposita parte ambiguitatem affert: vt ſi à
capite ad aluum aut crus & plantam pedis, id
expellatur, nam vtrum ab vniuerſo membro
aut ab aliquo eius ſinu id fiat, nò verè ſcitur,
Tempus euacuationis confiderare oportet,
& Gal. adhuc dicit, quòd in diuturnis mor-
bis expectanda eſt concoctio, non in alijs.

Quid autem ſit concoctio, iam noſti. Poſt
concoctionem autem ante euacuationem ex-
hibenda ſunt attenuantia, veluti aqua hyſo-
pi, aut ſatureiæ, & ſemina. Verum in acutis
quoque morbis, & præſertim quietis, confenta-
neum eſt coctionem expectare. Sed ſi mobi-
les fuerint, tunc cōuenientius eſt euacuatio-
nem materiæ accelerare: quoniam læſio quæ

ab eius

TERTIVM.

14

ab eius motu prouenit, longe maior est quam quæ ab euacuatione ante concoctione, præci-pue vbi humores fuerint tenues, & maxime si in capacitatibus venarum fuerint, & non ingrediantur membra. At si in aliqua parti-cula humor fuerit detentus, haudquaquam moueatur donec concoctus fuerit, & medio-crem substantia adeptus: vt ex locis proprijs iam noesti. Itidem si non fidamus virtutem suftétari visque ad tempus concoctionis, euacuabimus quidem eum humorem, prius ta-me cognita eius tenuitate & crassicie. Quod si crassus & densus fuerit, nequaquam eum mo-ueas, nisi prius ipfum attenuaueris. Indicat autem ipfam crassitudinem naufea quæ pre-ceffit, & dolor tenfiuus sub precordijs, & or-tus apostematum in visceribus. Maxime au-tem animaduertendum est in hac re, ne exi-gui meatus sint obftructi: & poft hæc omnia poteris aluum foluere ante concoctionem. Quinto vero contemplanda est quætitas rei quæ euacuatur. quod quidem ad cœfideratio-nem quantitatis materie virtutisq[ui] atq[ui] acci-dentium quæ poft euacuationem remanent attinet. quoniam si accidens aliquod euacua-tionem sequatur, minus euacuabimus de eo quod euacuare ppoſuimus, nisi ſperauerimus ſuccurrere illi accidenti quod euacuationem subſequitur,

CAPVT

subsequitur, vt in conuulfione ex repletione
fieri folet. Scias adhuc quòd dupliciter ma-
teria euacuatur eradicatur& à fuo loco, vel
enim per reuulfum ad contrariam remotam-
& , vel per deriuatum ad contrariam proxi-
mam& particulam. Conuenientius tamen
tempus, quo id fieri debet, eft, dum nulla eft
in corpore repletio, ne& humorum redundà-
tia vllo pacto. Subijciatur igitur vt à fupre-
mis partibus oris alicuius viri immodice fan
guis profluxerit, vel ab hæmorroidib9 alicu-
ius mulieris, immoderata fanguinis copia ef-
fluxerit, cogimur omnino aut ad partem vi-
cinam oppofitam reducere, & tunc recte re-
uocabitur materia, in primo quidem exemplo
ad nares, in fecundo vero ad locos, menſes re-
uocando. At fi ad remotam partem oppoſi-
tam reuellere cupimus, tunc in primo exem-
plo per infernas. In fecundo vero per ſuper-
nas venas, & corporis particulas ſanguinem
euacuabimus, & cum ad remotam partem fit
auerſio, non debet per duas diametros remo-
ueri, ſed tantum per vnam diametrum quæ
longinquior fit. nam fi materia in ſupremis
partibus dextri corporis fuerit, nequaqua ad
infernas ſiniftri reuocabis, immo ad eiuſde
dextri infernas partes retrahes, quod profecto
conuenientius eft, aut ad ſiniftras ſupremas,
fi

TERTIVM.

15

si tanta fuerit diffantia, quanta inter flexurâ & flexuram, dummodo res non fit vt in duabus capitis partibus. Nam si in dextra capitis parte materia infederit, ad infernam non ad finiftram capitis partem trahes. Cæterum cù ad locum remotum materiam reuellere intèdis, mitiga prius dolorê loci affecti. Sic enim minor fiet tractionis violentia, cum dolor ipse trahat. At cum grauiter trahitur ad locû, ad quem trahere cupis, non properes importune, fortasse enim huiusmodi vrgens infestatio mouebit materiam, eamâ attenuabit, & non trahetur, immo ad affectum locum facilius reuocabitur. Nonnunquam præterea fatis erit tibi retrahere, & si eam non euacues, quoniam ipfa retractio prohibet materiam couerti ad membrum, quanuis non extrahat eam. Sola enim auersio ipfa fungitur officio propofito, et si ea nihil euacues, immo sufficiet tibi si vlus fueris deuinctione oppofitorum membrorum, cucurbitularum defixione, aut medicamentis quæ rubificantia vocant: & vt summatim dicâ, quibusuis dolo rem inferentibus remedijs. Materiæ rurus quæ facilius vacuantur, funt quę in venis exi ftunt, moxâ in membris, & artubus. Maxima nanque cum difficultate ex his extrahi atque euacuari poftunt, nec fieri poteft quin cum illis

CAPUT

illis aliquid aliud euacuetur. Ad hæc qui euacuatus eſt, nò debet ſestinare ad cibos multos ac crudos capiendos: quoniam naturaeos incoctos trahet. quòd ſi aliqua vi cogimur id facere, id quidem ſenſim ac paulatim fiat, adeo vt ordinate res procedat, & quod corporus ingreditur ſit optime concoctum. Porro venе ſectio, eſt humorum æque auctorum propria euacuatio. Sed propria euacuatio, quæ debetur humori ſua quantitate tantum exuperàti, aut ſua qualitate corrupto, eſt aliud à venе ſectione. Omnis præterea euacuatio immoderata, ſolet, vt plurimum, feb. inducere. Cum ex detentione alicuius fluxionis confuetę aliquis malus ſubſequatur affectus, eandem reuocare euacuationem, curatio vt plurimum eſt: vt ſi auriù fordis aut narium mucci detentio vertiginem induxerit, proculdubio eorum eductio eam tollet. Nec te lateat, quòd minus nocet relinquere aliquod reſiduum humoris, qui euacuatione indiget, quàm exquifite eum euacuare, vel ægrum eó perducere, vt vires debilitetur: quoniam ipfa natura tale reſiduum ſepiffime ſoluere ſolet. Et vbi humor in genere perſeuerauerit convenienti, ægrotànſque eum bene fert, ne timeas exuperantiam, & fortaſſe eris coactus euacuare vſque ad animi deliquium. Et ſi quis

TERTIVM.

16

quis vires validas habeat, materia tamen hú-
morum vitioſorum eius admodum exuperáς
fuerit, vberrimè euacuari poteſt. Sed qui vi-
res imbecillas habet, humorúmque malorum
eius materia multa fuerit, túc ſenſim eum e-
uacuare oportet. Itidem ſi materia valde hæ-
reat, aut cum ſanguine valide mixta fuerit, is
ſemel euacuari nequit: vt fit in coxédice & in
articulorum doloribus diuturnis, & cancro,
inueteratáque ſcabie, diuturnísque tubercu-
lis. Scias præterea quòd alui ſolutio trahit à
partibus ſuperioribus, & eradicat ab inferio-
ribus. Expedit igitur vtrique tractui conue-
nienti videlicet & oppoſito, conuenit adhuc
& poſt materierum quietem. Et cum mate-
riæ in ſuperioribus partibus fuerint, ad oppo-
ſitum trahit, & à loco vbi ſunt, eas euellit.
Vomitus vero, & attractione & euſſionem
oppoſito modo efficit. Venæ ſectio vero, va-
riè ſe habet iuxta loci varietatem vbi ſan-
guis exiftit, vt iam noſti. Ille præterea mi-
nus euacuatione indiget, qui optimo vtitur
nutrimento, optiméque concoquit, & qui re-
giones inhabitant calidas.

Caput quartum fen quartè, de regulis quę vo-
mitui & alui ſolutioni ſunt còmunes, dećmo-
do quo vomitiuum ſolutiuumcę trahant.

Si quis

CAPVT

I quis alui solutione, vel vomitu vti
deliderat, debet suum dispartiri ci-
bum, & quantum vno die sufficit ei,
bis idem refumat, varietæ cibaria po-
tioneæ. fiet enim ex hoc vt ventriculus, si
quid in se cōtinet, id suæ deæ expellere cu-
piat. At si cibus nec varius neque super aliu
appositus fuerit, ventriculus profecto eum te-
naciter retinet, eum cuſtodit, vehementer
eum amplectitur, præfertim si exiguæ fuerit
quantitatis. Qui vero lenem habet aliu, nul-
lum horum agere debet. Nec te lateat, quòd
qui bono vtitur regimine, non contigit eum
indigere vomitu, vel alui solutione, vel alijs
similibus. Nam bonum regimē aliquid aliud
his leuius defiderat. Immo forte si quis dili-
gens fuerit in hac re, sufficiet ei deambulatio
& frictio & balnea. Quod si ei9 corpus reple-
tum fuerit, profecto huiusmodi viri repletio,
vt plurimū ex optimo humore erit, hoc eſt,
ex ſanguine. Huic ergo venæ fectio magis
neceflaria eſt pro eius purgatione, no alui ſo-
lutio. Porrò vbi neceflitas non cogit venam
incidere, & aluum ſoluere, velut cum veratro
& alijs fortibus medicamētis, tunc à ſangui-
nis miſſione inchoandum eſt, hoc enim eſt
Hip, preceptum in li. de morbis paſſim graſ-
ſantibus, & eſt profecto verum. Itidem si cum
ſanguine

QUARTVM.

17

fanguine pituitosi humores immixti fuerint,
quibus fortasse venæ fectio crafficiem & len
torem addiderit, tunc ab alui solutione incho-
andum eſt, & vt fummatim dicam, cum hu-
mores equales fuerint, prepone phlebotomiá,
deinde euacua. Sed si inequales, euacua prius
excrementum donec æquetur, deinde venam
incide. Ad hæc vbi præponenda eft fangui-
nis miſſio, & aliquis pharmacum premiserit,
paucis diebus expectare debet. At cui recens
vena fecta fuerit, & euacuatione indiguerit,
exhibere ei pharmacum conuenientius erit.
Multoties vero exhibere pharmacum, vbi ve
næ fectio cœueniret, febrem vnà cum pertur-
batione introducit, quæ quidem ſi adhibitis
remedijs fedatiuis non fedetur, tunc nò igno
rabis fuiſſe neceſſarium preponere fanguinis
miffionem. Nec requiritur quælibet euacua-
tio, ob immoderata repletionem, immo quan
doque affectus magnitudo repletioque fecun-
dum qualitatem non fecundum quantita-
tem eà expofcit. Sæpiffime adhuc aliqua ne-
ceſſitas cogit euacuatione vti, & aliquid eam
prohibet, nullóque alio ingenio vti poteſt qu-
inedia & ſomno atque correctione tempera-
turæ quam repletio inducit. Ceterum aliqua
eſt euacuatio qua in præcautionem vtimur:
vt eſt illa qua indiget is, qui podagra & comi-

c tiali

CAPUT

tiali morbo, vel alijs corripi certo tempore
folet, & præfertim tempore veris. Tunc ergo
ante illud tempus debet se præparare, & eu-
cuatione suæ ægritudini propria vti, sive san
guinis detractione, sive pharmacia, & fortaf-
se adminiftratio exiccantiū exterius, & exic-
catiua medicamina aliquo euacuationis of-
ficio funguntur, vt his qui aqua inter cutem
laborant, adminiftrari solent. Nonnunquam
præterea oportet te vti medicamento ſimili
in qualitate humori euacuando, vt ſcamonio,
cum flauam bilem euacuare cogaris. Tunc
igitur ei admifceri debet id quod sua qualita-
te ei obſtet, & vt in ſolutione conueniat, vel
quod non prohibeat eius ſolutionem, vt ſunt
mirobalani, malámque temperaturam ſi quæ
orta fuerit ab eo, poſt illud corrigat. Porrò
qui viſcerum ſeu ſtomachi ac inteſtinorum
apoſtematibus laborant, moleſte ferunt ſolu-
tionem & vomitum. Quod ſi hoc indigeant,
da eis lupulos, & cartamum, & aquam polipo
dij, & caſſiam fiſtulam, & his ſimilia. inquit
Hip, macilentos & ad vomitum faciles, pur-
gandos eſſe per vomitū, hoc autem fiat æſta-
te, vere, autumno, nò hieme. Sed qui me-
diocriter carnoſus fuerit, conuenientius eſt
eum per inferiora purgare. Quod ſi res vr-
geat vt vomitu euacuemus, ad æſtatem dif-
ferre debe-

QUARTVM.

18

ferre debemus. Cauendúmque eſt ab eo, niſi
vbi magnavrgeat neceſſitas. Attenuatio pre-
terea humoris quem euacuare volumus, ſolu-
tioni ac vomitui præponenda eſt. Itidem &
meatuum dilatatio, reclusio, hoc enim fidí-
mus, corpus nullum laborem eſſe paſſurum.
Cæterum ſcire debes quòd affueſcere natu-
ram, vt reddatur lenis & facilis, ad id quod cu
pis, videlicet ad vêtris ſolutionem, vel vomi-
tum, antequaſſ exhibeatur ſolutiuum, vel vomi-
tiuum, eſt regimen profperum. Ad hæc ven-
tris purgatio atq[uo] vomitus, vbi gracilitas vê-
tris adſit, difficilis quidem ac laborioſa & pe-
riculofa. Porro vomitiuum medicamentum
efficitur ſolutiuum, cum ventriculus vali-
dam habuerit vim, aut vbi poſt vehementem
famem exhibitum fuerit: vel ſi ille cui exhi-
bitu eſt ſolutus ſit, vel natura lenis, aut ad vo-
mitu inſuetus, aut quod illud medicamentu
ſit grauis ſubſtantiæ, facile deſcendens. Solu-
tiuum vero redditur vomitiu[u], ob ſtomachi
imbecillitatem, aut immoderata excrementi
alui ſiccati[uo]em, aut quia medicamentu id ab-
ominabile eſt, aut qui illud ſumpſerit naueſa
patiatur. C[u]t[uo] aliquod ſolutiu[u] medicamen-
tum nihil vel aliquid incoctu ſoluerit, humo-
rem ſoluédum mouet, & eum per corpus di-
fpergit, corporíque dominatur, & alij humo-

c. ij. res in

CAPVT

res in eum conuertuntur, & talis humor in
corpore multiplicatur. Eſt præterea in corpo
re aliquis humor qui facile vomitui conſen-
tit, vt plurimū, ſicut ſlaua bilis: aliquis vero
cum difficultate, vt atra bilis: quidam vtrūq
habet, vt pituita. Ad hæc febriens alui pur-
gatione potius qv vomitu vti debet. qui autem
humorem habet deorſum deſcendentè, vt qui
leuitate inteaſtinorum, quam lienteriam di-
cunt, laborat, prohibitus eſt ei vomitus. Por-
rò inter cætera medicamina ſoluentia illud
certe deterius eſt, quod tempore ſolutionis ex
medicamentis maxime diuerſis conſtat. quo-
niam ſolutio perturbatur, & primum antequa
ſecundum ſoluet, & forte primum ſubſtantiá
ſecundi ſoluet. Quicunque preterea ſolutio-
ni alui vel vomitui ſe committit, cum purú
habeat corpus, impoſſibile eſt, quin & capitis
vertiginem, ventrísque tormina atq[ui]e inqui-
tudinè patiatur. & quicquid euacuabitur ab
eo, id prorfus maxima cum difficultate pur-
gabitur. & vt vnico verbo dicam, quotieſ-
cunque ſolutiuu medicamentum excremen-
ta expurgat, nullam conſequitur ipſum per-
turbatio. Sed cum incœperit perturbatio, id
profecto aliquid aliud quàm excrementu eua
cuat. Cumq[ui] humor, qui per vomitum vel
aluum euacuandus eſt, in alium conuertatur
humorè,

QUARTVM.

19

humorem, corpus profecto indicat esse expurgatum ex illo humore, quę euacuare desideramus. Sed si in abrafioné, & quid nigrū fœtidū vertatur, tunc malo est. Preterea vbi sornus poft solutionem inualuerit, significat corpus esse exacte purgatū per talem euacuationem, & contuliffe. Nec te lateat, quòd si poft solutionem vel vomitū sitis inualuerit, quod perfeetam ac exquisitam optimācъ purgationem significat. Scias adhuc quod solutiuum medicamen soluit vi tractiua, qua ipfum & humorem trahit, & fortafſe trahit craſſum humorem & tenué relinquit, vt quod atram bilem soluit efficere folet. nec recte locutus est, qui dixit illud medicamen generare id qd tra hit, vel quod tenuius primo trahat. Tætſi Ga le, ſententia hec fit, abſolute tamé dicit, quòd illud solutiuum, quod nullam habet beneficam vim, si non ſoluerit ſed in nutrimentum conuertatur, generat humorem quem trahit. ſed hæc ſententia non est omnino probanda. Verum, vt ex ſententia Gal. colligi poteſt, videtur ipſe cenſere quòd inter medicamétum trahens, & humorem tractū fit quædam ſimilitudo in ſubſtantia, & ideo trahit. quæ quidé ſententia non videtur veritati conformis.

Nam si tractio fieret per ſimilitudinem, ferrum certe ferrum traheret quando illi domi-
c iij naretur,

CAPUT

naretur, & aurum itidem aurum attraheret,
vbi sua quātitate illi præualeret. Veruntamè
huius inquisitionis finis, ad alium ḡ ad medi-
cum pertineret. Secundù adhuc eſt quod at-
tractio humorum, quæ fit per potionem ſolu-
tiui medicaminis, vel vomitiui, per eade fit
vias, per quas pulſi fuerùt, donec ad inteaſtina
& ventriculum perueniant, ibi natura mo-
uetur vt foras propellat. Raro tamen accidit
vt per potionem ſolutiua aſcendát ad ſtoma-
chum, quod ſi aſcenderint, ad vomitum qui-
dem euocabuntur, duabus rationibus no fit
aſcenſus ad ſtomachum. Prima, quia ſoluti-
uum medicamentum cito penetrat ad inte-
ſtina. Secùda vero, quia tephore potionis phar-
maci ſolutiui, natura festinat expellere ex ve-
nis, meſaraicis nuncupatis, deorſum non ſur-
fum. Eſt enim id & propinquius atq facilius.
Adde etiam quod ſubſquentia, ea quæ præ-
ceſſerunt impellunt, hoc autem maxime mouet
naturam ad expulsionem per propinquiorem
viam. & ſi medicamen haberet vim tractiua
non coniunctam ipſi humori, tunc vis nature
expultricis deberet magis præualere in cor-
pore ſano ac robusto. Accedit ad hoc, quia
medicamen trahit illum ad propriam viam.
At vomitiuum medicamen contrario modo
ſe habet, nam cu in ventriculo eſt, inibi mo-
ratur

QUINTVM.

20

ratur, & humorem trahit ad se ex inteftinis,
suaep vi & reſiftentia naturali virtuti domi-
natur. Scire adhuc debes quòd maior attra-
ctio humorû, quæ fit per medicamentorû fo-
lutiuorû tractum, eſt in venis, niſi valde vici-
nû extiterit: tunc enim ex eo & in venas & no-
venas humor trahitur, vt in humoribus qui
in pulmone ſunt fieri folet, hi enim per vici-
niorem viam trahútur ad ventriculum & in-
teſtina, quanuis non permeent per venas. Ité-
ſcias quòd ſæpiffime exiccatio quæ fit cum
medicamentis exiccâtibus, eſt cauſa euacua-
tionis humiditatum à corpore, vt in aqua in-
ter cutem fieri folet.

Caput quintuï ſen quartæ, ſermo de purgatio-
ne & eius regulis.

Am ante à nobis traditū eſt, oportere
corpus præparare ad recipiendum ſo
lutiuum medicamen, antequam ex-
hibeatur, amplificatioe meatuum, le-
nitioneæ alui, & preſertim in frigidis affecti-
bus. & vt ſummatim dicam, ante ventris ſolu-
tionem lubricum facere eſt optima regula, in
qua maxima fiducia habéda eſt, præterquam
in his qui admodum parati ſunt ad alui flu-
xum. In his enim nihil tale agendu eſt, quo-
niam immodici proſluuij periculum eſset.

c iiiij Horum

CAPVT

Horum ergo solutiuo medicamini admis cen
dum eſt aliquod vomitiuū, ne ſestinet deſ cen
dere à vêtriculo anteq perficiat officium ſu-
um. immo equetur in eo vis vtriuſq; medica-
minis, & solutiuum agat ſuam actionem, vo-
mitiuumq; ſuo fungatur officio illi oppoſito.
Cæteru balbutientes ſunt fluxui ventris ex-
poſitiſſimi, ideoq; fortiſſimu medicamen ſo-
lutiuu non ferunt, & vt plurimum eoru ſolu-
tio prouenit ex fluxionib9 capitis. Periculo-
fum præterea eſt ſumere pharmacum soluti-
uum manentibus ſiccis excrementis in inte-
ſtinis, ſed debent prius educi ſiue clyſtere ſiue
aliquo lenitiuo iure. Vti etiâ balneo ante ſo-
lutiui pharmaci potioné per aliquot dies, eſt
ex præparatiuis remedijs præſentaneis, niſi
aliquid impedierit. Sed inter balnea & phar-
maci potionem exiguu debet intereſſe inter-
uallu, nec poſt pharmaci hauſtum debet bal-
neum ingredi, quoniam materiam ad exte-
riora euocat. Cûueniret tamen vbi alui flu-
xionem ſiſtere curaremus. Sed hieme nihil
inconuenit primam domum balnei ingredi,
vbi eius calor haudquaquam poſſit trahere,
ſed lenire. & vt verbo dicam, aer, vbi verſa-
tur qui pharmacum ſumpſerit, ad exiguam
caliditatem declinare debet, ne ſudet neque
moleſtia afficiatur. hoc enim inter ea quæ
præparant

QUINTVM.

21

preparant numeratur. Itidem & frictio & in-
unctio ex oleo præparatiuum eſt remedium.
At qui pharmaco non fuerit vſus, neque ip-
fum potauerit, nequaquam debet medicus
exhibere ei medicamina veheméter ſoluëtia.
Qui vero repletione tenentur, humoribus
glutinofis ac tentione in præcordijs laborât,
& qui in viſceribus inflammationem & opi-
lationes habuerint, nulla eſt eis exhibenda po
tio, donec id lenientibus alimentis, balneo,
o-
cio, & dimiffione rerum quæ moueant & in-
flamment corrigatur. Porro qui aquas ſta-
gnales bibut, ac lienofi, fortia deſiderat phar-
maca. Adhæc ſi quis validu hauſerit phar-
macum, ſatius erit poſt illud dormire antea-
quam operetur, quonia tunc melius ſuo fun-
getur officio. Si vero debile id fuerit, ſatius
erit à ſumpto pharmaco non dormire, quo-
niam natura medicamentum id concoquet.
Sed cum pharmacum incipit operari, vtcu-
que fuerit, tutius eſt non ſuperdormire, ne-
que debet moueri ſuper potionem pharma-
ci, ſed quieſcere vt ipſum natura amplecta-
tur agat in ipſum. nam niſi in ipſum agat,
id in naturam non aget. Odorare tamen de-
bet quæ nauſeam prohibent, vt mentam, &
rutam, & apium, & citonium, & terram lenni
roſacea aqua reſperſam, pauco addito aceto.

&

CAPUT

& si ob odorem pharmaci renuat illud haurire, claudat nares. Debet præterea, qui à medicamento abhorret, aliquid tarcon(quod pyrethrum à nonnullis esse creditur) mandere, vt oris facultatem fitupidâ reddat. Quod si vereatur ne medicamétum euomat, extrema deligere debet, & poft potum ftatim aliuod habens adstringendi vim fumat. Ceterum his quâdoß medici catapotia melle obuoluunt, nonnunquam melle, vel zuccharo decoctis, adeo vt indumento quodam oblitâtur. Eft quoß conueniens induftria ea cera liniri. Ex induftria adhuc eft implere os aqua, vel aliquo alio, deinde catapotia, vt funt, deuorare, aut aliqua alia induftria vti, totuß¿ id ita deglutiat, ne à medicamine quis afficiatur. Decoctum autem debet tepidum potari. Catapotia vero cum aqua tepida deglutire licet. Ad hæc qui pharmacum haurit, vetriculum atq> pedum plâtas calefacere debet, & ftatim ipfum fumere. Sed poftquâ animus quieuerit, ambulet, ac fenfim moueatur. quoniam huiusmodi motus fatis iuuat, paulatim aquam calidam hauriat; quantitatem tamen, qua nec medicamentu> foluat, neq> ipfum edu cat, eius vim hebetet, niſi vbi vrgeat necessitas fluxionis alui detinendæ. Potu adhuc a quæ calidæ euitamus leſioné pharmaci. Preterea

QVINTVM.

22

terea qui calidi téperamenti eſt, debilísque cōſtitutiōis, & imbecillis vêtriculi, & vult pharmacum fumere, debet antea bibere quale eſt aqua ordei, vel vinum granatorū & vt fummatim dicā, aliquod alimentu tenue facilísque concoctionis ventriculo præponat. At si non ita ſe habuerit, ſatius eſt vt ieiun9 pharmacu hauriat. Porrò qui æſtate ſoluitur, febrem incurrit. Et qui pharmacum ſumpſit, non debet comedere neque bibere donec pharmacu fuum perficiet officium, neque poſt eius ſolutionem dormire licet, niſi fluxum ſiftere voret. Et si eius ventriculus non ſuſtinuerit inedia, eo quòd bilioſus ſit, facileſque ad eum bilis confluat, aut quia iā diu præcautione inedia vſus fuerit, tum debet exhiberi ei panis pauco vino maceratus, poſt pharmacu, ante purgationem. hoc enim fortaffe adiuuabit pharmacum. Nec anum aqua frigida, ſed calida abluere debet. Quidam dixerunt quòd catapotia deuorada ſunt cum aliquo decocto eorum naturæ reſpondente, veluti catapotia quæ ſtauam purgant bilem, deuoranda ſunt cum decocto fumiterræ: & quæ atram, cù decocto epithymi & filiculæ, & id genus alijs: & quæ pituitam educunt, cum decocto centaurij. Cæterum cum aliquod corpus ſiccum duram habens carnem aliquo forti medica- mine

CAPUT

mine euacuare volueris, vt veratro & id genus alijs, valida humectatione prius vten-dum eſt, cibis ſcilicet pinguibus. Tandem fortia medicamenta purgatiua magnum mi-nitantur periculum, vt eſt veratrum. corpori nanque integro conuulfionem adfert, ple-thorici vero corporis humores motu pericu-loſo commouet, & ſimul ad inteſtina trahit, quod naueam excitat. Cum¢ maximum in-fertur nocumentum ex potu alicuius lacta-riæ herbæ venenofi generis, quæ tithymalli vocantur, vt eſt daphnoides, quam laureolam vocamus, vel pityuſa, quam cebræ Mauri ap-pellant, id nocumentum lac acetoſum tollit aſtringit¢. Sæpiffime præterea medicamen dimittit odore in ventriculo, ita vt videatur ipſummet inibi remanſiffe. cui remedio qui-dem eſt farina ordei toſta, ob eius detersio-nem. nihil enim inter omnia quæ bibuntur melius eſt. Cum¢ iam diu pharmacu ſum-ptum fuerit, nec dum operari cœperit, tum ſi fieri poteſt vt ipſum euomat, & nihil moueat, fiat. Sed ſi aliquid obſtet, ſat ius erit traijcere aquam mulſam vel eius ſyrupum, aut aquam in qua nitrum ſit diffolutum, vel glande ſup-ponat aut clyſterem infundat. Cauſæ autem impotentie pharmaci ſunt vel meatuſ angu-ftia à ſua formatiœ, aut ob téperaturâ, aut ex morbi

QUINTVM.

23

morbi vicinitate, nam qui resolutione quam paralysim vocant, & stupore attonito, quem apoplexiā dicunt, capiuntur, astrictos habent meatus, quibus medicamina debent transire ad illorum humores, & ideo illorum solutio im becillior redditur. Porrō duo medicamēta sō lutiua eodem die porrigere vt metu plenū eſt, ita alienum à ratione. Quodcunque etiā pharmacum quod eſt proprium alicui humori, ſi eum non inuenerit perturbabit quidem, & cū difficultate ſoluet. idemcunque efficiet ſi eū in ſuo contrario immerſum inuenerit. Cæteru omne pharmacum ſoluit primo humorem ſibi propriu, deinde eum qui magis exuperat, tenuiorcunque eſt. itidem & reliquos iuxta hunc ordinem, preter ſanguinem, quem quidem natu ra poſt ponit atque cuſtodit. Attrahere preterea humorem diſtantē difficile eſt. Adhuc ſi quis vereatur ne à pharmaco hauſto ſuperueniat ei inquietudo, & naueſa, is quidē duobus aut tribus diebus ante pharmaci vſum debet vomitum citare cum decocto radiculæ, eiuscunque eſu. Neque ſalis copia in edulijs vti debet qui purgationē deſiderat. Cæterum ſæpiffime cū pharmacu non ſoluit moleſtiam, naueſa, animi deliquiuī, tremorem cordis, torminajcunque adfert, aut ſodorem, ſæpiuscunque coguntur ipſum euomere. Quādoque tamē ſufficit ſumere quę habent

CAPVT

habent vim adstringendi. Potus quoque aque
ordei tollit eius læsionem, detergit quicquid
inteftinis adhæret. Et qui frigide est tépera-
turæ, cuius humoribus pituita præualet, poft
pharmaci assumptionem eius operationem
fumere debet nafturtium, aqua calida elotum
cum oleo. At si calidi fuerit téperamenti, fu-
mat pſylium ex aqua frigida & oleo violaceo
& zuccharo albiſſimo, & Iulep. Sed qui mode
ratam habet temperaturâ, fumat semen lini.
& qui abraſionem inteaſtinorum timet, arme-
niæ glebam, quam lutum armenum vocant,
ex vino granatorum fumat. Porrò his enar-
ratis à purgatione vtendum eſt, ni eam ſiſte-
re velis. Cæterum ſi ſebris quempiâ à phar-
maci potione inuadit, nihil melius aqua or-
deacea. Syrupus vero acetofus inteaſtina de-
radit, poſtponi ergo debet, in ſecundum aut
tertiu diem, donec inteaſtina ſibi reſtituta fue
rint. Porrò qui purgatus eſt, balnea debet in-
gredi die ſecunda. quoniam ſi quid reliſtum
fuerit ex humoribus, id balnea diffoluunt.
Quod ſi balneis oblectetur, ac in delitijs ha-
beat, indicio eſt quòd eū à reſiduo purgabut:
itaque ſine eum. Quod ſi ſcias eum non ob-
lectari illis, ſed potius moleſtari, tū illinc eū
auoces. Nec te lateat quòd qui ventriculum
& inteaſtina imbecilla habet, fortaſſe ab ipſis
medicami-

QUINTVM.

24

medicaminibus, quibus vis purgandi inest, fa-
cultatem solutiua adipiscetur; talis affectus
in eo perdurabit, ita vt multis remedijs indi-
geat quo adstringatur. In senibus quoque me-
tuendum est de solutiuo & eius nocumentis.
Præterea sciendu est quòd bibere aquam fru-
ctuui post medicamina purgatiua, febres, per-
turbationemque inducit. Multoties etia post
purgationem venæ SECTIONE remanet dolor
in epate, quœ potus aquæ calidæ tollit. In or-
tu etia canis, atque in frigoribus maximis, non
est purgationibus vtendu. Idcirco fatius est
vere vel autuno pharmacu fumere: autum-
nus tamen ei rei aptior est. Hiems autem est
tempus, quo nix in montes cadit. Ver autem
æstas subsequitur. Ideoque non fumatur in ea
nisi quod tenue, sed autumnus est inequale te-
pus. Semper autem non est affuescenda na-
tura ad pharmaca quoties indiget lenitione:
quoniam id in vsum conuerteretur, & eius tan-
dem exitus ad perniciem duceret. Pharmacu
quoque fortes vires diffoluit, eius téperamen-
tum habet ficcum. Post potione autem debi-
lis pharmaci paru mouedu est, ne eius vis dif-
soluatur. Inter medicamenta debilia benedi-
cta, numeràdæ funt violæ & zuccharum. Et qu
hieme solutiuo medicameto indiget, ventum
obferuet aufstrinum, æstate vero septétriona-
lem.

CAPUT

Iem. Aliqui tamen huius contrarium aiunt.
Sed id quidem distinguere oportet iuxta va-
rios morbos. Cumq[ui] æger debilis indiguerit
solutiuo pharmaco, & nihil illud operetur,
nequaq[ui] debet is moueri: sed dimittendus eſt.
Multoties præterea ventris solutio morbum
excitat, febrem[que] parit, cui rei fortaf[费] venæ
ſectio ſat erit.

Caput Sextum quartæ fen: de immodica alui
purgatione, & quando retinenda fit.

Nter indicia quibus cognoscimus iā
accedere tempus, quo alui purgatio
ſiftenda ſit, eſt ſitis. Quod ſi purga-
tio perſeueret, & ſitis nō euenerit, nō
eſt cur timeas eam modum excedere. At ſitis
nonnūquam accidit nō propter multā & im-
moderatam purgationem, ſed propter ipſum
ventriculum, nam ſi calidus vel ſiccus fuerit,
vel vtrunc[us] horum habuerit, citiſſime ſitiet.
Itidem propter ipſum pharmacum id fiet, vt
ſi fuerit calidum exuſtiuum. Itidem & ob ip-
fummet humorem ſi bilioſus fuerit, vt ſlaua
bilis. Propter huiusmodi ergo cauſas non mi
rum ſi ſitis acceleret. Quæadmodum ſi con-
trariæ his cauſæ contingant nihil à ratione
alienum erit ipſam ſitim tardius ſe offerre.
At cum ſitim immoderatam purgationem[que]
non

SEPTIMVM.

25

non modicam videris, tum omnino reprime
eam, præfertim si nulla caufarum velocis ac
citæ sitis adfuerit. In huiusmodi enim cum
sitis appareat, haudquaquam differendum
eft. Et forte id quod expurgabitur, tépus quo
purgatio abſcindenda fit tibi indicabit. nam
vbi ex flauæ bilis purgatiuo iam purgationé
deueniſſe ad pituitam perſpicuum fuerit, túc
exceſſum feciſſe notabis. Maxime vero ſi ad
atræ bilis purgationem res peruenerit. San-
guis autem ſolutus maximi periculi maxi-
mie momenti eſt. Ceterum ſi alicui tormina
in ventre relicta fuerint, recurrendú eſt ad id
quod in tractatione de torminibus dictú eſt.

Caput ſeptimum fen quartæ : Quonam pacto
correspondens ſit affectus illius, cuius purgatio
modum exceſſit.

Vrgatio quidem redditur immodi-
ca, vel ob venarum imbecillitatem:
aut quòd earum ora referata ſint: vel
propterea quòd purgatiuũ pharma-
cum ora earum mordet: vel quia corpus ex eo
malam acquiſiuit temperaturã : & ſic de alijs
id genus. Si igitur alui purgatio immodica
fuerit, tũ ſurſum & deorſum extrema deligã-
da ſunt, incipiédo ab afcellis & inguinibus, &
descendendo inferius ab eis: exhibendumque

d eſt

CAPUT

est parum medicamenti quod ex viperis con-
stat, theriacam vocant, & philonium. & fudo-
re prouoca, si fieri poteft, siue balneo, siue va-
pore aquæ calidę, ſub eius pannis, è quibus ca-
put extollat. & si fudor admodum exupera-
uerit, propina ei quæ ſtipant. Detergatur au-
tem aut fricetur rebus aftrictiuam vim ha-
bentibus, adhibeatur: ex aquis odoratæ ma-
defactiones, vt ſunt infusiones odoratę, & ſan
dali, & caphora, & ſuccus fructuum. partef-
que exteriores fricare atque calefacere opor-
tet. Immo si opus fit cucurbitulæ ignitę cum
ſcalpellatioe ſub coſtis, ac inter humeros ad-
hibedæ. & si neceſſum fuerit, emplaſtrum ex
farina ordei toſti, ac aftringentes aquas ven-
triculo & viſceribus ſuperimponas. Itidem
& olea aftringentia, vt melinum & maſtichi-
num. Aër quoque frigidus euitandus est. cō-
primit enim, ac aluum ſoluit. A calido etiam
aëre abſtinendum: quia vires exoluit. & odo-
ramentis fragrantibus hi confortandi ſunt.
ſtipticáque deglutiant. panem quoque exicca-
tum, quem Arabes chahchah, nos biscoctum
vocamus, vino aromatico deuorent, ſitę tale
calidum. & quod iam antea ſumpſerit panem
ex vino granatorum, & genera cibariorum ex
farina ordei torrefacti confectorum, & corti-
ces papaueris contritas. Experientia quoque

com-

OCTAVVM.

26

comprobatum est, fummopere valere semen nafturtij trium drachmarum pondere, quod prius torrefiat, mox lacte acetofo fubagitur, dog ab Arabibus dicto, coquatur donec coaguletur, deinde potui detur. Cibus præterea debet vim astringendi habere, & niue refrigerari, velut est vinum, succus vuarum acerbarum, & id genus alia. Ad retinendas etiam alui fluxiones multum valet vomitum aqua calida excitare, extremáque in ea ponere. Quod si, gratia exépli, animi deliquio corripiantur, propina eis vinu. & si id totu nihil proderit, tandé poteris vti his quæ vim obtinent foporificam, & quæ funt valétiffima remedia in tractatioe de fiftenda aluo cognita. Medicus adhuc debet apud se habere paratos tu paftillos ac pulueres ftringentes deglutien dos, tum etia clyfteres, ac eorum instrumeta.

Caput octauum quartæ fen: Si quis pharmacu solutiuum fumpferit & non soluerit.

Vm purgatiuum medicamétum no purgauerit, torminaç ac inquietudinem, capitifque dolorem, vertiginem, pàdiculationes, ofcitationésve intulerit, recurrendu est ad clyfterem ac glan des notas, bibâtque è maftiche tres drachmas ex aqua tepida. & fortaffe iuuabit pharmaci d ij operatio-

CAPVT

operationem aſtringentiū potus, veſciſ poſt-
ea citonijs, ac malis, vt quæ & os ventriculi &
quod infra eſt comprimere valeant, nauſea-
q; ſiſtant, & purgatiui pharmaci motum, qui
furſum fertur, deorſum reuocent, naturamq;
roborent. At ſi nihil clyſter iuuerit, malaq;
accidentia orta fuerint, vt corporis tétio, ocu-
li præminentia, motus quoque ſuperiora pe-
tat, tunc haudquaquam poteris venæ ſectio-
nem euitare. Quod ſi nee pharmacum pur-
gationem fecerit, maliq caſus ſubſecuti fue-
rint, incidere quoque vená poſtea par eſt. im-
mo etiam poſt duos aut tres dies, nam niſi id
fiat, timendū erit ne humores ad aliquas prin
cipes partes ſe conuertant.

Caput nonum fen quartæ: De medicamentis
quibus purgandi vis inest.

Vædam ſunt ſolutiua medicamina,
quæ admodum vitioſa ſunt : vt hel-
leborus, & genus tripolij quod turbit
vocant: præſertim quod vitioſum eſt
& genere croceum, itidem & agaricum, non
album neque purum, ſed ad nigredinem de-
cliue. & ſicut daphnoides, laureolam dicunt.
hæc enim vitioſa ſunt, & ſi quod horu ſuma-
tur, mala inde ſequuntur accidentia, confen-
taneum igitur eſt à corpore quantum poſſi-
bile

NONVM.

27

bile fuerit, vomitu aut aluo expelli. & medicamétum quod ex viperis conſtat( theriacem vocant)remedio exhiberi. & multotiens potio aquæ frigidæ, ſedere[que in ea pharmaci ma litiam pellit, vetat[que anhelitum ab eo corrum pi. quę omnia ex turbit citrino & putrido inſerri ſolent. ad idem valet quicquid acredinem ſua glutinofitate & lenificatione atque pinguedine infringit. Nonnunquam præterea adeſt quædam proportioni inter medicamēta & quædam ſingularia temperamenta, vt ſcamonium. quod quidē in his qui in regionibus degunt frigidis, niſi in magna quantitate ſumatur, exiguā efficit operationem, vt in regione Germanorum. Ceterum in aliquibus corporibus atque regionibus fortaffe non oportebit ſubſtantiam medicamentorum exhibere, ſed eorum virtutem. Porro medicamentis purgatiuis cōueniens eſt adhiberi medicamenta odora, vt per hæc membrorum vires ſeruentur. ad quod negocium medicamēta cordialia optime valent, cum vitalem ſpiritum in omni membro confortent. & maior pars horum ſua tenuitate & penetratione ad id cōferunt. & quandoque coniunguntur duo medicamenta, quorum alterum cito, alterum vero tarde purgat ſuum humorem, primumque cum ſuam cōpleuerit operationē, iam ſecund iij dum

CAPVT

dum ad ſuum humorem vi quadam impulit,
ac in ipſum egit, & eius vim hebetauit, adeo
vt cum ſecundum poſtea ſuū agit opus, obtu-
ſi plane vigoris ſit, mouens & non perficiens.
Admiſcendum igitur eſt illi aliquid quod e-
ius vim incitet, ſeſtinare[que] illud faciat: vt zin
ziber mixtum tripolio (turbit vocant) effice-
re ſolet. non ſinit enim illud longo torpere
tempore, itidem efficit ſi ea exacte comiſceas.
Cōtemplari autem debes eas regulas quas de
viribus medicaminum ſimplicium, vim pur-
gatiuam habentium, expoſuimus, vbi de vni-
uerſalibus regulis ſimpliciū medicamentorū
ſermonem egimus. Medicamen adhuc pur-
gatiuum quandoque ſua proprietate digeren
do, vt turbit, quandoque comprimido ſoluit, vt
mirobalanus. nonnun[que] tamen lenitione, vt
genus aërei mellis, quod Arabes ſiracoſt vo-
cant, quandoque lubrica operatione ſoluit, vt
ſuccus pulicaris herbæ, quæ p[er]ſylion vocatur
& pruna. Maior autem pars pharmacorū for-
tium habet quid venenoſæ facultatis, & pur-
gat, donec vim inferat nature, idcirco corrigi
debent ijs quæ p[er]lèdi venena facultatem ha-
bent. quæ theriacalia remedia vocant. Non-
nun[que] vero a maritudo, acredo, aſtrictio, acri-
monia[que] medicamenti, qua ponticitatem ap-
pellant, at[que] eius acetoſitas actionem pharma-
ci adiuuāt: