Въ 1869 году я издалъ свое изслѣдованіе о діалектахъ армянскаго языка, трудъ необширный, но какъ первый опытъ въ своемъ родѣ, достаточно знакомившій читателя съ армянской діалектологіей. Раздѣливъ всѣ нарѣчія и говоры армянскаго языка на двѣ группы, Восточную и Западную, и объяснивъ въ короткихъ словахъ, въ чемъ заключается основаніе моего дѣленія, я на первый разъ занялся разсмотрѣніемъ особенностей исключительно первой группы, для которой успѣлъ собрать кой-какіе матеріалы.

Вслѣдъ за тѣмъ я имѣлъ въ виду издать такую же книжку, посвященную разбору особенностей діалектовъ и говоровъ Западной группы. Но серьезнѣе вникнувъ въ сущность вопроса я рѣшился отложить на время свое намѣреніе и измѣнить въ нѣкоторыхъ чертахъ способъ приведенія его въ исполненіе. Я пришелъ къ убѣжденію, что прежде, чѣмъ приступить къ разсмотрѣнію состава какого нибудь діалекта или говора, необходимо собрать довольно значительныхъ размѣровъ, возможно разнообразнаго по содержанію характера текстъ, и затѣмъ уже производить надъ нпмъ свои наблюденія, а не ограничиваться при этомъ двумя - тремя небольшими разсказами и отрывками. Только при такомъ условіи можно расчитывать на извѣстную полноту, какъ относительно граматическихъ флексій, такъ и лексическаго состава и оборотовъ даннаго нарѣчія. Но какъ добыть этотъ матеріалъ? Какъ собрать письменные тексты языка или говора, неимѣущаго письменности? Лучшимъ путемъ для собиранія подобнаго матеріала можно считать, конечно, тотъ, если

— VI —

самъ изслѣдователь перенесется на болѣе или менѣе продолжительное время въ тѣ мѣстности, гдѣ въ употребленіи интересующій его говоръ. Этотъ лучшій и полезнѣйшій путь однако не самый удобный. Не всякій изслѣдователь вполне располагаетъ обезпечеными средствами вѣсвоимъ временемъ, чтобы отправиться для свопхъ изслѣдованій въ мѣстность, далеко отстоящую отъ его мѣстожительства, поселиться между чуждымъ ему населеніемъ, заводить знакомства, отъискать подходящихъ и полезныхъ для его цѣли людей и наконецъ предаться исполненію принятой имъ на себя задачи. Условія эти усложняются еще болѣе, если принять въ расчетъ, что не одинъ, а нѣсколько говоровъ должны быть подвергнуты изслѣдованію, слѣдовательно предстоять частыя передвиженія, причемъ не слѣдуетъ выпускать изъ виду и клапматическихъ условій, такъ какъ извѣстное время года болѣе, другое менѣе удобно для предпринятія поѣздокъ съ пользой для дѣла.

Есть, конечно, и другія средства доставать необходимый матеріалъ. Стойтъ, напримѣръ, только обратиться къ кому нибудь изъ жителей извѣстной мѣстности и просить его прислать написанные образчики того или другаго говора. На первый взглядъ такой путь покажется удобнѣе и исполнимѣе перваго; но онъ покажется таковымъ только людямъ спеціально незанимавшимся лингвистикой. Еслибъ дѣло шло о какомъ нибудь уголкѣ Европы, конечно, оно представлялось бы въ совершенно другомъ видѣ. Вездѣ можно найти людей достаточно приготовленныхъ для этого дѣла, да и сообщенія во всѣхъ отношеніяхъ такъ легки, что, поручивъ кому нибудь собраніе матеріала, можно въ теченіе извѣстнаго времени лично побывать нѣсколько разъ въ данной мѣстности и самому руководить дѣломъ. Но если мы возьмемъ уголокъ Азіи, хотя бы наше Закавказье, то дѣло получаетъ совершенно другой видъ. Не смотря на то, что грамотность вещь весьма обыкновенная во всѣхъ классахъ армянскаго населенія въ Россіи, найти между ними людей способныхъ къ такого рода операціамъ—дѣло весьма не легкое. Если народы передовые, са-

— VII —

мостоятельные, имѣющіе всякую возможность и средства для изученія своихъ языковъ, сдѣлали сравнительно весьма мало для своей діалектологіи, то какія соображенія могли бы побудить занятыхъ своими практическими дѣлами Армянъ, посвятить свое время и трудъ дѣлу, важность котораго они не могли и не могутъ пока оцѣнить. Положимъ, нашлись бы люди, готовые посвятить себя этому. При незнакомствѣ съ требованіями науки ихъ время и трудъ будутъ потрачены почти безъ всякой пользы. Обыкновенно полуобразованные любители никакъ не могутъ переравить мысли, что изслѣдователю необходимо имѣть матеріалъ во всей его грубости и сырости. Любитель непремѣнно исправить слогъ, кажущіяся ему ошибки говора, напишетъ понятно то, что для него не должно быть понятно, и вы получаете образчикъ не интересующаго васъ говора, а того, какъ любитель смотрѣлъ на этотъ говоръ. Но, положимъ, нашелся изъѣстныхъ жителей такой немудрствующій любитель, который не сталъ бы умышленно искажать собираемаго имъ текста. И въ такомъ даже случаѣ собранный имъ матеріалъ будетъ не чуждъ многихъ недостатковъ. Принятая для древне-литературнаго армянскаго языка азбука недостаточна для передачи фонетическихъ особенностей и воцализаціи различныхъ говоровъ. Для того, чтобы приспособить извѣстную азбуку къ какому нибудь языку, изучить оттѣнки звуковъ этого языка, слѣдить за видоизмѣненіями произношенія одной и той же или подобной буквы, однимъ словомъ, для того чтобъ лингвистически отнеслись къ языку, — для этого нужна совершенно иная подготовка. И такъ какъ ничто не даетъ мнѣ права расчитывать на матеріалы, собранные такимъ путемъ, то я ограничусь изданіемъ того, что, вслѣдствіе обязательной любезности нѣсколькихъ лицъ, попало въ мои руки, а именно, текстовъ Нахичеванскаго говора и Мушскаго нарѣчія.

У всѣхъ народовъ извѣстный ходъ историческихъ событий выдвигаетъ на первый планъ одинъ изъ діалектовъ или говоровъ, который по неотразимой силѣ вещей дѣлается офиціальнымъ, литературнымъ, для всего государства и народа. Этотъ литера-

— VIII —

турный языкъ и есть собственно конкретный представитель все-
народнаго языка. Другаго, общаго для всего народа, языка
нѣтъ. Существуютъ въ разныхъ частяхъ населенія разные го-
воры. Нѣсколько говоровъ составляютъ діалектъ, а нѣсколько
діалектовъ составляютъ то, что мы называемъ языкомъ извѣст-
наго народа. Такимъ образомъ языкъ и діалекты суть только
отвлеченныя понятія, а на дѣлѣ существуютъ только говоры.
Мы безразлично употребляемъ слова: говоръ, нарѣчіе, діалектъ,
для избѣжанія частаго повторенія однаго и того же слова.

Литературнымъ, офиціально-письменнымъ языкомъ дѣлается
или нарѣчіе господствующаго племени, получившаго политиче-
ское преобладаніе надъ прочими племенами того же народа, или
нарѣчіе того племени, которое въ умственномъ развитіи опере-
дило другія и раньше другихъ могло выставить капитальныя ли-
тературныя произведенія (иногда переводъ Библіи), придавшія
ему печать превосходства, признаннаго представителями другихъ
нарѣчій. Владѣя письменностью, оно входитъ въ употребленіе
какъ органъ администраціи, иногда какъ языкъ богослуженія,
преподается въ школахъ и мало по малу дѣлается преобладаю-
щимъ въ извѣстной политической средѣ.

Въ началѣ V вѣка по Р. Х., въ послѣдніе годы самостоя-
тельности Арменіи, введена была въ употребленіе національная
армянская азбука для цѣлей богослужебныхъ. Одновременно съ
нею выступилъ на сцену литературно-офиціальный языкъ, съ
тѣхъ поръ и до конца прошлаго столѣтія десpotически господ-
ствовавшій въ литературѣ и потому названный письменнымъ, гра-
баръ. Мы и до сихъ поръ не знаемъ, какого армянскаго племени
этотъ языкъ былъ говоромъ и былъ ли онъ вообще живымъ въ
то время нарѣчіемъ. Но такъ какъ Армяне того времени состав-
ляли болѣе или менѣе цѣлое политическое тѣло и, принявъ все-
народно хрпстіанство, имѣли одного церковнаго главу, патріарха,
то этотъ церковный языкъ былъ допущенъ и принятъ повсе-
мѣстно армянскими населеніями для богослуженія. Не прошло
столѣтія со времени егоявленія въ письмѣ, какъ уже онъ

— IX —

представлялъ довольно богатую литературу, какъ переводную съ греческаго и сирійскаго, такъ и оригіпальную.

Мы не знаемъ въ настоящее время, сколько главныхъ на-
рѣчій было у древнихъ Армянъ и какія населенія ими говорили.
Даже въ тѣхъ рѣдкихъ случаяхъ, когда иные писатели Среднихъ
вѣковъ снисходили въ письмѣ до разговорнаго языка, называе-
маго ими деревенскимъ, гехджукъ, они не совсемъ чистосердечно
относились къ дѣлу. Не чистымъ народнымъ языкомъ они выра-
жались, а сглаживали въ немъ, по пхъ мнѣнію, всѣ варваризмы
и простонародныя выраженія. Оттого по этимъ образчикамъ
трудно намъ судить, на какомъ жпвомъ нарѣчіи рѣшились авторы
излагать свои мысли, желая быть доступными для большинства
народа. Какъ бы то ни было, по говорамъ настоящаго времени
мы можемъ себѣ составить понятіе о томъ, какое разнообразіе
діалектовъ существовало въ древней Арменіи. Но съ тѣхъ поръ
изъ вѣка въ вѣкъ многое въ нихъ псчезло; пространство зани-
маемое ими значительно уменьшилось; иное племя было пересе-
лено на другую почву, не оставивъ слѣдовъ въ первоначальной
родинѣ. Въ настоящее время, сравнительно спокойное, послѣ
долгихъ вѣковъ войны, кровопролитія и плѣна, предѣлы говоровъ
и нарѣчій обозначились яснѣ, хотя все-таки безъ особой опре-
дѣленности, такъ что мы только приблизительно можемъ указать
на то, гдѣ въ древности жилъ и употреблялся тотъ или другой
говоръ. Но самую чистоту и несмѣшанность говоровъ мы уже
не застали. Одни и тѣ же граматическія формы встрѣчаются во
многихъ нарѣчіяхъ рядомъ съ свойственными каждому говору
отдѣльно флексіями. Главную же язву всѣхъ нарѣчій армянскихъ
настоящаго времени составляетъ иностранный элементъ въ лек-
сическомъ и, частью, въ граматическомъ составѣ. Изученіе этого
патологическаго состоянія армянскихъ нарѣчій въ высшей сте-
пени интересно не только для попиманія состава армянскаго
языка, но и для объясненіяѣкоторыхъ загадочныхъ явленій въ
языкахъ. Иностранный элементъ въ армянскихъ языкахъ со-
стоитъ, главнымъ образомъ, изъ турецкихъ словъ, или вошед-

— X —

шихъ посредствомъ этого языка словъ персидскихъ, арабскихъ,
и другихъ. Число ихъ значительно превышаетъ число чисто-
армянскихъ словъ. По приближительному изчисленію ихъ можно
набрать до трехъ тысячъ слишкомъ, чтò, принимая въ сообра-
женіе устный языкъ необразованнаго народа, составляетъ не-
помѣрно высокій процентъ.

Между тѣмъ древне-литературный языкъ, вслѣдствіе раз-
ныхъ причипъ, достаточно впрочемъ пзвѣстныхъ изъ культурной
исторіи другихъ народовъ, къ концу прошлаго столѣтія сталъ
недостаточенъ для удовлетворенія житейскихъ и духовныхъ по-
требностей Армянъ. Оставивъ его для богослужебныхъ цѣлей,
Турецкіе Армяне, принявъ въ основаніе Константинопольскій
говоръ и замѣняя въ немъ постепенно турецкія слова чисто-
армянскими, мало по малу образовали изъ него довольно правиль-
ный и общераспространенный въ настоящее время литературный
языкъ, на которомъ нынѣ издаются ежегодно сотни книгъ и дe-
сятки журналовъ и газетъ.

Константинополь — политическій центръ обширной имперіі.
Въ немъ живутъ до 200,000 Армянъ, умственно болѣе разви-
тыхъ и матеріально болѣе обезпеченныхъ, чѣмъ остальная масса
армянскаго населенія Турціі. Говоръ этого населенія имѣть по
этому хоть нѣкоторое право на литературное господство.

Совершенно другое мы видимъ въ средѣ русскихъ Армянъ.

Политически собранные подъ одною сильною властью послѣ
первой четверти настоящаго столѣтія, русскіе Армяне не имѣли
до того времени ни помысловъ, ни досуга создавать себѣ лите-
ратурный языкъ. Принадлежа по массѣ населенія къ группѣ
Восточныхъ діалектовъ, они не могли также согласиться на при-
нятіе литературнаго языка турецкихъ Армянъ, чтò могло быть
еще допущено при соединеніи всѣхъ Армянъ подъ одною властью.
Но русскіе Армяне издавна порвавшіе связь съ своими едино-
племенниками, живущими въ предѣлахъ нынѣшней Османской
имперіи, принадлежатъ, какъ мы уже сказали, къ Восточной
группѣ армянскихъ племенъ, говорившихъ совершенно другими

— XI —

нарѣчіями. Ихъ говоры, произношепіе, обороты рѣчи сильно
разнствуютъ отъ языка Западныхъ Армянъ. По этому не было
даже попытокъ вводить литературный турецко-армянскій языкъ
въ среду русскихъ Армянъ, у которыхъ долговременный миръ,
матеріальное благосостояніе, начатки школьнаго образованія и
сознаніе, что полумилліонное ихъ населеніе соединено подъ од-
ною сильною властью, рано пли поздно должны были выразиться
образованіемъ своего литературнаго языка. И дѣйствительно,
съ сороковыхъ годовъ настоящаго столѣтія мы видимъ начатки
возникновенія этого языка. Но страннымъ образомъ, не говоръ
жителей Тифлиса, матеріально процвѣтавшихъ болѣе другихъ и
численностью превосходившихъ другіе центры, не говоръ Эри-
вани, сердца Арменіп, легъ въ основаніе этого новаго литера-
турнаго языка, а говоръ жителей Астрахань, часть которыхъ въ
разное время перебралась въ Москву, — однимъ словомъ говоръ
Московско-Астраханскій, т. е. именно тотъ, который меньше
всего на то имѣлъ право, какъ по отдаленности отъ центра, такъ
и по малочисленности населенія.

Такимъ образомъ совершилось нѣчто подобное тому, еслибъ
Маріупольскій греческій говоръ сдѣлался обязательно литератур-
нымъ для жителей Эллады. Причиною такого повидимому ненор-
мальнаго явленія было отчасти учрежденіе Агабабовскаго учи-
лища, въ Астрахани, но главнымъ образомъ — основаніе въ Мо-
сквѣ въ 1815 г. Института Гг. Лазаревыхъ, въ такую эпоху,
когда у русскихъ Армянъ Закавказья не было ни одной правильно
организованной школы. Къ сороковымъ годамъ изъ этого заве-
денія вышли уже сотни молодыхъ образованныхъ людей, гово-
рившихъ однимъ установившимся языкомъ, хотя не преподавае-
мымъ, но употребительнымъ въ Институтѣ какъ разговорный.
И до настоящаго времени Институтъ ежегодно выпускаетъ нѣ-
сколько десятковъ молодыхъ людей, часть которыхъ возвра-
щается на родину на и за Кавказъ, другая вступаетъ въ выс-
шія учебныя заведенія для спеціального образованія. Не можемъ
неупомянуть здѣсь о двухъ - трехъ десяткахъ молодыхъ людей,

— XII —

большею частью Лазаревскихъ воспитанниковъ, которые въ пяти-
десятыхъ годахъ, вслѣдствіе ограниченія числа студентовъ Им-
періп, поступили въ Дерптскій Университетъ. Они много содѣй-
ствовали установленію новаго литературнаго языка, принимая
живое участіе въ литературномъ двпкеніп того времени. Такимъ
образомъ Московско-Астраханскій говоръ, сдѣлавшись говоромъ
образованныхъ людей, мало по малу перешелъ въ письменность
и положилъ основаніе тому языку, который сплою обстоятельствъ
былъ признанъ и принятъ русскими Армянами какъ литератур-
ный. Еще недавно русскіе Армяне должны были довольство-
ваться книгами выписанными изъ Турціп, учиться по ихъ учеб-
никамъ и читать ихъ журналы. Въ настоящее время нѣсколько
типографій въ Россіі ежегодно выпускаютъ въ свѣтъ множество
брошюръ, книгъ, газетъ и журналовъ и въ свою очередь снаб-
жаютъ книгами и учебниками свопхъ турецкихъ соплеменниковъ.
Все говорить въ пользу того, что прочность этого языка устано-
вилась окончательно. Но послѣдствія ошибочно выбраннаго лите-
ратурнаго языка не замедлили выразиться, хотя, на первый
разъ, отрицательно. До сихъ поръ, т. е. въ теченіе болѣе трид-
цати лѣтъ, вся эта новая литература не создала ни одного капи-
тального творенія, могущаго стать рядомъ хотя съ второстепен-
ными литературными произведеніями не только Европы, но и
Азіп. Причина этого явленія, главнымъ образомъ, лежитъ не
столько въ отсутствіи талантовъ, сколько въ выборѣ безпочвен-
наго языка, чуждаго жителямъ болѣе населенныхъ и близкихъ
къ родинѣ цептовъ. Нѣсколько удачныхъ произведеній предназ-
лежать перу такихъ авторовъ, которые рискнули писать на
мѣстныхъ нарѣчіяхъ; таковы сочиненія Абовьяна на Эриван-
скомъ, Саятъ-Новы на Тифлисскомъ, и наконецъ предлагаемые
намъ рассказы Ахтамеркіана на Нахчеванскомъ діалектахъ. Ни-
чего подобнаго мы не встрѣчаемъ на ново-литературномъ языкѣ.
Московскій языкъ сохранялъ только виѣшность армянскаго язы-
ка; онъ можетъ быть годенъ для переводовъ съ иностраннаго,
но для оригинальныхъ сочиненій онъ весьма бѣденъ оборотами и

— XIII —

другими проявленіями народнаго духа въ языкѣ. А между тѣмъ,
сдѣлавшись языкомъ образованнаго класса, онъ низводитъ жи-
вые народные діалекты на степень языка грубой массы, дѣлаетъ
ихъ достояніемъ простонародія. Силою обстоятельствъ онъ овла-
дѣваетъ мало по малу школой, учебниками, книгамп для народ-
наго чтенія, проповѣдью, все болѣе и болѣе разширяя кругъ
своихъ дѣйствій; между тѣмъ какъ въ той же мѣрѣ народныя
нарѣчія стѣсняютъ свой кругъ, изгоняются изъ высшаго въ низ-
шіе слои общества, изъ общественныхъ круговъ въ домашніе и
наконецъ находятъ убѣжище въ центрахъ семейнаго очага,
между женщинами, гдѣ только и можно встрѣтить иные говоры
въ ихъ возможной неприкосновенности.

Никто не сомнѣвается въ пользу и важности для народа од-
ного общаго для всѣхъ литературнаго языка; но нельзя также
отвергать культурнаго значенія и народныхъ говоровъ, какъ
проводниковъ образованія въ массу. Есть извѣстныя области,
въ которыхъ употребленіе этихъ говоровъ окажетъ несравненно
болѣе пользы, чѣмъ литературный языкъ. Таковы: первоначаль-
ная школа, беллетристическія и поэтическія сочиненія и книги для
народнаго чтенія. Здѣсь не мѣсто распространяться о томъ, по-
чему въ извѣстныхъ случаяхъ слѣдуетъ предпочитать употребле-
ніе народныхъ нарѣчій литературному. Мнѣ кажется несомнѣнно,
что въ ближайшемъ будущемъ педагоги сознаютъ цѣлесообраз-
ность введенія въ школу мѣстныхъ нарѣчій какъ орудіе для пер-
воначальнаго обученія и развитія дѣтей. Попытки же писать
книги для народнаго чтенія и бытовые разсказы на народныхъ
діалектахъ были дѣлаемы не разъ не только безъ ущерба для
дѣла, но и съ явнымъ успѣхомъ.

Въ предлагаемомъ выпускѣ помѣщаемъ одну сказку и че-
тыре разсказа г. Ахтамеркіана (псевдонимъ) изъ внутренней
жизни жителей города Нахичевана на Дону. Авторъ, извѣстный
знатокъ армянскаго языка, глубоко изучивъ мѣстный говоръ,
написалъ въ теченіе послѣднихъ трехъ лѣтѣ болѣе десяти не-
большихъ разсказовъ на этомъ нарѣчіи и проявилъ въ нихъ та-

— XIV —

лантъ писателя далеко не дюжиннаго. Содержаніе своихъ расказовъ онъ занимствуетъ изъ самой жизни, въ самыхъ обыкновенныхъ ея проявленіяхъ, такъ что трудно указать, въ чемъ собственно заключается ихъ фабула. Мотивы же ихъ, главнымъ образомъ, состоятъ въ сопоставленіи недавняго прошлаго Нахичевана, періода его патріархальной жизни, съ настоящимъ. Симпатіи автора явно клонятся на сторону прошлаго. Самая просьтота и несложность содержанія въ яркомъ свѣтѣ выставляютъ особенности таланта г. Ахтамеркіана, умѣющаго придавать своимъ разсказамъ необыкновенную занимательность. Авторъ властьетъ удивительною способностью слиться въ одно съ своими дѣйствующими лицами, раздѣлять ихъ міросозерцаніе, жить ихъ радостью, чувствовать ихъ горе, и притомъ ни однимъ словомъ, ни однимъ неумѣстнымъ выраженіемъ непозѣнять принятой на себя роли. Судьба этихъ лицъ живо интересуетъ читателя, а естественность положеній и безъискусственно графіозная рѣчь заставляютъ забывать о самомъ авторѣ. Отсутствіе приторой слащавости и сентиментальнаго тона выгодно отличаетъ его отъ многихъ писателей подобнаго характера. У него все выражается просто, трезво, натурально — и радость и горе и всевозможныя ощущенія человѣческаго сердца съ малѣйшими ихъ отѣнками. Для всего этого авторъ умѣетъ находить въ языке готовыя выраженія, вылившіяся изъ души, а не сочиненные долговременнымъ размышленіемъ. Не забудемъ того, что разсказы написаны на нарѣчіи, никогда не имѣвшемъ письменности и до послѣдняго времени слывшемъ за одинъ изъ бѣднѣйшихъ армянскихъ говоровъ.

Заслуга г. Ахтамеркіана заключается еще и въ томъ, что онъ сразу опровергъ это установившееся мнѣніе о бѣдности нахичеванскаго говора. Онъ, напротивъ того, доказалъ, что этотъ говоръ не только не бѣднѣе, но гораздо богаче другихъ; что онъ гибокъ, полонъ жизни и способнѣе многихъ другихъ къ развитію, и что онъ имѣетъ за собой литературную будущность, если принять въ соображеніе болѣе чѣмъ двухъ милліонное армянское на-

["— XV —", "селеніе Турціи, говорящее говорами, близко подходящими къ\nНахичеванскому.", "Отлагая дальнѣйшую одѣнку литературныхъ достоинствъ раз-\nсказовъ г. Ахтамеркіана до болѣе благопріятнаго случая, мы\nпривѣтствуемъ въ немъ другаго Фрица Рейтера, нашедшаго на-\nконецъ обширное и благодарное поле для приложенія своего та-\nланта.", "Не литературную сторону этихъ разсказовъ имѣли мы въ\nвиду, приступая къ ихъ изданію, а граматическій строй и лекси-\nческій составъ говора, на которомъ они написаны. Въ одномъ\nизъ слѣдующихъ выпусковъ мы напечатаемъ еще нѣсколько раз-\nсказовъ г. Ахтамеркіана и другихъ на томъ же нарѣчіи, и тогда\nразсмотримъ, въ чемъ заключаются особенности его граматиче-\nскаго строя. Что касается до лексики, то въ ней слѣдуетъ обра-\nтить вниманіе на два пункта: на слова чисто армянскія, свой-\nственныя говору, и на элементъ въ языкѣ иностранный. Этотъ\nпослѣдній по своей многочисленности требуетъ особеннаго труда,\nи мы не замедлимъ пздать всѣ встрѣчающіяся въ этомъ говорѣ\nиностранныя слова, въ видѣ словаря, прплагая къ каждому\nслову его арабское правописаніе. Для того же чтобъ показать,\nна сколько они пестрятъ языкъ, мы приведемъ начало перваго\nрасказа, отмѣчая въ немъ иностранныя слова, большею частью\nтурецкія, ихъ собственнымъ шрифтомъ:", "ІІІ\nАрхангельская область هي الأولى народы Северного\nкараул. Их земля сжигаясь в огне сжигания скифских\nплемен перейдети в инфраструктуру и памятники文化\nИсторию иgeschichte писателей и писателей писать будете\nИстория и география и физика и философия и русский язык\nИстория и文化 и русский язык и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и русский язык и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и русский язык и физика\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и русский язык и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и русский язык и русский язык и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и русский язык и русский язык и физика\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и русский язык и русский язык и历史 и文化\nИстория и文化 и русский язык и физика и философия и русский

— XVI —

въ древне-армянскомъ языке, или въстрѣчаются съ другимъ зна-
ченіемъ, или по своему образованію заслуживаютъ вниманія.

Такихъ словъ и выраженій я назвалъ до 400 и помѣстилъ
ихъ въ видѣ Глоссарія въ концѣ настоящаго выпуска, въ азбуч-
номъ порядке относительно первой буквы словъ. Значепіе нѣко-
торыхъ словъ обозначено на угадъ; другія оставлены безъ объ-
ясненія. Иныя слова, принятыя нами за армянскія, могутъ ока-
заться впослѣдствіи заимствованными. Къ нѣкоторымъ словамъ
приложены въ скобках ихъ первоначальныя болѣе правильныя
формы, частью съ измѣнными значеніями.

Любезности г. Ахтамеркіана я обязанъ и тѣмъ, что онъ по
просьбѣ моей собралъ нѣсколько подблюдныхъ пѣсень, молитвѣ,
заклинаній, пословицѣ и поговорокъ, употребительныхъ въ На-
хичевѣни. Все это, не смотря на явныя искаженія и отсутствіе
опредѣленнаго смысла (въ заклинаніяхъ), я напечаталъ въ концѣ
разсказовъ.

Չ Է Խ Ո Ւ .

(Մակաean Մարտիրոսին պատմւածք)։

Պահարը տահա հասած չէր ամա, ան տարին տաքը ամպես
կանօխ կօխիլ էր վօր, փետերվարի տասնըհինկին-քսանին արդ
թրի էրիշտա-արօտը, փանձարը կետինեն մէկ խառրշ վեր
էլլիլ էին։ Մառտին կօլօխօվ արթըխ սըվըռճըխները էկիլ էին
չեւու տեղերէ ու քիրէմիթներուն արալխը պաշլայիլէին իրենց
պունը խօրթելու. Թուռնաները, եապանի խազերը սիւրիւ սիւ-
րիւ կանչվըռտելէն եալիին սէմթէն տէպի Հասէի սէմթերը թըռ,
չէլէն կերթային. ալ վախ չիքսր ափաստան ցուրտը կօխելէն։
Քանի օր տահա անցավ. արարիչ Ն,սված, ամպես տաքեր արաւ
վօր՝ թամամ չիլէ էր. չօրութինեն կէտինը պաշլայից ճաթըռ
տելո. փուքին նէմութինը չօխտան խայիպ էղիլէր. սապանչէ
նհրը Ն,սված Ն,սված կըկանչէին, զէրէ՝ քանի օր ալ ատպէս
էրթալու լար նը՝ արիշը ալյա-մալյա պիտի թօռմէր, զայ ըլար։

Լտա արալըխը, ինչ կըլա վօր, ծիս վօթկը քրսախտէ, չէքի
եուք քաշել, վօթկի վրա կայնելու թախէթ չունի հայվանըս.
ամա պաշչաս մութլախ ձըրել կուզէ, չէնե անխատար տարվա
էմէկըս մէկ շափթու մէչ եօխ պիտ լա. լալյած մէքամ սախածի
պիտի արընըվի, ծօվին եալէյէն — տէյէմիշ արած է վօր չօռ.
ի ախի Ռուրը պահձայի ֆայտա չունի — սախա սախա ձուր պիտի

a

- 2 -

կըրվի ու չէլէք չէլէք ծառերուն տակը լցվի։ Վ.մկէս ալ արի․ խըլմէթքեարիս համապատասխան սախաձի Մայտիրօսին հտեվէն խրրկեցի, վօր վաղվանե սաշշայէ եալյէն ծուր կըրելո։

Մեկալում օրը իրատ կընայի ու ինչվան հօրցուկ, ինչսվես օր ատէթբեր, խանութըս մնացի․ հօրցուկու-հայի ատէն տուն էկա նը՝ Վ.մյատիրօսը էրկու ծեռքը էրկու չէլէք, վերա սախայէն ծուր քը.քաշչեր ու սաշչայիս ֆիչիները կուլէր․ խըլմէթքեարը ալ — չումքի Արիմէն նոր ծառեր սպրսպրիլէի — տեղ տեղ փոսեր քըփորեր։ Կերակուրէն տահա նոր էլիլ էինք․ մեր Վ.մյատիրօսը տահա մէկ սախա ծուր պերից եալիէն ու սաշչաս կըրելով վրայ էր, վօր հս ալ հոն կընայի՝ նույիմ խըլմէթքեարըս ինչ պանի վրայ է։

Վ.քքամ ծեր զերտալույի ծառըս ան ծրմեռ աեաղը վար, կիլէր չորցուցիլէր, խըլմէթբեարիս սոյըխ արիլէի վօր, քօ.քէն թէք հանէ ու կէնէ ան տեղը մէ.քամ փոս փորէ, վօր նոր ծառ տրնկիմ․ պաշչաս մրտանը՝ շտէ ատ փոսը փորելու վրայ էր խըլմէթքեարըս։ Կընացի կայնեցա աղլի փոսին քէնարը ու ար մրածի պէս մրնացի․ շատ կեցա ատվէս, քիչ կեցա՝ չէտիմ, կայիր էփպէյի ատէն մնացած պիտ լամ օր՝ Վ.մյատիրօսը ատ նոր պեր ասխանալ արթըս սլարալիէր ու սուս փուս էտեվըս կայնի լէր․ միթկը վարիես ստակ ուզենալ էր, ամա էրեսը չէր պրոնիլ ինծի պան ասելու, ծեռքը խաչ կաված կայնիլէր խեղծ մարթը... մէմալ հտեվըս տառնամ, ինչ տեսնում․ սղէի մեր Վ.մյատիրօսը սաղած պուղ կտրած կեցիլէ․ աչքը փոսէն չէ վերցոնուլ, շի տակ մէջը կընայի, ու աչքէն պրլտր-պրլտր արտրսունքը կը-վազէ ու կետինին վըրան կրկաթի․․․ „չածէ ինչ էղավ քեզի“ քըհարյնում։ Պան չի ասիլ։ „չածէ Վ.մյատիրօս, կասիմ; խեվցի լիս-ինչէ, պալասան մարթ հէչ կուլա, չիմ ամընչնալ. էրեսիտ կունը մէմը նայէ․ թամամ մեռելիս ոչ“, Վ.մյատիրօսը կէնե սուս կեցիլէ, փոսին մէջը կլնայէ։ Վ.տ արալըխը խըլմէթքեարըս ֆօզը փոսէն հանից ու քէնարը ցքից, ֆօզին հտե մէքամ փը թած փատի եա օսկոի պէս պան ալ կար, վօրն օր կըլօրվեցաւ չախ վօթկիս հասաւ։ Վեր Վ.մյատիրօսն էր վօր թութաոլ լյի պէս վրան ինկավ ատ փրթած օսկոին, աճէլէ կետինէն վերույ

— 3 —

ու ձինի ծանօվ կրցից կանչելու՝ „Նանկա, եանկա, վարպետ, վարպետ, Մըլկրտիչ վարպետ, հանա ծեր կօրուցած ջախուն, Հանա սղիչ չախուն . . . կընքնեցաւ, կընքնեցաւ . . . մեռ նիմ՝ սունքնիտ, սուփ Մինաս, վերջ վերջ տուն լուս հանեցիր իմ կորուստր“ . . . . .

Կեցած տեղըս պուզ կորեցա մընացի, ասպես խուծուռ պանի տահա հէչ ռաստ էկած չէի. աչքօվըս չի տեսնէի ու ուրիշչն լը սէինը՝ հէչ չէի հաւտատ, վօր Մյատիրօսին պէս ծանտըր փու նութքօվ մարթը — տասնըհինկ քսան տարիյէ վեր նարան կը Ճանչայի — տապէս խէնթուէնթ լրպրոտէ. ինչ մեխքըս պայիմ. զավալը մարթուն խեվցած եա թութառը թահմին արի. ամս վերջը վօր սանը տեղօվ իմացա՝ միթքիս մէջ մեզայի էկա ու ստ թահմինըս փոխեցի։

Մարթուն ծօրօվեն խելքի պերի, չէնէ, զավալը, հարփածի պէս պան էղիլէր. աղլի փթած օսկօը ծեռքը ամուր պըռնած հայնյա պատերը կելլէ. „եանկէ“ կասէ „վարպետ“ կասէ, մէ մալ չասիլ. անխէ, Մկրտիչ վարպետին մեռածը քսան տարիէն ավելի է, նարա սահախլյին մեռածնալ քառսուն տարիէն պա կաս չէլալ։

Կ, ստունըս, ուտէխ վօր շընտըխ կրկենամնը, ատէնօվ տի րացու Մկրտիչինն էր։ Կտ տիրացու Մկրտիչը, ասկից հիսուն տարի առաչ, իմ տունիս մէջը, էղիլէ աշկերտներ կըկարթացունէ։ Ինչ ալ լանը, մէկ խօսքով, պանին էղէնը շտէ աս է։ Կմա տուն շընտըս հարցերը քի՝ ինչու սախածի Մյատիրօը փոսին առչեվը պազած մընացիլէր ու կուլար. ինչու փըթած օսկօը տեսավ-նը թութառըյի պէս կետինէն վերուց ու պաշլայից „եանկա“ ու „վարպետ“ փրնտռելու։ Կտալ սախածի Մյատիրօը իրեն պե րանօվը թօ պատէ։

„Կկից հիսուն հինգ տարի առաչ՝ աս քու կեցած տունիտ մէչ կրկենար Մկրտիչ անունօվ մէքամ տիրացու. ու չուն.քի աս տիրացուն իրեն առխատաշներուն մէչ էնկ կիտունը կիշվեր — կօցեա կուզիմ ասելու քի՝ տա կուտօր-մուտօր կիր-կարթում կի տեր, մեկալնք՝ անալ չիտէին — իրեն համար զէնիաթ արիլէր աշկերտներ կարթացնելու։ Կս ալ ատ ատէնները կըլայի պէքիմ

— 4 —

տասը տարու: Մ'էկ օր պապաս ձիվես պըռնից ու տարավ տի
րացու Մ'կրտիչին քովը աշկերտ տուվեց:

Պապաս— Ն,ված օզօրմի Հօքուն— ասլը չար փունութքօվ
մարթ էր։ Ինքը չունքի մինչի փրսակին օրը պապային տսհեա
խէն զանկըռ— զանկըռ կրդօզար էղիլէ՝ ամպէս ալ ինճի կուզեր
սէրթ պայելու։ Պարձանք չի լա ասածըս, իմ փունութքըս
ավէլի մամայիսին քուքար՝ եուվաշ, սուս, վիզը Ռուկ։ Ն,մա ստ
խայիր չարավ։ Ն,փօր պապաս աոչի ժում տարավ ինճի Մ'կրտիչ
վարվետին տուվեցնը՝ սիֆթէ մէմը աղէկ անկաձըս օլրից, եո
քէն մէկ շամառ ալ Հաքուց էրեսիս ու ասաց՝ „Լյայէ”, վարպետ,
օրթուս պերիլէմ, կաշին քէզի, օսկօռը ինճի. ինչ կուզես արա,
կուզիս խրխթէ, կուզիս քերթէ, կուզիս մօրթէ, անխատար օր՝
խեվ կուտամ, խօօք պիտ առնում“։

Վ,արպետ ասած պանըդ, մեր ատէնները, ինչ ասիմքեզի,
կալ-կազմէն ալ սասանական էր ասիմնը՝ աձափ խօրթ ստած
չէ՝մ լալ. ան շրնտըխ է վօր տղուն վախցնելու ուզենան նր
„Հանա այուն էկաւ, հանա պօօձը էկաւ, հանա մըռըմըռսսր
էկաւ“ կասին, վօր տղան քիչմը սիրտին մէչ վախ ունենա ու
իրէն չարութիինէ վազ քա. մեր ատէնները „վարպետին“ տնունը
տային նը լեզեներըս կրպատռէր, փախչօղ փախչօղի կըլայինք,
Ռըս տօլպպը կումուտնէր, որըս ծալքին մէչը թօոթօփ կրլար․
սաաթներով կըկենար, ծուպուտը չէր էլլէր — ատպէս սասան
սասանի քուքայինք։

Ն,ս տահա ավելի տղա էի նը, վարպետ ասածնիքէն մէքստ՝
սըռըխ պօօվ, էրեսը չոր չոր, սուր միւրիւքով, շալամաձասի
կապայով, մէկ ծեռքը թէզպէ, մէկալ ծեռքը կարմիր թըպը.
լցի — ատպէս մէկ ցուցանք կերեվար աչքիս։ Ն,փօր պաստս
ծեռքէս պըռնից, տարավ վարպետին տունը ու ինճի թէսլիէ
արավ նարան — իրեն ծեռքօվ անկածս քաշածը ու շամառ զար.
կածը՝ ան հէչ — միթկիս մէչը ամպէս թաՀմին արի վօր՝ ստղ
սաղ ինծի պատընքեցին ու սեվ ֆօղը տըրին . . . . Ն,օքսիզի
պէս վիզըս Ռուկ կեցիլէմ, թամամ ինա կապան-կապկըպած մա,
տաղի խուզի, վօր մինչի ժամկօցին տանակը սըրելը՝ սուս փու
պառկիլէ նարա վօթկին տակը . . . . .

— 5 —

Մկրտիչ վարպետը պատաշ խուռմիշ արած նստած էր մէ. քամ չորս.քօշա պղտի մինտարի վրա — մեր ատէնները, շրնորտվապես, վարպետին տունը աթօսքներ, քիւրսիներ, սթօսիներ չի.քար — Էռսուն հինկ-քաւսուն աշկերտսլ. քովէ.քօվ, մէջ բերը պատերուն արած, իրենյ մինտարներու վրա նրստած՝ ծեռ. քերը պընակիտ եա քերական՝ համկարները կրկարթային. սղղե ստանանական „Թըպըլցին“ վարպետին առչեվն էր. ասօրվա վիէ միթկրս է. էրկանքը հինկ չարէք կըլար, սաշմատիս հաստութինը, ծարը ծակ ունէր, ծակին մէչէն շէրիթ անյուցած էր, վօր պատէն կախվի։ Ն,շկերտներին թէքթուք կըծանչնայի, ատա շատերուն առչի տապրան էր տեսածրս։

„Զէ ինչու, ասած Սկրտիչ վարպետը. պէքիմ օրթիտ մուսիայինթ կըլա, համկարը աղղկ քրսօրվենա, պէքիմ մախոսումը չարութին հէչ չի անիլ. ան ծեծը վօր կա՝ չարերուն ու թէմ պէլներուն համար է . . . տուն հէչ լսած չէի, Տէրն մեր Յքուս Քրիստոս ասէ (էրերը խաչ հանից, սլասլաս ալ էտեվէս) օրհնեալ է փայտն (թըպըլցին վերուց ու ցուցուց աշկերտներուն) ույում լինկ արթարութին . . . . շտէ ատալ ատպէս . . . . .

— Սախըն, ասած պապստ, հէչ ատպէս պան կըլա՝ . . . սն ավտեսարանին խօսկը կա ու կա, ամա տղան առանց տաեախի մեծ նանը՝ մէկօր ինքը — հեռի տունէ տեղէ — պապային մամային վրա ծեոք կըլերցունէ։ Ն,խշար.քս ատպէս էկիլը, ատպէսալ պիտ էրթա, շրնտրխ տուն, վարպետ իս տչյին, մեր հինութ վանցաները վօթկի տակ պիտ առնուս ինչ . . . . քէլպէթ, կար քրտ Ն,սված հաստատ սլայէ . . . . ամա եփօր ըլսիլիմ քի օրթուս էրես կուտաս, վախով չիս պայիլ, էմէկը այեամիշ կանիս հարամէն, սիրտըտ թօ չի ցավի. թուքնում ես. քո կօված իմսուս տութինիտ վրան . . . . ինչ է, տուն կիտիսքի ես օրթուս պի րացու եա վարթապէտ անել կուզեմ․ . . . իսա չուզէիր, աստայ պասպաս, ու պաշմատը խօթից քօվի էրկու մատերուն արալըխը... տէրտէր, վարթապետ, տիրացու, ժամկօց՝ ան ալայը մէկ սըրայի պաներ ին

Կ,այեաց սերով հայրըթ քրթած,

Քրախցած ինք, տուր՝ մեկ տիլիմ հաց . . .

— 6 —

ՙԷլպէԹ, քիրօց լիւզիւն կիտիս, քերական, ծարտստնու
թին, ասվածասունչ, ալյար կարթացիլիս, ամա ասելուս ինծիւն
քեզի խրատ չիլա, իտա Վսված - պասին Վթամէվային ստեզի
ճիցնը — եփօր կիրկարթումը աղէկ սանէր նը — ինչու հանան
սռչեվները մէքամ քերական չի տրրից, չասայ քի „աս աղէկ
պանէ, սօրվեցէք“. ինչպէս կրլար օր՝ օզօրմած Վսվածը հու
տուկ իրեն ծեռքով ստեզած աթամօրթուն աղէկութին չէր կա-
մենար . . . հը՝ ինչպէս իս, խօրթ է ասածըս, չէնէ չէ . . . չոտմ
ես քեզի անկիցալ խօլօք, խելքի պառկելու սրան ասիմ. ստ կիր
կարթում ասածըս ուրուշ հէսապ ունի . . . ինա պրզտի տրզան
կա եալ կատարեսլ մէքամ եապանի Ռանավար է. ինչպէս օր Շու
նավարին տվուզուխօվ, զինձիլօվ, զաֆթ կանին, խուզի կր
տառցնուն, նրմին նրման տուզօնալ կիր-կարթումով՝ զաֆթ կա-
նին, Հօքիները . . . րէն քընանին, աչքերուն լուսը կրմարին,
Հէլաք կանին. անկէ էտեվ-շտէ տղան օրինավոր մարթ կըլա,
վիզը կը ծռէ, սիրաին մէջր ահ կունենա, մեծին առ.չեվը
ծեռքը խահ-կապած կրկայնի, մարթու սիրտ ցավուոնելու տեզ՝
սիրտ շահելու ծահթ կանէ, զէնկինին ու իշխանին պատիլը կր-
ձանչնա . . . հասար, ծանըս, տուն կիրկաթացողես, իմաոունիս
ամա՝ ես քեզիմէն տեզով կիտիմ կիր - կարթումին ֆայտան:

Վ. ասած ու տեղել էլավո։

— Լէյ շտէ, ինչպէս ասի նը՝ ամպէսալ կանիս. հախրտ սու
ինչէ նէ՝ չօրս ամսը մէմր կառնուս։

Վ. արպետչէք տարին պիտ տայինք էրկու ռուփիւ սցինը
ացի, հիսունատ հաւկիթ, մէկ փութ ալուր, մէկ հավ ու մէկ
փափի։

Պապաս կընաց, ես մընացի։ Վ արպետըս տառցավ ինծի ու
ասաց՝ „հաճէ պրզտիկ, սնունըտ ինչ է“։ — Վ այտիրօս է, ասի,
ծանըս փորէս էլելէն։ „ՙաճէ Վ այտիրօս, ասաց, իստ էրկան
թըպըլցին կըտեսնիւս“, հթկէն մոնտարին տակէն հանլց մէ.քամ
ֆալխա, „աս ֆալխան ալ կը տեսնիւս“, ասաց։ Կօվտաս վրաս
փուշ - փուշ էլավ․ եփօր կարմիր թըպըլցին ու հաստ ֆալխան
տեսա, ատէթօվ չերմըս պրոնածի պէս սախըռ սախըռ դոլացի։
„ՙը“, վախցար, ասաց վարպետըս, շտէ աղէկ իմսցիր օր՝ չարու

— 7 —

Թին արիր-իսե` տապանիտ կաշին քրստիրտիմ՝ ասած ու Թրարլ
գին թօթվից ժըն ժըն ժըն:

— չերտա քերական պերիլես, հարցուց եթկեն:

»չա, ասի ու քէսայես հանեցի մէքամ հաստկեկ կիրք կար
փր կազմով ու եզէ կօձակներով։

— չո ինչ է աս, ասած վարչեաը, պէր մէմը նայիմ։

»Պապաս տուէից, ասի, ու կիրքը իրեն տուէի։

— չածէ շաչխրն, աս քերական է վօր՝ ծեռքրտ տուէիրն
նր։ չոս նարեկ է ու։

»Պապաս տուէից, ասի կենչե, ուրիչ պան չի կրտա ասելու։
Հնչ նարա քերտկանը կիտէի, ինչ նարեկը․ ան նիմութին թը
պրլեհեն ու ֆալխայեն մատտե ուրիչ պան չիմ տեսնուր աչքիս
ուչ չեվ. ինծի ամբես կերեվար վօր՝ տունին չորս պատը ալյը
թըպըլիներ ու ֆալխաներ այց սրց կախածին․ տուցոց ծեռ
քէրը մէ մէկ թըպըլի կերեվային ինծի, վօթկերնալ մէ մէկ ֆա-
լխա։ չոր չի ժումն էր վարպետ էրթալը, չավածըր քրսիրիս,
ես ինչ կիոնայի ինչ ասելի՝ կարթալ, կըրել, քերական, նարեկ։

— Հինտապէտ, ասած Վերաիչ վարպետը, տղան վարպետ
մուտնունը, ատէթը, ենկ սիփթէ ծըռ.քը քերական կուտան, քէ-
րսկանը լրընցունէնք՝ պըզի-սամօց կուտան, անալ լրընցունէ
նր՝ մեծ - աամօց կուտան, անկէ էտեվ ժամարքիրք կուտան, ետ
քէն ավետարան կուտան․ էնկ եթկը՝ Նարեկ կուտան, անալ խա-
լյանէի՝ շտե օրինավոր կարթումը թամամ՝ արած կըլ, վարպե-
ոէն ալ կելիէ․ ամա, շաշխրն, արի նույինք, սախատար պանր
տուն եփ պիտի խալիս օր՝ նարեկը կըրնաս կարթալու․ . . . .
Նույէ՝ իտա տուզօր, վօրը չորս տարի է քովս, վօրը իրեք
տարի է, մէչերը ամբեսներնալ կա վօր՝ հինկ տարի քրսօրվենա,
տամ, մէկին ծեռ.քը նարեկ կը տիսնուս․ . . Չէ, պալաս, կիր-
կարթումը ատ խարէր խօլյ պան չէ․ աս պօեայի խալկին չէ
վօր տղեն մէչը խօթիս հանիս ու պատյին ծեռ.քը տաս՝ »հանա,
օրթիս հազերէ։ Հյու պալամ, սալամ, տահա շտո պիտի քրտո
նիս, շատ չափալիշ տիտի լս, ավուծըր ու վօթկիգ տապանը
շտո պիտի պըշտի ու քանի՝ քանի տապրա կաշին պիտի փոխէ,
ինչվան վօր նարեկին հանիս . . . . .

— 8 —

Լոս կօլխս կախած կըլըեի․ ասածէն ասխատար հասկըցա վօր՝ մուլի պէս խաիխանը ինկիլիմ, մէ չէն խալելիք չէ.քա․ մէկ քովէս սէրթ պապաս, մէկալ քօվէս տէվի պէս վարպետս․ սս.քօվ կըրակ, անքօվ ալէֆ, վուտէխ ալ տառնայինը՝ ծէհէննէմ էր։

Լուալեմ մինչի հօրցակ սաաթ եա սաաթուկէս կըմընար, ասելէ՝ էփպէյի ատէն կար․ պաշլաեցի, ծանըս, սերտելու, ամ պէս հավէսօվ կարթսի, ամպէս հավէսօվ սօրվեցա վօր — սուտ չասիմ — չարէք սաաթվա մէչ աղլի համպարը սերտեցի. կնացի կայնեցա վարպետիս առչեվ „համպարըս կիտիմ“ ասի։ — Նայիմ, ասած։ Ինվըն ժըվըն տուվի։ — Ն'վալլա, ասած. հինքատ կիր տահա տամ, ասած, կըրնանս սօրվելու։ „Նայիմ, պէքիմ կըկըր-նամ, ասի։ — Նայիմ.քեզի, ասած․ զա'ն, է'ն, եթ'ը, թօ'ն ու ժէ'ն տուվից։ Քավատանս, չարէք սաաթ անցած չանցած, ան ալ սերտեցի ու կընացի պիւլպիւլի պէս կարթացի վարպետիս առչեվը։ „Ռէն կենաս, ասած վարպետըս, շտե-ատ աղէկ է, էվալլա, Ն'այտիրօս, ա՜ֆէրիմ քեզի։ Տահա հինկ կիր տամ, անալ կըրնանս սերտելու“։ Լս սիրտ առի։ — Լնծի համար ան ի'նչ պանէ վօր, ասի, կուզիս նը տասնը հինկ ալ տուր, ասի, արթըխ առսըզցած։ „Զէ, տասնըհինկը շատ է, մէկէնիմէկ խայթ կըլաս․ տասր հատն ալ կօ.քտէ, հանա քեզի՝ ինի, լին, խէ, ծտ, կէն, հ'օ, ցա, զատ, ծէ, մէն, հի. կըլա ասխատարը“։

Կընացի, տեղըս նստտ, ամա սիրտըս էօ'ֆ արավ, միթկըս իշ-կիլ ինկավ, չի կըրնամ-նը․․․ Ն'աված հ'օ.քին լուսավօրէ՝ մամաս ինծի մէկ պան սօրվեցուցիէր․ „եփօր մէկ պանի ետեվէ իս ու անօր հասնել կուզիսնը — ասիլէր մամաս — միթկիտ մէչէն սուփ Վար.քիսին կանչէ՝ „սուփ Վար.քիս, տուն նեղիս հատնիս“ ու իրէք տապրա էրեսըտ խաչ հանէ“։ Ռընտըխ ես միթկիս մէչէն ատ ազօթկը ասի ամա՝ էրեսըս խաչ հանելու հէմ կամըն չնայի, հէ. մալ կըվախնայի։ Պըզտիկ էի ամա՝ կէնէ մարիֆէթլը էի, սուլօվէն

— 9 —

ծեռքը վարտիքիս ձեպը խօթեցի ու հօն խաչ հանեցի, ու
միամըտված պաշլեւեցի իրեքում համպարըս սերտելու: ՛կինկ
տապրա հետվ հետեվէ կարթացիլիէ կարթացած չէի — տուն
իսա հրաշքը նայէ — անալ ծուրի պէս սօրվեցա:

Վրթըս պանը ան տերեւէն հասիլէ վօր՝ ինքըս ինծի չէմ
հավատալ. միթկիս մէչ կասիմ „աձափ աս էրած է, աձափ քունիս
մէջնիմ“; Դեռքըս էնքսեհ կրտանիմ, կօլօխըս քօրել կուզեմ,
կօյեա օչիլները քըխածնին — անիսէ էրեկ մամաս ինծի թէքնէն
տըրիլէ, աղէկ ըրվացիլէ, կօլօխըս ալ սանտըրօվ սանտըրօվ ան.
խարեր քէրթիլէ — ալլա օչիլները շաթըռ՝ շաթըռ՝ կօտրիլէ
վօր՝ օչիլ չէքի՝ մէքամ անէծ մնացած չէ — ամա միթկըս ան է
վօր՝ օշունկօվըս էնքսեհ կրսմըթիմ, վօր տեզօվ իմանամ՝ էրածէ
իսա, չէ նէ հէեալ է։ Հն.քսեհ կրկըսմըթիմ, ախպարըս, ցավ
կառնում, ա, կասիմ միթկիս մէչ, էրած չէ էղելէ, ես ալ ատ
կուզեի . . . . էնձամը, կերթամ վարպետիս աւ չէվը չիփ - չիտակ
կրկայնիմ „համապարըս կիտիմ“ կասիմ ու տիւզ աքչին մէչը կը.
նայիմ մարթուն։ Վարպետը հույթ կանէ, տեղէն քըցաթկէ.
„աս ի՞նչպէս թէզ սօրվեցար“ կասէ։ Վս սուս կեցիլ իմ, միթկիս
մէչէն քըխընտամ վըրան։ Քիչմը կենալէն էտեվ „չէնէ“, կասէ,
ասը կիտեիր այփիփնը ու շընտըս կիտցած համակարերը էկի.
լիս նօրէն կուտաս“, կասէ։ — Չէ, Վսվածուկա, կասիմ, ասօր
առչի տապրայէ անակիտը ծեռքըս առածըս, կասիմ։ „Խծրթ,
կասէ մարթը։ — ՛՛՛ա, կասիմ։ Վարթը կարմըննա:

Վիրը խօրթ ալ արմըննալու պանէր. քաղաքըս թէմէլ ցը.
քածէն վերի ասպէս պան տեսնըտված ալ չէր, ըրսված ալ չէր։ —
Վրպեսերը, արի նայիմ համպարըս ասած։ Ռուրի պէս տուվի
համպարըս։—Ըընտրխ թէռսինէ կարթա, մէմը նայինք, կասէ.
կօյեա հի, մէն ձէ, զատ, ինչ վօրէնը - շտէ։ ԹէՌսինէ եալ կը.
կարթամ. մարթը տահա պէթէր կը զարմանա։ — ՎՇէկալ համ
պարներըտ ալ միթկըտ է, մոռցած չիս, կասէ։ „Չէ, մոռցած
չէր; կասիմ։ — Վսէ, կասէ։ Վնալ զըվըռ՝ զըվըռ՝ կասիմ։ —
ԹէՌս կարթա, կասէ։ ԹէՌս ալ կը կարթամ։ Վարթուն էրէսը
մէկ չէշիտ կըլա։ Դոցէն սաաթը քըհանէ կընայէ. մինչի հօր.
ցակ տահա թամամ մէկ սաաթ կըմընա։ — Վինչի մուրախաս

b

— 10 —

անելբ պրնակիտրտ խալել կըկըրնան, քը հարցունէ։ „Լայիմ, պէքիմ կըկըրնամ“ կասիմ։— 15, կնա սօրվէ- շտէ, կասէ. ու կը պաշլայէ մէկալնց համպարները նայելու։ Բըպըլդէն ու ֆալա խան տեղերէն կըժաժկըտին ու իրենց մարիֆէթը քըցուցնուն։ Տուղոց ծավուլ ծուվուլին, լաց ու կօռումին մէչ ես մնացած ալայ կիրերն ալ քըսօրվենամ քըխալսիմ, այփ սէ կաս վել այփ կաս ասվածիմ՝ նալ կըկապիմ, հափմա-հազիր կըլամ, կերթամ նօրէն վարպետիս առչեվը կը կայնիմ, անալ կուտամ։ Սարթուն լիզիւն կըպապանծվէ, խօսք չիկրնալ ասելու, ու մէքամ իսա կասէ „Սայտիրօս՝ մէկ օր տուն մարթ պիտ լաս“։

Սունտում խունտում տուն կէրթամ ու տեղսետեզօվ մամայիս կըպատմիմ։ Սամաս սիրտին խունտումէն հայ հայ փաթլամիշ կըլ կինիմարթը, ինքնիրէն պրոնել չիկրնալ ու՝ համան կերթա տիրացիններուն ու կասէ՝ շտէ ասպես ասպես օրթի ունիմ ու իմ պատմածիս վրա տասը խաթ ալ իրէն քօվէն կավելցունէ, ույս տուրմիշ կանէ քի՝ կէս սաաթվա մէչ օրթիս անխատար պան սօրվէցիլ վօր՝ մէքամ տիրացույի խարեր, պէքիմ ավէլի եալ կիտէ. ես ինչ կիտնամ-շտէ, հօքեվոր կառավարութինէն ուրար պիտի տան ինծի ու, առաջնօրթը ինծի քրաքրութինի համար իրէն քօվը պիտ առնէ ու, կասէ-շտէ, պան չունիս. կինիմարթ չէ մի, մար չէ՝ սիրտին մուրատները էզած-ըլմընցածի պէս կասէ, կըպատէ, կընըստէ անթին։

Սա պապաս մէկէնիմէկ չի հավատաց, „սուտ կասէ շան ցըննածը“ ասած, եփօր մամաս նարա եալ պատից իմ հրաշք ները. „այփիէնը ծարե ծար խալելու համար հէչօլմասա իրեք ամիս պէտքէ, անալ սուր միթկով տղէ համար, ատ մենք եսնա ֆինք տէյին՝ կիրի երես հէէ տեսած չինք ինչ. մենքալ խօմ տզա ատէններըս վարպետ կընացիլինք. մէմը էրկուս ֆալախային համը չառած՝ լսված պան է վօր տզան այփիէնը խալսի․ պանի մէչ կըլա-շտէ, պօլ պօլ սուտեր քրփըչէ, տուն ալ նազլ սոը կի տեղ կաւնուս։ Նա կիտէ քի ես իւշէմիշ կըլամ վարպետին էր։ թալու ու սուտը հանելու . . . կիր ծանչնալը տա շախա կիտէ ինչ․․․ մե-խք մե-խք, մէքամ քերական չիքա վօր՝ կարթալ

— 11 —

տայի ու սուտը պըոնդի . . . . Հ,թկը տառցավ ինծի ու ասած
» չածէ, ինա տուված քիրքը ի՞նչ արիր, քօվըտ է“;

Ն,լի նարեկը հանեցի քեսայես, իրէն տուվի ու ասի՝ վարը
պետս ասած օր՝ աս կարթալու տահա կանօխ է, սիֆթէ քերական
պիտի խալիմ՝ ետքը սամօց, մէկալներնալ- շտե իրեն սըրայօվ։

Պապայիս վրայեն պէլլի էր, վօր կամաց կամաց պաշլայիլ էր
հավատալու, չունքի տեղէն էլլավ, կտակը առավ տուս կընաց
ու քիչմը ատէնէն եթկը ետ տառցավ ծեռքը մէքամ պարակ
քիրք պըռնած։ »չանա քեզի քերական, ասած, մուխայիթ եղեր,
չաձըռիս, չիպաըռտիս, չէնէ կաշիտ քըսըկըրտիմ. իրեք փեա
թաք տուվիլիմ 1)ար.քիսին աթթարնօցէն“։ 1)եր ատէնները —
չիտիմ շընտըխ ինչպէս է — կիրքը, թուխթը, խալէմը, միւրէ-
քէփը աթթարնօցը կըծախվեր։

Քերականը վօր ծեռքըս առի՝ իշտահըս ալայ մալլա կօրավ,
սապախտանէն վէրի պան կերած չէի ամա՝ տըրապէզին կօլօխը
պէրանըս պան տընել չիկրեցա․ խելքս միթկըս վարպետիս տունն
էր։ 2)ալխախյին, թըպըլեին վախը սիրտէս էլլէր։

Վ, արպէտ կնացի-նը՝ տահա տղա.քը թօփ էղած չէին. վարը
պետս ալ պաշչան էլլէր — հանա, շտէ իտա տէղերը, ասած
ու մատով ցուցուց զինչիրմէիս ծառին տեղը — ֆօլթա կանէր։
ինծի տեսավ-նը »հածէ, ինչու տապէս թէզ ետ տառցար, հարը
ցուց, կերակուր չէկերար-ինչ“։ — շէ, կերա, ասի։ »1,յ, քիչմը
եալ անէիր - տա, ասած։ — 1,ալ արի, ասի։ — 1,ղէկ, ասած.
կուզիս-նը հօս էկլէմշ էղեր, չէ, չուզիս նը՝ կնա օտան նիստ։
Քերականըս ցուցուցի իրեն »հանա պապաս առավ, ասի։ —
1,ղէկ ասած, տղա.քը քան նը՝ կկարթաս- շտէ։ — շէ, ես շըն.
տըխ կուզիմ կարթալու. համպար տուր ինծի, ասի։ 1, աօած,
ի՞նչ ատխատար աձէլէ. չէ՞նէ շուտ սօրվիլ, խալֆա էլլել կուզիս
վօր՝ ինծի պէս տղաք կարթացնուս, ասած շախա անելէն։ 1,ս
պան չասի, սուս կեցա, չունքի հէչ միթկէս անցած չէր վարը
պետ, եա տիրացու եա տէրտէր լալու. անխատարօր կուզէի մա-
մայիս, տիրացիններու առչեվ շըփանալու քի՝ շտէ- նայեցէք
վրաս, ես ալ ինծի համար մէկ պանիմ։ Տղակութիւն, պէլէիմ չէ։

Վ, արպէտըս ծեռքէս առավ քերականըս, մէկ էրեսը տառը

— 12 —

ցուց — ան արթըս պնակիտի վրան սերտիլի — հանա քեզի
համվար, ասաց ու՝ այփ խէ չա, փէն ծա պէ'ն տուվից․ „կնա
սերտէ, ասաց, տղաքը թօփ լան նը, հս ալ տեղըս նըստիմ նը՝
քուքաս համվար կուտաս“։

կնացի օտան, տեղըս նրստա ու պաշլայեցի կարթալու. ինչ
տեսնիմ․ հէչ տիժար չէր էղէլէ, կէնէ ան այփփէնքիմթանէր,
ատալ թէզ սօրվեցա։ Վրարպետըս տահա պահչան էր, զաֆռանկի
եափրախները քրփէտէր ու մէքամ խութիի մէչ քրշարէր․ կը
նացի քօվը „համվարըս կիտիմ“ ասի։ Վրարթը շաշմիշ եղավ
ամա՝ պան չասաց, առանց մէկ եանըլշի համվարըս ծարե ծար
տուվի։ „լեկէ, ասաց․ շընտխ աս առ՝ այփ ժէ ճէ ռա, փէն ինի
մէն սէ, շտէ ինչվօր էնը։ „լօրէն կնացի տեղըս. մէմը աչքէ ան
ցուցի նօր համվարըս, նայիմ“ անալ խօլայ է եղիլէ. կէնէ իմ
կիտցած այփփէնքիմթանէ, անխատարօր, կիրերը մէչէ մէչ շա-
րած ին։ Լէնէն կնացի վրապետիս առչեվ, համվարըս թէմիզ
տուվի . . . . ինչ խօսքըս էրկընցնում, տղաքը տահա նօր պաշ-
լայիլէին թօփ լալու — սուտ ասած չիլամ — պէ.քիմ տասը
համվար տուվի ու հասա ա-փե-նե-զերին, ու մինչի երիկվան
չանկին՝ հաշվէ կիր.քին կէսը անցա։

Պապայիս ասի, պապաս չի հավատաց, կիտէր.քի սուտ կասիմ․
ամա պէլի էր վօր՝ պաշլայիլ էր արթըս վրաս տա.քնալու։ Վ.օվ
կիտէ, պէ.քիմ մարթը — „սված օզօրմի հօ.քուն — միթկ կանէր
„աս լակօտին ասածին քսանում փայնալ խօրթ լանը՝ կէնէ քէշ
չէ“։ Վրամաս-խօմ, վայկիրին, տեղ չէր կուտնուր նստելու սիր.
տին խունտուէին. ինչ անէ՝ աղէկ է․ համան իրէն պահճու խութնի
ռուպան քակէ ու՝ ինծի համար մէքամ խրտուէզչէք տեսօք
կանա ծեվէ. մեծաս ալ իրեն սէտէֆլը սունտուկէն հանից մէ.
քամ թանկնոց փօշի, կունը կիւլկիւլի - կարմիր, վրան թավուս,
խուշիի պօչին աչքերուն պէս կանանչ-կապուտ նաշխերօվ, ու
ինծի կալուսթուքցու պաշխից․ պապաս ալ խօսք տուվից վօր,
վաղը սապահտան կանօխ պէզէսթէն էրթա, վրատիկցու կապուտ
նան.քա առնէ ու արասթանէնալ մէկ ճիֆթ տեղին սահտիանէ
կօշիկ կընէ.

Վրարթուս լիւզիւն կրպատէ՝ սիրտիս խունտումը խօսքօվ մեկ.

— 13 —

նելու. . . Քըհավատան, ինա սաաթը մէկը ինծի թաքավորութին
տարնը — աթամօրթուս համար ատկից վեր տահա ի՞նչ պահթ
կա — ես անխատար խունտում չէի լալ, ինչատարօր ան իրի-
կունը խունտում էի նը . . . էնձամը, մէկալում օրը, մինչի հօր-
ցակ քերականըս ծարէ ծար լրմընցուցի ու պէրի պապայիս
տուվի „հանա, պապա, ասի, սէլամէթ թէսլիմ կանիմ քեզի քե-
րականըս, ասի, ալ ինծի պէտ չէ. շընտըխ սըրան պըզտի սամօ-
ցին էկավ”;

Պապաս լրեց նը՝ ուռուֆ էղավ. „հածէ խօրթ կասի,
ասաց։ — չապա սհւտ պիտ ասէի - ինչ, ասի։ „Ռախա կանիս,
շան ցըննած։ — լնչու շախա պիտ անիմ, ասի, խօոօզլամիշ
լալէն, չիս հավատանը՝ կընա վարպետիս հարցուր։ „չայտէ
էրթանք, ասաց մարթը — Վ.նված օղորմի հօքուն — ու կտակը
առավը թէզ թէզ կընաց. ես ալ էտեվէն կընացի։ Լիփօր վար-
պետիս տունը մըտանքնը“ Պարեվ, վարպետ, ասաց պապաս, ին-
չէր՝ կասէ իսա շանցըննածը, ասաց, ծեռքով վրաս ցուցունելէն,
խօրթէ իտիվոր ասածը քի՝ էրեկ ասօր՝ հէմ պնակիտ խալիէլ,
հէմալ քերականը“։ — չա, ասաց Վ.կրտիչ վարպետը, խօրթ է,
խօրթ. շընտըխ նարա համար մէքամ պզտի-սամօց պիտի կընիս,
տահա մէկ տեսթէ եալ թուխթ. չունքի, մեր ատէթօվ, քերա-
կան կարթայօղ տղան տահա կիր չի կըրիլ. ամա պզտի - սամօց
պաշլայե - նը՝ կըրելու եալ պիտի ալշմիշ լա. Վ.սպէս է մեր
ատէթը։ չա, տահա միւրէքէփ ու խալէմ ալ առ, ու տուր
իրէն, ատօնքալ պէտքին կըրելու համար։

„չայ, շունի կաթ կերած, ասաց պապաս սիրտին խունտու-
մէն. էվալլա, Վ.այտիրօս, էվալլա. մեռնելը, թահմին կանէի, ատ
խարէր իմաստուն էղածտ թահմին չէի անիլ․ . . . „Տիրացու
ախպար, տառցավ վարպետիս, մախսումըս կասէ, կասէ՝ ես չի՛մ
հավատար-ախըր, մի ասիլօր՝ ասածը խօրթ է հէղէլէ. հայ անա-
սընը, ասպէսալ հօծա պան . . . . Ծընտըխ, վարպետ, ախըր
քեզի եալ մէկ պանօվ շունօրակալ պիտի լնք, չէնէ չէ․ . . . —
Լիյ ի՞նչ, ասաց վարպետս սուտ - մուտ քաշվելէն. օրերըս առաչ,
մէկ օր, հէլպէթ, շտէ ամեն պան իրեն սըրան կըկըտնէ . . . .
„Վըրաս վօր նէ, շտէ հօսէն շիտակ խույումչին պիտի էրթը.”

— 14 —

ցվի, մէքամ տեսօք արծըթէ մատնի պիտի ապսպրվի“։ — Ինչ
ատխատար աձելէ . . . շտէ . . . Վ.ստուծօվ . . . նայինք . . . պէ.
քիմ . . . Վ.արթը սիրտին խունտումէն խելքը ալյամլայ չըլտըր.
միշ արիլէր։

Ինչպես ասիլ եր նը՝ ամպէս ալ արաւ պապաս. սիֆթէ կը
նաց խույումծի Վ.ելքօնին, մէքամ հաստկէկ, վրան փէչաթօվ
մատնի առավ, եթկէն կընաց աթթար Վ.արքիսեն մէքամ պզտի-
սամօց առավ — արալըխտա պարծընցավ ալ մամայիս պէս, մէկին
վրայ տասը ավելցնելէն — ու տուն պերից։ „^անա քեզի պըզտի-
սամօցը, ասաց, ամա, շան էրես, նայէ շուտ չէ խալսիս, չէնէ՝ ես
քեզի կիրքի ստան կօ.քտեցնում, ասաց շախա անելէն; ^աման
քիրքը ծեռ.քըս առի, պացի ու սաշլայեցի ինծի համար կըկը
մըկը կարթալու. սիֆթէ քիչմը տիժար էրեվցավ չէկապած խօս.
քերը. ամա կարթալէն, կարթալէն՝ էփպէիա ըրշմիշ էզա ու
ինչվան կերակուր հազեր լալ՝ քիրքը ծեռքէս վար չէ ըտրի։

^օրցուկէն եթկը վօր վարպետ կնացի՝ շրփանալէն վարպե-
տիս մօտիկցա, աղլէ արծըթէ մատնին ծեռքը տուվի, „պապաս
փարեվ արավ, ասի, աս քեզի խրկից, փարի վայելս. աս պզտի -
սամոց-նալ ինծի համար առավ“, ասի։ — Շ.էն կենա, ասաց վարը.
պետը ու մատնին մատին հա.քավ ու ինծի եալ նոր առած կիրքէս
համպար տուվէց „աս քիչմը տիժար կըլա, ասաց. ամա խայրէթ
անիսնը՝ կամաց կամաց կըվարժըլիս“։

Կընացի տեղբս նըստա ու պաշլայեցի կարթալու. չորս տա-
պրա վօր էտեվ էտեվէ կարթացի՝ համկարըս հաշվէ պերանք
սօրվեցա։ Հ.կա վարպետիս առչեվ, ինա տերտէրի սօյ էզկիօվ
„երանեալէն“ կարթացինը՝ մարթը ալայ մալայ շաշմիշ էզավ․
պերանը պաց մընաց։ Հ.րկու համկար տահա տուվինը, „կըլա
ասաց վարպետը, շընտըխ թուխթ առ, ծալէ, տէֆտէր կարէ,
պէր ինծի, քեզի համար տօղ քաշիմ սիւրէթ ալ տամ վօր կը-
րիս“։ Վ.մպէս ալ արի։ Վ.մա կըրածըս կարթալուս պէս մարի,
ֆթըլ չէր, զ, ղ, շ, չ, ո, ս խիստ չար չըկեցին ինծի. սիւրէ-
թին վըրան նայեածնի.քէնըս, կիտիսքի, խօլայ կերեվնային, ամա
եփօր խալէմը ծեռքըս առի ու պաշլայեցի կըրելու նը՝ մատիս
տակէն ուրիշ չէշիտ պաներ կէլլէին. սիւրէթիս հէչ չէին ըլմա.

— 15 —

նիր․ մէմալ աս վօր՝ առչիմէկութ հէչ չէի պաշարիլ տօղեն վրայէն տիւղ կըրելու, եա խալէմս տէպի վեր կերթար, կիրերըս վերի տօղերին կըկըպչէին, եա անխարեր վար կերթար, վօր վարի տօղեն քը հասնէին։ Հօրօվ-մօրօվ մէկ էրէս պան կըրեցի հայ հայ իրիկվան չանկին ատէնները, տէֆթէրիս էրեսը հինկ-վեց տեղ միւրէքէփ կաթիլէր, տեղ տեղ ալ կըրածիս վըրան էրեսէս քըրտինք կաթիլէր, միւրէքէփը փըռվելէր, ուրիշ տեղ ալ թաց կըրածըս թիսէքովս արվելէի. էնձամը ձունձօցի պէս մէկ պան տարի ցուցուցի վարպետիս։ Կըրածըս տեսածին պէս, վարպէթըս կիտիսքի խունտում էղավ․ „հապա, ձանըս, ասաց, տուն կիտէիր քի կիր - կարթումը խօլցյ պան է. չէ պալ լաս, ան խօլայ, թէզ ըմընցնելու պան չէ. մենք քինչի աս տէրէ ձէն հասիլինքնը կիտիս` ինչեր քաշիլինք․ տղան մինչի մէկ չէ էլք միւրէքէփ չի վօթէ ու եռսուն տէսթէ թուխթ զայ չանէ՝ հէչ աղեկ կըրել քըսօրվէ․ կըրելը՝ կարթալուն պէս խօլայ չի կիտնաս, կարթալը ի՝նչ պանէ վօր, անկիցալ խօլայ պան կա վոր. քօո մամիս ալ, աղէկ վարպետի քօվ տաս նը, կարթալ քըսօրվենա. մարիֆեթը կըրել նէ“։ Տղաքը ամպէս ամուր ամուր խընտացին վըրաս վօր՝ ամօթէս աչքըս մութ կօխից, սիրտըս իլինքավ, կըրէցի էօքիւռ էօքիւռ լալու։ „*ածէ, ինչըւ կուլ լաս, ասաց վարպետըս. ույ մեծսիրտ տղայիս էղիլէ. ատպէս հըմպարտ էղածըտ չիտէի. ես քեզի մէկ խոնդար տըզա կիտէի, մի ասիլօր փօրիտ մէչը չար սատանա ունեցիլիս էղիլէ.... *ածէ շաշխըն, տուն եփ ըլսիլիս օր՝ մէկ տղա. առչի տսպրա, խալէմը ծեռքը առած չառած հատոիչ հատոիչ կըրէ. ատ տուն կիտիս քի քերականը ըլպըռ ըլպըռ կարթացիր խալսեցար տէ յին՝ ամեն պան ալ տապէս թէզ պետի պաշլայիս ու խալսիս. չէ, ձանըս, կիր - կարթումը ատխարէրին խօլայ պան չէ։ Խօլայ պան կուզիս` — կընա կէտինը փորէ, ձուր կըրէ, ժամին տուռը մուրա -- շտէ քեզի խօլայ զէնիաթ․ ամա կիր - կարթումը խօլայ զէնիաթ չէ։ Տուն շատ կընտածլամիշ չիլաս, վօր պըզտըլիկ քէ րականը թէզ խալսեցար. քերականը ի՝նչ հօրըս ցավնէ վօր, ան տահա կիր - կարթումին առչի էրեսն է. մէմը նայինք պըզտի - սամօցն ալ խալսէ՝ մեծ - սամօցը պաշլայէ, մեծ - սամօցը խալսէ'

— 16 —

ժամաքիրքը պաշլայէ, անալ խալիս նը՝ ավետարանը ծեռքըտ առ, անալ խալեցար՝ Նարեկը կարթա, անալ կարթացիր՝ հտե վեն չամչեան կա, չամչեանին էտեվեն տրամափանութին կա, տրամափանութինին էտեվեն` Ձարտասանութին կա կարթալու, անալ կարթացիր . . . . . վըր մէկը ասիմ, անոնց տեղը շՇտ . . . Շապա, պարօնըս, տուն ի`նչ կիտէիր“ . . . . Տղաքը նօրէն վը րաս խընտացին։ 1,ս նօրէն քէստ ընկա։

Ս`ինչի աս օրըս հասքըցած չիմ` ինչու իտիպէս խօսկեր ասաց վարպետս. Հօքիս կըվըկայեր օր` ես քէչ, անշահ, եարա մազ աշկերտ չէի. ատ կուծու խօսկերուն, ատ մըսխըլն լայէխ չէի. անալ աղէկ կիտէի վօր` առխատաշներըս՝ վօ`րը մեկալնց վրա նայելէն, վօ`րն ալ փախիլութինէ քըխընտային վըրաս. ամմա վարպետիս ատպէս հետս ժաժկըտածը չի հավնեցա, տիժարիս էկավ . . . . . . ամա նա չիտէր քի՝ ես իրեն ի`նչպէս սիրիլէի. իսա սուփ ժամը վըկա վօր — ասաց, մատօվը 1 ըսավօրիչին չան կատունը ցուցունելէն — պապայիտ մամպայտ մեռցուր, ասեր, կըմեռցունէի, — անխատար սիրիլէի իտա անշահ մարթուն . . . քեզի ի`նչ ասիմ, իտա մարթր, առչի էկած օրըս, առանց խապա աթի առնէր վար կօխէր ինծի, վօթկիս ֆալախա զարնէր նը՝ անխարէր սիրտր ցավցուցած չէր լար, ինչպէս վօր ատ խօսկե րօվը . . . Տուն ի`նչ կասիս, հայ հայ հիսուն հինկ տարի կըլա՝ տահա մրթկէս էլած չէ . . . . . . Ս`է մէկ ատէն միթկ կանիմ` աճափ փախիլութին չէ`րմի . . . մէկալ սէմթէն ասալ կասիմ` տահա ի`նչըս տեսիլէր վօր փախիլնար . . . . սուտ չէ, խօրթ է՝ էրկու օրվա մէչ ես ան արի, ինչօր պէքիմ` ուրիշները երկու տարվա մէչ չէին անիր. ամա, ինչպէս օր վարպետրս ինքնալ իրեն պէրանօվը ասաց, իմ արածքըս տահա կիր - կարթումին առչի էրեսն էր. Հ`օն տահա պէքիմ` հազար էրեսներ մնացիլէին մէմէկէ տիժար . . . . 1 տա չար սաաթին իմ` ու վարպետիս օր. թայէս սեվ կատու անցավ. Հօքիս մալիմ` արավ վօր` եա ես իտա մարթուն կոլխուն մէկ խաթէ պիտի պերիմ, եա նա իմ` կուլ խուս . . . . . 1,խ, հայ վան, ինչու ինա իրիկունը, տուն կնացի նը, իտա ալայ պանը տեղօվ տեղօվ հօրըս մօրըս չասի, վօր նաքա եալ, քաշէին առնէին ինծի նարամէն ու մէկ ուրուշ վար.

— 17 —

պետի տային ... Մ'մա սուս կեցա, մարթու ալան չասի, տէրտը
սիրտիս մէջ խօրունկ թաղեցի, հէտն ալ թաղեցի իմ պահթը
ու Ճէհիլ արեվը ...

Վ'էտօմը ատէնէն պրզտի-սամօցն ալ խալեցա. պապաս մէծ-
սամօց առավ. մէկ ամիէն ան ալ խալեցա, ծեռքը ժամաքիրք
սռի կարթալու, էրկու- իրեկ ամիսէն ժամաքիրքն ալ խալեցա՝
ավետարան պաշլայեցի։ Վ'տ արալխը կիրըս ալ կամաց կամաց
սըրայի էկավ ամպէս օր՝ իմ ու վարպետիս ճեռքը քօվէ,քօվ չի
տընդիր ու սղէկ մը չինայէիր՝ շատ ֆառլ պէքիմ չէիր կուտ
նուլ ալ։

Վ'նցավ-տա ասպէս մէկ տարի . . . . ես արթըխ նարեկն ալ
իալսիլ էի՝ չամչեանին քերականութինը պաշլայիլ էի . . . . վար-
պետս մէչէն տեղ տեղ կարթալ կուտար, ինչպէսօր սամօցը ու
ավետարանը, տեղ տեղ ալ պերանք սերտել կուտար. ումմա՝ հէչ
խելքիս չէր պառկիլ քի՝ ատ ինչ սօյ պան է . . . խօսքի վրայ՝ ինչ
ասելէ „փառ, փառի, ի փառէ, զփառ“ ինչ ասելէ իտա, իտվօր
էղէնը ինչ է, ինչ կուզէ ասելու, ինչ կուզէ հասկըցնելու, ինչ
կուզէ սօրվեցնելու. կօյեա կուզիմ ասելու քի՝ տարա ֆայտան
ինչ է։ Կէնէ սամօցը, ժամաքիրքը, ավետարանը կարթալնիս
քէնս կիտէի վօր՝ աղօթք ին, եսալ չի հասկընամ նը, միթկ կանէի,
Վ'աված քըհասքընա խօտ ու իրէն տուված փառափանութիններըս
մախպուլ կըլի խօմ. ամս իտա չամչեանի իչչի „փառ, փառի,
զփառէին“ հէչ պան չի հասքըցա — շընտըխալ չէի հասքընալ-
ալ—վարիսէ ամպէս ալ չի հասքըցած պիտի մեռնիմ։ Կնծի ինծի
միթկ կանիմ „եա ատ մէկ անշահ պօշ պանէ, ատկից մարթուս
հէչ ֆայտա չիքա, հա ատօր ֆէնտը վարպետը ինքն ալ
չիտէ“։ . . . .

Մ'էկօր, ինչպէս կըլա վօր, կէլիէմ վարպետիս կասիմ „վար-
պետ, կասիմ, իտա քերսկանութինէն, կասիմ, մարթ ինչ քըսօր-
վենա, կասիմ“։ — Կ'ն կու խելքիտ պանը չէ, կասէ, մէծնաս նը,
կտաս, անտտէնը կիմանաս, կասէ։ — Վ'իօր — եսալ կըտառնամ
իրէն կասիմ — եիօր մեծնալէս էտվ պիտի հասկընամ նը, կա-
սիմ, անօր սղէկը անչէ՝ վօր, կասիմ, թօ' սիֆթէ մեծնամ ու տէ,
կէն սօրվենամ. չիհասքըցած պանը սօրվենալը ինչ շահ, կա-

c

— 18 —

սիմ։ — Հօս արի, հօս, կասէ վարպետրս։ Քօվը կերթամ։ —
Վլուռըտ պաց, կասէ։ Վախնալին, ամա կէնէ կըպանամ ավու
ծըս․․․ մէջը կըզարնէ աղի թըպըլէօվ, մէմալ կըզարնէ,
մէմալ կըզարնէ, մէմալ կըզարնէ „շտէ քեզի քերականութին
մեկնութինը ու ֆայտան, շընտրե հասքըցիր․ կընս տեղըտ
նիստ ու մէմալ խելքիտ կըտրած չիկըտրածը չէլպըռտիս“։

Վլուռըս Թօփի պէս ուռեցավ․ մօռ չըզերը չորս․ հինկ ամի.
սէն անձախ անցավ, շափաթներօվ չէքի կըրել մէքամ ասեզ չէի
կրնալ վերցունել — ամպէս կըկրսկրծար ծեռքիս ամենմէկ արը
Շեղը։ Կէնէ սուս կեցա, պապայիս մամայիս պան չասի․ ՙարցու
ցին նը „ինչու ծեռքըտ ուռիլէ“ ասիքի՝ վարպետէս ետքսլու
ատէն վօթկըս քարի իլիշմիշ հեղավ, արապածմամիու վրար ինկա,
իտա արալըխր մէքամ արապա մատերուս վրայէն անցավ։

Կէս տարիէն պալապան քերականութինն ալ ծարէ ծար լը
մընցուցի, սրան հասավ տրամափանութինին․ ամա ստ կիր.քը
աթթարնօցին մէչ էի կըտնրվեցավ, էլած չէլածը քաղաքիս մէչ
մէքատիկ կար, անալ ()․․․ օլուին քօվն էր. լալաւծ Ստամ
պոլէն պիտի ապրսվրէր. մինչօր կիր կըրեցինք, ստակը խրր
կեցինք, մինչօր աղլի տրամափանութինը ծեռքերըս հստասլ
անցավ կէս տարի, ատ արալըխր ես մէմալ ծարէ ծար քաղվացք
արի չամչեանին քերականութինը։

Լս կիտէի քի, տրամափանութինը քոնը՝ աս ֆայտասըլ
„փառ, փառի, փառիւ, փերեալ էմ, փերեալես, փերեալ է“, տիր
փայի, կօչական, ածական, ի.քական՝ էն կազմտվիմ. ամա ետօր
տրամափանութինը ծեռքըս առի ու կըցեցի էրես էրերի էտեվէ,
էրես էրեսի էտեվէ պերանք սերտերու նը՝ ան ատէնը տեղօվ
հասքըցա վօր՝ կիր - կարթումը խօլայ զէնիաթ չէ էղելէ, ու մէկ-
էրկու տարիէն չի վերչացվիր։ Տըժարը ան չէր, վօր օրը էրկու
եա իրեք էրես պան պէրանք անէի, ան պօ՛շ. ան ատէնները
ամպէս սուր միթկ ունէի վօր՝ ավետարանէն եա ասվածասունչէն
կօլօխ կօլօխ պերանք սերտել ինծի համար կավաթմը ծուր խել
լու պէս մէկ պան էր․ տիժարը ան էր օր՝ պերարնը կը լըպրռ
տէր՝ կօլօխս չէր մուտնէր, չէի հասքընար — շընտխալ կէնէ
ատպթէս է խօմ— ամա անատէնները մէջըս ուրուշ կըրակ կար,

— 19 —

մէկ անկուշտում ծարավ կար՝ նօր նօր պաներ իմանալու, ամէն պանին քօ.քը, ասըլ կիտնալու, խօսքի վըրա՝ ինչըւ եր ծմեռը պոռան - աետղ է, ամա Հրուսաղէմ - մղտէսիներուն ասելէն - Հէչ ծըմեռ չի քա. ինչըւ եր տեղը ամաուը տա.ք է, ամա Օ.իպի րին սէմթերը, տահա անթին ալ, կասին քի, ամռա հէչ չէլալ, տսրին - տասվերկու ամիս ծմեռ ու փուքէ. ինչըւ պահարին թուռնաները, եապանի խազերը, տուվատախները խըպլըյին սէմթէն տէպի շէմալ կերթան, ինչըւ կիւղին կէնէ նօրէն ետ կը տառնան. ինչըւ ծօվին ձուրը աղի է. ինչէն քըքոյանա պա հարըս ու կաճակը, փուքը, թաթավը ու փրոչախը. խօրթ է իտա ձեր մարթօց ասածը քի՝ ամկը Հղեա մար.քարէին արապային կօ փձակներէն կրկօռա. ինչպէս կըտըպին կիր.քը. ինչպէս կըկօր ծին փառչա-փէթէնը, խատիֆան. ինչպէս, ինչէ.քըխօրթին խա եր փէնձէրէին ծամը... հարցնելու, իմանալու, սօրվելու պան շռ տ, վօր մէկը ասիմ... ամա վօրինմէն իմանոյի, վօրին հար ցունէի, ինչ հիներօվ սօրվենայի ... չէլպէթ, ինծի ինծի միթկ կանէի՝ կա ամպէս մարթ, վօր ատ ալցը կիտէ, կա ամպէս քիրք, ուտէխ աս ամէնը կըրած է. ամա վուտէխ կուտնում ատ մարթուն, վօրնէ ատ քիրքը, ծօվին վօր անթունտէն հանիմ... Վհմալ վօր՝ քիր.քը կըլիիմ էլելէ. ինչ ֆայտա վօր հասքընա լու չիմ՝ չունքի ասխատար քիրք, վօր հաշվէ ամէնուլ պէրանք սերտեցի, ինչպէս կասիննը՝ հում հում կերա, ու մէչէն պանմը չը հաս.քըա, ան քիր.քէն ալ ինչ պիտի հաս.քընամ . . . . կա աձափ աշխըր.քիս էրեսը ամպէս մարթ, վօր կըրնար ինծի կիր.ք հաս.քընալը սօրվելցնելու ... չէնէ ամեննալ ինծի պէս, քիր.քը չի հաս.քըցած, պերանք սօրվերին ու եթկէն անունները իմաս տուն, վարթասետ, տիրացու, վարպետ էլէիլէ . . . .

Վսպէս խասեվէթներու մէչ էի քըշեր ու ցօրեկ քըհա լէի, կըմաշէի . . . չօրս քօվս մէքամ խօլ.ք ինսան չի.քար, վօր սիրտիս տէրը առչեվը վօթէի, վօր, աս իշ.քիլները եա հանէր միթկէս, եա մէկ ուրիշ չարան ցուցունէր. սասահման եաթա խէս կէլէի՝ մամայիս կըտեսնէի, իրիկունը աչքիս առ.չեվը տայրա պտպաս էր. ատ օզօրմելիներէն ինչ պիտի հարցունէի, ինչ պիտի սօրվենայի։ Վամաս - Վսված օզօրի հօ.քուն - սիրըս

— 20 —

շահել ուզենարնը՝ կառնէր իրեն ծեռքօվը փախլավա, լսուռա
պէա, չէՇիտ չէՇիտ Հալվաներ կէփէր, կըրընէր առչեվըս, կի
տէրքի ատօվ ինծի մեծ պահթի հասուցյա, անալ ասինք՝ զավա
լրյին ծէռքէն ավելի ի՝նչ քուքար․ պապաս ալ — Վսված հօ
քին լրսավորէ — պուքէն կըկըտռէր ու ինծի քիրքի, թուխթի,
խալէմի ստահ այեամիշ չէր անիլ— զավալը մարթուն ալ վաստը
կածը քանի՝ քափիք էր վօր — նա եալ կիտէր.քի ատկից ավելի
օրթի սիրել չի լալ. ետքէն էրկուսնալ կարմըննային քի, ինչու
ես ատէն ատէն սիրտիս նեղութինէն հայ հայ միրըս կուտիմ․․․
Վսպէանակօվ կէս տարի եալ անցավ։

Պահարին ատէններնէր։ Վ՛էկօր, կանօխկէկ վարպետ գը
նացի։ Վարպետս պահչան փօս քրփօրէր թափ ինա տեզը, ու
տեխ վօր խըլվէք թեարըտ պամալ քրփօրէրնը, ու կուդէր մէքամ
սօյ — զէրտալույի ծառ տրնկելու, նարա սաեախլընալ պատին. քօվը
մաղտանօս, տարխուն, խուշխօնմազ ու չէշիտ չէշիտ ուտելու
կանան չեղեն քրփընտռէր։ Քօվը կրնացի ու „վարպետ, ասի,
Հօքնիլիս, տուր ինծի պէլը, քիչմալ ես փօրիմ“։ — Վո՛,
ասաց․ տուվից ինծի պէլը ու ին.քը կնաց զամպախներուն, լալէ
ներուն, սիւմնիւներուն վրայի ֆօզը ասթին անթին անելով վօր
մատզաշ եափրախները մէյտան էլիրն։ Իտա արալեխը տիրացի
նին օրթախափիչն մէքամ կինիմարթ կօլօխը նես խօթից „հա.քա,
Վնուշ, հձս իս, հարցուց“։ ՛՛ա, հօսիմ։ ասաց եանկան։ ՛՛օՌս արի
մէկ պայ, պան պիտ ասիմ, ասաց տիրացիչն կնինը։ — Վչա, հէա,
ասաց եանկան, ու աձէլէ պերից տապախօվ կանան չեղենը, վրանալ
մէքամ տեսօք, ձէրմակ օսկօռէ կօթօվ չախու ու տըրից փօսին
քէնարը ու ասաց ինծի „Փօսը փօրիս խալսիս նը՝ իաս տապախը
ախշանան կը տանիս“․ ասաց ու աձէլէ վազից օրթախափսին։
„Իտա ի՝նչ տեսօք չախույէ“ ասի ու կէնէ իմ պանըս կընայիմ։
Փօսը փօրեցի խալսեցա, պէլը տըրի փօսին քէնարը ու ին.քըս
կընացի օտան՝ համպարըս սերտելու․ միթկէս ալայ մալայ էլալվ
կանան չեղենօվ տապախը ախշանան տանելու։

Վրա կանցնի սաաթ - սաաթու կէս։ Վ՛էմալ նայիս եանկան,
լեզին պատռած, նես կումուտնու. „՛՛ածէ Վյատիրօս, կասէ,
տապախը ախշանան չիտարիր՝ կասէ։ — Չէ, եանկա, կասիմ,

— 21 —

միթկիս էլլավ, կասիմ․ շընտըխ կըպերիմ։ Կերթամ տապախը կառնում ու կըտանիմ կուտամ եանկային։ Չախուն հապա վուչ տէխէ, կասէ։ Կն ատչնը ֆառողն կերթամ օր՝ չախուն չէ.քա։ Վազելին կերթամ պաշչա, փոսին մէչ կընսպիմ, քէնարի ֆօղը քըխաոը շըտըկիմ։ քըքըրքըրիմ։ անյած ծամիաս կընայիմ։ չախու վար, չախու վէր՝ չախու չէ.քա․ քու.քամ եանկայիս՝ ասպէս աս պէս պան է, կասիմ, չախուն խայիպ հղելէ, կասիմ։ Ճ, կասէ, Հէչ ատպէս սպան կըլա, կասէ․ Հէչ լրու ցօրէհկ ատէն սպնլապան չախուն խայիպ կըլլա, կասէ, թօփլու ասեղ՝ շիփիքի՝ է ինչ. թէղ կընա կըտիր, չէնէ կուլխուտ ամպէս պան կըպէրիմ օր՝ ինչվան սէվ ֆօղ մըտնելտ չիս մօոնալ — ասազ ալ․ արավ ալ անօրէնք. քնՀսվատ կինիմարթը — Վէմալ կընայի պաշչա, ամէն ծակծուկ փընտուեի, ամէն.քարի, ետիրախի, ծըպէլի տակ նայեցայ՝ տըրիլիս նը՝ կըտիր, չէ.քա, չէ.քա, չէ.քա աղլի չախուն, փիափիթին խայիպ հղավ, կէտին անյավ։ Կրոէն կընացի տխ շանա „հանկա, ասի փիթիւն պաշչան քրքըրեցի, տեղ չէմնայ վօր չինայէի, Հէլլաք էղա, ամա չախուն չի կըտա․․․ ինչ կու զիս արա“․․․ — Տուն չէկըտար նը՝ ես կուկուտնում, ասազ ու ամպէս չըրայօվ նայեցավ վըրաս օր, կիտիքի կեցած տեղըս Հում հում ուտել կուզէր ինծի։ „Կյ կըտի՝ր նային.ք, ինչպէս կուկուտնուս, ասի սիրարը էլլած։ Նսի ու՝ էլլա ախշանայէն։

Կատղած էրեսօվ վաղեց կինիմարթը վարպետիս։ Հնչ կա լածի արին՝ չիտիմ․ վարպետ մընաց օտան, սաեսխընալ աս շանա կընաց։ Կրկու - իրե.ք մինութէն էրկու աշչերտ կըտակ ներր տա ին՝ մահլայի տուէն տուս էլլան (ես տահա սղպարը կայնփիւմ)․ եփօր տղա.քը սօխախ մըտան, ես ալ մըտա նես ու տեղըս նրստա․ սիրարը ալ ամպէս.քէչ է, ամպէս քէչ է վօր՝ կիտիքի էձէլըս հասիլէ․ հայ հայ կըմարիմ, սիրարս կանյնի․ կուլխուս քալի.քը Հօ.քիս մալիմ կանէ։ Կրխտտաշներէս մէկը կամայուկ ինծի ասազ վօր՝ վարպետըս պապայիս էաեվէն խրկից աղևի էրկու տուզօղը։ Կըվախնամ ամս՝ վըրույէս պէլի չիմ անիլ։

Կիս սաաթ չանյած տղա.քը ետ էկան, սպաս ալ նայա էտէվէն նես մըտավ։ Վարպետըս տեղէն էլլավ։

„Կս քեղի ծան տուկիլի, ասազ, վօր օրթուտ. քէչ, սօսյուզ

— 22 —

ԹապիէԹը աչկօվըտ տեսնուս ու ՙասկընաս : Կ, ս տանքսրզեն,
աս եարամէլեն — մատօվ վրաս ցուցուց — կարցածիս խատար
ազէկութին արի. ինչ վօր պէԹկեր նը սօրվեցուցի. Կ, ստուծու
առ չեվ կըրնամ ասելու վօր՝ մէ՝քամ՝ աշկերտի վրան ամպես
տաք էզած չիմ, ինչպես ստ առսըզ շունին վրան. Հէչ սուտ
ասած չիմ լալ, եփօր ասիմ քի՝ իմ իստիր օրԹուս պես էմէկ ու
նեցիրիմ վրան . . . , ամմա՝ ասխատար տարվա տանձանքիս
տառցը օրԹիտ, աս հարամ- սատկէլու տըզատ, ինչօվ վըձարէր
նը աղէկ է . . . . անկաձըտ պաց ու աղէկմը լըսէ. մէմը վօր՝ աս
եարամէզը ինծի չի հավնիր, ինծի խեվ, պան չէկիտցօ, իրմէն
վար, օլմազեն մէկը կը ձանչեա. խօրԹ է, բերանօվը չի ասիլ
ամա՝ շմար.քօվ, նայվացքօվ բուցուցունէ. ատ ես նարա ժաժէ
մունքէն տէյէմիշ կանիմ. մէմալ վօր՝ պշչերտներուս ինծիմէն
կըպաղեցունէ, „ինչ է մեր վարպետը, հէչ պան չէտէ ինքը,
ինչ կուլխուն մէկ ալայմը աշչերտ Թօփ արիէլ“ շտէ - աստէս
պաներ. տատլ ես վրայեն, ժաժմունքէն, քիԹուպռունկէն տէ,
եմլի կանիմ — չլմանաս օր անկածօվը լըսիրիմ՝ չէ — սիրտը
մալէմ կանէ վօր, իտիպես պիտ լա։ Կ, սօր է խապաթ անել չիմ
կըրնալ— մեխբը ինչ առնում— ինքս լաած չիմ, մարԹ ալ ասած
չէ — ամա, կիտիս քի ասածիս մէչ հէչ սուտ չի. քա։ Լրե.քումն
ալ աս վօր՝ օրԹիտ կօղ- հարամիչն մէկն է. ատ - շտէ կըրկընամ
իսպաթ անելու։ Կ, սօր սապահտան օրԹիտ խիստ կանօխ վարպետ
քու.քա, եփօր տեզօվ կիտէ, վօր ատ ատէնը աշչերտները տահա
Թօփ էզած չի պիտի լան. ինչ է ատօր պատճառը. միԹկը քէշ
սան ունենալ չէ՝ րմի. վօվ կիտէ ինչեր՝ միԹկը տըրիլ է անելու.
իմ՝ քուն էզած ատէնըս տունըս կօխել՝ մի ուզացիլէ, ինծի եա
ոայեախըլյիս աղըլ տալ ուզեցիլ է, ես ինչ կիտնամ, ախպարըս,
Կ, սված չիմ օր՝ սիրտը մուտոնում, մէչի էզածը տեսնիմ. հա աթա,
մօրԹուս սիրտը, հա ծօվին անԹունտը՝ էրկուսնալ մեզի համար
մութին։ Կ, ս մէկ։ Կ, ս ինծի համար փօս քըփօրէի։ ()րԹիտ
էկավ քօվըս, աքքիս աղէկ մարԹ ըլալու համար՝ „սոՌը, իմիշ,
վարսկետ պէլըտ ինծի, տուն հօ.քնեիլես, ես փօրիմ“։ Տարան վօվ
ասի լէ՝ Կ, սված - Քրիստօս, արի ինծի եարտըմ արա։ * աշվէ
քըսան տարի վարպետութին կանիմ, ատ քըսան տարվան մէչ. քի.

— 23 —

չէն քիչէն ծեռքիս տակէն վերհարուր տղաստնեցիլե. Հէչ մէմը հղած չէ վօր՝ աշկերտներուս մէչէն մէկը քար ու սահեր „վար՛ պետ՝ պէլըտ տուր, փօս փօրիմ“։ Ինչպէս կըլա վօր՝ համան Այստիրօսը կասէ ինծի ատ խօսկը։ Այսօր արածը աղէկութին էր նը՝ տիա վեր հարուր աշկերտներէս հէչ՝ մէկը ինծի աղէկութին կամեցած չին-ինչ, ալիյը ինծի տուշման էին, ալիյն ալ սօյսուզ քէշ տղաք էին։ Այսա՝ օրթիտ նացա մէչէն առչինը էզավ վօր ուսազ „տուն հօքնիլիս, արի քեզի եարտըմ անիմ“։ Ազավ վօր միթկը քէշ էր։ Այս երկու։ Աշանածըս նարա ծեռքը կուտայ կա նանչեղէնօվ տապախ ու կասէ „թէզ իսկիկը տար ախշանան տիր“։ Օրթիտ աղէկ մարթ է նը, միթկին մէչը քէշութին չի քար նը՝ ինչու համան չառնուլ չի տանիլ ու՝ սաաթներօվ քը ցը.քէ կէտնին վըրան, ինչու տատկէս կանէ։ Ազոցիավ, կասիս։ Այս Այստիրօսին սուր միթկ ունենալը ես էրկու տարիյէ վեր կիտիմ։ Այս ինչպէս կըլա վօր՝ ժամաքիրք, ավետարան, քերա կանութին, տրամաիթանութին ծարեծար պէրանք քըսօրըլենա չէ մոռնալ ու՝ մէկ ճիֆթ խօսքը կըմոռնա. հէչ հավատալ կըլի իտա պանին . . . էզավ վօր՝ „մոռցայ“ սասածը սուտէ, տա մէկ պօշ մաչ հանայի․ նա մոռցած չէ, հապա եօրիթա ատպէս արիլէ. միթկին մէչը քէշութին ունեցիլէ։ Այս քեզի իրեք։ Այս երչը վերչը, նշանածիս տապայեն մնացած թանկնոց ինկլեզի չախուն, վօր էր, կուսըս ալ աչքերուս լուսին պէս քըսիրէինք, տտապախին վրայէն կրկօզնա, վո՝ վ կիտ վուտեխ կրպարտրեկ ու՝ ու մեզի կասէ քի կօրաը։ Հէչ ատպէս տան կըլա, ախպար . . . էփ-էշկեարե տան է, վօր օրթիտ չօխտան միթկը տրիլէ ատ չախուն կօզնալու, առա թավը ցը.քած չէ․ ասօր վօր թավը ցը.քիլէ նը՝ ուսսար ծեռքէն ալուտ տուված չէ։ Այսօր օրթիտ կօզնալու միթկ ունէ ցած չէ նը՝ հապա ինչու նշանածիս ասիլե „իտա ինչ տեսօք չա, խու է“․ հէպէթ հավնիլէ վօր՝ կօվելէ․ ատ ծիճի տղան ալ կիտե վօր՝ կօզը իրէն հավնած պտնը կըկօզնա . . . Շտէ ասե լուս սէ էր․ հանա օրթիտ, հանա ես․ տուն էզիր մեր թատա վօրը։

Պապաս հեղած տեղը պուլ կըտրեցավ․ էրեսը մէկ փուքի պէս կըՇերմըկեր, մէկ կրակի պէս կըկարմըրէր․ հա իմ վրաս կը

— 24 —

նայեր, չան վարվետի վրան. ինչ անհեր զավալը մարթը. չավալ
տար՝ մեզավորը օթին էր, չի չավատար՝ չախույին կօրածը
շատ իշքիլի արան էր։

»չածէ Մայտիրոս, ասած ինծի, իսա սահմի վուրաերին
կուզես հանէ չախուն ու վարվետի տուր։

— Պապա, ասի, չառած արանը ինչպես տամ, չիպահած,
պանը վուրեխէն կուանում. . . .

„Մայտիրոն, կանչեց պատասխանական ծանօվ, վր
ասխալթը խելքը պիտ թուռեունէի։

— Պապա, սահըն չիչավատաս, ալթյը սուտ է. ես կօզ չիմ.
մի հավատալ, ես կօզցած չիմ. վարվետը վրաս խարէզ ունի,
էրկու տարի է. վարվետ մրտներու օրէն չաշվէ ինծի քէշու.
թին կուզէ, ամս սիրտը չի կօտրի տեին, ես քեզի արան չէի
ասիլ. մի' չավատալ տիա մարթուն. չիտիմ ինչ հղելէ չախուն,
պէքիմ մէկը սօվէն պաչչա մրափէ կօզիլէ, պէքիմ խառղան
օսկօև կիտցիլէ թուռուցիլէ, ես ինչ կիտանամ, անա՝ կուրանամ
կուր քալիմ օր ես առած չիմ. . . առապա, վարպետը քէզի քր.
խեվցունէ, նա չախույին էտէվէն չէ, ամա չախույին մահանայօվ
իրեն հին էօքէն ինծիմէն հանել կուզէ . . . .

Վ. սպէս շատ պաներ ասի, ամա վօրին կասիս, արարայիս աչքր
մութ կօխիլէր, խօսքըս անկածը չէր մուլոնուր, նս կէնէ մ,կ
ծարէն „հանէ չախուն“ կասէր։

Վ՝ երջը վերջը, ես ալէլալ ու »լալալա, սի, քեզի մէկ արան
ասիմ, ասի, ես կրտեսնում օր՝ ասօր էՌէլըս էկիլէ, ինչ կուզիս
արա, ես հազիրիմ։

»Մայտիրոս, կանչեց պատասխան, իրէք տարրա քեզի կասիմ“
չախուն քը հանիս չէնէ չէ։

— Չախուն առած չիմ, ասի։

»Չախուն քը չանիս, չէնէ չէ, ասած էրկուսում տարուն։

— Չախու չիքա քօվըս, ասի ես կէնէ։

„Վ՝ երչի տարրան կասիմ՝ չախուն, քըհանիս, չէնէ չէ.

— Պապա, վօթքըս պաքնիմ, չախու տուած չիմ, ասի ու
պատասխին վօթկերը ինկա:

»Պէրէք ֆալախան, ասած պատասխան:

— 25 —

Վհէս - պէլլի հեր՝ վօր մարթուն խելքը արթըս վըրան չէր։

— Վ. Շայ մամա, կանչեցի, խալսեցու՝ր օրթուտ, ինծի պիտի մեռցունուն ասօր։ Լիրնէկ վօր՝ խօ՝րթ մեռուցած լային։

Ֆալախան չօխտան հազիրէր, էրկու թըպըլդի եալ հետը։

Իրէքատ մազալու տըղնաք վըրաս թափեցան, ինչպէս օր խասապը կօվին, ամպէս ալ նա.քա ինծի՝ վար կօխեցին, կօշիկները, փաթթօներըս վօթկէս հանեցին, ֆալախային չուվանը վօթ.քիս ծիք օըրեցին, ու ստմպէս պըռնեցին. էկ թըպըլդին պապաս առաւ, էկալը վարպետս . . . . . . ալ միթկըս չէ . . . . . .

Իրէք օրէն այմիշ կըլամըն՝ կընայիմ՝ օր եաթախիս մէչ ապռակածիմ. մամաս ու մեծաս՝ մէկը մէկ քօվըս, մէկալը մէկալ քօվըս, աչքերը ուռած, կեցիլ ին, էրեսըս կրնային։ Տեղէս ժաժկըտել չէմ կըրնալ, ամէն ժաժկըտածիս՝ կիտիսքի հսաղար պիզ քընսօթին կօվտաս - մարմինըս։ Վ. օթկ ունեցածըս չէմ հասքընալ, կիտիսքի կըտռիլ ին, թապիլ ին։ Կամաց կամաց միթկըս վրաս կըժօղօտիմ ու անցած պաները մէմէկ մէմէկ միթկըս քուքա . . . . . .

Վլէմալ նայիս մէկալ օտայէն սասանական մէկ ծան կէլէ՝ չէտիմ մարթու է, չիտիմ ծանավարի ու զինձիլի շախըռտի . . . .

„Լ, ինչէ աս, քըհարցնում մամույդիս։

— Վուսոս, կասէ մամաս, պապատ է, կասէ։

Օ. վալը պապաս, խելքը թուռուցիլ էր ու կատղէլ էր։

() խոսն ահիս եաթախէս չէմ էլլէլ, հինկ ահիս ալ ամպէս թախեթսը կրլամ՝ օր պատերուն քըս.քըսվելէն եա սէտիրները պըռնելէն՝ ծօրօվ ծօրօվ քըքալիմ օտային մէչը։ Վ, տ արալըլըս պապաս ալ կըմեռնի — Վ, սված քերեզմանը ըուս ինչեցնէ — իրեք հօ.քի՝ ես, մամոս ու մեծաս կըմընանք էօ.քսիւզ ու մէկ տիլէմ սեվ հացի էհթիած։ Վլէմաս ըուսէ ըուս հալիմն կարը կըրկարէ. մեծասալ տէլլալութին անելէն, ֆալ պանալէն, թեթեվ թափելէն, չարաչք ազօթելէն՝ կուտօր - մուտօր ստակ կըվաստրկին — ատով շտէ կէչէմիշ կըլան.ք։

Քաղաքիս մէչ անունըս չախոսյի - կօվ կէլէ։

Լիր ալ քու.քամ տասնըչօրսըս կումուտնում։

Վ, տ արալիսը աղա Վ. աղարօվէն հօ.սի մէկ աղայի վըրա կիր քու.քա քի՝ „եփօր մէքամ տմպէս կիր - կարթումի հավէս ունե

d

— 26 —

ցօզ խարիսկիտ տղա կանը՝ առնուս խըրկիս Մ'օսկօֆի հայի ՛Շե մարանըս «։ Մ, վօր կըլըիմ՝ համան կիրթամ աղղի աղային, վօթկերը կենիմ, „արի իտա աղեկութինը արա ինծի, կստիմ, հէմ էօ.քսիւղ իմ, հէմ խարիսկիտ իմ, հէմ ալ կարթալու հավէ. սիմ“ — կասիմ շտէ ինչօր պէրանըս քուքանը. նա եալ — Մ,ված պանը աչօզէ — խօսկ կուսա. „էրկու շափաթէն հաղեր էղեր, կասէ. կնացօզ լանը՝ հէտը կըտընիմ քըխըրկիմ“․ ծէո.քը կըսա.քնիմ, կէլիմ. խունտումէս վեր վեր քըցաթկըտիմ, ամա մէրօնց պան չէմ ասիլ։ Կրե.ք-չօրս օրեն մէ.քամ աթլը խարավուլ քուքա մեր տուռը կըզարնէ „Մ'այտիրօս անունօվ ասսվես ասսվես տըզա կէ հոս“, կասէ։ — Մ,ս իմ, կասիմ։ „շայտա արի հետս, աղան քեղի ճան կուտա“, կասէ։ Մ'ամաս կիտէ քի՝ կէնե վծվ կիտէ ինչ խաթէ պիտի քա կուլըուս, վայկիրն հայ հայ խէլքէն կրպաժնըվի։ Մի վախնալ, մամա, կասիմ, ատ քէշութին չէ, աղէկութին է, կասիմ։ ու. կարչ խօսքօվ կասիմ պատնին էղէնը։ — Մ,տպեսի նը՝ Մ,վածսմարըս խրսեթըտ պանա, պալաս, կասի ու. կը Շամփէ. մեծաս ալ շուտմը-թէզ ֆալը կառնէ, վօր առ չեվէ իմանա քի՝ ինչ խապէր պիտի պերիմ։ Կերթանք աղային։ Մ'արթուն էրեսին չըրայեն քըհասկընամ, վօր ասելըն խունը տում պաներ պիտի չիլան։ „շածէ, կասէ, տուն ինչ էրեսօվ կու զէիր աղա Կ.ազառօվին վարժատունը մուտնելու. մէկ - էրկու չա. խու եալ հան կօզնաս նը՝ ատ ալայ - մալայ կառոտկի խօմ նախչը վանցիին թէմիզ անունը, կասէ։ Կիօր պօչըս ատ խարէր ածր ռածէր նը՝ տուն ինչպէս համարցակեցար քալու խնթըրվելու ինծի . . . . տէ, կընա պա.քսէ, կօղ- հարահի, մէմալ էրեսրա չի տեսնում“ . . . . ասպէս ինծի իրէն տունէն կըվարէ աղըի մեր աղան։

Կալէն լալէն տուն էկա։ Կյութսուղ մամաս, աչքը տուր, կընայէր եղելի՝ քի օրթին ինչ խունտում խապէր պիտի պէրէ իրեն ու ծերութինը մըխիթարի. մեծայիս ֆալն ալ էլլէլե թէզ համիա, նօմայ ստակ, սող ու հայ ու չէշիա չէշիա աղեկութին ներ։ Կ,ս վօր լեզին զավալը կինխմարթի.քը՝ տահա պէթէր խա. սէլէթի մէչ ինկան։

Մ'էկ օր մը մեծայիս մէկին տունը թէթեւ թափելու ծան տու

— 27 —

վին: Նտունին տէրը տարվա մէչ ինն ամս Պթառաիօլ կրկե-
նար իրեն առուտուրին սէվէիգօվ, տասըերկու տարու օրթինալ
հետը առիլ էր ու Հօնի թա.քաղօրական վարժատունը տուվել էր
կարթալու: Մեծաս, վարժատունի տնուն վօր կրլըս՝ վօթ.քերը
կիյնի կինիմարթօց .քի՝ սասէս ասպէս մէքամ թօո ունիմ, կասէ,
կարթալու շատ ՛սաէս է, ինքը պըզտիկ է ամա՝ պալապան, միւ-
րիւ.քօվ տէրտէրէ, վարթապէտէ ավելի պան կիտէ, կըկօվէ-շտէ
ինծի, պան չունիս, անխատար կասէ, անխատար կազաչէ, կապա-
զատէ վօր՝ աղի՝ կնխարթօցէն խօս.ք կառնէ, վօր ինծի եալ
Պթառաիօլ խըրկին Մաթիօս ազպին վըրսն, վօր նա եալ վարը
ժատուն ուա: Նս վօր կուլումունցնէ՝ ՛՛՛՛՛ տուն քուքա „աչ-
քըտ լուս, Մայտիրօս, կասէ, չարը խափանէցավ, պարին կատա-
րէւյավ“ ու մէկիկ մէկիկ կասէ ինծի ինչ վօր խօսլիլե ինծի հա-
մար: Ն՛՛՛՛ հնքըս ալ խունտում կըլան.ք:

Մա օրեր կանցնի՝ պան չի.քա, շափաթ կանցնի՝ պան չի.քա,
վերչը վերչը՝ ամսու ալ կանցնի, կէնէ պան չի.քա: Մէկ օր մե-
ծաս կէլէլ կասէ „ստ ինչ խուծուռ սան է ստ, կասէ, խստխատար
ատէն մէկ խապէր չի լըավեր, կասէ, մոռցիլ ին, չէ՞նէ խափեցին
մեղի, կասէ. սսպէսօվ պան չիլալ, էլլիմ մէմը ինքս էրթամ խմա-
նամ. ծանտո կեցած քարին տակէն ծուր չի վաղել. կասէ ու ֆէ՛
րէճան. քըհա.քնէ, կօլօսը եմէնին քրիաթթէ, տայեախը ծեռ.քը
կառնէ, տապան կըզարնէ չիտակ տէպի Մաթիօս - ային նշանա-
ճին կիրթա: Իրիվանսէմը չըրախվառուն.քի ատէն քըստը
քըսարը, էրէսը խունտում ետ քուքա: „Հնչ միհարիչ ունիս
տալու, կասէ ինծի։ — Նռչի տարվա հախըս ալթյ - մալթյ քեզի
Հրուսաղէմի ծանիուռ տուակ, կասիմ։ „Նյ, պալաս, կասէ ժեծաս,
ան օրը. քանը, պէ.քիմ, օսկօներըս ալ փթթած կըլան. անօր
աղէկը ան է, վօր մենք մօտիկ ատչնիս պանը նայինք։ ՛՛՛ անա
քեզի խունտում խապէր. վաղը չէ մէկալօր Մաթիօս ազպին,
Հօսէն իրե.ք արապա փախալ պարի պիտի խըրկին. չիս վախ-
նալը — չունքի ան ատէնները հարամի չէր.քէզներէն վախ
կար — նիստ ու կըրնա. մընացածն ալ Նսված կուտա“։

Ինչպէս վօր կասէ՝ ամպէս ալ կանին.ք: Մեծաս տուռէ տուս
քրքալէ, մէկէն հին փօթա.քի կըմուրա, մէկալէն տաք մէսթ կը

— 28 —

մուրա, մէկ ուրիշեն ալ մօրթի կրտակ կառնէ. քը փտթթրվեմ,
կրկակկըպվեմ, մէքամ պըզըրլիկ պօչչա, ինչ ասիս հալավնե
րով, ծամիու պաշարօվ, խօլթուխըս կրտընիմ; կերթամ սրսպան
կլնըստիմ ու ծամիա կեյնիմ։ Ինն օրէն Սթառափօլ քըչաննինք
կերթամ աղլի Սաթիօս աղային, կուլխուս էկածը ալացը կասիմ;
հէչ մէկ պան չիմ պարտկել աղեկըս ալ կասիմ, քէշըս ալ կա-
սիմ. . . . Ս'մամ՝ կընային օր մարթուն էրեսը մէկ չէշիտ կրլա,
պէլլի է վօր պատմածս հաղ չի անիլ, կիտիսքի տիժարին քութա,
ամա — կէնէ շէն կենա — պան չի ասիլ։

Ս'էկալում օրը կառնէ ինծի, կը տանէ միծավորին ու քը
խընթրվի վօր վարժատուն առնէ։

„Քլխաքիր ունիս, քըհարցնէ ինծի մեծավորը,

Քըհանիմծույես կուտամ իրեն։

„Տասնը չորս տարիւ իս, քը հարցնէ։ — չա, կասիմ։

„Ուուսնակ կիտիս, կասէ։ — Չէ, սօրված չիմ, կասիմ։

„Ուախամ կիտիս, կասէ։ — Չէ, սօրված չիմ, կասիմ։

Տահա մէկ քանի չի սօրված պաներըս քը հարցնէ։ Որը քը
հասքընամ։ որը չէ։ Ս'եծավորը քիթու պռունկ կանէ։ Ս'ա-
թիօս - ան կրկարմըրի։

„) Իրենքօվ վարժատուն առնել չէր լալ քեզի տմա, կասէ,
Ս'աթվեյ Քառփչին խաթրին համար լացած ուվաժիթ պիտ
անվի, կասէ մեծավորըս, ստմ՝ էնկ վարի քլտսը պիտի նրստեց
նում քեզի, կասէ. խունտումես չիտիմ ինչ անիմ. մեր ստէթօվ
կերթամ մեծավորին ծեւ. քը կրպաքնիմ. մարթուն հօշին քութա:
„Վրայէն պէլլի է վօր թէմիզ սիրտօվ տղա է, թապէէթն ալ
տահա խանկըռած չէ, կասէ Ս'աթիօս - ային, վրաս շմարք անէ
լեն։ — Սայրէթ կանիս, աղեկ քըսօրվենաս, քըհարցունէ
ինծի։ — Սօրվենալու չի լայինը՝ ինչը թանըրիին չէլէրը կիյ
նէի, քութայի հօս, կասիմ։ — Սընտաց մարթը. քիչմալ կեցանք
ու էլլանք տուն էկանք։

Համփուն Ս'աթիօս - ան կրտառնա ինծի ու կասէ, „չածէ,
անունըս հանիլ էիր քի շատ պան կիտիս. տեղը էկավ նը՝ ինչը
պօչըս քաշեցիր, ինծի եալ ամօթօվ թողուցիր“։

Լս պան չասի, սուս կեցա։ „Խսպար՝ ինչ ասէի, իմ տարի։

— 29 —

ներօվ սօրվածըս՝ հօս պանի պէթկ չէկավ, տասա սօրվեցուցածը
ես սօրված չէի։ Տեսա վըր՝ Վ'աթիօս - ան առչի օրէն քէշ աչ
քօվ նայեցավ վրաս, ամպա ն չասաց, անալ շունօրակալիմ։

Վ'էկալում օրը, սապահտան կանօխ կընացի վարժատուն,
մինչու հօրցակ մընացի․ էրկու վարպետ էկան, էրկուսն ալ համ
պար տուվին․ հօրցուկէն եթկը մէմալ կընացի, կէնէ էրկու ու.
րիշ վարպետ էկան, նաքա եալ համպարներ տուվին։ Վ'էկալում
օրը, անկից պախշա, տահա չորս ուրիշ վարպետներ էկան,
ամենն ալ ուրիշ ուրիշ համպարներ տուվին կընացին։ Քիրք
շունէի. ինչ անէի, վօրին ասէի, վօրիմէն աղաչէի առնէի։
Վ'աթիօս տղային ասէի քի՝ ինծի ութը հատ քիրք պէթկ է, իշ
քիլ է վօր առնէր տար, չունքի վրայէն պէլի էր, վօր վրաս
տաք աքքօվ չէր նայեր, անխատարօր-շտէ՝ մէկ փօր հացը պեալ
միշ անելու քըքաշվէր․ ()րթուէն ուղենայի, անալ կիտիմ
վօր, խոսքըս պէտիհավա պիտի անցնէր, չունքի նա առանց իմ
ասելուն ալ կիտէր քիրք չունեցածըս, ամա մէկ բերան խօսք
չասաց քի՝ ինչի՝ վըրա համկարըներըտ պիտի սերտիս. պէլի պան
էր վօր՝ նա եալ հազ տարած չէր վարժատուն մըտածըս . . . . .

Քլասին մէչը մէկքանի փարի էրէսօվ խազախ տղաք տէյէ
միշ արիլէի․ հարցունելէն հարցունելէն կնացի կըտա նացա
տունը, սմէնէն ալ մէմէկ եա էրկ-էրկու քիրք առի, էկա տուն,
քաշվեցա մէկ քօշա՝ պաշլայեցի ինծի ինծի սօրվելու։ Վ'իթկըս,
փառք Վ.սծու, սուր էր. աթթիաց միամիտ էի. հստպաներըս ալ
վօ'րը վեց տօլ էր, վօրը ութը տօլ — տատ ինծի համար պան
չէր. ուախամի վարգետը հէչ պան տուված չէր սօրվելու, նա_
րանը՝ սեվ տախտակի վըրա չէշիտ չէշիտ հեսապներ էին. ան
հէչ. քլասէն չէլած տսհա կիտէի։

Վ'էկալում օրը, վարպետ վօր կընացի ու սըրսն ինծի էկավ
նր՝ համպարներըս ամկէս աղէկ տուվի վօր՝ վարպետներըս ար
մընյան մընացին. իրենյ ծեռ.քի թուխթին մէչ անունըս ու լա
ղսպըս կըրեցին ու կօվասանք տըրին — անունը մէկ պան կա
սէին ամա՝ չօխտանվան պան է, մօցոցիլ իմ, կընացիլ է. — Վ'ե-
ճավօրը էկավ, աղլի թուխթը աչքէ անցուց՝ „մալատեց Սըվա-
ճիօվ ասաց, խայրէթ արա, ասաց, մէկ օր մարթ կըլաս, ասաց“;

— 30 —

Վրայեն ալելի եր վօր՝ աղեկ մարթ եր։ Վեպար, հալսր ինչ ուզէ՝ թօ ասէ, ամա իտա խաղախ աս.քը, հարփան է, — ինչ է ինչ չէ — կէնէ սիրը թէմիղէ, մեզիպէս փախըլկօտ, չարկամ՝ պամպասօղ, հալխին միսը ուտօղ չէ . . . .

Վսպեսօվ; կէս տարի կընացի էկա վարժատուն. պարճան.ր չիլա ասածըս, օրէ օր ավելի ու ավելի սղէկ քըսօրվեննյի ու վարպետներու ու մեծավորիս աչքը կումուտնէի. խաղախ արխառ տաշներըս ինծի քիսիրէին, չէն կենան, քիր.ք, տեֆթէր, թուխթ, խալեմ, կռէֆիլ ինչօր պէտ.քէր նը՝ ալյար կուտային, ես ալ վօրին համպարը քըսօրվեցնէի, վօրին ալ ծեռ.քէս էկած պըլտի - մըզտի աղէկութիններ կանէի, կարծ՝ ախպար ախպար կրկենայինք։ Վմմա Վաթիօս - ային օրթին հետըս աղէկ չեր, վրաս նայել չուզեր, կամընչնար հետս կալածի անելու, խաղալու եա համպար սերտելու. ռաստ էկօղին կասեր քի՝ հե վար սօյէ, խարիպիկիկի՝ ոընչպեր տըզայիմ․ . . պապանալ ասօր-վաղը տու նեն փախ տալ կուզէ, անխատարօր՝ մէկ մահաննյի կը նայի․ կա սէր ամա՝ նարա խօսկր պանի տեղ տընօղ չի.քար։

Վմռը էկավ․ էնկզամէնները պաշլացեցին։ Կնծի առչի քլապեն էրկուսումը տարին — ծէմը կէս տարի մնացի առչի քլասը. — աղէկ սօրվենալուս ու քօվական թապելիթիս համար անունըս կարմիր տախտակի վըրա կըրեցին, մէ.քամալ քիր.ք պաշխեցին։

Վհեկալում տարին քլասին մէչ հենկ առչի աշչերտը կիշվեի, ատվես ալ մընացի մինչէ իլլելըս․ քլաս քլասի հտեվէ, քլաս քլասի հտեվէ փոխեցի ու Վթառափօլ քալուս իրե.քում տարին արթըս չորսում քլասն էի . . . . . Տահա նօր չորսում քլասը անցիլ էի վօր՝ կուլխուս նօրէն փօրյանք էկավ․

Վհեկ օր Վաթիօս աղան եառմալըխէն ուշկէկ տուն քու.քա, քըհանվի, ծօցի ստակը — իրէն ասմուն.քէն — պումաժնի.քօվ սթօ լին վըրան կըտըն. չըրախը կըմարէ, կըպառկի։ Վհեկալում սա պահթան վօր եաթախէն կէլէ՝ պումաժնի.ք քըփընտռէ՝ պու մաժնի.ք չի.քա։ Կանութի տուզօմէն մէքատն ալ չի.քար, ալյա նալ եառմալըս էին. պանվօր ալ չունէինք — նօր հէլէլ էր — տունը ես էի, ինքն էր ու օրթին էր․ իրե.քէս մէկը մէկը կօղ

— 31 —

ցած վիտ լար, ամա վօվ. պէլէմ՝ չէ, իշքիլ համան իմ վըրաս կիյնի. սղի չախոչյին ապանն ալ նօրէն մէյտան կէլէ։ Նա էր թում- ատառա կըլամ. էրկինքի ամեն սուրիերուն վար կըպէ րիմ, շահատ կըտընիմ՝ խայիր չի անիլ։ Մաթիօս-ան հրամոն կանէ վօր՝ թէզ ափուս չուփուռըս ժօզոտիմ՝ էլիմ Նախչըվան էրթամ։ Նալեն լալէն կերթամ մեծավորիս, ասպէն ասպէս պանէ, կասիմ։ Նա եալ ինչ անէ զավալը. „Ճալքը, ժալքը, կասէ, ամա տէրտիս չարան չիկուտնուր։ Պուխտերըս ծեռքըս կուտա ու հայ վախ հայ․․․․

Նօրէն կընբստիմ արապան, քուքամ Նախչըվան։

Մամաս վօր կիմանա աս նօր ամպախտութինը՝ կըթունա կիյնի. քացախօվ, Ճուրով, սուփեավով ծօրօվ այմիշ կանինք օզոր մէլ կինիմարթուն։ Մեծաս ֆալ կըպանա ու կասէ „ստակը մութլախ պիափ կըտնրվի ու անմեզութինըս լուս պիտի էլէ. ինծի եալ նօրէն եաս ծան պիտ տան Մթառափօլ“։ Նս տապրա մեծայիս ֆալը խօրթ կէլէ, ամա՝ կէս փայը. աղի խայիպ հեզած պումաժնի.քը Մաթիօս-ային վարտիքին չէպէն կէլէ։ Վիրըս շահելու համար, ըրշանաձին կիրօվ կապրսպրէ, վօր ինծի էրկու ֆունթ չամիչ, էրկու ֆունթ թըստան խուռմա, քսան քափիկ ալ փախըս ստակ տան ծէռքըս ու մամփին։ Ննչէլս կըլա վօր՝ մե ծաս նացա տունը կերթա․ աղի կիրը առ չեվը կրկարթան․ չա. միջը ու խուռման թուխթի մէչ քրփաթթին, ծեռքը կուտան, ստակնալ ծօյը կըտընին։ „Մեծա, կասիմ։ ինչպէ առիր, կասիմ, ատ ալայը մէկ է քօր իմ՝ անմեզութինըս ծախածի պէս ապան հեզա, կասիմ։ — Չառնէի նը, կասէ մեծաս, անմեզութինըս ալայ-մալայ պէտիհավա տուված պիտ լայիր խօմ։ կասէ։

Նզէկ միթկ անիսնը, մեծայիս ասածը խօրթ էր, ամմա՝ սալթը հայերու մէչ․․․ Չախոչյի լէ.քէն կար խօմ վրաս, պումաժնի. քով ստրկինն ալ կըպավ նը՝ ալայմալայ ածրովեզա, ալ էրէս չու նէի քաղաքիս մէչ մընալու. թէզ մէկ հնար պիտի կըանըվէր Նախչըվանէն էլէլէու. ամա վէլտեխ էրթայի, վօվ իրեն տունը կառներ էշչեարէ էրկու կօզութինի մէչ պրոնըված տղին․․․

Վեր աս.քր անվը ատվես է. քէչ սկան լրերու՝ էրկու սուր անկած ունի, աղէկ պանի համար՝ հէչ մէկը։ Պումաժնի.քով

— 32 —

ստակ կօզցածս ամենքն ալ ըրսիլ էին, ամա պումաժնի.քր Մ՝ա
թիօս ազային վարտի.քին ծէպէն էլածը՝ մէկ մարթ ալ լսած
չէր . . . ինչպէս՝ ախըռ փաթլամիշ չելաս . . . . .

Մ՝էկ օր մահլային տուռը կայնիրիմ ինծի համար, սէյր կա-
նիմ. տիմացէս մէքամ խազախ կանցնի, կըտակը քըհանէ ու կլօխ
կը զարնէ. „ֆէլանին տունը վծր նէ, քարցընէ։

„Կսպէս ասպէս կընա՝ կուկուտնուս, կասիմ. եթկէն իրեն կը
տառնամ ու՝ քըհարցնում“ տուն վծվ իս։

— Լ,ս նարա չօպանն իմ, կասէ։

„Վ ուտեխէն քուքաս, կասիմ։

— Զոռնամոռէն, կասէ։

„Ծիտ - սրասլատ հավա ուտեխ է, կասիմ։

— Ծի - սրապա չունիմ, կասէ, եայեան էկիլիմ, կասէ։

„Նաման միթկըս պան կեյնի։ Մարթը կերթա։

Մէկալում օրը, մերոնց պան չիմ ասիլ, ըսօվէն տունէն կէլ
լիմ։ շիտակ կերթամ, ուսպտեղն հարցունելն՝ թամամ՝ երկու
շափաթէն վօթկըս Քաթառնատառ կըտընիմ։ Կ,ս հային կեր-
թամ, ան հային կերթամ, վերջը վերջը մէկին կուկուտնում. տա-
րին էռսուն հինկ ուուփլի հախօվ — ան ստէնները ստակը ստէ-
սացինացիօվ քըհամըր վեր — խանութի խըզմէթ.քիար կումուտ
նում։ Ուտէխ սօրվածս, ինչ կիտցածըս, վօրին օրթին էզածը՝
հէչ մէկին ալ չիմ ասիլ, չուն.քի խօրթ զուրուցելուն համը մէմը
առիլ էի։

Վ եց տարի մնացի չօռսաճիմ խանութը. իտա սրալըս մէկ
ժում թէռս խօսք ասել չի տուվի, մէկ օր հէսապիս մէչ տէնիշկէ
պակաս չէկավ, — հարուրներ - խօմ ավէլի քուքար — ան հէչ։
Չօռսաճիս անխարէր իշամիշ էղէլ էր, հավատսցիլ էր ինծի,
վօր ամիսներօվ վօթկը խանութը չէր աընէր . . . էզած չէզածը
մէ.քամ տասվիրեք - տասնըչորս տարու ախչիկ ունէր. տեղն եկած
ատէնը, տայմա կասէր էղէլ մօտիկի մարթօցը՝ „Քաթինըս թօ
տարի.քը թամամ՝ անէ՝ կառնում Մայտիրօսի կուտամ, խանու-
թըս ալ իրեն վըրան կըկըրիմ. անկէ էտէվ հար օրթու պէս
պան կրլան.ք“։ Ինչներնալ աճէլէ խապէրը ինծի կըպէրէին։
Լ,ս ալ իւմտներօվ կեցիլիմ քի՝ ասօր չէ վազը, քառսուն հա-

— 33 —

զարնօց խանութի տէր տիտ լում. հախրս ալ չիմ առնուլ, եփ ալ
լանը՝ ամեն ալ խրբնէ տէյին... Տուն մէմը նայէ տահա ինչ
է՝ ր կա կուխուս քալու:

Չօռպաճիս չօխտան Նախչըվան կընացած չէր։ Մեկ օր
կէլէ ու կասէ ինծի. „Հածէ, կիտիս ինչ, կասէ․ սիրտը մէմը
Նախչըվան էրթալ կուղէ, կասէ, ինչ կասիս․ կասէ։ Նս պան չասի
տէի՝ սիրտը շըվ արավը։ „Ատա ձէմը հարուրիսուն ռուփին
չէիս, կասէ չօռպաճիս թուքնում վրան, հայտէ արի էրթամ.. ետ
քամը, Նտուծով, պէչը ալ կանինք. ախչէկըս հայ հայ տասնը
հինկ սարու կըլա. էկած տարի սա տաչնները փրակները ալ կը-
պաքնիմ ու՝ մաղըս տլպատէն կրկախիմ.. կօքաէ ինծի, էվպէի չար-
չըկվեցա, ռահաթնալու տաչնը է, մէտօմալ տեւն տանձվէ․․․․

Կուգէի ասելու „մի էրթալ“, տեղօվ ալ կիտէի վոր՝ խօսկը կրլը
սէր, տամ չասի, „հինչ ըլալու է-նը՝ Թօ լա“ տիս միթկիս մէչ...
ինչ թահմին կանիս, հօքուս մալիմ արածը խօմ պօշ չէլավ․․․․

Նղի չօռպաճիս վօր Նախչըվանէն ետ տառեալը՝ հեչ առա-
չվա մարթը չէր, ալրդմալյ փօսվիլ էր, մէչը պազութին մըտիլ
էր․ սապախտանէն ինչվան իրիկուն քուքար խանութը կրմար,
պահը մէմը տէֆտէրըս աչկէ կանցունէր, թախըլին մանորը
ստակը քրհամրէր, սպամային ու պարիին թօիերը քրհամրէր,
տաչն ատչն ալ թօփերը կաղի ցըքել կուտար։ Ծուտ հաս.
քրցա. քամին ուտեխէն փրչածը, ամա սուս կեցա․ նայիմ տարա
վէրչը ինչ կըլ, ասի միթկիս մէչ։ Կանցնի-տա սպահէ շափաթ
շափաթու կէս․․․ Մեկ օր, նայիմ, չօռպաճիս մէկ լէվէնտ
Նախչըվանցի տղա կրպէրէ խանութ ու խանութի պարին ալրդը
վըրան հետապօվ կուտա, ինծի եալ նարա ծեռքին տակը կըտընէ։
Կէնէ սուս կրկէնամ, նայիմ ասօր ալ վերչը ինչ կըլ, կասիմ
միթկիս մէչը։ Մեմալ ինչ ըլսիմը աղէկ է․ չօռպաճիս աղլի
նօր մտած խանութի արդէն խօսք տուվէլ է ախչիկը նարա հետ
նըշանելո․․․ Ն, ալ կուլ սուվինք։

Նայն տաչն միթկէս կանցնի. քի՝ ձանավարներու մէչ վօրը
տվէլի չար - քաշ, տիմացկուն է․ մփ ասիլ օր՝ աթամօրթիէս
տվէլի տիմացկունը չի.քա էղէլ է․ ուրիշ տակրա եալ սպահէ
միթկ կանիմ՝ աճաի, կասիմ, մարթօցմէն ալ էնկ ախմացկունը

c

— 34 —

հայր չէ՝ խօսկի վրա․ իմ տեղը մէկ ուրիշ ստք իմարթ՝ խազախ,
նօզայ, ֆուանցուզ, նեմյել լարնը՝ կօլօխը ծրո ած, իտա խատար
մարթոց քէՇութինին, տուշմանութինին կրախմանիր, չէ՝նէ „թու
քնում վրաները“ կասէր ու կուխուն չարան կրտեսնէր՝ խելքին
կրտռածին խարէր . . . Վ,սողներ կան վօր — պէլքի քիրքի մէչ
ալ կրրած է, վօվ կիտէ — ստօղներ կան վօր՝ ինքն իրէն մեռ
ցունելը՝ Հօքուն մեխք պանէ․ ատօր համար, կասին, Վ,սված
մեր Հօքին թուժօխը կրտանէ․ տտահեսէնը՝ հազա ինչու մարթս
ամփախտ է, կուզիմ ասելու քի՝ ստ հրաման տուվօղը ինչի՝
պանը ան տէրէծէն քըհասցունէ, վօր օղօրմել մարթը, աշխրր
քիս վրա ապրելը՝ մեռնելին պէթէր կըձանչնա, ու — մեղայ
Վ,նծու մեղա — եա աղը կուտէ, եա չուվանը վեզին կանցունէ․
եա չուրը կիյնի, եա փրշտօբր ձակատին կրտրնէ . . . Չիախմ՝
ախպարըս, խելքիս պանը չէ . . .

Վ՛էկ օր խանութը նրտսիլ իմ՝ վեզը չուկ՝ միթկ կանիմ՝
կօլօխես անցած պաները սիւրիւ սիւրիւ աչկիս առչեվին կանցինի
ու ինքը ինծի քը հրցնում՝ ածայի ամիրախտութինը վերչա
ցավ, չէնէ տահա քալիքներ կան . . . մէմալ կօլօխը վերցունում՝
ինչ տեսնիմ՝ չօտպաճիս տիմացըս կայնիլ է, վրաս կը նայի։

“չածհ Վ’այտիրօ’ս, կասէ։

— չամէ աղա, կասիմ։

“կիտիս՝ մէկ պան ունիմ քեզի ասելու, կասէ։

— Հնչ է ասելու, կասիմ։

“Լ,ս քեզի չուզակ անել կուզիմ“, կասէ։ Շուույթ կրլամ։

— Լնչու, կասիմ։

“Վիրտըս - շտե ամպես կուզէ, կասէ․ իսա խանութին տէր
ես չի՞մ մի՝ . . . . .

— Պատճառը, կասիմ։

Հրեսը կրտառցունէ նօր էկած խանութի տղին ու կասէ —
անիսէ խօսքը ինծի է, կիտէս — „Վ՛էմը իսա սռսուզ էաէպսը-
զին նայէ, էրէսը կաշի արիլ է ու՝ ինծիմէն պատճառներ կուգէ
իմանալու, ահեն տեղէ հարած - վարածը տահա խատիրէ շիտակ
աչքիս մէչ նայելու“։ Վ,թիկ կրտառնա ինծի ու կասէ. „Տուն
պատճառը կուզիս իմանալու - հա, պատճառը աս է՝ տուն կօղ իս“։

— 35 —

— Վի կօզութինըս պրոնիլ իս, ասի։

„Վերանի ես պրոնած չիմքու կօզութինըս, հաղար մարթ ալրանիլ է. տուն չէիր վարպետես չախուն կօզուղը, ատօր հա մար քեզի վարպետես փախ չի տույին. քու սեպէավովըս պա պտտ չի խեվցավ, հեկին չի մէռավ օղօրմելին. աղա ազառօ վին նըվեռսիթեթէն քեզի սիկաիր չարին. Վթառաիօլ Վաթիօս աղային պումաժնիքօվ ստակը տուն չէիր կօզցօղը, ատօր համար ալ. քեզի թաքավորական վարժատունէն չի վարհեին . . . կիտի պիրէ առսըզ շուն . . . մեխ.քըս կիտիսնը պարէմ խանձըս շունի պէս պօնըս քեզի՝ քաշէ -տա . . . իսա շալվէրին նայէ. պատ ձառ կու զէի մա նա լու. առսըզ էրէսըս թուքնում, — շտէ քեզի պատձառ. կօ'զիս - շտէ, կօ'զիս. էս խանութիս մէչը կօզ մարթ ունենալ չուզիմ. հասքրցար, խաֆատ մըտավ: Ծտէ քեզի պատձառ“։

— Վերէ, սսի. տիւր վեց ու կէս տարվա հախըս՝ էրթամ։

„Կնչ հախ, ինչ սան, ինչ տրորլթի . . . վօրին քրեսվեցու նուս, քեզի պէս հշկեարէ կօղը իրեն հախը չօխտան առած կըլա, պէքիմ ավելօքօվ ալ. . . Ծընտրիս ել խանութէս, չէնէ պէշլիներօվ քըհանիմ ու ծեո քրտ վօթկըս զինձիլէմիշ անել կուտամ՝ ամպէս եայեան քրխըրկիմ Կախչուվան: Կս օտար քաղաք է, տուն Կախչուվանտ չէկիտնաս, աստեզ մենք մուխույիթ պիտի կինանք. չէնէ մէմը՝ հայերուս անունը կօտրովի-նը՝ մէմալ շըտկելու տուըս չիքա. ատօր համար - շտէ չուզիմ կուլխուտ խալպալըս պանալու: Տէ - հայտէ, ուտէխէն էկիլ իս նը՝ կէնէ անտեղ կընա“ . . . .

— Վերա, սսի, աւանց ստրկի ինչպէս էրթամ, վօվ ինծի կը տանէ. ձամփան ախըս ուտել խմել պէթկէ. վօվ ինծի պէտի հավա հաց, ծուր, պառկելու օտա կուտա . . . մէմալ էզել է Կախչըլան կընացիլ իմ, կիտիս խօմ — չախու ու պումաժնիք կօզցածըս ասօղը՝ ատալ ասած կըլա հէլպէթ — հօն ես ծեր մար ու մեծ մամա ունիմ. ինչ ասիմ էրթամ. նացա ծերութինին տայ եամա ըլալըս տեղ՝ կօլխներոն ծանտռութին էրթամ. . . Վերա, վօթկըս պաքնիմ. մի անիլ իտա քեշութինը, տունէտ փախ մի տալ, ինծի ձառէզ մի անիլ. վեց տարվա էմէկըս ինչըս մօզեար,

— 36 —

ինչու մոռցար վօր, ասկէ հերկու ամիս սռաչ . . . . ալ չի կրցա
պան ասելու, արցոսունքըս հայ հայ քրիստեր . . . . .

Չոսաչիս պումաժնիքը պացից, մէջէն տասըհատ կազուտ
ացինացի հանից, առչեվըս թասլից ու ասահ՝ „Մ, քեզի չէ, ծեր
մօրըս ու մեծայիտ է. քեզի անալ կըլա, ինչվօր չէքմէնիա ու
ժէլէԹիտ աստառին մէջը կարիլ իս պարտրիլ իս“ . . . .

Մի հիսուն ռուիլին, պաքի չօսպաճիիս ծեռքը ու էլլա
խանուԹէն: չամաս սլազար կբնացի, վըրայիս ծուհայէ հալավը
ծախեցի, տեղը մուժիքի սօխմացի հալավ սոի հաքա, ու եայեան
էկա Կախչըվան: Վեճաս հմուլէր, մամաս ալ, իրեն ծերուԹքը
մէկին մէկալին լրվացքը անելէն՝ օրը կանցունէր, ասօր կէս -
կուշտ, վաղը քախած:

Կախչըվան վօր էկա՝ քսան իրեքիս մէջն էի, Թամամ ան
տարիքըս էր, եփօր մարԹըս ստէա նօր աշխարք կումուտնէ ու
աշխար.քիս սէֆան կըտեսնէ. ամա սուն արի նայէ վօր՝ սա չի
չակ տարիքիս մէջ աշխար.քիս պանէն խալիլէ իէ, վաղ էկիլ էի,
ու կեանքիս աղուն պիտի ուտէի ու լէզին խրմէի . . . . Կախ
աշխարք, աշխարք . . . . .

ՊէրէքէԹ վէրսին, աս վեց ու կէս տարվա մէջ էրհըս ալ
փօխվիլ էր, աղլե չախույին ու պումաժնի.քին լաֆ նալ մուցըլիլ
էր: Իմ ուղածըս ալ ատ էր:

Վեկոր պաղար էլլա, մէ.քամ աժաննօց ճի առի. եթկին ռսաԹ
ցը.քելի՝ մէ.քամ սախա արսալս ու ճի Թախըմ ոի, ու անկից
վէրի մինչի աս օրը — ըրման. քառսուն վերկու տարի է — սա
խաճիուԹին կանիմ“... Քիչըմ ատէնէն էտեվ ասաց „Մ, քօ
վըս մանտրո ստակ չունիս. հինկ սախա ձուր ալէրիլիմը ձէմը մա
նէԹ է... ճիիս համար մէտօմը խօտ ու ուլաֆ պիտ առնում, հայ
վանըս էրէկվանէ վէրի. քախցածէ. տունն ալ մախսումներըն ինչ
ատէնէ ինծի կբնային, մէ.մկ տիլիմ հաց նստյա եալ պիտի տըրվի“;

— չանա քեզի քսան մտնէԹ, ասի ու՝ ծեռքը կուղէի էր,
կու տասնօց տբելո՝ մէկ մանէԹը ձուրիտ համար, տասնը ինն
ալ՝ պատմածիտ հտմար:

„Վախըն, ասաց Վահտիրօը, հախըս ինչ է նբ՝ ան տուր,
անօր համարալ շունօրակալ կըլամ․․․ Վացցուն հինկըս էկի.

— 37 —

լիմ, ախ.քատութինե աչկ պացած չիմ, ահման կէնե մարթու ծեռ
քըս էրկրնեուցած չիմ, շինտեն սօրա՝ չէքի ամօթ, Հօքուս մեխ
քալ է մուրալը։ Վսօրվա օրըս սախածի իմ ամա — ասկիցալ վար
տահա ինչ գէնիաթ կտ — կէնե միթկէս չէլլէլ, վօր մէկ օր սօյ
զասե տուզօ հետ պարապար նըստիլ իմ ու սղէկ աղէկ մսր
թօյմէ պան սօրվէլ իմ . . . . Հօխտան մօոցիրէի ստա չախոսին
պատմութինը, կիտէի քի՝ սիրտիս եարտն արթըս փակվէլ էր .
ամա ասօր հիսուն Հինկ տարվա կօրուստըս կրտանը՝ նօրէն
արունը պաշլայից կաթելու . . . . Կէյ վախ, վօրին միթկէն
կանցնէր ,քի՝ ստա փասըտած չախուն, վօր կօոօշ չաժէ, ատէնօվ
մէկամ շէնքօվ օձախ զըրչէլ է . . . . .

— Վարտիրոս - ա, ասի, քեզի մէկ պան հարցնում՝ խօրթը
կասի՝ ասի։

»Վեմը նայինք՝ ինչ պիտի հարցունուս, ասայ . կըրնամը՝
կասիմ, ինչու չէ։

— Լսախատար ամպախտութինիտ՝ վօրին՝ ավելի մեխք կը
պրընիս, ասի։

»Լս քեզի մէկ խօրթ վան ասիմ՝ ասայ, հիփօր տուն շիտակը
կուզիս իմանալու նը, ասայ, իմ ամպախտութինիս մէչ մեզավօրը
մէքամ ես իմ։

— Հնչվես, ասի արմըննալէն, հապա՝ Վկրտիչ վարվեսը,
հապա Վաթիօս աղան, հապա չօոպաձիտ . . . .

»Վեր ալթր պօշ է, նաքա հէչ մէխք չունին . նաքա ան
արին, ինչօր խելքիրը կրտուց, ես տլ ան պիտ անէի, ինչ վօր
իմ խելքըս կրկըտռէր . ես քեզի կարձ ստիմ, աշխար.քըս ասաղէս
է, կուզէ՝ ս վօր քեզի չի խածնին՝ սիֆթէ ինքըս խած ամենուն,
կուզէ՝ ս վօր վըրատ չի հաչին՝ սիֆթէ ինքըս ամենին վըրան
հաչէ, կուզէ՝ ս վօր անունըս չի սեվցունուն՝ ռաստ էկօզին
անունը սեվցուր . . . ստ ամենը ես չօխտան կիտէի . . . ամա
մէչըս մէկ պան կար, տտ պանին անունը խըձմտանք է, շտէ նա
էր իմ էնկ քէշ տուշնոնըս, նա էր իմ կուլսուն աս ամեն .քէշու
թինը պէրօըլ . . . Վեսպար՝ մեզի վօվ ստիլէ քի խուզի ըլանք,
վօր կալէրը մեզի ուտին“ . . . . .

ԷՐԻՎ, ՄԷՆՈՒԿԻՆ ՇԷՌԻՆԹՐ.

Պատմյ� ()բյի (խրիմյի) կայեանէն.

Շելէ՛չ, հե՛չէ չաչը,
Սշե՛չ չէչէ չէչը,
Լլէ՛չ ելէ՛չ ելէ՛չը,
Չչէ չո՛-չէ կէլէ՛չը,
Շչէ՛չ ո՛-չէ չըշչէ՛չ ․․․․

Ռտէնօվ- ժամանակօվ մէկմը կար, մէկմը չիկար, մէկաո թաքավօր, մէքամալ թաքույի կար։ Ն,սծու հրամանքօվ ամպես էզիլ էր, վօր ատ թաքույին արքանտը փակվիլ էր, զավակ չուներ․ շատ ազօթքներ կանէ, ժամէ ժտո սօսիկ ուխտեր քը.քալէ, խարիպ - խազարին օզօրմութին կըպաժնէ, ինչէ, վօր Ն,սված մեխքընա ու արքանտը պանա․ աւմա օրեր, ամիսներ ու տարիներ կանցնի՝ տարա իւմէաը փուծ կէլլէ . . . . Վ)Շէմալ, ինչպես կըլա վօր, Ն,սծու օզօրմութինը քրհստնի, աղլի մեր անպուտուղ թաքույին կիմանա, վօր՝ ծանոո ած է․ կէլլէ կասէ թաքավօրին՝ ասպես ասպես պան, կասէ․ թաքավօրը շտտ խունտում կըլա․ տահա պէթէր կըպաշլային Ն,սծու Ճամփան քալելու․ տուված օզօրմութինին չափը - Շէսապը չիքա, — հայհա խաղնաները կըպարպըվի։

()ը սահաթը լրման էլավնը՝ աղլի քալու միսաֆիրը աշխարք հեկավ․ աշխարք հեկածն ալ անէ, Ն,լարիչ- Ն,վա՛ծ, ինչ

— 39 —

ճտն, ինչ լաց, ինչ կօռում, մախսումը մաղեկ մաղեկ, հայհա
փաթլամիշ կըլա — ուտել կուղէ։ Վ'չելէ, ինչպէսօր տադթն
էնը, խավել կէփին, պուտմը տէրանը կրտնին. ամա ատ ինչ,
տղան, մեծի պէս, թքալ թքալ կուզէ. չէրկընցնունք, առ չի օրը
մէկ թավա խավել կուտէ։ Վ'ն ատէնը պապան մաման ֆառղէն
կէրթան օր՝ աս տղա չէ՝ ուշապ է։ Վ'էկալում օրը խավելծն ալ
չօքտիլ, մէկ փուռ հայ կէփին. առ եղվը կրտնին, սնալ թիփ -
թէմիզ կուտէ. ՌԱԴԷՍ քնալ կարմըննան կրմընան։ Վ'շչիին ծէռքը
քրհօքնի տարա համար չէշիո չէշիտ կերակուր էփելէն. տղէն
իշթահր պակսելու տեզ՝ տահան պէթէր կավելնս։

Թաքավօրը ու թս.քույին իրենց մէչը թային — կցեա թա,
խսի — կանին. աս ուշապին ինչ անինք, կասին, վօր ծեռքէն
ազատվինք, մեծ ցունել կրմէխքընան, — ինչ ալ լանը՝ կէնէ
իրենց մէչքին զավակն է — , պային՝ պայելու տուը չիքա․
„տրի տմպէս չանինք, կասին. մէքամ՝ ծուրհօրի մէչ ցըքինք,
ու տմէնօր չուլանով մէմէկ աղապ ախչէկ ապուլ տանք“ —
չունքի ուշապ ասած ճանավարըտ անսը տղապ անարատ ախչկա
միսի հավելս է — Վ'մսէս ալ կանին։ Վ'պուլ ուուլածներն ալ
սն է՝ համար կանչէ, կուլ կուտա։ Վ'մէն օր, ամէն օր մէմէկ ախչէկ
կուլ տալէն՝ քաղաքի ախչէկները ամէքն ալ եօխ հեղան.. հեղած
չէղածը երկու օկայի քուր մընաց․ շրնտխ սըրան տացա
հասավ։

Կար չէկար, հեղիլ է, մէքամ մսրթ կար. ատ մարթուն կնիկը
կիյնի կըմեռնի, մէքամ ախչէկ քրցըքէ. տտ մարթը նօրէն կը
կար.քրվի, մէքամ օրփէվարի կառնէ, ատ օրփէվարին ալ մէքամ
ախչէկ կունենա։ Շտես սըրան ատ երկու օկայի քուրերուն քը-
հասնի, վօր ուշապին ախմացր ցըքին։

Շընտխ տուն ատ նայէ վօր՝ վօրին սիֆթէ ցըքին։ Վ'արը
կասէ մարթուն „տուն տուր սիֆթէ քու խթիր ախչկանըտ“,
հարը խայիլ չէլալ. հարը կասէ կընկանը „տուն տուր սիֆթէ
քու խթիր ախչկանըտ“ մարը խայիլ չէլալ։ Վ'նձամը, կընի-
մարթը իրեն աստծը կանէ, էրկանը կըկօտռէ. նա եալ խեզը
ինչ անէ. լալաց՝ խայիլ կըլա խթիր ախչկանէն պաժնըվելու։
„Նյա ախչէկըս, կասէ, հաս, հասօր մեռիլ իս, հաս վաղը մեռիլ

— 40 —

իս, ալայր մէկ է. կընա, սիրեկանրը, կուլխուտ չարէն տեսիր․
Ռակատին կիրէն խալալիք չէ.քա աթանքրթուս․ եփալ լանր՝
ամէնքրս տլ ալիտի մեռնինք“։ Կասէ ու՝ ինքնալ օքուռ օ.րուռ
կուլա։

Վ.խչէկնալ կէլէ „գաալա“, կասէ, լացօվ ալան չէլալ. տուն իմ
վրաս խասէվէթ մի՝ անիլ, կասէ․ պահթ չունիմէնը՝ ուշալին ակ
ոային փայր ալիտ լամ“ պահթ ունիմ՝ նր՝ հէալէթ Վ.սված մէկ
կերպօվ կօգորմա․ խրսէթրս ինչ է նը՝ ան թօ լա“։ Կասէ ու
տիւպէնտը էրեսը քրցը.քէ, անդէլէ, կերթա մուհային քերեզմառ
նին առչէվը ծունկ քրչօգէ․ քերեզմառնին քարին քրփաթթրվի,
կուլա ու ազօթք կանէ, կուլա ու ազօթք կանէ․ „մումն, կասէ,
տուն խրատ տուր ինծի՝ ինչ անիմ, մարթօց Ռարէն անձարակ
մրնայիլ իմ“։ Վ.սծու հրաման.քով ախչէկան վրան խօրունկ
քուն քուքա ու էրած կըտեսնէ. էրածին մէչ մաման քուքա
առչէվը „Վիրատը տմուր ալայէ, Տունեա - Կիւզէլ Վ.այրամ“,
կաս — ախչէկան անոռնը Տունեա - Կիւզէլ Վ.այրամ է,զէլ է —
ասգէս ասգէս ալան է, կասէ. կուլխուս տակր մէքամ՝ կարփր
թըպրզե կա, ան առ, ալայէ, կասէ. հօսէն ալ եփօր պատայիտ
կէրթաս նը. մէ.քամ կէօմէշի կաշի, քառսուն հատ ալ լօշ ուզա,
եփօր քեզի Ռուրհօր ինչեցնելու լան նը, կէօմ,շի կաշին մէչ
ծիք փաթթրվէ. քառսուն լօշը ծալէ ծօյրը ալիր, թըպրզեն ալ
ճեռ.քրտ ալրոնէ. ալ ուշալար վրատ կէյնի՝ ուտիմ կասէ, թըպրլ
զիօվա մէմր վարկ ու առչէվը լօշը ցրքէ. նա ան կուտէ ու ատ
օրը մէմալ.քեզի չի մօաիկնալ. մէկալում օրը նօրէն գարկ ու մէկ
լօշ տահա ցրքէ տխմացը. ասգէս - ասգէսօվ, քառսուն օր անյդ
նելէն էտեվ, հէմ ուշալեն կարցրկվիա, հէմ ալ խրամէթրտ
կուլխուտնուս“։ կասէ ու աչքէն խայիպ կրլա։ Ինա մինութին
Տունեա - Կիւզէլ - Վ.այրամնալ քունէն կզարթի։ Կնայէ, խօրթ
վոր, մամային կուլխուն սէմը մէ.քամ կարփր թըպրզե կեցիլ
է. համան կառնէ, փեշին տակր կըպայէ. եթկէն տուն կր
տառնա, մէկին ալ ալան չի ասիլ էրած տեսածը ու մանքային խրա-
տածը. տնխատարօր՝ պատայեն կուզենա ալլի կէօմէշի կաշին ու.
քառսունատ լօշը։

Իրիկունը կըպառկի, սապահթան կէլէ. եփօր ժում - ժամանա

— 41 —

նակը քուքա՝ կառնուն օղօրմել ախչըկանը, մէչքին մէքամ
շուվան քըփաթթին ու աղլի ձուրհօրը ապուլ կուտան։ Ինչպէս
օր մարը ասլէ էր՝ ամսգէս ալ կրլա։ Նը ()ցէ - Մանուկը — ատ
անկուշտում տղէն անունը ()ցէ - Մանուկ էր էղէլ է — նարան
կրտեսնէ՝ „ախչիկ, հանէ վրայէտ կէօմէշի կաշին, վօր ես քեզի
ուտիմ“ կասէ ու՝ ախչիկան վրան կիյնի. ախչիկնալ „կըտռիչ՝
հանէ վրայիտ օցի շակիկը, կասէ, վօր ես ալ քեզի ուտիմ“
կասէ ու՝ շռոթ կանէ թըպըլցիօվ մէչքին կըզարնէ. կըզարնէ
ու՝ զարնելէն էտեվ առ չեվը մէքամ լնշ քըթապլէ։ Տզան ալ
ամպէս քաղըրծիլ էր վօր՝ հայ հայ քար կուտէ. հափ կանէ լնշը
կուլ կուտայ. ինա սաաթին տղէն սերանէն մէքամ օց վար
կիյնի։ Մէկէր մէ ասիլօր՝ ատ անկուշտում . քաղըրծութինը վայ
կիրինին իրմէն չէր էղէլ է, հապա՝ փօրին մէչը էղէլ է օցեր
աժտէհարներ պինափշ կրլան. ու քանի վօր Տ. Կ. Մայրամը
թըպըլեօվ կըզարնէ՝ մէմէկ մէմէկ աժտէհար օցերը վար քըթա
փին, քըսատկին։ Նօր ասպէս, վաղնալ տապէս, քառսուն օր
քառսուն թըպըլե զարկածէն, ամէն օցերն ալ կըտրիչին փօրէն
կէլլէն, քըսատկին. ու Մայրամ Տիւնեա - Կիւզէլը կրնայի վօր՝
ինչ կրնայիս. աղլի ուշապ տղան մէքամ կէնծ լէվէնտ տեսօք
կրտուէ կըլ վօ՝ լուսինկա էրեսը նայել չէս խրսմըշիլ. ինքնալ
մէկ ամպէս քեղեցիկ ախչիկ կըլա վօ՝ ր արեվի պէս ֆառ ֆառ
քըցօլա, շաֆիսը ձուրհօրէն վեր կէլլէ, մութ աշխարքը լուս
կուտա։

Մապահթան վօր կըպացվի, թա.քավօրին ծիները ձըրելու
կըպերին. եփօր հայվանները աղլի լուսը կըրեսնին նը՝ իւրթմիշ
կըլան, ամ- մե - նե - վին թունչերը Ռուրին չին մօտիկցունուլ,
կայնած տեղերը սախըռ սախըռ կըտօղան. խօրթ ալ, ատ էրկու-
սին էրեսները նայելու պան չէր. արէվին վրան նայելու կըրնաս նը՝
տացա էրէսն ալ կընայիս։ Փօլօր քաղաքը քըփըռվի տացա
պանը։ Խապէրը թա.քավօրին ու թաքուհին անկածը քըհա-
սնի. առձէլէ քուքան, չուվան ասուլ կուտան, տղէն ու ախչկանը
սաղ սելամէթ քըհանին աղլի ձուրհօրէն։ Խօսքըս ինչ էրկընց-
նում, տայա լաֆը, էրկան - պարակ սկստիմ ասիս նը, .քառսուն
օր, քառսուն քըշեր ըլմըննալու չէ։ Պաղնիք կըտանին, էր.

f

— 42 —

կուսին ալ աղէկ կրլըվանան, քրթէմիզունուն, փառչա - փէթէն ուռուպաներ, էլմաս, եախութ, զիւմրիւթ, ձէվայիր զարթա րանքօվ կըզարթարին-կըզըքին, ցունծում-կարթումով քրփրսա կին, ու քառսուն օր քառսուն քրշեր հարսնիք կանին, աշ խարք - արարած միստֆիր ծան կուտան, կուտին, քրխրմին, խունտում կըլան;

Լփօր Մյայրամին խրսմէթը օկայի մաման կըլէնը — չունքի աս էրկուսին պանը փօլօր քաղաք լցվէլ էր — „Վայ, կասէ, ճեռքըս կօտռէր, ինչու իմ իսթիր ախչըկանըս չէկըրցա աս պահթին հասցունելու“. շատ փօշման կըլ ճուրհօր ապուլտա լու խայիլ չէզածին, ամա նէտէն սօրա. հայ հայ էրկանը միսր կուտէ քի „տուն էիր սէպէալը, տուն ամեն պան տեզօվ կիտէիր, ամա սուս կեցար, պան չասիր“։ Վերչէն կէլէ ու „աս պանին հընարը կուկուտնում“ կասէ։ „Այտէ, ել ախչէկըս, միսաֆիր էրթանք մեր Մյայրամին“, կասէ։ „Վոչէվէն քըցըքէ իրէն չիր քին, ալէվալէ ախչկանը, ինքնալ էտեվէն, քրստըռ քրստըռ տէպի թաքավորին սարայը կէրթան;

Վտ արալքը ()ցէ - Մանուկն ալ ավխուշի էլէլ է։ Մյայրամը մենակ, փէնձէրէին տակը նըստած՝ չէլը կընայէ․ մէմալ կընայի վօր՝ ինչ կընայիս․ օկայի մաման, օկայի քուրը էլէլ ին իրէն միսաֆիր քուքան․ Հորըլշման տէզէն կէլէ, պանվօրներ ուն ծան կուտա „թէզ արէք, կընացէք մամայիս ու քուրօշս տիմացը, ծեռքերը վօթկերը կէտինին չի կպած նես պերէք“. ինքն ալ ամպէս խունտում, ամպէս խունտում է վօր՝ մախսումը, հայ հայ խելքէ կրպաժնըվի։ Սութսուզը տահա չիտէ, քի ատ ձատուպազները կուլխուն ինչ օյիններ պիտի իահան։ Լփօր նես կումուսնուն նը՝ փափաք - կարօտօվ քը փաթթըվի, կըկըրկըվի. Թօռէ պատը կընըստեցունէ, առչեվները օսկի ամսններօվ անուշ անուշ մէզէներ կըտընէ, արծըթէ փարչերօվ շէրպէթներ քը. շարէ, հայ հայ մախսումը հօքին կուտա, — ամլէս, քըհարկէ, քըփազմացնէ։

Լփօր տացա աղէկմը հարկինք - պատէվ կանէ քրխալսէ նը, օկայի քուրը „հայտէ էրթանք պահչան, կասէ, քիչըք ֆօլթա անինք“։ Մյայրամնալ կէլէ ու „չէ չէլալ, քուրիկըս, կասէ, չիս

— 43 —

տեսնուլ՝ ինչ հալ իմ՝ կասէ . ասօրէն վաղին կեցիլիմ՝ աչքըս
տուռը՝ ան աշխար.քէն միսաֆիր պէքէլմիշ կանիմ՝ քալելու կը
կրնամ օր“، կասէ։ „Լեն զարար չունի, կասէ օկայի մաման, ես
մէկ խօլթուխէտ կումուտնում, քուրըս ալ մէկալ խօլթուխէտ
կումուտնու, մէզի համար կամազ կամազ քըքալինք“։ Վիամիտ
Վայրամքալ չէ չի ասիլ — մախսումը ինչ խմանա նացա փօրե
րուն օրօտը—խաթոերը կօտել չուղզէ, „ատպէս է նը՝ էրթանք“
կտսէ։ Իրեքնալ կէլին պահչան կէրթան։ Հատ մի քըքալին
քիչ մի քըքալին չէտիմ, շատը քիչը „սված կիտէ. պահչայէն
կէլին՝ չէլ կէրթան, չէլէն ալ կէլին մէքամ տաղ կէրթան. ժա
մանակնալ արթըխ չանկմօտէն է. Վայրամը հէլաք կըլա. ծա
ոին շուքին կանանչ արօտի վրա կրպառի, կօլօխր մամային
ծունկին վրան կըտրնէ՝ անուշ քուն կըլա — ամա՝ սարայէն շատ
հեռուցիլ ին —։ Իրկու ծատուպազներուն ուզեցածն ալ ատ էր։
շահման կառնուն Վայրամին վրայի ուռուպաները քըհանին շա
պիկէն թէք, օգորմելին չըո - չըպլախ աթամերկ կանին։ Իք-
ները ըսօվէն կէլին տեղերէն, վաղելէն վազելէն տեպի սարայ
կէրթան. եփօր սարայ կումուտնուն նը աղի չիր.քինին քըհաք-
ցունէ մամսն Վայրամին ուռուպաները, կըտանէ թաքավօրին
եաթախին մչը կընըստեցունէ։

Վ.փօր ()ցէ - Վանուկը ավտուշէն ետ քուքա ու իրեն Տու
նեա - Կիւզէլին տեղը ատ ալէվալիէն կըտեսնէ նը՝ մարթը ու
ուուֆ կրտ „Վիտէս է Վայրամ-Տունեա - Կիւզէլըս“, կասէ։
Վ.տ չինկեանային-թէքը կէլէ ու „Վ.իմ քու Վայրամ-Տունեա-
Կիւզէլըս“, կասէ։ „Վ.մ նշանածիս էրեսէն ըու կրկաթէր, թու
շերուն ալ վարթ պայված էր, փէչերէն մէնէմշէյի ու զամ
պախի ֆօտ քուքար. տուն սէվ խառղա, արապ-չինկեանա իս,
էրեսըտ եապանի մարթու պէս պուրթօտ է, վրայէտ կօզ կը ֆօտա.
տուն ինծի քեօռ, եա խէվ, եա ծիծի տզա կիտիս“։ „Տէ հղավ,
հղավ, կասէ չիր.քինը. արի, թէզ արէ պառկինք- խալինք.
ասօր հալըս աղեկ չէ, անօր համար էրեսիս կունը փախիլ է.
չէնէ, մէմը վաղը նայէ, մէմը զարթ ու զարթարանքըս հաքիմ
զըքվիմ, կըտեսնուս ինչպէս տեսօք կըլամ. արի թէզ կըրկըվինք,
փաթթըվինք, մուրատները կատարինք“։ — Վհվնա ինծի ան

— 44 —

օրը, ասաց (Օ)ցէ-Մանուկը, հիփոր ես վարթ-մանիշակըս թապ լիմ ու՝ քեզի պլէս ժահին ֆօտ անիմ. վի՝րէ իմ Տիւնեա-Կիւզէլ-Մայրամն, վինտէխ պարտըկիլ իք, ինչ էղավ նարան վա՛խ, հաղոՇր վախ։ Տէիրչիին էրթամ, մէքամ էրկըթէ տաեխ, մէկ չիփթ ալ էրկըթէ չառըխ խօրթել տամ, կօլօխըս առնում չէլ-չէլէստան խյնիմ, օխտը սար օխտը ծօվ անցնիմ, տէրէ ու տաղ էլլիմ մուտնում, իմ սիրեկան Տունեա Կիւզէլիս կուտ նում։

Ինչպէս ասաց նը՝ ամպէս ալ արավ։ Տա իրեն նշանաձին կուսնելու թօ էրթա. մենք նայինք ինչ էղավ օղօրմելի Տունեա-Կիւզէլ-Մայրամը։

Վիօր Մայրամը քունէն էլլավ՝ հայ հայ չօրս թին մութնելու հետ էր. մար քըփընտո՛է մար չէ.քա, քուր քըփընտո՛է քուր չէ.քա. չորս էթրաֆը եասան տաղ է, մարթ ինսանի իզ չի տես նուր վայիրինը. վինտէխ էրթա, վօրին եարտըմի ծան տա, ինչ անէՇի ինքն ալ չէիթ։ Վ.սպէս մօլըրած վօր քըքալէր տաղին մէչը, մէմալ վար կըլա, կընայէ, մէքամ պա-ա-րակ իզ կը տեսնէ. ատ իզովը կերթա-կերթա, կերթա-կերթս, մէքստ սէվ քարի ժամ կըտեսնէ. մարթու ծան-ծուն չէ.քա, չորս թին տուն տեղ չէ.քա, չէօլ եապանի պէս մէկ պան է։ Վ.սօլվէն ժա մին տուկը կըպանա. կընայի վօր՝ ինչ կընայիս. ժահին օրթան, նաշի մէչ մէքամ մեո ել պառկած է, վօթկին ու կուլխուն մէմէկ կերօն կըվառին, սաղ ու սօլ սէմթը մէմէկ արծըթէ փարչով շէրպէթ տըրած է։ Մայրամը կըմօտիկնա մեո ելին, վօթկի տա կին կերօնը կառնէ կուլխուն սակը կըտընէ, կուլխունը՝ վօթկին տակը կըտնէ, սօլ սէմթին շէրպէթօվ փարչը կառնէ՝ սաղ սէմթը կըտընէ, սաղ սէմթինը կառնէ՝ սօլ սէմթը կըտընէ։ Վերացված նայիս՝ մեռել կըպաշլայէ տեղէն ժաժկըտելու — մէկէր մի ասիլօր՝ ատ նարա թըլըսին էր էղիլ է — աչքերը կըճըմըռէ, սիրտէն խօ րունկ աՇխ քըքաշէ ու կասէ „վօվ է հօս հկօղը. տղամսրթ է նը՝ քուրըս է, ախչէկ է նը՝ խըսմէթըս է, էրիմարթ է նը՝ ախպա րըս է“։

Վ.այրամը կըմօտիկնա մեռելին „Վ,ս ասպէս ասպէս կնիմար, թիմ“, կասէ ու կուլխուն էկած ամէն պանը մէկիկ էլլիկ կը

— 45 —

պատմէ նարան․ անկից վերչը կաղաչէ վօր իրէն չարին մէկ ձար սօրվեցունէ։ Մ'եւելը նարան սալըս կուտա՝ սիպէս սիպէս կընա, կասէ․ Հօն մէքամ՝ պալագան սարայ կուկուտնուս, կասէ, ան սարային մէչը թաքույի - մարս կրենա, քըշեր ցօրեկ իմ զուքըս կանէ․ կընս մօրըս ու ասա «Նրեվ - Մ'անուկին Հօքուն համար, Նրեվ - Մ'անուկին խաթրին համար, ինծի նե՛ս առ ու պէթկրս հօքա։ Իմ անունըս վօր լսէ, զըքվօր մամաս համան քեզի նես կառնէ ու ամէն պէթկրտ քրհօքա»։

Մ'հերէր մէ՝ ասիլ օր՝ աս մեռելը ինքը Նրէվ - Մ'անուկն էր էզլէ։ Քանի վօր տա սաղ էր նը՝ տայմա ավի կէլլէր էզլէ է, օխօվը էրկընթին ստթխերուն կըզարնէր վար քըցքէր, տնեզ խուշերուն կըզարնէր կրմեռյունէր էզլէ․ անխատսր ատպէս չարութիյններ արիլ է վօր՝ Նված ալ վըրան փարկացիլ է ու իրէք տապրա օխտը տարի վատէյօվ պատըճէլ է մէռէլկօխ լա լու։ Նիմա՝ վախտ վախտ կէլլէ էզլէ է տեզէն, եփօր տարա կուլխու ու վօթկին կէրօնները, սաղ ու սօլ սեմթի - շէրպէթօվ փարչերը տեզէ տեզ փօխփըխիննը․ տարա թիլիսիմալ ատ էզլէ է։

Տինեա - Կիզել- Մ'այրամէալ կերթա իրեն ձամփան. շատ կերթա, քիչ կերթա, չիտիմ. շտտը քիչը Նված կիտէ. վերչը վերչը քուքա Նրէվ Մ'անուկին մօր սարային քրՀանի․ տուր կըզարնէ ու կասէ «Նրէվ Մ'անուկին հօքուն համար, Նրէվ Մ'անուկին անուշ խաթրին համար, խարիպ կինիմարթ իմ, նե՛ս աոէք ինծի։ Պանըլները վօր կըլսին Նրէվ Մ'ա նուկին անունը, թէզ կէրթան զուքվօր թա.քույիին «սպէս սոս պէս պան է», կասին «ինչ հրամանք կանիս»։—Կնացէք ասէք խա. րիպ կինիմարթուն, կասէ մարը «Նրէվ - Մ'անուկս ալ մեւավ, արեվն ալ սեվյավ. սիրտ չունիմ ամէն անցվօրի հետ նըստել- էլելու»։ Նարիպ կինիմարթուն ձուզապ կանին։

Կօրէն կընաց օզօրմել Մ'այրամը տէպի սեվ ժամը, նօրէն կէրօնները ու փարչերը տեզէ տեզ տրից․ նօրէն եւեռը տեզ ըն էլլավ. չէրկընյունք. ասօր լաֆը էրկան պարակ պատմիմ ասիս նը՝ քառսուն օր, քառսուն քըշեր լըմըննալու չէ։ Իրէք տապրա սպէսնակ կէրթա քուքա Մ'այրամը, իրէքում տապ

— 46 —

րան՝ չրեվ-Մանուկին մարը կելլէ ու կասէ, „Գեզմիշ եղա իտա
խարիպ կինիմարթէն. աղպարըս մէքամ հին առան ունիմ, իրէք
պատը կտ, մէկը չի քա, թէփէյին ալ կէսը չիքա, թօ էրթա
իտա տեղը խափաթմիշ ըլա, կասէ։

Մայրամը անօր ալ խայիլ է. կէրթա խութսուզ կինիմարթը
ատ զըրչած առանը, մէկ քօշա կրկըծկըվի կընքստի։
Հն իրի
կուննալ օրը օրին քուքա արդըկվէլու։
Հիօր ցավերը կրպաշ
լային՝ պանվօրերը կրմեխքընան օղօրմելի տըզօգանին, մէկը
տաեկ կըլա, մէկալը կօզանա կըլա, ատպէսօվ աշխարք կառնուն
մար.քըրտե ակռայօվ, օսկի սրբմա մազօվ, ըլուսինկա ծակատօվ
մէքամ մանչ տղա։
Հթկէն կէրթան թա.քույիին քիլէրէն մէլ
տօրը ալըլր, մէտօմը եղ, մէտօմալ մէռը կրկօնընան ու խարիպ
տղօգկանին համար խավիճ կէփին ու տաք տաք առչէվը կտնին։

Իտա սաաթին՝ չրեվ-Մանուկը մեռած տեղէն կէլլէ, խուշ
կըլա, թըռո կանէ, քուքա Տունեա - կիւզէլին պառկած առաս
նին թէփէն կրկային, կօլօխը ծակէն. քըխօթէ ու կասէ „Մայրամ-
քուրիկ, ՛ալըտ ինչ է“։
Մայրամնալ կամաց ծանօվ կասէ „Տա-
կըս խօտ, վըրաս խօտ, կերածըս մալէզ - ապուր“։
Աուշը նօրէն
ասազ „չրեվ-Մանուկին մաման իմանար նը՝ տակըս աթլաս,
վըրատ աթլաս, կերածըս կիւլդէ - շէ.քէր, տրղիտ օսկի պէշիք
կըլար“։
Ասազ ու թռավ, կէնե իրեն տեղը կընազ։

Մէկալում օրը, վօր նօրէն էկավ խուշը ու առչէպէս
րամին հետը կըլից զուրցելու նը՝ պանվօրները կընացին թա-
քույիին տեղօվ տեղօվ պատմեցին քի՝ օրթիտ, չրեվ-Մանուկը,
խուշի կերպարան.քօվ էրկու օր վրա վրա էկավ ու աղլի խարիպ
կինիմարթուն հետը զուրուցից։ Իրէ.քում օրը, եփօր նօրէն
էկավ խուշը՝ մարը սըվեն կընաց անկած տըրից․ եփօր խուշը
խօս.քը վերչացուցիլ էր ու թըռչել կուզէր նը՝ թա.քույին ծեռքը
էրկընցուց թաթէն պըռնից։ „Մամա, ասազ խուշը, օխտը տարի
տահա կըմընա, վօր թըլըսքս վատէն լըմըննա․ ամա եփօր
տուն ինճի պըռնիս ու ապուլ չիտաս նը՝ թըլըսքըս կավըրվի ու
մեռածըս մեռած կըլա, ալ այմիշ չէլ լալ։
Հիօր օխտը տարիէն
առաչ այմիշ ըլալըս կուզիս նը՝ պիտի կուտնուս
“չեռ- չեռնեն
ճը-ըը, օխտը պուտ պերանիս մէչը կաթեցնուս, մնացածն ալ

["— 47 —", "վրաս փիւսկիւլէմիշ անիս․ անատէնը ալայմալայ թըլըսըմէս կարելըկվեմ քըրալիմ ու պահը-մէմը մեռելկօխ չիմ լալ“։ Կ, ս վօր լըսից մարը, ապուլտուվեց խուշին վօթկը, նա եալ թըռավ իրեն տեղը կընաց։", "Լնչէս օր Կ, րէվ - Մանուկը ասիլ էր, մարն ալ ամգէս արավ․ սարավ տղօցկանին իրեն սարայը, աթլաս տօշակի վրա պառկեցուց, աթլաս օեռղանը վրան փըռից, մարքրիտ ակռայօվ, օսկէ - սրմա մազօվ տղէն օսկի պէշիկի մէչ տրրիե ու մօրը կիւլգէ - չէքեր ուտեցուց։", "Կ, սօր ատէնը էկավ, տղօցկանը եաթախէն էլավըն, Կ, րէվ - Մանուկին մարը ասայց Մայրամին „Կ, րած աղէկութինիս տառցը քեզիմէն աս կուզիմ, վօր էրթաս քալիս, հարցնուս, փընտւիս ու „Կ, սծու ծէռքէն Շուրը“ կուտնուս, վօր Կ, րէվ - Մանուկիս խուսնցունում, վրան ալ փիւսկիւլէմիշ անիմ օր՝ թըլըսըմը քալկվէ“։", "Կ, լավ Մայրամը սարայէն. ամա վօր սէթթ էրթա, ինչ հնարօվ կըտնէ Կ, սծու ծէռքէն Շուրը՝ ինքնալ չէտէ։ Ծ տտ կընաց, քիչ կընաց, չիտիմ, շատը քիչը Կ, սված կիտէ․ վերչը վերչը հէո ույէն մէքամ ժամ տեսավ։ Ծ իտակ ան ժամին կընաց․ նես մըտավ. Կ, սծու առ չէվը ազօթկ արավ ու խնթրից Նարա ծեռքէն Շուրը։ Կ, սված ասաց՝ „Կ, րէվ Մանուկը շատ մեխքեր քօրծիլ է իմթէմըս, նա իմ ստեղծած սաթխերուս վրան օխ քաշիլ է ու էրկընքէն վար թափեցուցիլ է․ իմ ստեղծած խուշերուս օխօվ զարկիլ է, մեռուցիլ է. ատօր համար ալ ես նարան մեռել կօխ պատըՇիլ իմ. ծեռքէս Շուրը չիմ տալ, վօր չիկըրնաք նարան այմիշ անելու“։", "Կ, սօր Կ, ստծումէ իւմտը կրկըտրէ նը՝ Մայրամը կէրթա Կ, սվածամօր տիմացը ազօթկ կանէ ու օղիկ օղիկ լալէն ու պաղատելին կուզէ Կ, սծու ծեռքէն Շուրը։ Մէմալ նայիս Մայրամը, ծունկ չօքած տեղը քունը կըտանի կըմընա․ էրածին մէչը Կ, սվածամարը կէրեվա ու կասէ „՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛՛՛ ՛

— 48 —

Ն, բեկ- Մանուկին մամաղին կուտա. նա եալ, ինչպես օր Ն, բեկ- Մանուկը ասիլ էր, ամպես ալ կանէ. օխտը պուտ պերանը կը կաթեցունէ, մտնացածն ալ վրան փիւսկիւլէմիշ կանէ։ Փիւսկիւլ լեմիշ արածն ալ ան՝ է թըլըսըմի քըքակվի, Ն, բեկ Մանուկն ալ այմիշ կըլա, քըսազնա։ Ն, մէքնալ խունտում- ձոխում տուն կէր թան։

Ն, փօր տուն քուքան նը՝ Ն, բեկ- Մանուկը կբտառնա Տու նեա- Կիւզել- Մայրամին ու կասէ“ Չունքի տուն ինծի աս աղէ կութինը արիր, կասէ, ես ալ իմ սեմթէս մէկ աղէկութին քեվի կուզեմի անելու“։ Թաքույի մօրը Հրամանքօվ, օխտը Շամփու մէշտեղը մէռմէռէ չօտխախ խօրթէլ կուտա, մէքամ օսկի թաս օսկի զինձիլօվ հավուզեն կրկախե, ատ թասին մէջը Տունեա- Կիւզել- Մայրամին սիւրէթը փօրել կուտա. չօտխախին քօվն ալ մէքամ խարավուլ կրկայնեցնէ. ատ խարավուլին ալ ասպես սաչ լըխ կանէ՝ „Վ, օվվօր քուքա խիս օսկի թասեն Շուր քրխըմի ու սիրտը կանցնի կըմարի նը՝ թէզ առ, ինծի պեր“, կասէ։

Վրա շատ ատեն կանցնի. Հարուրավոր, հազարավոր, փի րավօր մարթիք քուքան, ատ չօտխախին կըմօտիկնան, Շուրը քրխըմին ու իրենց պանին կերթան. մէկին ալ սիրտը չի անցնիլ։

(օրին մէկ օրն ալ, մէքամ խարիպ, պատռոտած հալվօվ, էրկրթէ, ամա մաշված չառըխներօվ, էրկրթէ, ամա մաշված, մէկ խառըշ կտրած, տայեախօվ մարթ կըմօտիկնա չօտխախին „Հ, օ, ք“, կասէ, ու հէլաք էղած քիչըր եալ կանէ մէռմէռե հավուզեն քօվը. եփօր կերթա Շուր իրմելու ու օսկի թասը պու ռունկին կըտանէ նը՝ համան մարթուն սիրտը կանցնի, կը մարի, վար կելին։ Հնկածն ալ ան է՝ խարավուլը կըվազէ, կըվերցունէ մարթուն, օմոզեն վըրան կըտընէ, ու կըտանէ Ն, բեկ Մանուկին „հանա քու ուզեցած մարթըտ“, կասէ։

Ն, փօր աղլի խարիպը այմիշ կըլանը, „ախպար, կասէ Ն, բեկ- Մանուկը, ինչու սիրտը անցավ, քըՀարցունէ։ — „քալա, կասէ խարիպ մարթը, շտէ ես ասպես ասպես թաքավօրի օրթի էի, կասէ, շտէ մէքամ անթիքա նշանած ունէի, կասէ . . . կասէ շտէ ինչօր կօլօխեն անցիլէ նը . . . վերջը վերջը, կասէ, եփօր ինա օսկի թասին մէչի սիւրէթը տեսանը՝ կիտիս քի կօրուստըս կր

— 49 —

տաճի պէս հղա. սիրտրս չի տիմացավ, մարեցա ինկա: Վ.սվածտ քըսիրիս, եփօր կիտիս ուռտէխ է Վ'այրամ նշանածս, եա նարա մէն մէկ խապէր ունիս նը, մէի ապյիլ, ասա ինձի, նայէ, վօթկիս էրկըթէ չառըխները մսշեցան, ծակ ծակ էղան, ծեռքիս էր. կըթէ տատեախը մաշեցավ, մէկ խառըշ էղավ՝ սար ու չէօլէր քա. լէլէս. մեխքրցիր ինծի“։ Վ.մպէս կաղաչէր, ամպէս կըպաղատէր վօր՝ հայչայ Վրէվ - Վ'անուկին վօթկերը կըպաքնէր։

Վրէվ - Վ'անուկն ալ, ինչ վօր կիտեր Տունեա - Կիւզէլ - Վ'այրամին վրան, ալայր տէղօվ-տէղօվ պատմից. վեր չէն ալ ասայ քի՝ „Կսօրթ է, ես կիտէի վօր Վ'այրամ տղամարթ է, ամա չէչ միթ կէս անցած չէ, վօր օր - ժամանակ պիտ լա, վօր նարա կօրած խրսէթը մէմալ լուս էլէ։ Վիրտրը չի ցավի, ես թահմին կանէի քի՝ տուն չօխտան մեռած իս ու Վ'այրամնալ օրփէվարի է. անալ քէզիմէն պայած չէլամ վօր՝ թէկարան սեր տուվէլէի. ամա վօր շընտրիս, փառք Վ.ծու, մէյտան էկար, լալյած մեր թա. տաստանը իրեն, Տունեա - Կիւզէլին, պիտի ցըքվի. էրկուսէս վորին քըհավնին նը՝ նարա հետ թօ կարքըլի։ Վրի, ծեռքը մէքամ շէրպէթօվ օսկի թաս տանք. վօրիս առ չէվը կըպէրէ, ՙստեցէք կանէ նը՝ պիտ ՙսաքընանք վօր՝ նարան քըհավնի“։ ()ցէ մսնուկը խայիլ էղավ։

Ծտան տուվին Տունեա - Կիւզէլ - Վ'այրամին. տուվին ծեռքը շէրպէթօվ օսկի թասը. հէլալ-կաթ կերածը շիտակ տարավ ()ցէ - Վ'անուկին տուվից։ Վրէվ - Վ'անուկն ալ „Վ.սված շունօր ավոր տան“, ասայ։

Վնկէ եթկը, ալայն ալ թօի հղան, կընացին ()ցէ-Վ'անուկին ոարայր։ Վն խէնթ, ալէվալէ օկայի - քուրը իւմէտօվ կեցիլ է քի՝ փէսաս քուքա, օր կը տեսնիմ։ ()ցէ - Վ'անուկը էլավ ու ասայ „քառսուն թիւր կուլիս, չէնէ քառսուն ծի“։ — Քառսուն թուրը տուշմանիս վիզը պատի, ասայ, օկայի - քուրը. քառսուն ճի կուլիմ օր՝ քառսուն քաղաք քալիմ ու սէյր անիմ“։ ()ցէ - Վ'անուկը քառսուն ճի պերել տուվից, մօրն ու ախչկանը պօ. չէրէն կապից, ծիները չէլ ու սարեր ինկան, լէշերը քառսուն կուտօր արին։

Վ.թկէն ()ցէ - Վ'անուկը առավ իրէն իսթիր օրթուն, մար.

g

— 50 —

քրիտ ակռայօվ, օսկի սրմա մազերօվ, լուսինկա ձակատօվ, ու
Էրել Մանուկին ընծայից․ նարա արած ամէն աղեկութինին
տառցը։

Լօր - նօրտէն հարսնիք արին. քառսուն օր, քառսուն քշեր
հարկինք արին. նաքա եալ հասան իրենց մուրատին, մենք ալ
հասնինք մեր մուրատինն: Լրկինքէն իրեքատ խունծօր ինկավ.
մէկը պատմօղին, մէկը լրսօղին, մէկը կըրօղին. չօփերնալ անէ
կաձ չիտընօղին:

ՑՒՐԸՑՒՆՍ.

»Պարիկո՛ւն, տիրացի:

— Պարի տեսանք, Մրկրր - ա․ աս ուտե՛ւխ կերթաս:

»ՙեչ մէկ տեզմալ չիմ էրթալ. նեսը տաք կրակ է. նստիս՝
կըտմրիս, պառիս՝ քուն չիկայ, կըքրտնիս. իլէ չէլէի ձանձերն
ալ՝ խիստ պէթէր առսըզ կըլան, սիւրիսօվ վրաս կըթափին ու
անպէս կըկըճին օր՝ չիտիս ինչպէս ծեռքերէն խալսիս. էրթամ,
ասի, նոր տիրացինիս հետ նստիմ, քիչմը լաֆ անիմ. . . տաման
ախպար, պէզըեցանք իսա ամաւէն. կիւզը քար օր՝ օր տեսնէ,
ինք. . . ինչ նոր պան կայ:

— Պան լսած չիմ: Ինչ է, պան կիյ ինչ:

»Չէ, անպէս հարցուցի, սէքիմ, ասի, տուն լրսած կըլաս։
կազէթ կառնուս խօմ, Նէմցէն ֆռանցուզը պարիշվեցին . . .

— Կազա պարիշվածը չօխտա ա ան. շրնտըն ֆռանցուզը
ձէնկին ձէրէմէն վճարելու վըրայ է։

»ՙաա, օխ թօ լա, մէմալ ծուրը չիտեսած վարտիքը թօ
չի հանէ . . . Պապայետ, ախպարներէտ կիր կառնուս. ինչ
պէս ին։

— 51 —

— Չօխտսն է կիր չունիմ։

»Կն չէ ամա, ասօր վորին մեւելին չանկը կըզարնէին, չի մույթար։

— Վ՛եւելի չանկ զարկին օր․ կիտիքի պան չի լեցի։

»Հապաղի, զարկին զարկին․ մէկ չէ՝ էրկու - իրէք ժում զարկին, — պէլի պան է վօր՝ վէնկինի մեռել պիտ լար, ժամ կոչին զարկածէն կերեվնար․ Հատրիծ-հատրիծ, տեսօք, սորթոր կըզարնէր․ ամա տէյէմիշ չարի՝ էրիմարթու էր, չէնէ կնխարը թու․ Հոսի ատէթով, կիտիս՝ խօս, տունշատասվրիս հեօզը էրի մարթ լանը՝ առաչ մեծ չանկը կըզարնին, ետքը պրզտիկը, կնի մսորթ լանը՝ առաչ պրզտիկը կըզարնին, ետքը մեծը։ Կնիմարը թըս սուէքան էլլելէր նը — սիֆթէնա ինծի տասց օր մեռել կոյ — արթըս էէկ էրկու զարկիլ էին․ ատպէս շտէ չիմայանք էրիմարթ կնխարթ հեղածը. վով կուզէ ըլլա՝ Նաված օրըմի հո քուն։ Վիտք կանիմ, միտք կանիմ՝ վէլ պիտլա ածապ, հիչ չիմ կուտնուլ։ Փէնձէրէիս տակէն ալ մարթ չանցաւ օր՝ հար ցունէի իմանայի։ Վէկ մարթու համար թահմին կանիմ, ամմա նա եալ անխատար պէթէր պիտ չիլար, կիտիս քի․ կնիմարթըս ալ տն կասէ․ Կյե եալ, վէլ կուզէ ըլա, Նաված օրըմի հոքուն... Քէշցաւ քաղաքներըս, քէշցաւ․ առաչվայ տարիները ամիար մէմը մեո ել լարնը՝ սաղ քաղաք տուվութի կէլէր․ խատիր չէր մէքամ կէնծ զայ, հա չէչէլ ախչէկ մեռնեու, համան հօրե րուն մօրերուն վրան կըթափէինք․ »տուք շտէ աղէկ չինայեցաք միխսումին, վրաները ուժերէն վեր պան տրիք, ցաւի տէրտի հանթիպցուցիք, նազար տնել տըվիք, ձատոյէն մուխայիթ չե զաք“ իրը ասիմ, չէշիտ չէշիտ պաներ ույտուրմիշ կանէինք օր՝ ուրիշ օզլուշազլ տէրերը մուխայէթ կենային։ Սօրթ ասինք, ան ստենները մեռել ալ խըթ կըլար։ Շընտրխ․ շնտըսվա պանը արթըս ըլմյած է․ շափաթ չէքի՝ օրը մէկ մեռել, հա ման էրկու ալ հեղածը կըլա։ Սելքրս չի հասնիլ աս ինչ պան է աս․ մարթիք մի էվէլքի պապէնական ատէթները մոռցիլ ին՝ անկից է, չէնէ հէքիմերը իրենց զենիհաթին վարպետ չին, չէնէ աշխարքս ման էկիլ է, չէնէ ֆողը ու ճուրը իրենց առ.

— 52 —

աչվա ուժը չունին ․․․ ձանըմ՝ խօս սս սուտ չէ․ Սրիրմէն նոր էկած տարիները ձերերը կասէին (հս ալ շատ կէնձերէն չիմ, Վ,սված տա իսա ախացքը քտնը՝ եթմիշ իննէս կէլիմ՝ սէքսէնըս կըմտնիմ), մենք ալ աշքերովըս տեսիլ ինք, առոշվա տարիները, մեղայասծու, ասպէս չաթ - չաթ այեազներ, պօրտն ներ, փուքը չախ մինչի ապրիլ ամիսը վիվ տեսիլ էր․ վերջի ցուրտերը շուէ պայիկէնթանի օրերը կըլլային. կէնձերը ծուկի չանաներով սօխտխէս սօխախ, մահլայէ մուհլա քաչաթ կանէին, ցուրտ թէկարան թուշերը կըլրըճէր՝ էզաւ կընաց․ ալ ինա ախացքը մրտանք, իսկ՝ փուքն ալ կը պաշլայէր հալերու, հաւան ալ կըկակողնար։ Ծառկոտրուն.քին սիւկիւթները ետփրախներով էզածը շա-ա-ատ․ տուն մէմը շնորտ նայէ․ հայեայ մայիսի տաս նըհինկերուն անձախ ճառերը կըզարթին ․․․

Ծառի մէյվան ալ առաչվանը չէ․․․ պախչա մնաց օր քաղաքիս մէչ, որը քօքէն չորհան կնացին, որը ձուծուն կերաւ, որը ցուրտը էրից ․․․ արօտնալ ան չէ․ առաչվա հուոտ տրօտ ու չիթակները վիւտեխին. էվէլքի տարիները տաէթ կար մույդաի արօտ պառկելու․ ատ ամէն ցաւէ, եարա փարայէ կազատէր․ շընաը ան արօտներնալ չիքան ու, ան արօտ - պատ հեղյոնողներ, նալ․․․ է՝ է էֆ, պալամ, հային պանը լընցիլ է․․․

Վ,ն չէ ամա, լոսղաց իմ, հրամանքըտ էղէլ է պախչէ միտր ունիս մէյտան պերերը․ աղէկ պան է, Վ,սված աձեցնէ. պախչա ասած պատն Վ,սված կը սիրէ, կասէին ձերերը. պախչա ու ցայ նին համար օրըրմած Վ,սվածս խիստ մուխայիթ է. տայմա ձուր ու տաքը անպակաս կանէ․ Վ,սված տայ, Վ,սված տայ, մէչէն մէյվան անպակաս ըլ․ աղպարին մէչը պախչա ունենալը աղէկ պան է․․․ ամա նայէ, չիլա որ աղպարիտ մէչը սիւկիւթ տնկիս. սուտ է, խօրթ է, աթատան - պապատան լրած ինք, որ սիւկիւթին ծառը իրեն տնկողին վիզին հաստութինին էկաւ իսէ՝ տնկողը փաթ տէյին կիյնի կըմեռնի. շատ տէյէմիշ արած պան է։ Վ,նէ մալ լիլ իմ օր հրամանքը հաւ կըսիրիս. անալ քէչ չէ. ամէմա, թողութին անիս, ինծիմէն քեզի խրատ չիլա, նայէ աղվէնիք փէյտահ չանիս. օրթիները, հեռու տունէ - տեղէ, օլմազ կէլ լին, չուն.քի սաղ օրը աղվէնիքներուն էտէվէն կըլլան, մահլայէ

— 53 —

մահլա, սօխախի հովարտա տղոց հետ աշնայութին կանին, տիրա-
յինհրուն .քիրէմիթները քար քաշելէն կոտըր կոտըր կանին,
ինքներնալ կիր - կարթումի հաւէս չին ունենալ․ . . հէպէթ, աս
պաները հրամանքտ մեղիմէն տեղով կիմանանս ալը 1 մա ատ ինչ
պէս կըլա օր՝ հաւ ու պախչա մէկ աղպարի մէչ կուզիս ունենալ,
չիտիմ, կիտիսքի եօըքսըզ պան է. անալ տուն կիտիս : շաւր
օր կայ ցանին խաստ զըթ է. կօռէլին էնկ սիրած պանն է ծառե-
րուն վրան թառել ու քալ տարվա պայվելու հափրախները ու
չէչակները կտկուլ ուտել. խազը խօմ ուտեխ քաքից՝ իրէք
տարի վրայ վրայ անտեղ արօտ չի փսնիլ. չիկտիմ, ինչպէս տուն
կիտիս, եա մէկին հսւէս սկի լաս, եա մէկալին. էրկուսը մէկ.
տեղ կըլլի կասիս, չիկտիմ: շաւերուն քիւմէսի մէչ խափաթփիշ
անիմ ասիս՝ անալ մէկ ցաւ, ալյալ կոչլոտին. ատ ես տեղով կի-
տիմ․ . . .

1 չէկ պանէ պախչայի հավեսը։ 1 եր հարերը, մեր մեծ
պապաները որ 1 ըրըմէն էկան՝ ասլը հավէս էին պախչայի ու
չէշիտ չէշիտ փուսերու. խըթ պաղարէն կանանչ ու մէյվա
տուն քուքար. խունծոր, տանծ, ֆիշնա, կեռաս, սալօր, զէր-
տալի, կուռծօնիք, խըյեար, մաղտանոս, սամիթ, պօխք, ֆոէնկ.
փաթլիճանի, տօլմայի խապախ, եէրէլմասի, սոխ, սըքտոր, ուրիշ
չէշիտ չէշիտ փուսեր, պատինչ - պան — ալյալ տունէն կըլար։
1 սօրվա պէս միտ.քս է. օորմած - հոքի մամոս ծմեռվա զահի-
րէն հաշվէ ալյալ տունէն կանէր. մէքամ խարերով պաշչա ու-
նէինք, իրեն ծեռքով կըփորէր, իրէն ծեռքով կըցանէր, իրեն
ծեռքով կըծըրէր, իրեն ծեռքով ալ կանանչը ու մէյվան կը
փետէր. ֆըչի ֆըչի խըյեար թուռշի կտընէր ու ֆոէնկ-փաթլե-
ճանի կաղէր. խունծոր ու տանծը ծմեռվա համար կապ կապ կը.
չորցունէր, սոխ ու սխտորնալ անպէս. նարա քիլէրը ու մաղազին
մտնէիր՝ փախալիա խանութի պէս մէկ պան էր . պաղարէն
շատ քիչ պատ կառնէինք. մէքամ կով ունէինք ամա՝ տարին
տասվերկու ամիս վիլ պաղարէն արթարեղ, խայմախ, մածուն,
կարաք ու պասնիր նես կըխօթէր. մեղայեաստուծու։ 1 ս քսան-
հինկ - էռսուն տարի է որ՝ ատսէս պանէրէն վազ էկաւ հալխը։
2 ընտխվա կնիմարթիք փիւթիւն օրը փէնձէրէին առչէվ եա

— 54 —

մահլային տուռը նստած՝ չըթ չըթ կուտ կուտին ու տիրայինին
պատգասանքը կանին . . . .

«Բաղաքիս ծառերը ու պաշչաները վերցան, մարթոյ ալ—
իլլյի տղո — Հիւրնտութինը ու ցաւը շատցաւ. ասալ տեղե
միշ արած կան է. խօրթ է, սռաչները մեր քաղաքին մէջ
շնտխվա պէս մեծ մեծ, էրկրթէ թէփէյով, թուլայե տուներ
չիկային ամբա, ասխատար ալ վէրէն ավըրված տուներ, պայ
ազպարներ չէ կար. միյիսր կուբարնը՝ քաղաքը մէքամ չէչաւ
կով իլինք սէփէթի կըլմանէր. վարթին, նանէին, զամգախին,
կէձէսէֆային, ֆէսլիկէանին հոտը աշխար կըփուղեր. Հաղար չէ
շիտ խուշեր, սիւլպիւներ ծառերուն վրան խփպ-իլինք կըլլյին.
սապախտան կանօխ տեղէտ կէլլեյիր, պախչա կըմոնէիրնը՝ ժամ
կնայածի պէս մէկ կան կըլար . . . է է է էի, սալամ, անցաւ ան
ամենը, մեմալ ետ քալու չէ . . . վերչի էկօղները առաչվաննե
րուն չի Հավենցեան, նոր աղէկ կաներ չի սորվեցուցին, հիները.
մոռնալ տըլին. չէշիտ չէշիտ ային-օյին մարթիկ էկան օտար
տեղերէ, քաղաքը տակն ու վրայ արին. տրրիլիս նը՝ կըլիր. կո
րաւ մեր տեսօք, սօսուն Նախչըվանը։ Վան վան ու Տուն
մէմը յիսուն հինկ-վացցուն տարի առաչ տեսնէիր, ասպէս եր
մեր Նախչըվանը . . . Ծընտխ ինչ մնաց որ. մարթոց կեցվածքն ալ ան
չին, տուներն ալ ան չին, մարթոց կեցվածքն ալ ան չէ, ձուրն
ալ ան չէ, ֆօզն ալ ան չէ, համան հավան ալ անչէ ասիմը,
ասածս սուտ չի ըլլը . . . .

Լռաչվա ատենները ցաւերուն չէշիտն ալ, կիտիսքի, աս.
խաոտար շատ չէր. պարակցաւը շատ խըթ, հաղարէն մէկ կրլար.
շրնտըս տուն ինչ կասիս. տուն կայ որ էրկուսը - իրեքը պարակ
չիլան. խօլէռնալ խօմ մէմը մըտաւ, մէմալ չէլսւ քաղաքէս. ալ
ինա խըյարին ասմոն կըցից չէչէկլէմիշ ըլլալո՝ խօլէռնալ մէյ.
տան քուքա. մեր ատէնները խօլէռը հիչ լսված չէր . . . սուտ
չէ, մարթիս փորցաւ կըպատահէր. անոր ալ շատ խօլյ ճարը
ունէինք. կերթայիր աթթարնոցեն մէկ տէնիշկէյի մազու կառ.
նէիր, աղէկմը հավանկի մէջ կըծեծէիր, թօզ կանէիր, մաղէ կան.
ցունէիր, ձուրի հետ խառնած խարէրով կըխըթիր, մէմը-էրկու
խըմեցիր իսէ՝ ցաւին իզը-թօզը չէր մնալ։ Հերմ ալ կը պատա.

— 55 —

Հէր, տմա շինտխվա՝ պէս չիմանուս, շատ խըթ․ էսլի կնիկները
Հոքու վարցքի համար ինչ ասիս տունի ճարեր հազերած կունե
նային, կառնէին կուտային․ վրայ վրա օխտը օր խմեցիր՝ էզաւ
կրնաց, ցուէտ անարատ կըլայիր․ խինա վշվ լըսիլ էր․ մենք մեր
ատէթով փէլին կուտայինք, ետ աղու պատէմ, անալ խինային
պանը կանէր․ ամմա տալրւ կերսը կիաէին . . . . . . Միտքէս
չէլլէլ, իտա որին մեռելին չանկը կը զարնէին . . . . . . թիւնք
թիւնք, պամէլ ինծի խունծորին ()վակէմին խանութին սղան
էկիլ էր, հարցնէի նը՝ կըլար ալ. ինչու մոռցա օր . . . . . . է է
է, կօլօխցավութին արինք, թոզութին անիս․ կիտիս մէկ խօսք
կայ „աւեն մարթ իրեն տունը, հաւին“ . . . . . .

— Հանըմ ինչու աշրխմիշ կըլսա օր․ նիստ շտէ, կալաձի
կանինք․ տունըտ խօմ մանոր տզաքո չին լալ։

„Կնպէս է ամա՝ չէ, էրթամ․ կովերը չօխտան էկան թուվա
րէն. կնիմարթըս կովը կթած, սամավարնալ հազիր արած կըլայ,
ինծի կը նայէ։

— Չէ, չէ կեցիր, աս իրիկուն մեզի մնա չայի

„Մնսմ ամա՝ սայեախլըս տունը մենակ է ու:

— Նոր ալ ձարը կրկտնինք․ ես շրնտխ կերթամպանվօրիս
կասիմ օր՝ էրթայ ու ծան տայ նարան (անպէս ալ արի)․ մենք
էրկուսս հոս մահլային տուռը սալիընին կրխմինք, կնիմարթիքն
ալ իրենց համար, պանչունիս, նեսը թօ խրմին։ Կտպէս աղէ՝կ
կըլա:

„Քէշ չէ, կիտիս քի․ ամա հրամանոցըտ ինչ զահմէթ . . . .

— Օ.ահմէթըս մըն է. ատ տիրացիութին օր կասիննը, հապա
ինչպէս կըլա․ լած չի՝ս հիչ, օր աղէկ տիրացինը աղէկ սօյէն
աղէկ է։

„Կտ կայեալ. էյ, պալամ, ատ էվէլքի ատէթն էր, շրնտխ
կըհասկընան օր տիրացիութինը ինչ ասել է. տուն մեմը նացա
աղպարները մտիր, վորին աղպարը օրթախափսի կը տեսնիս․
նոր խորթած տուներուն մէչ խօմ ատէթ չի կայ օրթախափսի
անհել. ունեցողներն ալ վօ՝րը առչէվը տախտակ տըրիլ է կափէլ
է, վօ՝րնալ քար պանիլ է. էրթալ-քալ չէքի՝ մէկ մէկի էրես
տեսնել կուզի՝ն օր․ մէկ մէկի տէյէմիշ անել, մէկ մէկի վրայ խն.

— 56 —

տալ, մէկ մէկի հատ ու կօռէլ կողնալ, աստկած շուն ու կատու
մէկ մէկի ազգար ցըքել — աս է չնտըխվայ տիրացիութինը .
էվելբի տիրացիները մէկզէկու հետ իստիր ախպօր պէս կրկէ-
նային, նացա սայեախլըներն ալ իրենց մէչ անվես սէրով կր-
լային . օրը մեծ, փիւթիւն օրը լուս ցորեկ չիլալ, քիչեր ալ կայ .
մութ քիչերվայ ատեն, եփոր մէկ, Նաված հեռի անէ, փորցանք
պատոհինը, ըր սօյիտ պիտի վազիս, սօխախէ սօխախ . . . . է՛հ՛,
ախպարըս, որ մէկը ասիմ, ասելէն պէրսնս մաղ փըսեցաւ. ասօ-
ղին ալ լօղ պէտ.ք է . մէկ ծեռքը չափ չի տալ . . . . . չայ
անասընը, իտա մեռելին չանկը մտքես չի էլլէլ կիտի՝ս, աձափ
վհը պիտ լար ասօրվա տունշատապրիս էղօղը, միտք կանիմ,
մտք կանիմ, խելքս մէկ պան չի կտրիլ: Կեցիր կեցիր, նայէ
Մաթիօս աղային տունին քովէն վհը կանցնի, չի՝ս Ռանչնար .
ասվածածնի ժամկօչը չէ՝ օր . նա է, կիտիս . կեցիր ես մէկ պահ
էրթամ իմանամ . . . . չածէ, հածէ է է, Պապուկ-ա, հածէ,
կեցիր, կայէն, պան ունիմ ասելու. ասօր մեռելի չանկ զարկիր․

— Օրարկի. է էտէվ։

»Որինն էր։

— Միլթան Խազարոսին ախչկանն էր տա, չէկտիս ինչ։

«Միլթան Խազարոսին ախչկանն էր, հա ա. աստմ վաղ արի .
կատարին էր, խօրթ կասիս, Նաված օղորմի հո.քուն (ժամկօչը
կերթայ իրեն պանին, տիրացինս քուքա քովս կընստի)։ չայ
անասընը, Միլթան Խազարոսինն էր հա . . . . . վաճ վաճ,
ձանրմ ձանրմ ձէվահիրի պէս ախչէկը կընաց. եա տասնր վեց
տարու ըլար, եա տասնըօխտի մէչը . . . . . մեռաւ հա, Նաված
օղորմի հո.քուն. թիւֆ թիւֆ, հազար մեզք, մեռաւ հա ա.
էրնէկ իրեն, շուտ ազատվէցաւ աս փուծ աշխարքէս ու մեզմէն
առաչ խունկին ծառին արժանի էղաւ. հայ անասընը, աղէկները
կընացին, քէչերը մնացին. մեռաւ հա ա . . . . . . .

— Միլբեր -ա, ինչու ատպէս շատ կըլսկծաս օր, սօըրտ
պիտի չէլայ կիտիքի . . . . . .

«Սօրըս թօ չէլատա, ես նարան սօէս պէթէր կըլսիչի, կնի.
մարթըս ալ անպէս. մէմը տեսնէիր ինչպէս ախչէլ էր. եփօր
աշխարքիս վրոն լման կատարեալ կարնը՝ ան կատարն էր. ան.

— 57 —

պէս ախչիկ հիչ էղել է, հիչ ալ ըլլալու է․․․․ հէչօլմասա
իմանանք ե՛փ ակիտի թաղին. յատուկ էրթանք, ավուծ մը ֆօզ
ցքինք վրան՝ վարցք է։

(Պանվօրը էրկու կավաթ չայ պերից մեղի փատնօցով). ՙա_
մեցէք, Մկըր-ա, լիմոնիվ կըկամենաք, չէնէ սերով․․․ ան չէ
տմա՝ ոօմով կրկամենաս։

»Կնպար, աս տաքերուն ոօմ կըվալի՞ հիչ․

— Տուն լմիլ իս, օր չէվին չէվեով կհանին․

»Կիւզիս ասել, օր կուտրուկ ոօմը նեսի տաքութինը կպա_
զեցնէ, ծարաւ կըկտրէ՛. մեմալ ինչ զահմէթ։

— Օ,ահմէթս վըրն է. վազ արի իտպէս կալածիներէն.
հաքտ՝ ոօսին փութիլքան պէր. կիտիս, ինա խաս ծերմակ ոօմը,
օր ես ինքս կըխըմիմ (անիսէ սոՌտ, կեանքիս մէչ ոօմ եա փունծ
տունս խըմած չէր)։

»Վ, ազ արի, աօշ պան է, զեաֆէ՞թ է, ինչ է, օր թանկնոց
ոօմը մէյտան կըհանիս. վար սօգէն ալ ըլանը՝ կըլա, քիչերվայ
կիրածը կորած է, լմիլ իս էվէլքի ծերերուն խօսքը․․․ ՙաչ
անստընը, Կատարը մեւաւ հան․․․․ (Պանվօրը ոօմը պերից)

— ՙամեցէք․․․․ ատ ինչ է արածը՛տ, շատ լից, շատ
լեց կասիր. ատ ինչ է ատ, մէկ պուտ պան ըլցիր ու։ Կայնէ, ես
քեզի ուլըւմ։ ՙաքա, պերօսօս պութիլքան . . . . . .

»Կըլայ չանըս, կըլայ, կըլայ կասիմ ու, ատ ինչ արիր ատ,
թաշմիշ էղաւ ո՞ւ, հարփիմնը ինծի վիվը տուն կը տանէ, խի խի
խի. շէն կենաս. պարի վայլիս եափիտ, օրթոցըտ թոռերուտ
հարսնիքը անիս մէչը. ոՇֆ, ամիմա կուտրուկ է. ախպար շատ
ըլցիր, տսի եալ կըլայ, շատ է. կենթսնութին, պախթավոր
ըլաս. պարի տիրացի ըլաս, Վ, վազ ալանըտ աչօզէ.

— Վ, մէն ամէն, շնորակալ ինք. անոՌշ։ (ՙաքա մէմէկ
կաւաթ տահ՛՛ պէր)։

Լ,ս հրամանոցըտ միխուր՝ Կատորին պանը պատմիր. ամա
նայէ, խոսոովանք ըլայ. չըլլայ օր պէրնէտ հանիս, մէկ անկածէտ

h

— 58 —

մտնէ՝ մէկալէն էլէ. ձանըս տիրացին, մուխայէթ էղէր, մար թումը պան մէ' ասիր․ սուտ է, խօրթ է' ինչպէս լիլիմնը տնպէս ալ հրամանոցըտ կըպատմիմ․ խօրթը սուտը Վ, ված կիահ։

Վ, այնային տարին էր․ մեր քաղաքէն սիւրիւ սիւրիւ սալտա թներ կանցնէին․ որը եալ կանէր էրկու իրեք օր, որն ալ աձէլէ անպէս կանցնէր, եփոր պանը սխլէթի քուքարնը։ Կատարին հարը, Ահազարոսը, Ասո.քօվա կնացիլ էր եառմունքի, հոն մը սիլ էր, ցահի հանթըպիլ էր․ ուրիչ կնացողները ետ էկան, նա խութսուզը մնաց․ եփօր ետ էկաւ նը՝ արթըխ Ուաստօվի եառ մալըխը պաշլայելու վրայ էր․ ատ ինչ կանէ, չհրս ամիս կանէ, հինկ կանէ․ . . . . . իտա խատար ատէն-շտէ սաեախլբին էրեսը տեսած չէր․ աս պանը աղէկ տէյէմիչ արա վօր՝ պանին էղէնը տեղով հասկընաս։ Վ, մենիս տունը վյուքա կայնեցաւ-ալ, Ահա զարոսին տունն ալ մէկ աֆիցեռով իրեք սժլտաթ փասթօյ տրին․ չորս օր կենալէն ետքը հրաման էկաւ օր էրթան․ աղլի աֆի ցէռը կելյի պէթէր կհիւընտնա․ հէքիմ-տօխթուր քուքան, ոէցեփթ կըկրըին, ափթէրքէն ձար պան, խայիր չի անիլ․ քանի կէրթայ կըպէթէրնայ. նարա փօլքը կէրթայ, ինքը կըմը նայ։ Գանվորի քուչուռի կալաձի է. վիվ կիտնայ սուտը-խօրթը. կասին քի աֆիցեռը Ահազարոսին կընկանը խօսք կանցունէ. հետը աշնայութին կանէ. կրկըվել, պա.քվօրել, քովէ քով նստած չայ խմել, հաց ուտել, — աս կըլայ, ախպարըս, ունիսի կուլսով. չախ մինչ օ.քօստոս կմնայ աղլի աֆիցեռը ու կէրթայ իրեն տեղը. էրթալու ատեն կասին, Ահազարոսին կնկան փէնձէրէյէն լալէն նայածը տեսնողներ էղէլ ին․ սուտ ասիլին նը, կնկանը մէջքը մտիլին նը՝ Վ, ված անէ իրենց թատաստանը։

Վ, ֆիցեռը կէրթայ. տասնը հինկ-քսան օրէն Ահազարոսն ալ քուքայ։ Կընայէ օր կնիկը առաչվանը չէ. վիզը ձուկ արած, էրեսի կունը փախած. ատէն-ատէն տուրտում, ատէն-ատէն ալ աչքերը արցունքէն կարմըրած։ Ահազարոսը տիրացին-աս.քա, կաններուն կըպատմէ, նաքա եալ մարթուն միտ.քին մէչը իշքիլ կըզը.քին․ պանվօրներուն քովի կըկանչէ, հարցուփորց կանէ, ու աւելի իշքիլի մէչ կիննի մարթը։ „Վ, վ, ըրվեց աս խումմաշէ փլթիտ, կասէ, կիտիս քի չունէիր։ — Վ, ս, կասէ, Ուաստով

— 59 —

կնացած ատէնս արապաձանփային վրան կտայ՝ Բուչուռին կ'հար, ցնէ՝ „Պաստովին ձանփան եանկատ պան կըտիլ է, կասէ։ — Չէ, ատպէս պան հզած չէ, կասէ քուչուռն ալ։ „Կս մէտալիօնը քեզի վհը տըվեց, կասէ։ — Սաղաթէլին խանութէն առի, կասէ։ Մարթը եօրիթա կերթայ Սաղաթէլին խանութը, կ'հարցնէ. ատալ սուտ կէլէ. նարս կընիկը խանութ էկած ալ չէ, մետալիօն առած ալ չէ։ „Կս մէչի աֆիցերի փաթռէթը վհը տըվեց քեզի, կասէ։ — Կըտայ, կասէ։

Մեր Սաղարոսը արթըխ տեղով կիմանայ օր՝ պանին մէչը պան կայ, ամ՝ չուգէ մէկէն վրայ կուլխու պան պաշլայերու, սուս կրկենայ։ „Կմա, էկած օրէն (նայիսնը ինչպէս խելքով կըժաժե կրտի) մէմը կընկան քովը չի պառկիլ․ ասօր հիւանտ իմ, կասէ, վաղը տօն է, կասէ, մէկալ օր պասը մահանա կը պերէ. մէկալ սէմթէն ալտեյմէիշ կանէ. հիչ պիզը տօպրակի մէչ կըպարտը կվէ։ „Կմառը կանցնի. կնայէ օր կնիկը ծանրած է. ծան չի հան նիլ. կիւզնալ կանցնի, տահա տղան աշխարք չի քալ. պէլլէ' պան, եփօր իրմէն ըլար՝ չօխտան ծնած պիտ լար. կէնէ ծան չի հանիլ. մառոտի կուլխով կնիկը կազատվի, ու մէքամ՝ ըուս էրես սով, շէկ մազերով, կապուտ աքչերով, տեսօք ախչիկ կըպէրէ, — պէսպէլի պան օր փիծ է. կուզիս ամիսները համրէ, կուզիս մախսում՝ տղին վրան նայէ։ „Սաղարոսը, ինչպէս օր կիտիսնը՝ թուխ է, օրորմած-հո.քի սաեախլըն ալ անկէ ձերմակ չէր, էրկու սնալ էսմէր էին, կալածի կայ օր։ „Սաղարոսը կէնէ ծան չի հանիլ, ամմա սօերուն մէչ տուվուլթի կէլէ, քի „Սաղարոսին կընիկը փիծ պերիլ է։ „Կփօր տայէկը կըհարցընդ Սաղարոսին՝ ախչիկատ ինչ անուն տանք. նա հալ կէլէ կասէ „կատար տը րէք անունը, կնկաս անունը թո լայ վրան, չուն.քի նա մեռնէ նը՝ նարա յիշատակը չի կորցըվի“։ „Պտա ինչպէս կալածի է արած ծըտ, կասէ տայէկը ուռուֆ ըլալէն. մախսումը ինչու պիտի մեռնի օր“։ „Կնալ „Կսված կիտէ, կասէ „Սաղարոսը։ Տզին կ'սան նին ժամ, տերտէրներով, կերոններով, ցունծում-կարթումով կկնքին, կմկրտին, տուն կ'պերին. տզոցկանն ալ ինն օրէն, ինչ պէս օր ատէթն է, տեղէն կելէ սաղ սէլամէթ. ամմա էրփկ կնիկ մէկ մէկի պան չին ասիր, ամէնն ալ սիրտին մէչ մէ-մէկ օրօտ

— 60 —

ունի. սուս կբնստին, սուս կուտին, սուս կը պաոկին (կէնէ ձոկ ձոկ)։ Ապես մէկ ամիս ալ կանցնի։

Վ'էի օր սապահտան կանօխ Ազարոսը Ուաստով կէրթայ ու հետը մէքամ հօռնիշնա կըպերէ՝ կիրկն ալ երկու ամնու տզայ. հօռնիշնային էկած օրը հորցուկէն ետէվ Ազարոսին կլնիկը մէկ կէնիմէկ կըպաշլայէ կանչելու՝ „վայ վայ, սիրտը կէրի, ծիկարը կըկըտրտի, եարտըմ արէք, հէքիմ կանչեցէք“։ Ազարոսր „պան չիքա, պան չէկայ, կասէ, վարիսա կաթըտ պօլ է, կուլ խուտ զարկիլ է. պառկէ քիչը, ան կանցնի“։ Քուչուռին ալ սուտ մահանայով Քիրմանին շախթը կըխրկէ, իմիշ հոնչէն քէօ միւրը աժան կըլայ։ Կնիկը երկու սաաթ տանձըլեկն ետ.քը, Ազարոսը ինքը կէրթայ ու հէ.քիմին տեղը մէքամ՝ տերտեր կըպերէ ձաշակելու. ձաշակը առածն ալ ան կըլայ, օր կնի, մարթը հոքին կուտայ։

Ազարոսը կառնէ ախչիկանը ու հօռնիշնային ծեռքը կուտայ, „տուն շնտըս պանվորութին մի անիր, կասէ, տղիէ ծիծ տուր“։ Վ'էլէ մեռել լուացող կնկայ էտեվէն կրխրկէ, սթալեառ կանչել կուտայ, մէքամ մեռելի սունտուք կապսպրէ. տեենէն ետ.քը սօյերուն էտեվէն կրխրկէ։ Ափօր սօյերը .քու.քաննը՝ արթըլս մեռելին ստօլին վրան պառկած կը տեսնին, չորս .քովն ալ մէ-մէկ աշտանակ վառած կերոններով։ Կար, մար, սօյ-սաս.քտկան իշքիլ քու.քան ամա՝ ծաները չին հանիլ, լեզոները կրխածնին, սուս կրկենան. եփօր իրիկվա սէմթ սունտուքը հաղիր կըլա նը՝ տերտեր - տիրացուները .քու.քան, մեռելը ժամ կըտանին, մեկալ լում օր սապախտան կանօխ սահաթը օխթին պատարաք կանին, ու անկէ ետ.քը ձանըմ- ձանըմ պօխքի պէս տիրի կնկանը սեղ ֆօղը կըտընին։ Թաղումին ատէն Ազարոսին աչքէն մէկ կաթ արցուն.ք չի կաթիլ, սիրտէն մէկ լաց չի փխալ. փասի պէս սուս կրկենայ։

Ցուն .քու.քանը՝ կըկրկէ էօքսիւզին, կըպաքնէ ու կասէ (տիրացիներու խօսք է, սուտ ու խօրթ վիվ կիտէ, ատպէս շտէ կըլըսվի) „անօրէնը կըտաւ էրկնաւօրէն. մախսումն, տուն ինչ մեխ.ք.ունիս, ապրէ, Վ'սված օրըտ էրկնցնէ. ունիմ- չունիմ քուկտն է, ինչոր պիտի տատիմ՝ անալ քուկտն է. ես պախտ չի

— 61 —

տեսայ, հեչօլմասա տուն տեսիր. իմ զաւակս ալ չիլաս նը՝ շունի
ղալս խօմ չին, կէնդ մարթու զաւակ իս. տասը տարի մօրըս
հետ հայ կիրսյ՝ Վսված զաւակ չի տրից. միտքս կար մէքամ
Հո.քեզաւակ առնելու. շտէ Վսված քեզի խրկից. մամայիտ հո՛ւ
քին ալ Վսված լուսաւորէ“։ հասէ ու կուլյ. շատ շատ կուլյ,
կասին։

Վ'էքամ հեռուանց օրիեվարի, չորկօլօս, էսլի աս.քական
կնիկ ունի էղէլ է Աազարոսը. համան էտեվէն մարթ կրխրկէ,
տունը տեղը, պանվոր, քուչուռ, ծի - սրապա, կով, տունին ալրյ
թախըմը իրեն թէլիմ՝ կանէ, ծիճմօրով տզան ալ իրեն կուտայ,
նօմայ ալ ստակ ծեռ.քը կըտնէ. „նայէ, կասէ, օխտը տարի էրեսըս
տեսնելու չիս“․ կասէ ու կօլօխը կառնէ, տըրիլիս նը՝ կտիր․
մարթը խայիպ կըլյ։

Տզան Վ.սծու օշորմութինով օրէ օր կաձի, կ'տեսօ.քնա, շէր
ն.քի - շնոր.քի քու.քա, կրմեծնայ. վրան նայողները մայիլ կըլան.
թամմամ մէ.քամ.քսռթին. մազերը պուռմա-պուռմա, ցուրն օսկիի
պէս, էրեսէն ու վիղէն կախած. աքքերը ինա ինչ ստիմ, կատայ
րեալ փիրուզ, ուն.քերը խալեմով նաշխածի պէս կամսոր կամար,
էրեսը՝ ալ վարթ, թուշերոն վրան ալ մէմէկ մատնահար. փնչու
թ.քը. քնութ.քով խօմ, հրեշտակի ասիմ՝ սուտ ասած չիմ՝ լալ։
Վ.ս օր կասիմնը, մախսումը արթըխ իրե.ք - չորս տարու կըլար։
Վ.խ.քատ մի կըտեսնէ, օտար խարիպ մի կըտեսնէ, քուռչօտ հայ
յւուով տզա.ք մի կ'տեսնէ՝ վրայ հեղած չեղածը, տօլալի մէչ
ծեռ.քին ռաստ էկածը՝ ալրյը կառնէ կուտայ նացա. մէկ ալրյ մը
ճեր ախ.քատներ կուլխուն թօիս կանէ, սամավար տնել կուտայ,
ալրյին իրեն ծեռ.քով չայ կուլէ, կըխմյնէ, անպէս ծամէա կ'տնէ.
պերանքն լօխման կըհածէ, մահլայի տզոյ ու ախչիներուն կու-
տայ. „կերէ.ք, քուրիկներս, տխպարներըս, կասէ, հս տահա ու-
նիմ ատա՝ տուք չունի.ք“։ Դլէ քի լէ, օր մէկտեղ հիւանտ կայ.
հ'այ հ'այ աղլէ էսլի կնկանը կըկտրտէ „մամա, կասէ, հիւանտ-տես
էրթան.ք, կասէ, պէ.քիմ խեղծին ծար պէտ.ք է, պէ.քիմ հէ.քիմ
պէտ.ք է“․ զոօվէն քաշքըշելէն կըտանէ ծեր կնկանը հիւանս.
տին տունը. ինչ օր պէտ.ք է նը հիւանտին՝ ամէնն ալ կառնէ
կուտայ. հէ.քիմին էտեվէն ալ իրենց տոօկը կըխրկէ, ծար ալ առ

— 62 —

նել կուտայ ափթէր.քէն, չայ-շա.քար ալ տունեն կըխրկէ․ ՞իր
մէկը ասիմ, աս ախչէկան պանը կատարեալ հէքեաթ էր։

Դայիս նը, քիչ մնաց պիտի մոռնայի . . . . Վ) ՛էկօր, մառափ
մէչ, սաեախլըս սուփ Կէվօրքէն եաեան տուն քու.քայ. օրը թի
թիզ․ սապախտանէն պաշլայիլ էր պարակ մանտր թաթավ քա-
լու. արապաճամփան ու տունին քարվածքները ծունկէն թէք
չամուռ էր․ տացա տունին առչէվը օր կրհասնի կնիմարթը՝
ոտքը տապան.քարի վրան տրածն ալ ան էր՝ օր թայմիշ կըլայ,
կիչմի կանէ, կետնին կըփովի, քիթը քու.քա քարի կըկպչի, շա-
խրո շախրո արունը կըպաշլայե վաղելու, ոտ.քին իլիկնալ կը-
կոտրէ. սիրտր կանցնի կ'մնայ։ Կատարն է օր՝ փէնչէրէյեն կը-
տեսնէ, համան էրկուսում խաթէն վար կը ցաթկէ, (աղէկ օր
տունը անխատար պայրը չիլալ, ծեռք ու ստքը չի սախթիլ)
ուժը հասածին խատար կ'վերցունէ կնկանը, փէշերովը էրեսի
արունը կըրփէ, մէկ ծարէն ալ պառ պառ կըրկանչէ պանվօր
ներուն, օր քան ու եսրտրմ անին։ Վ) արթիք թօի կըլան, ինչ
պլս ալ լանը կըվերցուն կնկանը, նես կըրտանին. նես կըրտանին
ու՝ վրայի թաց հալաւը վրայէն կրհանին։ չամուռը ու արունը
կը լըվանան։ Բ) աթիօսին էտեվէն մարթ կըխրկին. նա եալ քու.
քայ, ոտ.քին եախի կըզարնէ. ամենէն ետ.քը իմ էտեվէս կը
խրկին. քու.քամ կը նայիմ, ինչ տեսնիմ. կնխմարթըս եաթախի
մէչ պառկած, ծօրօվէն նէփէս կառնէ։ Ն) ունել տուն տանելու
հիչ տուռը չի.քա. թողութին կըխնթրիմ, օր աս քիշեր, զահ
մէթ ալ լանը՝ հոն մընայ. ամա ՞իր աս քիշերն է՜, թահամ ամիս
ու կէս կըպառկի սաեախլըս Կատարին տունը, ես ալ ամեն օր
կէրթայի։ Ռտե պամալ քեզի ինչ օր պատմեզինը, տլայը, աչ
քով տեսած, անկածովս լածս է ատ Ժամանակներուն։ Ն) փօր
ասիմ.քի իրեն մէչքէն էլլած զաւակը ան չի անիլ իր հօր մօրը,
ինչ օր Կատարը օխտը օտարին կանէրնը, Բրիստոսի պատա-
րա.քը վրկայ օր՝ սուտ ասած չիմ լար․ . . . . . Ն) սված հո.քին լու-
սաւարէ, Ն) սված հրեշտակներուն ու սուրփերուն հետը նստե-
ցունէ անմեզ մախսումիս անթի աշխար.քի մէջ։ Բ) աղաքիս մէջ
մարթ կար օր՝ Կատարը եա մէկ աղէկութին արած, եա մէկ
անուշ խօսք ասած չիլար . . . . .

— 63 —

Հնչ խօսքս էրկընցնում՝ օխտը տարին օր թամամ կըլայ, մեր
կորած Սազարոսն ալ իրէք թռօյքայ իփպ-իլինք պարիով, Օ,ի
պիրէն կէլէ քուքայ։ Կասին՝ միլիօնէն աւելի ստակ ու պարի
կ'պերէ հետը։ Գուքա կտեսնէ իրեն ախչիկանը, աչքին չի հա
ւատալ, ի՞նչ խունտում, ի՞նչ ուրախութին . . . . . ախչիկժողո
տանք ախչիկժողոտանքի վրայ կանէ, մուզիք, պալ, թանց, հար
կինք քառսուն օր, քառսուն քիչեր . . . . .

Գառսուն օրը օր կանցնի՝ կառնէ Կատարին կիրկը ու կասէ՝
«ասպես կենալէն պան չի լալ. տուն, կասէ, սորվել կուզէ՝ս
Կուզէիմ, պապա, կասէ օըրմած-հոքին։ Ուտեխ քեզի վարսետ
տամ, կը հարցունէ նորէն Սազարոսը։ Ուտեխ ալ տասնը՝ ես
խայիլ իմ, չէ՝ չիմ ասիլ, կասէ մախոսումը։ „Կասէսե նը, հայտէ
արի քեզի Կաեսթ տանիմ, ինսիթութ տամ. հոն շատ զենկինի,
իշխանի, ենտռալներու, փամե չշէքներու ախչիկներ կրսորվեն,
տուն ալ կնա նացա հետ սորվէ. ամա նայէ, մէկէն ետ չի մնաս.
նայէ, հինկ - վեց տարիէն տասվերկու լիզիւ, ֆօթթօֆիան, մու
զիք, փօքա, թանց, քատռէլ, կլանսէ, փատուշքա նաշխել՝
ալլար սորվիս։ ՛՛՛, պապա, կասէ, կրսորվէ։ Կասէս է նը,
կասէ Սազարոսը, շտէ քեզի մէկ շափաթ ժամանակ վատէ կու
տամ. աղէկ մէթք արա. եփօր խօսքիտ վրայ ամուր կըկենանը՝
անատենը կառնում կրտանիմ Կ,տէսթ։ Գիչ մնաց մախսումին
լեզին պիտի պատռէր սիրաին խունտումէն, օր թէզով կիր-կար
թում պիտի սորվի։ Շափաթը կանցնի. հարը կ'տեսնէ՝օր ախ
չիկը միտքը հիչ փոխած չէ, թառանթասը հազեր անել կուտայ,
Ճամատանները կը կապէ, էրեսը խաչ կը հանէ, կր նստեցունէ
ախչիկանը, ինքնալ կընստի հայտա շիտակ Կ,տէսթ. իրէն ծեւ
քով մնտամիր թէսլիմ կանէ, հախն ալ, ինչ օր հարկն է նը՝ կու
տայ ու ինքը ետ կուքայ։ Ս'էկ էրկու ամիս կրկենայ ու չի կե
նալ Կ,ախչուանի մէչ՝ տունը տեղը կէնէ ֆէլան կնկանը թէսլիմ
կանէ ու ինքը նորէն խայիպ կըլայ։

Ութը տարի հիչ մէկ կան չի լվիր Սազարոսն ալ, Կատա-
րէն ալ. ոալ ին, մեռած ին՝ մարթ չիմանալ։ Հրկու տարի ասկից
առաչ մէքամ'ռուս մարթ քուքայ Սազարոսին տունը, ծեր կնկանը
կասէ օր՝ Սազարոսը շատ ու շատ փարել արալ, կասէ, չունքի

— 64 —

Թէջօվ ինքս պիտի քամ՝ տունըս մեղի համար հաղեր արա. հս
ալ էկիլ իմ օր, կասէ ռուսը, քեզի եարըմ անիմ։ Մեկալոմ
օրը ռուսը պազար կէրթայ, մարթիք կը պռնէ, վորը ազպարը
կաւլին, վորը առան, ամպար, մազազի կըթէմիզոնուն, վորը տունը
տուսէն կ՛ծերմըկցնուն, վորը նեսէն սօյեա կանին, վորը քակած
զրչած տեզերը կըխօրթին, վորը կոտրած ծսմերը կըտընին։ Այս
տօվէն ալ արապա - արապլ խաս նիփ - նոր մէպիլներ կըպերին,
Հետնալ մէքամ թակնոց ուռիալ, աղլի տունը մէկ-էրկու. շափ
թու մէչ անպէս տեսօք սօսուն տուն կանին օր՝ ենտռալ-կուպէո
նաթօիին հարծ մէկ պան կըլայ։

Մեկ կիրակի սաեախլըիս կառնում Սուփ-խաչ կէրթամ. իրի
կունը տուն քուքանք նը, տիրացինս կասէ՝ Կիր-ան, նոր խապէր
կիտիս, կասէ։ Դէ, կասիմ, ինչ կայ օր։ ՙազար, կասէ, Խա.
զարոսը Ռտէսթէն էկիլ է, կասէ, Հետնալ աղլի խսչիկը, կասէ։
Ռի, խօրթ, կասիմ։ ՙա, կասէ, ալյանալ կիտին ու, կասէ։ Մեղք
օր մութէ, նաքա եալ նոր ձամփէ էկած պէՀէզուր կըլան, չէնէ,
մեղքիտ տէրը ըլամ օր՝ կէրթայի աչքի լուսի, կասիմ։ Նն քի-
շերը մինչի լուսուչանկը քուն չիմ լալ. չանկերը օր կըզարնին,
Համան տեղէս կէլլիմ, ժամն էկըթամ, ազօթքս կանիմ, տուն քու-
քամ. սաեախլըս ալ սամավարը աըրիլ է, ինծի կընայէ։ ՙայտա,
Հա.քվէ, կասիմ, չայըտ ալ չուզեմ, պանրտ ալ չուզեի, Հայտէ
Հաքվէ էրթանք Ազարոսին կասիմ, ու ինքս ալ սընկո՛ տընկո՛
կըտողամ – ատպէս շտէ կըսիրէի Կատարին. Նսված օզորմի
հոքուն։

Կինիմարթս աՇէլէ կ՛հա.քվէ, կէլլենք տունէն, շիտակ Խա,
զարոսին կ՛էրթանք աչքի լուսի։ Դես կըմանունք նը, արարիչ
Նսված, ինչ կտեսնունք. առաչվա պզտիկ նախուն կատարին
տեղը մէքամ կատարեալ պառինա, ֆիյ անասընը, Հայ հայ սէ.ք
սէնս էկիլ իմ, շատ աշխարք քալլի իմ, շատ մարթիք տեսիլ իմ,
շատ զիափէթներ կնացիլ իմ, ամա ստպէս հիացք պան հիչ տե-
սած չէի. տեսնելու պան էր, խօս.քով չի պատմրվիլ օզորմած
հոքի կատարին տեսքը. թա.քաւորին տունը մըտնէր՝ վայլայք
կըլար նարա ստրայներուն, աւէլի ինչ ասիմ։ Պօն օր՝ հմայն
մէկ կուլխով պացրո կըլար քաղա.քլ կնիկներէն. էրեսի ծերմը.

— 65 —

կութի՞ն օր՝ առչի փուքը նարա առչէվ աղտոտ-մուրոտ կերեվնար.
Թուշի կարմըրութի՞ն օր՝ վարթ կըկաթեր վրայէն. անկօրա եալ
վրայի հալաւը — խումաշ, պառխըթ ու թանկնոց, ինա ի՞նչ կա՛
սին, մոռցիլ իմ անունը, պիւրիւնձիքի պէս պանէ. կաղինի խա՛
տար խոշոր պռիլիանթներ անկաձին, վիզին. մատերուն, կուլ
խուն մազին մէջը . . . . . Լապէս ախչիկը խյնի մեռնի հը՝ աս
ի՞նչ է աս, նածու թատաստան կայ . . . . . վա՛խ լատար, վա՛խ
կատար . . . . . .

Լիրիկ կնիկ, երկուսս ալ պաղած մընացինք, տեղերէս ժաժ՛
կըտելու չինք կրնալ, պերաններս պապանծվիլ է . . . . . կէնէ,
նաված օղըրմի հոքուն, լատարը ա՜ձէլէ տեղէն կելլէ, քուքայ
քըփաթԹըվի սաեախլըիս, կըպաքվօրի, „ինծի մոռցած չի՞ս“ կասէ.
ինծի եալ քուքայ, ծեռքըս կըպաքնէ (անթի աշխարքը նստ
ծումէ ստանայ վարցքը իրեն խոնարհութինին), համեցէք կանէ,
կ'նստեցնէ. չայ կ'պերին. կ'պաշլայինք մէկզմէկի հին ու նոր պա՛
ներ պատտելու, մենք կասինք, նա կասէ. ալայ կուլխուն էկածը,
ալայ սորվածը մեզի տեղով տեղով կ'պատմէ. մենք ալ որը կը-
հասկընանք, որը չինք հասկընալ. ամմա անկած կը տընինք.
մախսումն, պիւլպիւլի պէս անուշ ծան ունէր. ծանը օր լսէիո
անալ կրլար, խօսքը պէտք էր օր։ նպէս սահաթ սահաթուկէս
կընստինք. եփօր էլլելու կըլանք՝ նորէն կը փաթԹըվի պառավիս
ախչիկապէս կաղաչէ-կըպաղատէ, օր շուտ-շուտ քա, ինծի եալ
համեցէք կանէ։ նկէ ետքը, պահր մէմը էտեվներէս եա մսրթ
կըխրկէր, եա, չամուռ հավա ըլլար նը, խանաթըլ տոօկ կըխր.
կէր, տուն կըտանէր։ նպէս անուշ վարմունքը մէքամ մեզի
հետ չէր, ամենին հետն ալ ատպէս մարթավարի կը ժաժկըտէր։

Կէնէ կուլխուն ախքատներ թօփ կանէր, կէնէ հետերը կըն.
ստէր կէլլէր, կէնէ կուտեցնէր - կըխմցնէր. հիւանտին, ախքա-
տին, խարիպին, եարտրմ-օքնութին կանէր, չէքի ինչպէս օր
զէնկինը, վոր ստակը կըթապլէ նացա առչէվը, մեղայաստծու,
հապա ինչպէս իրեն հէլալ հօր ու ախպօրը պէս կը ժաժկը.
տէր նացա հետ։ „քածէ, հաքա“ — ասպէս խօսքեր լված չէ
նարա պէրանէն. „ախպարըս, հարիկըս, հոքիս, քուրիկս“ — աս
խօսքերով տիմաց կէլլէր ախքատներուն ու կըձամփէր։

i

— 66 —

Լ'սպէս կանցնի մէկ տարի:

Լ'է'կ օր Լախալլին տունը ախչիկժողոտանք կըլայ. տարա
եալ կըկանչին: Լ'ախսումն, կուլխուն կալիքը չիտէ, միամիտ
միամիտ կերթայ:

Լ'նալ պիտ ասիմ օր, Լատարը Լ'տէսթէն չէկած, Լսուրպա-
շին օրթանձա ախչիկը խիստ կոված էր քաղաքիս մէչ էրեսին
տեսքով ու վրայի թսնկ հա'քուստով ու զարթարանքով, հաշվէ
առչինը կը սէպվէր: Լ'փօր Լատարը ոտքը Նախչուան կըկոխէ
նը: Լուրպաշին ախչիկը մօտե կիյնի, անունը չի իշվիլ, կըմոռ.
ցրվի կէրթայ: Լուրպաշին ախչիկը կը փախլի, սիրտը էրեցք
իյնի ու՝ նայէ ինչ ստատանյութին միտք կանէ:

Լ'խչիկժողոտանքին մէչ կը մօտիկնայ Լատարին, էրեսանց
փարեկամն կըլայ. կըպաշլայէ հետը չաթռա - փաթռա ռուսնակ
կալածի անելու, կօյա՝ իմացիր շտէ, քեզի պէս Լ'տէսթ սորված
ալ չէլամը՝ քեզիմէն պակաս վարժըված չիմ: Լատարը փարի
միտքով տարան կասէ՝ „ինչու հետս ռուսնակ կալածի կանիս օր,
կասէ, էրկուսս ալ հայ ինք, էրկուսս ալ հայնակ կիտինք. հայ
հային հետ ամօթ չէ՝ օտարի լիւզիւով կալածի անէ“։ Լսուրպա-
շին ախչիկնալ շտե ատ կուզէր: Լ'նտայէն - խնտալէն կասէ՝ „ես
հայ իմ ամա՝ տուն հայ չիս“, կասէ։ Լատարն ալ կը տառնայ նա-
րան կասէ՝ „ես ինչիմ հապա, հայ չիմը“։ Տուն իյաղախ իս,
կասէ, Լուրպաշին ախչիկը։ Ճողղութին անիս, կասէ Լատարը
միամիտ - միամիտ, ես խավախ հեղած չիմ, ըլլալու եալ չիմ, ես
խազախ ըլլալ ուզենայինը, վիլվ ծեռքս կը պռնէր, ես Լ'տէսթ
կըմնայի“։ Լատանայի զաւակը, Լուրպաշին ախչիկը կէնէ մէկ
ծարէն կասէ՝ „չէ չէ, տուն հայ չիս, տուն խազախ իս“։ Կէնէ
Կատարը պանէ մը իշքիլ չի անիր, միամիտ կ'ասէ։ „Լօ'րթ է,
ես ռուսի վարժատուն սորվիլ իմ, ամմա սուրփ հաւատըր, մայ.
րենական լիւզիւս մոռցած չիմ։ Լ'տէսթ ալ հայի ժամ կայ, ես
տայմա ամեն կիրակի ու տօնի հայի ժամ կէրթայի։ Լ'տէսթ ալ հայի
քահանայ կայ, նա շափաթը իրէք ժում քուքար ինծի հաւատըս
կըսորվեցնէր. լիւզիւս չիմոռնամ տէյին պապաս եօրիթա ինծի
համար հայ վարժսպետ պռնիլ էր, ես նարա քօվը օխտը տարի
հայնակ կիր.կարթում սորվեցայ. տուն ինչ իրաւունքով ինծի կա.

— 67 —

սիս, օր ես հայ չիմ՝ խազախ իմ“։ — Հտեպսըզ, առսըզ, շունին կաթ ծծած Սուրպաշին ախչիկը, կտեսնէ օր կատարը հիչ մէկ պանէ խասվեր չէ, Հրեշտակի պէս անմեղ է ու տարա նշմարք ները չի հասկընալ, թա՛ռս կանէ, էրեսին կասէ՝ „տուն ինչ ոտ կիս հայն իս կասէ, տուն վայնային տարին աշխարք էկիլ իս, կասէ, քու պապատ Սազարոսը չէ, կասէ, հապա մէ.քամ խազախ աֆիցեռ է, կասէ․ տուն փիծ իս, կասէ. ինչ ատխատար կնտած լամիշ կըլաս օր, պան չի հասկըցողը, միամիտս կ’երեվնաս օր. ինքտ չիկտիս ինչ փիծ էղածտ․ տուն մեղի պէս հելալ հօրէ - մօրէ ծնած չիս․ քու մամատ ռուսի հետ էղել է ու քեզի աշխարք պերիլ է“։ Մախսում կատարը, պաղած էրեսին կընայէ, հիչ մէկ պան չի հասկընալ նարա ասածէն․ անխատար անմեղ է օր, ինչ ասել է փիծը, ինչ ասել է աշխարք պերելը, էրիմարթու հետ ըլալը — ամենևին պան չի հասկընար։

Կս ամէն առսըզ խօսքերը, ասինք օր, Սուրպաշին ախչիկը սիրտին չարութինէն, փախիլութինէն կասէ․ եփօր ուրիշ մարթ մէջ չի մտնէնը՝ պիտի մոռցըվի, էրթայ․ չունքի մախսում կատարը ատխատար տըռըլթիէն հէչ մէկ խօսք հասկըցած չէ։ փաս խիչ սատանայ․ հոն կըկըտնըվի Պապուկին տուռտանայ, խենք թուլիկ, լըպրոտան ախչիկը, պանի մէչ կըլա ու՝ կատարին քովի կըտանէ, տեզով - տեզով սուտ - խօրթ ամեն պան մէկիկ - մէկիկ, հատրիծ - հատրիծ կը պատմէ։ Մեր խեղծ - օրորմելի կատարին աչքը կըպացվի. „Վայ աման մարիկ“ կասէ, ու սիրտը կանցնի։ Պաղ ծուր, ռուֆիա՝ քացախ՝ խայիր չի անիլ։ Վեչլէ հէքիմ կը պերին, արուն կառնուն, անձախ - անձախ աչքը կը պանայ, նէֆէս կառնէ։ քաման տոօկ կըտրնին, կէս - սաղ կէս - մեռած տուն կըտանին։ Վաչէկ ժողոտանքն ալ կը վերչանայ, ախչիկ ներն ալ տաղըմիշ կըլան։

Կտ կըլայ օր կատարը ցաւի կը հանթիպի, քանի կէրթայ՝ կը վատի, քանի կէրթայ՝ չրախ պէս կը հալի։ Լէփէշ կըզար նին, Բիրմանէն, Թայղանէն, Սառքօվէն, Կտեսթէն էնկ-վար պետ հէքիմերը պերել կուտան․ մէկնալ ցաւին ձարը չի կուտ նուլ։ Օրարնըլած օրէն մախսումի լիւզիւն կը պապանծվի՝ մի, չէնէ ինքը՝ ամենէն լիւզիւ կըպահէ, — ամմա պերանէն հիչ

— 68 —

մէկ խօսք չի լրսվիր, անխատար օր՝ հան ու չէն կօլխը ժաժկը տելով կիմացունէ։ Նսպէս վեց ամիս տանձըվելէն ետքը՝ շտէ ասօր, ինչպէս իմացանք, արթար հոքին Նստուծուն թէսլիմ կանէ . . . . . Վ、ան վան, մէնք ախչիկ . . . . . .

ՙաքաՙ լուսփիքա, հաքաՙ հայտա ժողոտվէ, էրթանք տուն, հայ հայ կէս քիշեր է։ թողութին անիս, տիրացին, կօ լօխցաւութին արինք, զահմէթ տրվինք։ Պարի քիշեր . . . . . Վ、աղը թաղումի քուքան։

— Ն, այինք, ասի։

Էր Էվ、Էն։

Նիրեվան էկանք նը՝ մեզի պէրին մէքամ քէրվանսէրայ. „շտէ աս է հօսի հասթիննիցան“ ասին . . . . . . Վ’էքամ պալապան տուն, օրթան աղպար, սըրավարտի չորս քօվը օտաներ. ազպար րին օրթան էշեկներ, տէվէներ, հայ, տաճիկ, նօղայ, խըզըլպաշ, թայ-թայ պարիներ, ալայը խառմախառըշ, ամպէս օր շունր տէր րօչը չի կուտնուլ — շտէ քեզի տացա կօված քէրվան - սէրայը. տվօռ ասիս՝ տվօռ չէ, հասթիննիցայի խօմհէչ չէլրմանիր, ուրուշ սօյ հէկ պան է . . . . . Վ’էքամ նէմ, պըզտըլիկ, նեղ փէնչէրէյօվ օտա ցուցուցին՝ „կուզիսնը շտէ հօս պարպէ պաներըտ“, ասին։ Չամատանըս - պանըս նես առի, շուտմը - թէզ ձամիու հալավներ ըս հանեցի, նօրը հաքա․ օտայիս տուռը կըպղեցի, պալիքը ձէպըս տըրի, էլլա պազար։

Տացա պազարը մերին չի լրմանիր. մաուուշքաներ հէչ չէ. քան. մանտո-մունտո վահիրէն հօս պալապան մարթիք կրծախին՝ ամուր - ամուր կանչելէն։ Վարթուն մէկը միւչէրէթ կըպիէ՝ „խսա ծուկըս առ“ իմիշ։ — Չը մարթ, կասիմ ես տարան, ծուկը կըտ ինչ անիմ։ — „Չէ, իմիշ, մութլախ պիտի առնուս. պէթէր

— 69 —

համօվ ծուկ է“։ Հախայէս վազ չիքալ։ — Հս հօսեցի չիմ, կա-
սիմ, օտաս փիլիթ, խալկին չիքա, կասիմ, ախպար՝ վազ հկիր
ինծիմեն։ Զէ, վօրին կասիս․ ծուկին պօչեն պըռնիլ է, հայչայ
աչքրս քըխօթէ։ Դուկն ալ ծուկ լա պարէմ․ ինա պալապան
կօլթխօվ, հրկան - հրկան պըյըխներօվ սօմ ծուկը չիքա, մեր
տեղը շուներուն առչեվը քըցը.քիննը՝ շտէ ատ սօմ ծուկը կուզէ
ինծի սաղլաթմիշ անելու . . . . . (Ժութի վրան, փախա։ Փամի-
լըյ, տարա հարամ ծուկը ես ինչ պիտ անիմ։ Հթկէն իմացա
վօր՝ ատ տացա պէթէր սիրած ծուկն է։ Փիչմը անթին կընացի
նը, մէկ ալյամը մարթիք — կալաճիներէն պէլի եր վօր հայեր
պիտ լյին — Թօի էղած՝ լաֆ կանէին։ Գէրէքէթ վէրսին, նա-
ցան մօտիկ մէքամ եմիշ ծախօզ կար․ պան առնօղըս էղա, մօ-
տիկցա, եմիշ ծախս կանիմ․ ամա անկածըս տէպի աղլի հայերն է։
Սուծոլո՛ռ պան. մէչէ - մէչ խօսկերը քըհասքընամ ամա՝ ասածք
ները չիմ հասքընար։ Սօսկերը քիչմը մերինին քութա, ամա
պէթէր սփօթթիթ էղած է, ամպէս օր՝ թէմիզ հաը տացա չի
հասքընալ։ Սօսքնալ մէկ չէշիտ քըհանին պէրներէն՝ կեղացիի
վարքօվ, խապա - խապա, փամուժիցքի. կալածի արածները կէս՝
վակէս տաճիկնակ է։ Սօսկի վըրա, նաքա չին ասիր՝ մեռը, մեզըր կասին․ չին ասիր փաթլէան, պատրիչան կասին․ պէնիր
չին ասիր․ պանիր կասին։ Իւզիւները եա զաֆէմա փօթթիթ
էղած է, եա մօրէ ծունունթ թըլվատ ին․ հէչ մեր վարքօվ թէ-
միզ հայնակ չին կըրնալ կալածի անելու։ Ի’իթկիս մեչը շտա
խընտացիլ իմ վրաները . . . . . հօծա մարթիք ին։

Լրեսները տայմա աղտօտ է. չօռթ իխ զնայիթ՝ իտա մար-
թիքը սապօն չունին-ինչէ, չինկեանայի խարէր մէկ պան ին . . .
տօղչուսու՝ ասօր անըլվա կըմընան, վաղը անըլվա կըմընան,
Հէլպէթ աղտը կաշիներուն մէչը կումուտնու, մէմալ կրնաս օր
հանելո. ամպէս ալ կըմընա, արապ կըկըտրին, կընըստին ան.
թին. չէնէ, Նսվածըտ քիսիրիս, ինչու իտա խարէր սէվ պիտ
լյին օր. նաքա եէլ խօմ մեզի պէս հայ ին, — փալօժիմ լէւզիւ-
ները քիչմը եօռիսըզ է — ինչ ալ լանը, իտա մարթիքը մեզի
պէս Նսված քըհավատին խօմ։

Վրայի փալէթօներըն ալ մէկ ուրուշ չէշիտ է․ մեզի պէս

— 70 —

նաքա թէվերը չին հաքնիլ, խօլթուխին տեղը ծակ կանին, ծեռ
քերը հօնդն քըխօթին, աղլի աղէքի պէս թէվն ալ օմուզներուն
քընըքին, ատ, տացա տաէթօվ, պէթէր մօտնի պան է. անիսէ
ամպէս հօվ է վօր՝ վրաները՝ նայիսնը խընտալրտ չիս կըրնալ
պըռնելու։ Ն,մառ ծըմեռ կօլիսները մօրթի կըտակ կըտընին,
ֆասօնը քիչը շաքարին թուխթին քուքա՝ էրկան ու ծարը
սուր. չի հավնեցա. հեռույդն փռասթօ մարթը եպիսկօպօի
կըլմանի իտա սուր կտակով։

Ն,ն սէթէրը սախա - արապա չի.քա․ կէօմէ շին կաշին կառ
նուն, կըկարին, մէչը խաթռան քըքըլին, ձիին վրան կըտընին,
մէչը ձուր կուլուն՝ շտէ քեզի տացա սախա - արապան։ Սիֆտէ
ես կըկանէի ատօր մէչի ձուրը խըմելու — մունտառ պանէ —
ամա կամաց կամաց ալըշմիշ էզա․ ծարավ մեռնիմ ինչ։

Տացա կինիմարթօ քասթիւմը էրիմարթօմէն տահա պէ_
թէր է։ Կառնուն մէքամ սավան, վօթքերէն կօլիխը քըփաթ_
թըվին մէչը, ծեռք, աչք, պէրան, կօլօխ՝ ալյաը քըփակին —
շտէ տացա սալօփին ալ, կուլխու փօշին ալ. եփօր առչի ժում
տեսանը՝ համան հինութ մեռելները միթկըս էկավ․ հէչ տեսի՝
իս պատրն.քած, նաշի վրա տըրած կըտանէին նը՝ — շտէ
թամամ՝ իտա պատրըն.քած մեռելն ին հօսի կինիմարթի.քը․ ամա
տուն արի նայէ վօր՝ ատ տացա մօտն է էղիլ է։ Կինիմարթօց
էրեսը — էրկու շափաթ կեցա — չի տեսա․ ամա պէլլի պան է,
ինչ թէյքէ պէի լան, էրիմարթօ վրայէն պէլլի չէ՝ ինչ։

Ն՝սը ֆասօն չունի իտա Քափ.քայի հայը․ վարտի.քները
լռն, մա, իսա խարէր, համան մէկ խուլած կըլա լնքը, ֆրշըռ
ֆըշըռ քըքալին, կիտին.քի անթի.քա պան է. անիսէ պէթէր
հօվ է կիտիս․ տացա մէկ շավարէն մեր իրեքը կէլլէ։ թէրգի
չունին ինչ է իտա հէրի.ֆները, վարիսա վարտի.քները սայեախ_
ըները կըկարին օր՝ իրենց ուռուսային էթէ.քներուն կըլըմանց
նուն։ Ն,ղլի խօլթուխը ծակ փալթօյին տակէն խումաշէ կապա
քըհա.քնին․ ատ, նիչէվօ, ինչ ալ լանը, պանի կըլմանի․ ամա
ծռքերուն վըրան նըշխար.քի ֆասօնօվ մէքամ տառապան կը.
տընին, ինչ՝ համար է՝ չիմացա։

Լքիփաժ չունին․ ըլանալ նը՝ շատ խըթ․ էրիմարթ կինի.

— 71 —

մարթ ճի քըհեծնին. կինիմարթը քօվինա փառուսքի չի նըս-
տիլ, էրիմարթու պէս պաճախ պաճախ քըհեծնե․․․․ քիչմը
Հօվարտա պան է. վըրաները կընայէի նը՝ տայմա միթկէս քէշ
պաներ կանցնէր։ Վ. արթապէտներն ալ, փուփուլիկը կօլօխները,
ճի քը հեծնին. պէթէր խընտալըս քուքար։

Վ.զիաթի հայերուն տունը մէկ խուծուս պան է. մեզի պէս
ազպար չունին. նացա տուներուն թէփէն կէտինի պէս տիզ է.
սիրտերը նեզանա նը՝ կէրթան, թօռզայներու պէսնակ, տունե-
րուն թէփէն կընըստին, սօխախէն անց ու տառց անօզին սէյր
կանին։ Վ.տեն-ատեն ալ տավոլ-զուռնա ծան կուտան, մէկ
ալայմը էրիմարթ կինիմարթ թօփ կըլան, կը պաշլային շամաթա
անելու ու խազալըւ. տացա խազը քիչմը մեր էվելքի խըզլար
հավային քուքա. ամա մեր խըզլար-հավան, ինչխատար ալ քէշ
լար նը՝ կէնէ իրեն համար մէկ պան էր. տացանը ատէթօվ եա-
պանի մարթօց թանց է՝ հայ հույ, կիտիսքի տուները եանըլն
ինկիլ է. մեր խապախէն պէթէր շամաթա կըվերցունուն՝ —
աս տացա զիաֆէթն է։

Վ.ըսօզացիմ, ամա, ինչ մեխքըս պայիմ, աչքօվըս տեսած չիմ,
կասին քի, տացա կինիմարթիքը էրիմարթու պէս կինի քըքաշին,
ռումքայով չիկիտնաս օր, մէքամ շէրէփի պէս արծըթէ պան
ունին, անօվ շտե կօՇթ կօՇթ նես ապուլ կուտան։ Վ.էմը համը
նայեցա իտա էրէվանի կինիին. ամպէս կուտռուկ պան է վօր՝ կէս
կավաթ խըմեցիր իսէ՝ էրկու-իրէք օր կօլօխըս կըձաթի — պէ_
թէր կուտռուկ է. իտա պանը ինչպէս քըխըմին, խելքըս չի հաս_
նիլ. ատէթօվ աֆիօն է ոՇւ։

Կացա հացի փուռն ալ — անունը կիտէի ամա՝ մօտոցիլ իմ —
խուծուռ պան է. ազպարին օրթան, շատերուն ալ՝ տուներուն
մէչը, մէքամ կուլօր փոս քըփօրին, մէչը սըվա կանին, շտե
տացա փուռը։ Կաց էփելու լան նը՝ իտա փօսին մէչը նօմայ չօր
փատ, խօռայ կուլուն, տակէն կըպըընկեցնուն, եթկէն կառնուն
խումնօրը աղլի փուռին պատերուն կըճէփին, շտե իմացիր տացա
հացին ֆասօնը — ատէթօվ լաթ, մեղաեասծու մեզա։ Վ.տ
տահա հէչ։ Փուռին հացը կըժօզտիննը՝ քը հանին վրայի
աղտօտ շապիկները վարտիքները, իտա փուռին մէչը քըթօթ.

— 72 —

վին, օչելները քըթափթըփին մէջը, ուռելի պէսնակ չըթըռ
չըթըռ կըպօհրըվին, ասալ տացա ըլվացք նէ. թիւթ, . . . . .
շատ մունտառ հալի ին իտա ազէաթի հայերը:

Փռասթօ տռօկ չունին. պարին եա ուրուշ ամպէս ծանտըռ
պան տեղէ տեղ տանելու լաննը՝ պազարէն մուշակ կըպըռնին —
տացա լւէգիւյօվ մուշակը ըռղաթ ասելէ, — ծիէն պէթէր եուք-
լէմիշ կանին աղլի մուշակին—պէքիմ տասնըհինկ փութ,
ավելի
եալ կըտընին աղլի զավալը մարթուն վըրան. նա եալ, ի՞նչ թօ
անէ օզօրմելին, տընքալէն տընքալէն կէրթա շտէ . . . . .
պիտի անէ, զէնիաթը ատ է նը՝ . . . . .

Քափքայի հայը ասլը Ճիւնապէթ է, մերերէն շատ վար է.
մերերը պարէմ մարթու սըրա մարթ ին. նաքա` ինա մաձառ -
արապայօվ Կըրըմէն նօզայներ քուքաննը՝ ատէթօվ նաքա ին.
էրեսները խաչ չի հանին նը՝ հայ եղածները պէլի եալ չէ . . . .
Փամիլըյ, հետերը թէմիզ հայնակ կալաձի կանիմ` չին հասքը-
նալ, վսեռավնի օ իսա պատը, կօռէլի պէս էրեսըր կընայէ „խա-
պար չիմ“ իմիշ, կօյեա կուզէ ասելու քի՝ ասածըտ չիմ հասքը-
նար . . . . . . կընա կըտիր նարա լւէզիւյօվ ի՞նչ ասել է „էծը
ծօրը ընկելա, կէլը էկէլա կերելա“, կօյեա կուզէ ասելու քի
„ածը հէնտեքը ինկիլ է, կալը էկիլ է նարան կերիլ է“ . . . . էրեստ
խավարի. հայնակ ասա-տա. ածին ինչըւ էծ կասիս - օր, թըլ-
վատ պէրան, փռեամը ած ասա - տա. ծօր`ըս վօր նէ, հէնտէք
ասիս ըն չէլիլ. „էկէլա կերելա“, ֆռանցուզնակ կալաձի կանիս -
ի՞նչ է. „էկիլ է կերիլ է“ ասիսնը՝ անկից աղէկ չէ` ինչ, պարէմ
թէմիզ հայնակ է խօմ . . . . . . Ծտէ սիպէս խէնթ ին . . . . . .
Կաքա ֆօզ չին ասիլ` խօզ կասին. հավօզ չին ասիլ` խազօզ կա-
սին. խույի չին ասիլ` ՃըրՀօր կասին. չիչակ չին ասիլ` ծաղէկ
կասին. շաշխը՛ն, հ՞էչ չիչակը ծաղէկ կըլի. ծաղէկը ան է, վօր
էրած փատէն եա թէզաքէն կըմընա. ան, պաշձային մէչի ելք
լածը՝ չիչակ է, վօրին կուզիս հարցուր, թէմիզ հայնակ է . . . . .


Լինձամը, շտէ ասպէս փօթթիթ արիլ ին իրենյց լւէզիւն,
ամպէս օր՝ ամիսներօվ հետերը պիտի կենաս, լւէզիւտ ալայմա-
լայ պիտի ծըռմըռտըկիս, վօր կուտօր - մուտօր պան կըրնաս հաս-
քըցնելու . . . . . .

— 73 —

Հրկու շափաթ Հրեվան կեցա, ասվածային իր օրը հետերը
ձէնկ կանէի, թէմիզ հայնակ քըսօրվեցնէի իտա մունտառ ազի
աթներուն . . . . . .

Հնչպէս ախըռ փաթլամիշ չի լաս․ մէմը իտա ալէվալէներուն նայէ, մարթ չին հավնիլ, մարթու վըրա քըխընտան․ իլ լէքի մեր Նաշչուվանցիներուս վըրան՝ տայմա քըխընտան, իմիշ՝ մենք լիւզիւներըս փօթիթ արիլ ինք, մօռցիլ ինք թէմիզ հայնակը . . . . . .

Վ'էկօր ամպէս կըռվեցա մէկին հետը վօր՝ ասխալթը պանը
փալէ պիտի Հատներ, պերէքէթ վերսին, մէչերըս մարթիք
մըտան, պաժնեցին . . . . չէնէ՝ ուժէ մազ մազի էկիլ էինք . . . .
ամա ալալ խաալաթը էրէվանի կինիկինն էր . . . . Վ', խպար՝ առչի
խըմածըս է, տարա կուտռուկ հեղածը վուտեխէն հիտնամ․ վիրա
կուլուն, ես ալ, պանէ խապէր չիմ, կավաթ կավաթի հտեվէ նես
ապուլ կուտամ․ տարա կուտռուկ հեղածը վի՛տեխէն կիտնամ . . . .
ամա չարէք սաաթ անցիլ էր եա չէ՝ կօլօխըս մէկ ման. քալ, մէկ
ման. քալ օր՝ ըրպլխցնուն վրաս խաթռան քըսին ապուլ տաննը՝
ճուպուտը էլէլու չէ, ամպէս քէֆլի էզէլ իմ․ . . . Հտա արա,
ըխը մարթուն մէկը պաշլայից Նաշչուվանցիի լիւզիւն մըսխըլի
սռնելու . . . . . պան կուզիմ ասել՝ լիւզիւս չիտառնալ. պազած՝
մարթուն էրեսը կընայիմ պըզօվի պէսնակ, ամա՝ սիրտըս խըփը՛ռ
խըփը՛ռ կանէ․ սուս կեցա, սուս կեցա, մէմալ եումըուխըս վե՛
րուցի փռեամը խտա առսուզեն էրեսին հաքուցի . . . . Վ'արթը
կատղեցավ. վրաս վազից, մազէս պըռնից էրկու շամառ ալ նա
ինձի կուպուց, վար կօխից . . . . . էյ շտէ, շէն կէնան, մարթի
քիք մէչ մըտան, տառհալաթ քաշեցին Հանեցին ինձի տայ
կէն . . . . Չէ, նիչեվօ, լիւզիւները թէմիզ հայնակ չէ ամա՝
իրէնք մազալը մարթիք ին . . . . Տուն ինչ կասիս, էրէվանին
կինին պէթէր կուտռուկ է, նարա անուշ հեղածը մի նայիլ . . . . .

— 88 —

ՊԼՑ Լ.Օ.ՊԼՐԱԿ

( Նորոմիմային նախլը :)

Ն.օրները փարեկամիս մէկին կընացիլ հի. ինքը տունը չէր, չիտիմ ուտէխ կընացիլ եր. արապախափսիէն էլա՝ մահլա մըտա ու ասքօվ անքօվըս կընայիմ՝ աձափ տահա Ռւտէխ էրթամ։ Ն.ռչէվըս մէքամ պաց-ազպար կար, ամա ուրիշ պաց-ազպարնե րու հէչ չէր լրմանէր. մէչը եափի, տուն, առան—ասպէս պաներ չի քար ամա՝ պէս - պէլէ եր վօր, մէչը կեցօղները տահա օօխտան պիտի չիլար մէչէն էլլածները. եափին ալ — պէլէի՝ մի չէ — վօ՛ր կեղացիին ծախած պիտ լային թահմինօվըս. չունքի եանղըն էղած լարնը, հէչօլմասա, եանղընի նըշաններ կըլային. խօսքի վըրա՝ էրած քօսօֆներ, զրչած սօպաներ, քարի, քիրէ միթի, ֆօղե չէրէններ, ինչպէս վօր — կիտի՝ք խօմ — ուրիշ եանղընի տեղերը կըլան. խօսքըս ի՝նչ էրկընցնում, պէս - պէլէ պան էր վօր՝ ատ տեղի էղած տունը վերուցած տարած էր։ Ն.ղ պարին մէչը, տիրացինին պատին մօտիկ մեծ մեծ ծառեր կային՝ աքացիի, թութի, սալօրի, նացա օրթաներնալ տեղ տեզ՝ կուռծօ նի.քի, կօկամի, վարթի մէշալըխ. տէպի մահլան ալ, թափ ան, տեղը, ուտէխ վօր վերուցած տունին փէնձէրէները պիտ լային՝ մէքամ պացըռ տեսօք կանանչ թութի ծառ կար։

Շատ պաց-ազպարներ տեսիլ էի՝ քօվերէն ալ անցիլ էի՝ առանց միտք աներլու քի՝ վօրինն՝ է, վօվ մէ՝չը կեցիլ է մէկօր, վՌւտեխին շընտըխ նացա տէրերը. ամմա աս պաց-ազպարը — խօրթ ասիմ—

— 75 —

ինծի միտք անել տուվից։ ՙ՛եռույեն կընայիմ վըրան ու միտկըս
չէշիտ-չէշիտ պաներ կանցնին․ առափ, կասիմ, անզաւակին մէկը
ախուվախով ծերութինը անցուցիլէ հոս, հօմր-արէվին հետ մէկ
տեղ տունին պատերն ալ փըթիլ ին․ մեռնելին էտև տունը ան
տեր մընացիլ է, տուռերը պաց, փէնձերէները փըշըրտած․
ցուրտ-պօռան ծըմեռը վօր վրա-էկիլ է, մութ քըշերվա ատէն,
տիրացիները էկիլին, տախտակ տախտակի էտէվե քաշիլ ին տա
րիլ ին ու սօպաները վառիլ ին․ չէնէ — միտք կանիմ — էրիկը
մեռիլ, վօվ կիտե վօր սթանիցա, կէնձ սաեախլըն մընացիլ է
էրկու-իրեզ զաւակով. վայկիրին շատ չափալամիշ հզելի՝ տունը-
տեղը ըռըզով կառավարելու, ամա ռընչպերութինը զու տու
վիլէ. ան ալ, մախսումը, տունը տուվիլէ վօվ-կիտե վօ'ր սթալեա
ոին եա փլթնիքին տարին քսանվութը մանէթի, ինքնալ էլ
լիէ մամային կրվիլ է. աչքը-պաց սթալեառն ալ՝ ասօր փէնձէ
րէին խափախները խապախ տարիլ է, վաղը՝ պատի տախտակնե
րէն տրապէզ ու քուրսի խօրթիլէ, պազարին - տեղը ծախիլէ.
ետքէն — պէլի՝ մի չէ—կետինին տախտակներնալ էտէվ-էտէվե
պալթային ու ւէնտիին տակը ինկիլին. ետքն-ալ մեր մարիֆեթը
փլթնիքը՝ եա մեր եալիին, եա Պահաթիին սէմթերը իրեն հա
մար տեղ կրնիլ է ու կամաց - կամաց աղլի անտէր տունը հոն տե
զաւորցուցիլէ. Մնացածն - ալ աստվածասեր ու պասերուն - մու
խայէթ տիրացիները եարըմ արիլին . . . . . . ա խ ա խ, տուն
խօրթեն է տըժարը, չէնէ՝ զըրչելին խօլայ պան կա վօր։

Ռպէսես ֆիքսերու մէչ էի, վօր նայիմ հեռույեն մէքամ ծեր
կնիմարթ, ծեռքը տայեախ պըռնած, կամաց - կամաց քուքա ու
առչէվիս կանցնի։ Ռչէի-մէկութ չիծան չըցա․ ամա վօր ետքէն
աղէկ տէյէմիշ արի՝ նայիմ օրցի ՙօռօմիման է։

ՙօռօմիմա - չիծան եթմիշ հինկ տարու կնիմարթ է ամա՝
քալվացքը, թէզ-թէզ կալաձի արածը, կրակոտ աչքերը նայիս
նը, ախաչը, յիսուն ալ չէս տալ. ինքը տիրի, խօսքը կուտրուկ,
թատմունքը ատեթով էրիմարթու. վրայի ռուպան չի լար - նը՝
վօվ նարան սայեախլը պիտի թահմին անէր. անպէս չափի լիւ
զիւի տակ չիմնացօղ կնիմարթ է վօր՝ տասը էրիմարթու տիմաց
է։ ՛նչպէս կըլ վօր՝ տարան մէկօր մայիսրաթ ծան կուտան.

— 76 —

մեր ՛ծորոսիմա - Շիչան կէրթա թատավորներուն առչեղ անպէս
շաթաչաթ կալաձի կանէ վօր՝ մարթոց պերանները պաց կըմընա,
էրէսը կընային քի՝ աս ինչ ցուցանք է։ Վ՛էկօր ալ տարա տունը
կօեր կումուտնուն․ ինքը տունին մէչը պու՛ռույի պէս մէս-
մէնակ է․ կօերը կըպաշլային լօսէրով էրկաթներով տարա տուռը
կոտբրտելո․ մեր ՛ծորոսիմա - Շիչան է վօր ափալ- թափալ եա-
թախէն վեր քըցաթկի, համան քօշայէն տաեախը կառնէ, կը-
կըցէ կանչվըռտելու՝ „հածէ Վիմօն, Վքափռէլ, Վաթիօ՛ս, Վտե-
փան, Վ.սվատուր — պէքիմ ասպէս մէկ քսան մարթու անուն
կուտա—թէզ ելէք, պալթաները առէք, չուվաններ պերէք, կօ-
ղեր էկիլ ին, պըւնեցէք, կապեցէք, մորթեցէք, մեռուցէք“։
Կօղերն ալ — նաքա ինչ կիտնան ՛ծորոսիմային վարպետու
թինը—կըտեսնին օր աս տունին մէչը մէկ փօլք մարթ կը կենա—
անիսէ խելքերը կօլօիները լանը՝ ատ պըզտըլիկ տունին մէչը
հէչ տեղ չիքա ատխատար մարթու համար՝ կիտէս — քըցըքին,
տիթ - պապամ, քրփախչէն։ Վ,տպես շտե անվախ խօլօք կընի-
մարթ է ՛ծորոսիմա - Շիչան։

„Վրև, Շիչա, ասի։ Վ.սծու պարին, ասաց։ Վ.՛լտեխէն
քուքաս, ասի։ ՙիվընտի կընացիր էի, ասաց . . . . . .

՛՛ա, մոռցա ասելու վօր՝ ՛ծորոսիմա - Շիչան կիր - կարթում
չիտէ ամա՝ վարպետ հէ, քիմ է. արօտի պառկեցունել, շէրպէթ
խումցունել, մայեասիլի ծար անել, տուղրց քիստոս - մեր - մէչը
աղէկցունել ու հազար չէշիտ սաեախլըյի հիվընտութինի խիստ
վարպետ է։ Կիտիմ, պիտի խրտնտաք վըրաս, ամա ես կէնէ իմ
ասելուս կասիմ. տըղաքս, չիլլէն հասաւ - իսե՝ փոր կըլային. սայ
եախլըս ալ իրեք տարի վըրա-վըրա ծէրմէն ալայ-մալայ հալէլէր,
մաշիլէր, մախսումը։ Վ.նկածը-կանչ խույիմձի Վ.ըրութինին ախ
չիկը՝ Թուլաձի Վ)աակին հարսը, „ասպէս ասպէս օրցի կինիմարթ
կա, ասաց, անունը ՛ծորոսիմա. մէմը ծան տուվէք, ասաց,
պէքիմ չիք փոշմանիլ“։ Այսօրթ ասիմ, մեր տեղի հէքիմներէն
պան հասքըցած չէի. քուքան, ախպար, կուրունկներուն վրան
ման քուքան, ռացէփթին վօր չէշիտր ասիս կըըզմըգին — ես
ինչ կիտնամ — թարաքներըս ափթէր.քի շիշաներով իլին.քցաւ.
ամա ես նացա մարիֆեթէն պան չի հասքըցա։ Վ)արթ խրկեցի,

— 77 —

ճան տուվի իտա չոռօմիմա - ձիձային: Քըհաւատաք, իրեք
օր չանցաւ, սայեախլըիս աղլի ճերմը թաթուեցաւ, տուզօըբս փորն
ալ անցաւ, հայ-հայ չորս տարի է վօր՝ տունիս մեչ հիւընտու
թին չիքա: Ճեռքը թեթև է, ասա, ձարին վարպետ է, ասա,
անպէս միկ ռաստ էր, ասա, ամա մինչի աս օրըս իմ տունիս հէ
քիմը չոռօմիմա - ձիձան է։ Տուվածս ալ ինչ է վօր, տարին
հինկ մանէթ եա տամ, եա չէ։ Մեզի քուքա նը՝ ան օրը տուզոցս
համար տօն ու զատիկ է։ Կնպէս անուշ լւելի ունի, անպէս
սիրը շահել կիտէ վօր, ախաչը. թաքավօր լայինը՝ նարան վէ-
զիրըս կանէի։

» Հիվընտութինը ինչպէս է քաղաքիս մեչը, ասի։

— Մի ասիլ, ձանըս, ստաց չոռօմիմա-ձիձան, քաղաքիս
պանը ալյա - մալյա լրմընցիլե տասը տարի եալ ասպէս էրթանը՝
մեր քաղաքը մէքամ պալապան վէրանա կըլա - քըխալսի. . . . . .
աս ինչ չէշիտ - չէշիտ հիվընտութիններ, աս ինչ խելք - չի
հասցնելոր մահեր․ ժամերուն չանկերը կոտըռտեցան տայա մե-
ռելներուն չանկը զարնելէն. փոս փորողին պէլը մաշեցաւ տացա
քերէզմանը փորելէն. տախտակը թանկըցաւ տայա մեռելի-սուն-
տուկները խորթելէն. խելքըս չի հասնիլ՝ ինչ կըլա մեր հային
հալը։

„ինչ է, ասի, չիտիս ասխատար հիվընտութինիս պատճառը։”

— Պէլլէ՝ մի չէ, ասած չոռօմիմա - ձիձան, մեր մեխքին
պատիճն է - տա. ինչ աղէկ պան արած ունինք մեր Ստեղծուին
առչէվ օր՝ տառցը մեծի մէկ աղէկութին տար։ Կօըլ—ասվածըտ
քըսիրիս — մենք ինք, սուտ-ստակին էնկ վարպետը՝ մենք ինք,
խարիպ - խազարին վերչին շապիկը կըւնակէն քաշօղ-հանօըը՝
մենք ինք. հօքսիւզին միրասը ուտօըը՝ մենք ինք, ժամին ստա-
կով տուներըս խանութներըս իլինքցնօըը՝ մենք ինք, աղէկ մար-
թուն անունը կօտռօըը՝ մենք ինք. տահա ինչ մընացիլ է, օր
մենք չանէինք մեր շահին համար։ Շէչ զարմանալու չինք,
վօր օղորմած Կավածըս մեծի ասպէս կը պատճէ. խիստ աղէկ
կանէ, խիստ տեղով կանէ. մեռնիմ մնարա սուրփ անունին. զար-
մանալուն ան ատէնը կըլար, եփօր նա մեծի առանց պատիճի
թողցունէր. անատէնը վըն-կիտէ ինչ Սօթօմի մեխքեր պիտի

— 78 —

քօրճեինք — շընտըխ ալ խօմ շատ խըռլըս չինք — : ՙ՛ աճէ,
լխիլս - չէ . . . . . հարսին համար կասին քի . . . . . երիկը կի-
մանա, պսակին առչի օրը կնկան վըրան փըշթօֆ քըքաշէ . ամա
մըլթըխը քովէն կանցնի, չի կպչէլ . . . . . ատ է վօր՝ մէմսլ
կնկանը սօցերուն տունը ապուլ չի տալ . . . . . .

Տեսա վօր ՛օոօմիմա - Շիչան տաքցաւ. իմ ուզածս տլ ատ
էր . նա մէմը պաշլայէր կալաճի անելու նը՝ ալ թաթռում չու,
նէր . խօսքը չօռխախի պէս քըփըխար պերանէն . քանի կէր
թար՝ աւէլի հօրթօր, համով ու անուշ:

„Կն չէ ամա, ասի, ՛օոօմիմա - Շիչա, կէս սաաթ կանէ,
իսա պաց-աղպարին վըրան կընայիմ, չիմ կընալ իմանալը՝ վօրին
տունը էղէլ է աստեղը, տէրը ինչու մէչէն էլլէլէ, ինչու տունը
վերուցիլեն, մէչի կեցօղը վուտեխ՝ կընացիլէ։ Տուն հինութ կը-
նիմարթ իս, քաղքիս ամեն ծակուծուկը մըտիլիս էլլէլիս, հէլ
պէթ ատալ կիմանաս. աճէլէ քօրծ չունիս - նը, Շանըս ՛օոօմ
սիմա, ասիս նը իսա պաց - աղպարի էվէլքի կեցօներուն վրան,
ինչ օր կիտիս :

՛օոօմիմա - Շիչան աչքը տառցուց սկաց - աղպարին վրան,
մէմը աղէկ նայեցաւ, կօլօխը ասքով-անքով ժաժկըտցուց. „հախ,
պալամ պալամ, ասաց, աս տունին հէքեաթը էրկան է, էվէլքի
հէքեաթներուն պէս օխտը օր, օխտը քըշեր պիտի պատմիս վօր՝
ծարէ ծար էլլիս :

„Կ, պարապ - պօշ տեղը, ինչպէս շընտըխ կըտեսնուս նը՝
տայմա ատպէս չէր . մէկ ատէն աստեղ պըզտիկ՝ ամս տեսօք,
փատէ՝ ամա ամուր, շէնքով, սօսուն պահված տուն կար։ Հնչ
անիմ շընտըխվա թուլայէ տուները, վօր տուսէն սարայներու
կըլըմանին, նեսէն ատէթով քերեզմաննոց ին։ Հվէլքի մէկ
խօսք կայ՝ „թուլա՝ մէչը նըստօղը կուլա“։ Իսա պօշ տեղը, նայէ
իսա տեղը — ասաց, մատով ցուցունելով կետինին — իսա թու,
թին ծառին տիմաց, մէքամ հինկ փէնչէրէյով, կանանչ խա,
փախներով, կարմիր թէփէյով տուն կար . անկից քիչը վար
չախ ինա աքացիները — կը տեսնուս — անտեղը - շտե մէքամ
խարէրով առան կար . տունին ու առանին օրթան մէքամ ախ.

— 79 —

շանա ու քովնալ մէքամ քիւմէս . աստեղ , արաալա - խափին
սաղ - սէմը, տէլի վար, մէքամ սայկէկ խույի կար, ասաց չօ
ռօսիմա - ձիձան ու կըցից փնտռելու ճուրհօրը, ամա մէյտանը
ճուրհօր չէր էրեվալ: „Մ’եզա, իսա ինչ խուձու պան է,
նայիս նը, խույին խայիպ էղէլ է. իսա ինչ սօյ պան է, ասօրվան
պէս միթկըս է, վօր իսա կայնած տեղըս մէքամ սայկէկ, անուշ,
ԹեԹև ճուրով խույի կար, ինչ էղէլէ. մե’զա . ամեն պանին
խայիպ ըլալ ըլէլէ, ամա խույխին խայիպ ըլալ հէչ լած
չէի:

Քիչմը կենալէն ետքը չօռօմիմա - ձիձան վար էղաւ, տայ
եախին. ծարովը ֆօղը փորփրից ու ասաց՝ „նայիսնը - նայիսնը,
ձանըմ- ձանըմ խույին չարխատա տըղաքը քիրէմիթով, քարով:
ֆօղով իլին.քցուցել ին, եօխ արիլին. մեխք մէխք. ամա ինչ.
կօլքըս կրտելէն էտև միւրիւքին վրան չին լալ. ասալ անպէս.
խույին ինչ հօրըս - ցաւն է վօր մեխքնամ. մեխքը ղավալ աթք
թար Սար.քիսին ու նարա օղուշախին էղավ:

— Ծ, խօրթ կիտիս, ասի. աստեղ աթթար Սար.քիսին տունն
էր. նայիսնը, մոռցիլէի: Կն չէ ամա՝ ինչ էղավ աթթար Սար.
քիսը. վիւտեխ է շնտըխ. կայ չի կայ իտա մարթը. օղուշախը
վիւտեխէ. մէքամ տեսօք ախչիկ ունէր, մէքամալ օրթի ունէր,
վուտեխին շընտըխ . . . . . Տահա ան ատէնները ես տղայ էի.
մեր տունը մէքամ հաձի - մամա կէրթար - քուքար . նա մեզի
շատ պաներ կըպատմէր աթթար Սար.քիսին վըրան. կըկօվէր
նարան տուն - տեղ կառավարելը. նարա կնկան կօվսասն.քը կա
նէր. նարա զաւակներուն վրան ինչ-ասիս աղէկ պաներ կըպատ
մէր : Կմառները, ամէն մէյվայի ատէն, կէրթար նացա տուն,
չէշիտ - չէշիտ եմիշներ կըփէտէր նացա պաշչայէն, կըկըռէր
ձէպէրը ու մեղի կէպէրէր. աս, կասէր, իւզիւմ- ֆիշնայէ, աս՝
առըը - կեռաս է, աս՝ շամ- սալօր է, աս՝ զաֆռան - խունծօրէ,
աս՝ զինձիրմէ - տանծ է, վօրին միթկնէ. մէյվային չէշիտները
շատ : Կտ ատէններէն - վէրի աթթար Սար.քիսին կըձանչնայ
ին.ք: Կիսօր տունի համար ինչ-ասիս մանտր-մունր պաներ պէտք
լար նը՝ մամաս ինծի ստակ կուտար, ու ես տայէմ Սար.քիս - ային
աթթարնոցէն կառնէի՝ մօմիա, սաչխըպրը, վարթէ կիւլէնկիի

— 80 —

Համար քիւքիւրԹսիւ, կունկ, քուրերուս համար՝ հատ եա
սուփ - կարապետի - մաղտաքի, շտէ սիպէս պաներ;

Ծատ քիսիրէի աթթար Սարքիսին․ հանթարար մսրթ էր․
էրեսը տայմա խունտում էր։ „Հնչ կուզես, պալաս, կասէր, եփօր
նարա խանութը կումուտնէի։ — Սամաս փարէվ արտւ, կասէի,
մէկ կօոշչի պալմօմի ուզաց, թերցանին քսելու, կասէի։ „Տամ,
պալաս, տամ“ կասէր․ ու թուխթի պէս պարակ տաշած, փատէ,
կօլօրկէկ խութիէն քը հանէր պալմօմին, տանակը թուք կանէր,
օր պալմօմին չէկրպչէ, կրկըտրէր, թուխթի մէչ քըփաթթէր
կուտար։ Ատքէն, մէքամ կիւլէնկիի մեծ պանքա կառնէր թա,
րաքէն, մէչէն մէկ կուտոր նէպէթ - շէքէր քըհանէր „աս ալ
քէզի, պալաս“ կասէր „կեր․ ան հաղի ձար է“, կասէր։ „Էէ
էղած չէ, վօր նարա խանութէն պան առած ըլամ ու պօշ ծեռ.
քով ետ տառցած։ Լէպէթ - շէքէրը ծմեռները կուտար․ ամռ.
ները, խանութին մէչ մէքամ սէփէթ կունենար, չէշիտ-չէշիտ
եմիշներով, վախտ՝ ֆիշնա․ վախտ՝ զէրտալի, սալօր, տանծ,
խունծօր։ Պէլլի պան է վօր՝ իրեն պահչայէն էր։ Վթթար
Սարքիսին պաշչան ան ատէնները — ասածըս կրլա սի.քիմ աս
կեց 30—35 տարի առաչ—խիստ կօված պաշձա էր։ Հնպէս
կըլա վօր՝ մամաս կէնէ ինծի նարա խանութը քըխրկէ․ ախաչը,
աղէկ միտքըս չէ, կիտիս քի փիլաֆի հատնր զաֆոան պիտի առ.
նէի։ Ստակ տուլի։ ինչօր մամաս սալըխ արիլէր-նը՝ ասի իրէն.
փաթթից տուլից։ „Էքըս — պէլլի՝ մի չէ — աղլի սէփէթէն
վար չիքալ։ Վթթար Սարքիսը միտքըս հասքըցաւ. „ասօր,
սասայ, պաշչայէս քեզի եմիշ կուտեցնում. տուն մեր տունը կի.
տիս ուտէխ է“։ — „ա, կիտիմ, ասի, Վսվածածինին մտՀլան
չէ՝ վօր։ „Էա, պալաս, կըտար, ասաց, հոն է, հինկ փէնվէ.
րէյով, կանանչ խափախներօվ տուն է, առ չեվնալ մէքամ թութի
ծառ կայ։ Իսա զէմլիլ առ տար եանկայիտ — իրեն կնկանը ու.
զաց հասկընելու — տուր իրեն ու ասան վօր՝ „Սարքիս - ան հրա,
մայից, ասան, վօր բէօրօսին հետ — նարա օրթին էր — պաշչան
մուտնուք ու սիրտերըր ինչ ուզենա՝ ուտիք“։ Ծեռքըս մէքամ
թէմիզ զէմլիլ տուլից. մէչը նայիմ“ ձիկեր կար։ Հիկերը վօր
տեսայ՝ կիտիս քի ստկած շուն տեսածի պէս էղա․ անպէս կա.

— 81 —

նեցա : Հն ատէնները — չիտիմ շընտըխ ինչպէս է — ձիկէր
ուտօլին վրան անպէս քըխընտային, վօր կօլէն, շալվերէն,
սուտ - ստակ խօրթօլէն պէթէր : Հիկէր ուտօլը սօյով - սօփով
խընտալու մարթ էր․ շէնքով մարթիք հետը աշնաութին չէր
անէին : Ալայ մալայ մոռցա աթթար Արքիսին աղէկ մարթ
էղածը, նարա կօված պաշչան, նարա տեսօք ախչիկան — հաճի-
մամայէն լըսիլէի ատ ախչիկա կօվասանքը —, ինչ խօսքըս էր-
կընցնում, ձիկէրը ալայ - մալայ զայ արաւ իմ փարեկամութինը
աթթար Արքիսին հետ : Աս պանը աթթար Արքիսը հաս-
քրցաւ : „Ինչէւ ատպէս մէկէնիմէկ խայթ էղար“, հարցուց,
կէնէ առաչվա պէս էրեսը խընտալէն : — Տուք ազպարը շուն
ունիք, հարցուցի, նարա խօսքին մըտիկ չանելէն : „Զէ, չու-
նիմ“, ասաց : — Հապա աս ձիկէրը վօրին պիտի տաք, ասի :
„Ա’էկ մարթու եալ տալու չինք, ասաց, մենք ինքներըս պիտի
ուտինք“ : Աչքըս աթթար Արքիսին վրան տառցուցի, աձապ
մրսիլը չէ անիլ, աձապ վրաս չէ խնտալ. ամա չէ. էրեսի վրան
շախայի իզ տէյեմիշ չարի : — Տուն ձիկէր կուտիս, ասի : „Հա,
կուտիմ, ասաց : — Սըրթ կուտիս, ասի : „Ինչէւ կը զարմանաս
օր, ասաց նա, ձիկէրը չէւտվիր-ինչ“ : — Ան խուտուռղան շու-
ները կուտին, ասի, սիրտը ցաւած : „Տուն կերած չիս ինչ,
հարցուց ինծի աթթար Արքիսը : Աս սուս էղա, պան չասի ու
էրերսը տառցուցի խոռովածի պէս : Կիտիս քի ան նիմութին
խեղծ Արքիս - ան աչքիս մէքամ մէռելի միս ուտօլ եա օպուռ
էրեվցավ :

Աս խօսքին վրան էինք, վօր նես մըտավ մէքամ շէնքով,
իմ պօտախ տղայ : „Ա’ամաս խրկից, ասաց, պազարէն ինչ վօր
առիլիս - նը’ ինծի տաս, վօր տուն տանիմ. օծախը ինչ ատէն է
կըվառի“ : Իմացա վօր նես մըտնօլը նարա լիորոս օրթին էր,
վօրի վրան շատ կօվասանքներ լըսիլէի հաճի - մայէս :

Աս պատմած ատէններըս մեր քաղաքը ութը - ինը տարու
շէնքով տղայ շատ խըթ կըկըտնըվեր․ պօպիկ քալել’ ձէպը կօծե-
րով իլինք, պալախները պատըռտած, կօլօխը պաց, էրեսը թօ-
զոտ, ձակատը ձանկըռտած, պէրանները հազար չէշիտ քիւ-
ֆիւր՝ ասպէս էին տղաքը չորս տարեկանէն մինչևի տասվերե.

k

— 82 —

քը. մեր ատէնը խելք, քաղաքավարութին, փարի վարք՝ խա
նութի մէջ քը սօրվըվէր. տունը — կուզիմ ասելու մահլաներու,
սօխախներու մէջ — ամէն չէշիտ այլակերպութին էր՝ զէնկինեն
պըռնած մինչևի վերչին խարիպիկիտը։ թօրօսին էրեսէն պէլլի
էր, վօր նա տունը նրստօզ խօլօք տըզա էր։ Սիրտօվ սիրեցի
նարան։ „՛ձանա, պալաս, ասաց ու տուվից իրեն իմ թապլած
զէմպիլը։ թօրօսը մէջը նայեցաւ, „ասօր կուպաթի՝ կունենանք“
ասաց ու քառթուզը հաքավ, կուզեր էրթալու։ ՛ձածէ թօրօս,
կանչէց աթթար Սարքիսը, արի առ հետըտ Ս՝ելքոնին, տար
մեր տուն, ախպար-ախպար խաղացէք“։ Ս`իտքիս մէջ խունսում
էղա. մէկ վօր՝ թօրօսին պէս աղէկ տղի հետ պիտի խաղայի, մէ
մալ վօր՝ նացա կօված պաշչան պիտի տեսնէի. մէկ ուրիչ պատ
ձառ ալ կար խունսում ըլալըս, ամա ան չիմ ասիլ. խելք ու
նիքնը՝ հասքըցէք։ — Օ, արմանք պան է մարթուս փունութինը.
տղա կա, վօր տասնըվութը տարեկան կը պացվի. տղա եալ կա
վօր՝ հինկ տարեկան անխատար պան քըհասքընա, ինչխատար
վօր ծերերը։ Սարթուս փունութինը մեծ պան է։ „՛ձապա
զաֆռանըս“ հարցուցի Սարքիս-աղային։ — Մն քու պանըտ
չէ, ասաց. տուր ինծի, մէկին կուտամ կըտանէ. տուն միամիտ
էղեր անթիաց։ — Սիստ խունսում էղա, վօր ատ պանէն ալ
ազատվեցա, ու վազելէն կընացինք ես ու թօրօսը տէպի վար։
թօրօսը սուս-փուս կէրթար, կիտիսքի ինծիմէն քըքաշվէր։
Կ, ռչինը ես պաշլաեցի կալածին. „հածէ, տուք ձիկէր կուտիք
էղիլ է“, հարցուցի նարան։ — ՛ձա, կուպաթիով, կարծ կտրից
խօսքը թօրօր։ „՛ձապա կասին քի ձիկէրը շուներուն կուտան
ոՇ, ասի ես, հէչ շունին կերած պանը մարթ կուտէ“։ — Շունը
հաւի միս ալ կուտէ, խուզիի միս ալ կուտէ, հաց ալ կուտէ.
ատօր նայիսնը՝ մենք հէչ պան ուտելու չին.ք, ասաց թօրօսը ու
էրեսէն տէյէմիշ արի վօր՝ սիրտը ինծիմէն ցաւիլ։ Գէլլի պան
էր վօր հարցմունքս եօռուխսուզ էր. ալ ձիկէրի խօսքը մէյտան
չէլաւ։

Ս, սօրվան պէս միտկըս է. մահլային տուռեն վօր նես մը.
տանք՝ կիտիսքի մէկ նոր աշխարք մտածի պէս էղա. ազապարը
թէմիզ, մէքամ չօփ չիքար. Ճերմակ տեսօք հաւեր, փափիներ,

— 83 —

կօռէլներ իրենց պալաներովը քըքալին. տունի ձակատը տե
սօք, սօյ աղվենիքներ կային. ազպարին մէչը տեղ-տեղ եապանի
ծառեր տընկած էին՝ կանանը, թազէ, մատղաշ. տունին վերտէ
վէնը ու սուէֆան թէմիզ, սօսուն. օլախներուն տակը պօեա արած
ֆիչիներ կային թաթավե ծուրի համար, ու ամենը թէմիզ։ ֆեն
ձերէներու վրան ձերմակ կառշօքներով չէշիտ - չէշիտ չիչակ
ներ կային. սուէֆան կախած էր, թէմիզ խաֆէսներու մէչ զուրու
ցօյ խուշեր՝ չըզի, պիլպիլ, սախաքուշի, մէկալներուն անունը
չիտէի. մէկ խօսքով, ինչ պանի վըրա աչքըս տառցուցի —
ամենը թէմիզ, թիպտիր, սօսուն։

Վզպարը շուն չիքար — աղլի չիկէրը միտքս էկաւ. շրն
տրխ հաւատացի վօր՝ ինքները պիտի ուտէին։ Վշխանան,
խօրթ է, կրակ կար, մուխը պիւրիւմ- պիւրիւմ կելէր թուլում
պայեն. մէչը մէքամ կինիմարթ կար, պէլլէ պանե, Վարքիս-
ային սաեախլըն էր։ Վթթար Վարքիսին նշանածը կըլար աս.
պէս էռսուն տարու. ինքը սող, թուշերը կարմիր, կօվտան
թըմըոսըն, օծախին տիմացը տահա աւելի կարմըրիլէր, ինչպէս
կասին՝ ալը Թուշերէն կըկաթէր։ Վուէան, քիւրսիի վըրա նըս.
տած, հինութ ատէթով՝ կօլխը մօռ աթլսէ ֆէսով մէքամ ախ
չէկ կար . . . . . Շատ տեսօք ախչիկներ տեսիլիմ, աւելի տե
սօք սիւրէթներ տեսիլ իմ, ամա ինչ օր ան օրը տեսա՝ օրիս մէչ
անպէս ախչկա տեսք տեսած չիմ։ Վծվ կիտէ. պէքիմ ան ատէն
ները տըղա էի, աւելի սէվկիւլև չիտեսածէս՝ ատ ինճի հիանա-
լի պան մը էրեվցաւ, ու քանի կընաց՝ միթկիս մէչը տեսօքցուցի.
վծվ կիտէ, ըլանը կըլ․ ամէս, մէմալ ախչըկա տեսքը ինճի ատ
պէս չի հիացուց, աշըխ չարաւ։ Կասին ալ— խօրթ է հղէլ է—
մարթըս իրեն օրին մէչ մէկ տապրա սեր քըցըքէ։ Վս ան օրը
առչի ու վերչի ժում սէր ցըքեցի։ Վխչիկան անունը թաքուշ
էր։

Վ'ամային հրամանով պաշչան մըտանք, չէշիտ - չէշիտ չէ
չակներ հոտ արինք, եմիշ կերանք. հօրցուկու վախտ խանու
թէն Վարքին - աղան էկաւ. ֆէլան ժիկէրը կուպաթիի մէչ կե
րաւ. տեսա վօր՝ հալխին կօվածը պազի - պազի խէնթ պան կըլ,
պազի - պազի եալ քէշ ասածը՝ խիստ աղէկ պան կըլ, հղէլէ։

— 84 —

Լ՛ձափ կուպաթին համօվ էփած էր, աձափ տարիքս էր կու
պաթիին համ տուվողը, չէ՞նէ թաքուշին վրան նայել եեեե
ա՜խ, չմոռնալու տարիներ, մե՞խք, հազա՜ր մեխք օր, ատպէս
թէզ կորաք կընացիք եեեե.

Լիրկու - իրեք ամիսեն շօռնամօռ կընացի՝ խանութի առչեվ։
ու անկից վերի թամամ քսան չորս տարի վօտքըս քաղաք չի
տըրի։ Լսախատար պանը, վոր պատմեցի աթթար 1ար.քիսին ու
նարա օղլուշախին վըրան, մէկ նէֆէսի մէչ միթկէս անցաւ .
տահա շօռօմիմա - ճիճան խույդին քովը իրեն տայեախով կոտ
ուտած քիրէմիթները ասթին-անթին քըցը.քէր, կիտիսքի մէչէն
էվելքի չհէնութինը լուս - աշխար կուզէր հանելու:

Լիրեն ասի նարան՝ „էտեվ, ճիճա, Ռւտեխ է շընտըխ աթ՛
թար 1ար.քիսը, Ռւտեխ է նարա օղլուշախը“. տահա մէկ ուրիշ
պան մ՛ալ պիտի հարցունէի, ամմա միթկըս էկաւ վօր անկից
վերի էռսուն հինկ տարի անցիլէ։

— Տուն նարան կըձանչնայիր - ինչ, հարցուց շօռօմիմա -
Ճիճան:

» չա, քիչը կըձանչնայի, ասի:

— Լնպէս է նը՝ պապատ - մամատ էրթալ - քալ ունէին, էղել
է, աթթար 1ար.քիսին օղլուշախին հետ։

„Չէ, ասի․ մէմը անպէս ռաստ էկիլ իմնացա տունը, անալ
տղա ատէնս, ութը տարու կըլյի պէքիմ:

շօռօմիմա - Ճիճան կըցից մատերով համրելու ու միթկին
մէչը փըթփըթալու․ ետքէն ասաց՝ „հա, հապա, ատ ատէնները
էնկ աղէկ տարիներն էր զավալը մարթուն։ Լէօֆ, ինչ քէֆեր,
ինչ սէֆաներ արիլինք աս պաշՇային մէչ․․․․ առաչէները աս.
պէ՞ս էր վօր. իզը - թօզը մընացած չէ Շանըմ - Շանըմ պահՇային
ալ, եափին ալ․․․․ հոս ախշանան էր, հոս քիւմէսն էր, հոս
տեսօք չհէնքով տուն էր, հոս առանն էր. հոս խույին էր, հոս
պահՇային պարմալըխն էր . . . . . կասէր շօռօմիմա - Ճիճան
տեղե տեղ քալէլէն ու տաեախը կէտինին կըպցունելէն. ասած
շհէնքերուն չէքի թէմէլը՝ իզը մընացած չէր. կիտիս քի աՌը,
աշխար.քիս ստեզվելէն վերի ատ եապանի տեղը մարթու վօթք
կօխած չէ։ Լնմա ինչ. իմ միտքըս է էրեկվան պէս՝ աս պաց

— 85 —

ազպարի էվելքի տեսքը ու մեջը կեցօղներուն պահթը ու ուրաւ խութինը։

«Կ՛խ, պալամ պալամ, վօվ օր աս խեղծ, միամիտ, Կ, սծու օրհնած մախսումներուն աս տերեձեն ցրքից, վօվ օր նացա տունը զրչեց, օղլուշախը չորս քամին տուվեց, ինչպես վօր կալը օչխարներուն պազը կրմըտնէ՝ նա եալ աս անմեղ օղլուշա խին տակէն մրտաւ վրայէն էլլաւ, Կ, սված անէ նարա թատաս տանը . . . . Չէ. ես ատ մարթուն քեշութին չուզեմ․ ես նարա առուտուրին քետեր չուզեմ․ նարա տունին մեջը մահ չուզեմ․ ամա եփօր վերը Կ, սված կանը՝ ատ մարթը իրէն տունին մեջը ռահաթութին չեկրտնէ, զաւակներէն չիխնտա․ տունին չորս պատին մեջը Կ, սծու վառած օծախին պահթը չիտեսնէ. ինչպես վօր նա չորս անմեղ խութուզներուն տունը ախտար - կիւնտեր արաւ, իրենց ալ չորս քամին ապուլ տուվեց ու նացա ատենսը մահին սեպէպ էղաւ, ինքնալ, Կ, սված տա, տատանական քալէ աշխարքիս էրեսը. անուշ քունէն կարօտ մընա․ միլքին ու մալ լին աւենալվը՝ ցաւ ու տերտն ալ աւելնա․ էրկրթե սունտուկին վըրան խարավուլ մընա, սիրտը տօղ ըլա տարին - տաավերկու ամիս կօդէ ու հարամիէ․ անկուշտութինը, քանի էրթա, աւելնա մեջը, ուտէ՝ չի կըշտանա, խըմ՝ ծարաւը չի կտրի, քանի զեն․ կըննա՝ անխատար ցանկութինը աւելնա օսկիի ու փարայի. Կ, ս ված ամենակարողըս, եփ կըլա վօր՝ մէկօր իտա անիծած թօխու մին օսկիի մեջ թաղված տեսնէի։

«Քանի կերթար, խութսուղ կրնիմարթը, աւելի ու աւելի քըփրփրար․ խօսքը պերնէն սելի պէս կըվազեր, թաթռում չունէր․․․․

«Հի՛ձա, ասի, եփօր սըխլէթ պան չունիսնը, արի իսա աքա՝ ցիին շուքին նըստինք—օրն ալ տանք, կիտիսքի էրկինքէն կրակ քըթափէր — մեզի համար լաֆ-անինք, հինութ պաները միտկե րըս պերինք․ մեռնօղներուն վրան կալաձի պանանք, չունքի, ինչ օր նոր է, ինչ օր կենթանութին ունի, Կ, սված հաւատա վօր՝ հիներուն վօթքին թօդին չաժէ․ կէնէ մարթուս սիրտը պացվելու ըլա՝ հիներուն արած աղէկ քործքերուն սիշատակովը կըպացվի. մեր օրվա մարթիք կանելէն աւելի պանի արժանի չին։

— 86 —

— Խօրթ է ասածտ, ասած չօռօմիմա - ձիձան. քսանինկ - եռսուն տարի հեղաւ վօր՝ քաղաքներըս մէկ չէշիտ եղավ. Վ,սծու վախը կօրաւ, ժամին սէրը խափանեցաւ. ծերերուն պատիւը վօթքի տակ կընաց։ Կոր մարթիք էլլան, նոր պաներու էտէվե էղան, նորին չի հասան, ամմա հին ատէթները, զանցանները մոռցան, ծեւքէ ապուլ տուվին ու խնտալու էղան աշխարքի առչէվ։ Վ, այն տացա թէփէյին, տաքէ քաղաք պիտի կառավա րին, տաքէ հալխին տունին տայեամա պիտի տընին, եփօր, արա լըխը, իրենց տունին թէմէլ ասօր - վաղը պիտի փլչի։ Վ,վելի վայն տացա կընիմարթոց կուլխուն. մօրերուն պէս քիվ կենալ չուզեցան. կիտէյին քի կօլօխները պանալը՝ ալայ - մալայ փա մեշչէցա կըլըտռին, պառինա կըլան. անիսէ՝ կօլօխները չէ պաց. ված . . . . . ըր պացվեցաւ ու աշխարքի առչէվ ձառէզ մնացին։ Վ,տ չօխտան տէյէմիշ արած պան է, վօր մէկ ասք, մէկ օղլու շախ, եա մէկ մարթ, եփօր իրեն հաւատէն պաղեցաւ, իրեն պապերուն գանցանէն էլաւ՝ նարա պանը լրմընցած է, նա սըրայէ էլլաւ. քանի կէրթա՝ պաթախի մէչ խօրունկ կումուտնու։ Պա մալ տուն քը հարցունուս քի՝ աս ինչէն է, վօր մեր հալխը ձանձի պէս կըմոռնի. մէմր աղէկ խիթկ արա, ատ առանց իմ ասելուն ալ պէս-պէլլի է ո՛՜։ Վ,տպէսներուն համար մէքամ հինութ մասալ կա. մէկ տունի մէչ, կասին, պէսլէմիշ կըլային մէկ խաղ ու մէկ հաւ. հաւը կըտեսնէ վօր՝ իրեն ածած հաւկիթները խազինէն պըստիկ ին, միթկին մէչը քըփախըլնա ու Վ,սծու կա ղաչէ, վօր մէմալ ածելու լրնը՝ խազին պէս խոշոր հաւկիթներ ածէ. Վ,սված ալ, կասէ մասալը, կըլըսէ խէնթ հաւին խընթ րինքը. մէկալում օրը հաւը կըպալլայէ կըռկըռալը ու տընքալ լու. աղլի խազի հաւկիթը, վօր փորին մէչն է, կէլլէ կէլլէ՝ չի էլլել, կէլլէ կէլլէ՝ չի էլլել, մէմալ հաւը զոռ կանէ, հաւկիթը կելլէ ամա՝ հաւին փորն ալ կը պատռի։ Կ,մին նման է մեր հալխին պանը։ Վ,մա, ատ փոր պատռելը չէշիտ - չէշիտ կըլա. ասօր մէկը կիյնի կը մեռնի՝ աս մէկ չէշիտն է. վաղը մէկալ քըխէվնա՝ ասալ մէկալ չէշիտն է. մէկալում օրը մէկալը միւհ լիւզ կելլէ, անունը կածըռա՝ աս ալ ուրիիշ չէշիտն է. ուրիիշն ալ չի մեռնիլ, միւհլիւզ ալ չի էլլել, ամա ուրիիշներուն մահին,

— 87 —

միչլիւզ ըլլալուն, օղլուշախը ախքատնալու սէպէպ կըլա. աս
ալ. . . . . պատռելուն մէկ ուրիշ չէշիտն է։ Տարա չէշիտ
ները շա՛տ։ Վ.մա տուն ատ նայէ վօր՝ արալըխտա ասքերըս եօխ
ըլլալու վրայէ։ Վ)՛չմը նայէ, քաղաքներըս վերանա էղաւ. . . .
Հալխը մէկ ծարհն կելլէ կելլէ, ետ տառցօղը չէքա. . . . ()'ֆ
օ'ֆ, քանի՝ միթկ անիս անխատար միթկ անելու պան կա. շատ
տաղ կիտիմ ստա՝ էզկի չունիմ, ըլսօղ չէքա։

„Վ.թթար Վ)արքիին ես չօխտան կըճանչնամ․ ես նարան
տահա պըզտիկուց կիտէի. քու տեսած ատէնըտ նա քառսուն
տարու աւելքով կըլար, ամա, ինչպէս վօր տեսիլ էիր, ասլը
ատպէս էր, — սուս, խօնհար, ժամին մօտիկ, ոընչպէր ախքա-
տին օրորմած։ Վ)՛չէ մէկ օր հէած չէ, վօր իրեն սայեախլըյին
վրան կանչէ․ մէմը օրթոց վըրա ծեռք վերուցած չէ։ Ինչ վօր
ունեցիլ է՝ անով Վ.սծու փառք տուվիլ է. ունեցածըս քիչ է,
ասած չէ, թամահութին արած չէ. տիրացիներուն ունեցածին
վըրա աչքը տընկած չէ. շատ ունեցիլ է՝ շատ կերիլ է, քիչ
ունեցիլ է՝ քիչ կերիլ է։ Ծտե ասպէս օրհնած մարթ էղէլ է
աթթար Վ)արքիսը։ Նարա սայեախլըն ալ իրեն թէքը։ Վ)այ-
եախլըն տըղա ատէնր էօքսիւզ մընացիլ է. մօր սէմթի սօյերը
տուն առիլին ու, վայ նաչարին, մեծուցելին։ Վ.այ էօքսիւ-
զին արեվիլն։ Պապան մաման մեռնելին ետ.քը միրասն ալ խայիլ
չի անիլ, էղէլ է։ Սօրթ է, սուտ է, կասին, նարա պապան, էղէլ
է, մեռնելուն ատէնը, խանութին մէչ իրեք հազարի մէշին
պարի թոզուցիլը, սունտուկն ալ երկու հազար հատ պաճախլը
օսկի։ Ինքը ինկիլ մէռիլ նը՝ սօյերը մախսումին տէր էլլօղըս
էղէլին, պարին ու պաճախլըները զաֆթ արիլին։ Ափօր ախ-
չիկը քուքա տասնըչորս տարին քըհասնի՝ ուզեցօղ ուզեցօղի ին․
ամա եփօր միրասը քըփընտռին միրաս չինկուտնուր - նը՝ աղլի
մեր խնամի եկօղները սուս - փուս պոչերը քըքաշին, ու խութք
սուզ ախչիկը մէյտան կըմընա։ Պէրէքէթ - վերսին, աթթար
Վ)արքիսը կելէ, „ես, կասէ, ինծի ընկեր կուզիմ, կասէ, ես
նարա միրասին վըրա աչք չունիմ“, կասէ։ Վ)օյերնալ, պոչերը
աղտոտ, համան կառնուն ու աւճէլէ առչեվը քըթապին խեղծ
էօքսիւզին. ինչ ասիս հին - մին լաթեր, կոտըռտած փէռատ նէ.

— 88 —

պիլներ կուտան, մէկքանի հատ ալ հին օսկիներ, — „աս եր, կա-
սին, պապային մնացած միրասը“. ծեռքէն ալ թուխթ կառնուն
քի՝ հօրմէն մնացածը ալայը թամամ թէսլէմ արինք, — քըխալ-
սին խասեվէթէն:

Վեր ատենները տահա Վարքիսը հէչ մէկ պան չունի, կնկանը
պէս ինքնալ, մախսումը, չըռը - չըպլախ է․ խանութի քովի
տըղայէ. ստացած նալ—վծվ կիտէ — եա հարուր, եա հարուր -
իցուն ռուպլի է — ան ատենները ստակը տահա ացինացիօվ քը.
համարէին. շընտըխվա ստակին զարնիս նը՝ վօվ կիտէ, քառսուն
մանէթ եա ըլա եա չէ։ Ռինութ մէկ խօսք կայ՝ լսիլ իս․
„երկու չըպլախ, կասէ, մէկ պաղնիքի մէչ կըվայլին“։ թարգամ
տացա պանն ալ ատպէս եր․ երիկը չունիմ, կընիկը չունիմ։ վծվ
տացա տէր պիտ լար։ Վերը տուն Վնծու օորմութինը նայէ
վօր՝ հէչ մարթուս հէսապին չի քալ եղէլ է։ Վեր տարին Վար-
քիսին շօրպաձին կիյնի կըմեռնի․ խանութը կըտակով քըընքէ
տղին վըրան, օր տարին ասխատար - ասխատար տալէն՝ վերչը
վերչը ինքը տէր ըլա։ Վերլէ մեր էօքսիւզ Վարքիսը, իրեք տարի
չիանցնիլ վօր, խանութի տէր կըլա, պարտքէն ալ թէմիզ քը.
խալսի։ Վերկէ եթքը քանի կէրթա՝ պաները եոուխի քուքա,
խանութը պարիով կիլինքնա։ Պապային մնացած տեղին վըրա —
շտէ իսա մեր կայնած տեղը — մէքամ տեսօք փատէ տուն քը.
խօրթէ, ինքը մէչը կըկըրվէ։ Վեր տարին ալ Վնված մէքամ
ախչեկ զաւակ կուտա, անունը թարգաուշ կըտընին — մեծ մա-
մային յիշատակը․ չորս տարիյէն ալ մէքամ արու զաւակ կըն.
ծայի, անոր անունն ալ թարգան կըտընին — մեծ պապային յիշա-
տակը։

Հետևապես մեր երկու էօքսիւզը տուն - տեղ եղան, սրրայի
անցան։ Վեր ատենը, առաչվայ վրաները խընտացօղները, կամաց
կամաց մօտիկցան, աշնաութին արին, լօզօտըկեցին, հօփլամիշ
արին, շտէ Վարքիս վար, Վարքիս վեր։ Վեր Վարքիսը մը.
նաց կէնէ առաչվա օրհնած Վարքիսը. մէկին քէշ խօսք չասաց.
մէկ սօյին էրեսներովը չի զարկից քի՝ մեզի ասպէս ասպէս զրկո-
ղութին արիլիք. սուս կեցաւ. չէքի կնկան սօյերէն միրասը չի
պահանձից, հապա, տահա ծեռքէն էկածին խատար, նացա

— 89 —

աղեկութին արաւ, չունքի ան միրասը նաքա չօխտան կերիլ եին ու կէնէ որնչպերութին քըքաշեին։ Վ.խըռ կիտիբ խօմ, մէկ խօսք կա՝ „կուտիս միրաս՝ կըմուրաս“։ թամամ ատպես էղաւ սօյերուն վերջը։

Լնչպես ասի-նը, Վարքիսը հէչ մէկէն էրեսը չիտառցուց. որին՝ ախչիկը կարքից, տեղաւորցուց, որին՝ օրթուն պանի տը րից, հացի տէր արաւ, որին՝ ծերութինը նայեցաւ, որին՝ աս արաւ, որին՝ ան արաւ, կարծ ամենուն հասաւ։ Լնչպես օր նարա սիրտը թէմիլ էր, լըմին նըման նարա սայեախլըյինն ալ անպես էր։ Վօյերուն արածը խօմ կա ու կա, ան հէէ. եօրիթա խումօր քըշաղվէր, փուռ կըվառէր, սենի սէնի պուլեցներ, չօրաքներ, կաթաներ, ծալծուներ, սամսաներ՝ տուռ - տիրացին քալցունել կուտար խանութի խըզմէթքեարին, ինչ է՝ չիլ քի, կասէր, փուռին պիւրիւմ պիւրիւմ ֆօտը խարիպներուն քիթին կըպչի, սիրտերը ուզէնա։

Վն ատէնները կըլխաւորը — Վ.ված օղորմի հոքուն — տուն-շատ-ապրիս կըլա. ես ալ չօր-կօլօխ կըմընամ։ Վարքիս-աղային սայեախլըն կէլլէ ու կասէ ինծի՝ „ինչ- իտա մես - մենակ պիտի կենաս տունիս մէչը, կասէ, տունըտ քիրայի տոՌր, կասէ, ինքտ ալ մեզի արի“, կասէ։ Վ.ս ալ շատ միտք չիմ անիլ, ինչպես օր կասէ նը՝ անպես ալ կանիմ. ունիմ՝ չունիմըս մէքամ մեծկէկ սունստուկի մէչ կըկըոիմ, կէլլէմ տացա տունը կըկրվէիմ, ու էրկու քուրոչ պէս պան կըլանք։ Վ.տ ատէնները թաքուշը հինկ տարու եա ըլա եա չէ. թօրօսը տահա ծիծ կուտեր։ Տասը տարի կեցա տացա տունը։ Տուն հարցոՌր քի՝ իտա տասը տարվա մէչ մէքամ աղրու խօսք լըսիլ իս նացամէն. մեղայեասծու. մէմը չասին քի՝ տուն մեր հացը.կուտիս, մեր ծուրը քըխըմիս, մեր լաթը քըհաքնիս. ան չէ քի՝ թօռէ - պատը կընըստեցունէին — ամպէս պատիւ կուտային։ Վ.սծու համար պիտի ասիմ, ես նացա ինչն էի վօր. քուր չէի, խատնա չէի, պիանա չէի, մար չէի, սօյ չէի. մահլայէն էկած մէքամ օտար կինիմարթ էի. . . . . Վ.տ ինչ կասիմ օր. քիրիստօնա՝ մէկ օր չի հարցուցին ինծի քի՝ տուն վօվ իս, վորին զաւակն իս, հալը քեզի ինչպէս կը ձան չնա։ չեռի՝ տունէ-տեղէ, պէքիմ ես կօղ իմ — ձակատիս վրան

1

— 90 —

կըրած չէ՝ խօմ վօվ եղածըս—, պէքիմ անուն հանած կինիմարթ իմ, պէքիմ մէկ ուրիշ այպի տէր իմ, մեղայէ սծու։ Կտէն-ատէն իմըս ալ սիրտըս կէլէր ու կասէի իրենց՝ „այ աթամօրթիք, ախըռ տուք ալ մարթ իք, իտպէս միամիտ ըլալ կըլմ, իտա ինչ է արածներըտ“, ու աղէկ մը տառմիշ կըլայի․ „աչքերըտ պա՛ ցէք, կասէի, չէնէ մարթիք կրպանան, ամա անատէնը պանը պանէն անցած կըլա“։ Կաքա եալ քըխընտային։

Հտէ ատպէս Կսծու օրհնած մարթիք էին։ Կութուև ները, ինչպէս վօր իրենք հէլալ սիրտով էին, ամպէս ալ ամե նին հէլալ կըծանչնային․ ամա հօքիս կըվըկայէր վօր աս պանը աղէկութինով վերչանալու չէ։ Տայմա ես նացա քէշ-քէշ քա լէքը առչեվները կըպերէի, վօր քիչ մը իտա միամիտ փու նութքը վրաներէն էրթար, աչքը-պաց ըլային. ամա վօրին կասիս․ նաքա կէնէ իրենց հավան քըչալէին։ Ճէմիզ մարթ, լըման քիրիստօնա կուզիս՝ շտէ տաքա էին։

Կնուշ էրածի պէս անցաւ տասը տարիս աս հէլալ մամայի կաթ կերածներուն տունը․ ինչ ցաւ կիտէի, ինչ տէրտ կիտէի, ինչ տուռըս պարտ.քընտէրըս մէկօր զարկից, ինչ վաղվան ու տելըս կիտէի, ինչ վաղվան հաքնելըս կիտէի․ ինչպէս օր Կս. ծու ավուծըր առատ է, տացա տունն ալ ամպէս մէկ պան էր ինծի համար։ Տարին - տասվերկու ամիս օռօքըս կըմանէի, պիւ րիւնձիւքըս կըկօրծէի, իմ զէնիաթըս ալ ատ էր։ Վէիկ օր չէղաւ վօր, իտա տասը տարվան մէչ․ մատըս տաք ձուրէն պաղ ձուր տընիմ․ ամէն պէտքըս հազեր կանէին, առչեվըս կըտընէին. կեր, խմէ, նիստ ու փառք տուր Վեղծօղետ։

Վէիկ օր, չէլէին օրերը — Ճաքուշըս ալ նոր տասնը հինկը լըման արիլք․ տասնըվեցը մըտիլ է — իրիկվան սէթթ, սլաշչան խալի փըռիլինք, էվէլքի ատէթով, տրապէզն ալ վրան տըրիլ ինք, մենք ալ ամենքըս չորս քովը նըստած՝ մեղի համար չայ քըխըրմինք։ Ճէմիզ ցոլուն սամավարը խըփըռ - խըփըռ կեփի. արէվը նոր մարը մըտիլք։ Ֆիշնան, կեռասը չօխտան հասիլ ին. հավկիթի խարէր սաըրը ու պուրթօտ զէրտալուն նոր պաշլայիլ ին կարմրելու. կէՌէսէֆային, ֆէսլիկեանին, նահնէին, աշ-եափրախին, մենէմշէին ֆօտը աշխարք փըռվէլ է. լուսնինկան

— 91 —

ալ ցուրն եզէ սենիի պէս ելլէ երկինքին վրան փրովէ ։
Լսօրվապես միտկը է ատ իրիկոնը։

Թաքուշըս չայ կաներ։ Մյայրամ եանկան, Մարքիս - ային սայեախլըն, կավաթը առաւ, չայը լրցից պիլութին մէջը, սօլ ճեռքովը առաւ, ալ շաքարը պերանը պիտի տաներ՝ վօր խածնէ, չիտիՄ ինչ եզաւ վօր՝ շաքարը պերանը չիտարած՝ վար ինկաւ. վար ինկածն ալ աներ՝ վօր պիլութն ալ մէկալ ծեռքէն վար ին, կաւ, մէչի չայը վօթվեցաւ ուռուպային վրան։ Մս մէկ չէշիտ եզա․ սիրտըս մէկ քալէց վըկայից․ միտկիս մէչէն» չարը խա փանի, փարին կատարի“ ասի, ու ըսլովէն, հթէքիս տակէն, երեսըս խազ հանեցի։ Թաքուշիս երեսը նայիմ, նա եալ, մախ սումը, մէկ չէշիտ եզաւ. հելպեթ, արթարին հօքին կըվըկայեր, վօր աս թէվէքէլի պան չէ։ Կ, մա Մարքիսին ու Մյայրամին հէչ հաձեթներուն ալ չէր. նաքա անպէս պաներու հէչ չէին հաւատար։ Տուն հազար մի հաւատալ, ամա կէլլէ նը։ Կաթը առաւ Մյայրամը, վըրան - կօլօսը սրփից։ Թաքուշն ալ նօրէն չայ լրցից․ „վարիսե անուշ լէւզէսյօվ մարթ պիտի քա“, ասաց Մարքիս - ան, խնտալէն. „հաքա թէզ ել, վրայիտ թաց փլաթիտ փոխէ, չէնէ մարթ քանը՝ կամընչնաս“։ — Կ, ս տուն վճվ պիտի քա վօր, ասաց Մյայրամը խընտալէն. քա եալ նը՝ զարար չունի. քանի կերթա՝ կումութնա, չային լէքէն պէլի չէլաը։

Կսօսքը տահա պերանն եր վօր՝ մէմալ նայիս պաշձային տուռը փաթը - քիւթիւռ պացվեցաւ, մէքամ շլեափով մարթ նես մը տաւ. նես մրտածն ալ աներ, վօր պաշլայից ամուր, խըռզած, ածի ծանով անձէլ - անձէլ լրպրոտելու՝ „Պարելվ՝ պարելվ՝ ինչ կանիք . . . . . չայ քըխըմիք - հա . . . . . աղէկ կանիք, աղէկ կա նիք. . . . . . էօֆ, ինչ աղէկ վօզտուխ է . . . . . պարելվ՝ Մարքիս - ա, պարել եանկա, պարել հաձի - մա, ինչ կանիք. . . . . ես ալ խիսթ քիսիրիմ վօզտուխին չայ խըմել. . . . . աս ինչ աղէկ պաշչա յե. . . . . իսա ֆիշնան ուտիմ - հա. . . . . ի, աղէկ ե ոչ. . . . . իսա կեռասին համէն նայիմ. . . . . իչֆ, ինչ թեօյ ֆե կեռաս է . . . . . սիկից մէկ փլաթոք - պան տաք - նը՝ տու զօցըս, ընշանածիս տանիմ. . . . իսա ինչ աղէկ զըրտալը յե. . . . Մարքիս - ա, քեզի մէկ պան ասիմ, արի իսա տունըտ ինծի

— 92 —

ճախէ եւ չէ, անպէս մի անիլ եւ արի քեզի մէկ աղէկ
պան ասիմ եւ իանութըս արի եւ կիտիս շրնըտխ ուղեկ
խիմ եւ ինա մէքամ պալապան, էրկու եաթաժի տուն խօրթիլ
ին-նը, շտէ անօր վարի եաթաժն է եւ արի հոն եւ խօ-
ձա տէնէկ կընըստինք քանթօռքայիս առչէվը, ռազնի Միջագիթի
ֆապութաներու լաֆը կանինք եւ ատխար ինչ իտա եւ արի հոն եւ խօ-
րան էր, վօր կըտեսնէի: կիտիս, վօվ էր էկօղը: Մայասիլին
Իվանուշը:

Կանունը վօր լրսեցի սիրորը եօֆ արաւ: Կս խելքի ախ
քատը, իրեն խէնթ տեղօվը, ինծի եալ մէկ ամպէս փոսի մէչ
ցըքիլ էր վօր, տահա մէչէն էլլելու չէի կըրնալ. ամմա չօսօմ
սիմա - իչձային պան չստի, սուս կեցա, չիձան չըցօըլս եզա:
„ լրսիլ իս, եա տեսիլ իս աս Կսծու պատիչին: հարցուց
չօսօմիմա - իչձան:

— Չէ, ասի, չիմ ձանչնալ: „Քախքիս մէչը չիս կենալ-
ինչ, ասաց իչձան, մարթ կի վօր աս նոր - մօտնի շալվէրին չի-
ձանչնա: կընա ինա քիրայով քալօղներուն, նացու հարյուր,
տեղովը նացամէն կիմանաս: Քանի՝ մարթու, ֆէնտերով հօրե-
նական տունէն տեղեն զրկից, մէչէն հանից: Վայկիրինները,
սս սաաթիս, վօրը քիրայէ քիրա քըքալէն, վօրն ալ ալայ-մալայ
թապլիլէն, քաղքէն էլլէլ ին ու խազախի կեղերը կէչէմիշ կըլան.
ատ ամենը Մայասիլին Իվանուշին մատաաղներն ին: Տուն կե-
ցիր. նա տահա շատ օյիններ պիտի խազա մեր մանավ պազեր,
կեաններուն կուլխուն: Կտ չօխտան տէյէմիշ արած է, վօր
Մայասիլին Իվանուշին հետ քօրծ պրռնօղը վերչը - վերչը մեխ-
քընալու մարթ պիտ լա, էզած չէզածէն զըկըվի: Տուն տէսիլ
իս ավճիներուն պըլտըչըն ասած խուշը պըռնածը, ինչ ֆէն-
տեր կըպանեցնուն, ինչ խավալներ քըչալին. ամպէս ֆէնտերու
եալ վարպետ է Մայասիլին Իվանուշը մեր միամիտ կէնչ տու-
ղօ իրեն ավը ցըքելու: Կսօր խեվ, պան չի հասկըցօըլս կըցե-
վանա, վաղը՝ խօլք ու պան հասքըցօ, մէկալ օր՝ միամիտ, Կս.
ծու քառ, ետքը՝ խրզլանչ, ետքը՝ ճէմիրը, ետքը իվաշ,

— 93 —

ետքը սերթ, անխատար կանէ, անխատար չափալամիշ կըլա, ան, խատար չորս-պուտուտները ման քու.քա թիլքիյի պէսնակ պոչը խախցնելէն վօր՝ վերչը-վերչը ծանկերը ապուլ կուտա միամիտ ներուն կօվտան ու ալ խալելիք չի.քա․ եա յաւիտենական պար, տական պիտի մընան ու այլըսէն աչք պանալ պիտի չի տա, եա քի՝ համան կաշիտ-մաշիտ կըսըկըրտէ, ապուլ կուտա, — կընա մամույիտ փարեվ արա:

— Պարէվ էկար, պարէվ էկար, ասած Օարքիսը, տեղէն էլելէն ու ծեռքը էրկընցնելէն. աս վօր քամին փըչէց մեր սէմ թերը։ ՛՛աքա՝ Մյարամ, մէկ կավաթ չայ ուլուս նը մեր պատ վելի Իվանուշ-աղային . . . . . .

„Օարքիս-ա, կիտիս, ես ինչի՝ էկա քեզի . . . . . ՛աճէ, աշխարաք կու կօվասանքովըտ ըլցված է․ Օարքիս-ա, կասին, մէ, մալ չին ասիլ։ ՛,րի էրթամ նայիմ, ինչ մարթ է իտա Օարքիս-ան . . . . . շտէ էկա . . . . . թողութին անիս համարցակութի, նիս . . . . . Լս-շտե իտիպէս իմ. . . . . հէչ մեր տեղի ըտոլանկ, նօզայի սօյ մարթոց չիմ ըմանիլ. . . . ես քիչըմ եվռափէյսքի ֆասօն, փառուս.քիյիմ, վօրին հաւնեցա՝ ինքըս մէյտան կէլիէմ, ռէ.քամանտավացը կըլամ, աշնավութին կանիմ․ տունըս կըտա, նիմ- կըպերիմ, ինքըս ալ կէրթամ, օղրուշախիս ալ կըտանիմ-կըպերիմ. շտէ ես ատպէս մարթիմ՝ վօվ կուզէ Թօ խնտա վըրաս. շտէ ես ատպէս իմ“։—Լս ալ միթկէս կասիմ՝ „վառյ, ավը ինկար, խեղծ Օարքիս, տուն ալ, օղրուշախըտ ալ“։

՛,րալըխտա Մյարամը չայը լըցից, տըրից փատնօցին վը, րան, թաքուշը Մյասիլովին առչեվը տարալ. նա եալ համան առաւ, պիլութով կաւաթով պերանին տարաւ. „աս չայը վօրի, մէ՝ն կառնուք“ ասած. „չայ կուզիք նը՝ իմ խանութըս արիցէ.ք, խանութըս կիտիք վուտէխէ. ինա նոր խորթած պալապան տունը չի.քա, շտէ հոն է խանութըս. ինչ չէշիտը կուզիք՝ տամ. կինն ալ աժա՜ն. Քառզին.քինին էրկու մանէթնօցը, խաթռէրուտ հա, մար՝ հարուր տօխսան հինկով տամ, տաժէ եհ պողըմ ուպիթ.քա կառնում։ ՛,ս ինչ փէռատ չայ է վօր քըլընմի.ք, աս չայը իմ խըզմէթ.քեարըս ալ չի խըմիլ“. ասած ու՝ կօլթ-կօլթ օպուռի պէս, մէկ պահը, պալապան կավաթը պարպից։ „Լս տահա քըլընմիմ,

— 94 —

ասած. աս վօզտուխը մարթուս ափէթիթը վազպուտիթ կանչ։

> Լ, քէֆֆօվ չայ խըմել ուզենամ նը, տայմա նառօշնը ծիս ըլծել կուտամ, հայտա սուփ-խաչ. հոն, վօզտուխին, էրկու-իրեք սթայ քան, խօծատէնէկ, քըխըմիմ, էղաւ-կընաց։ Լ, շտէ ատպէս եվռափէյսքի պաներ քիսիրիմ“։

— Լմէ, անուշ քեզի, ասած Վարքիս - աղան։

»Լ, տէվ, Վարքիս - ա, վաղը քուքան ինծի։

— Նայինք։

» Նայինքը վըն է․ շտէ-քալու իս-նը՝ արի․ մեզի համար, խօծատէնէկ, քանթօիին առչեվը կընըստինք, չայը տիմացներըս քըքաշինք, հա խըմէ․ հա չէնկէ խախցուր, պան չունիս․ արա՛ լիխտա՝ ռազնի եվռափէյսքի պաներ ալ կալացի կանինք, պու խալթեռ, Պօքըլ, Տառվին, Վ՝ աքօլէյ, կազեթ-պան, շտէ-ասպէս ռազնի փռէտմէթներ . . . . . Լ, ն չէ ամա, լէլ իս, մայիսրաթ մէքամ Վ՝ օսքօֆի վունիվեռսիթեթէն կէնծ եազըծի էկիլ է․ լիէ լէի՝ աղէկ ուսունօվ տըզա յէ․ կնացի հետը աշնաութին արի․ արալըխտա, խանութըս զամանիթ արի, վացցուն մտնէթի եալ ռազնի պարի՝ փէքէ, քավեօր-պայքա, լուսթոին, փալթնօ հա՛ քուցի, շչէթը տուվի․ մատի մատնին ու ծոցի սասթն ալ հաւ նօըըս էղա՝ ստալ ուսլօվէն քանթօքաս խօթեցի․ ախպար, վըվ կիտէ տացա միթկը, փէռատ ատէնի ռաստ էկիլ ինք, պէքիմ ստակը Վ՝ աքարեայի ուշացուց, եա ափաստան ինկաւ-մեռաւ . . . . . ( զօրմած հոքի պապաս կասէր՝ լուչի, կասէր . . . . . .

— Ծընտրխ հրամանքըս պէզէսթէնը չի՞ս - ինչ, հարցուց Վարքիս - ան։

»Զէ, հոնէն էլլածըս չօխտա՛ն. ես շընտրի, ինչպէս ասինը, ինա պալապան նոր խորթած տունն իմ․ . . . . . մէմը արի-տա մեզի, ինչի չիսի քալ․ . . . . . .

— Քուքամ-տա, ինչ աձէլէ, առչէվներըս, օրեր շա՛տ։

»Լ, ն չէ ամա, կիտիս քի էրթալու ատէն է․ տահա մէկ-էրկու տեղալ ունիմ։

— Լ, ս ատէնըս հէչ մարթու տՌն կէրթըցվի․ պէքիմ սա՛ աթը տան ալ ըլա . . . . . . քաքա թլաքուշ, չրախը վառիս - նը՝ սասթը նայինք։

— 95 —

Թաքուշը կընաց, ախշանայեն վառած չրախը պերից։ 1) արդ
քիս - ան ժելէթին ծեպեն հանից օսկի սաաթը, չրախին մօտիկա-
ցուց։ „Քեզի չասի՛, ասաց, նայէ, տասնին չարեք կուզէ“։ 2) ա-
յասիլն Իվանուշը նայեցաւ սաաթին վրան, ամա խելքը ժամա-
նակը իմանալու վրան չեր։ — 3) արքիս - ա, նայիմ իտա, ինչ
աղէկ սաաթ է. ուտեխէն առիլ իս իտա սաաթը. աչքիս խիստ
աղէկ կան կերեվնա, նայիմ նայիմ։

4) ս սաաթը, ասաց միամիտ 1) արդ.քիս - ան, շրփանալէն, մեր
օգօրմած թաքավորէն պահչիշ առիլ իմ, լսած չի՞ս - ինչ։ 5) ն
տարիները օգօրմած հո.քի կայսերը Քիրման էկիլ եր․ քիրմանցիե-
ները մէքամ տեսօք ծի փէշկէշ անել կուզէին․ ամա աղէկ, թա-
քավորին հարծ էկեռ չէին կուտնուր։ 6) ս անպես մէկ ռաստով
ծեռք ցքիլ եի ատպես թանկնոց էկեռ։ 7) իտիմ, ինչպես կըլա
վոր՝ կիմանան ատպես աղէկ էկեռ ունեցածս, քուքան կաղաչին
կը պաղատին՝ „ասպես ասպես պանի համար է“ կասին։ 8) էլպէթ,
վօվ ալ լանը՝ կայսերին համար ահամիշ չանիլ, էկեռ չէքի —
ան ինչ հօրըս ցաւն է վօր — համան կօլօխն ալ նարա համար
մէյտան կըտըն։ 7) ս ալ համան թռյքա պըռնիմ, աղլի ան-
թիքա էկեռը հետըս առնիմ շիտակ աթամանին էրթամ․ „ հրա-
ման.քըտ էկեռ՝ քըփընտռիս էղէլ է“․ կասիմ։ 9) ա, կասէ, ինչ
է, ունիս - ինչ։

„չանա քեզի էկեռ“ կասիմ։ 10) փասիպը պաթիւշքա, ասաց,
ծեռքը սըխմց մարթը։ 11) քէն տարաւ իրէն փաքյները —
ույ պան, ատէթով թաքավորի լայեխ սարայներ — նստեցուց,
չայ խումցուց, հետը պարապար հացի նստեցուց, էնձամը աղէկ
պատիւ արաւ. վերչէն ալ, էրթալուս ատէնը, սթօլին եաշչէ.
կէն մէքամ խաս էլմասի մատնի հանից տուվեց, „աս քեզի ին-
ծիմէն փէշկէշ ըլա“․ ասաց․ ինչ օր թաքավորէն կաւնում՝ նը՝
անալ կուտսմ քեզի։ 12) արթուն ասածը ասած էր։ 13) ա) քավոր -
կայսերը, ինչպես օր ասիլէր նը, քուքա, աղլի էկեռը փռեսթա-
վիթ կանին, ծին ալ հետը․ շտո շունորակալ կըլ․ ինձի եալ
մէքամ օսկիյե սաաթ — հանա իսա - շտե — պաշխիշ կանէ :
“լայէ” ինչպես տեսօք անթիքա սաաթ է, ասաց ու Իվանուշին
ցուցուց։

— 96 —

— Իսորթ քի, սոս ինչ տեսօք պան է. պերօսօս նայիմ մօտի, կէն, զինձիլը քակէ, մէմը աղէկ նայիմ։ Ինչպէս աղէկ սաաթ է, սասաց ծեռքին մէջը ման պերելէն . . . . . Մատնին ալ քռվըտ է - չաչ . . . . . . անալ կըլլանք նայելու չաչ . . . . . . պեր մէմը նայիմ, ձանիկըս, ինչ պան է իտա . . . . . . ես խիստ քիսիրիմ ատպէս վէշչէցաներ սէյր անելու . . . . . . իլլայի քի մէծամեծ մար թոցմէ պաշխիշ ըլա . . . . . .

„Մատնեն քամօտը չէ՝ վօր, սասաց Սարքիս - ան, էրեսր Մայրսիմն տառցունելէն;“

— չաչ, քամօտը պայիրիմ, սասաց Մայրամր, վախնալէն — կիտիս քի չուքին պան կըվըկայեր — մէմը վօվ պիտի քըրքըրե կըտնէ։

„Հանըս Մայրամ-եանկա, դահմէթ ալլանը, պէրիսնը-նույիմ“ ինչ չէչիտ պան է իտա աթամտնին պաշխած մատնին. պէլի պան է վօր՝ անթի.քա պիտ լա։ Հանըս, դահմէթ անիս պէրիս - նը։ Ինա տեսօք թանկնոյ վէշչէցաներու սնուն ըլսիմ եա տես նիմ նը՝ սիրըսս փորըս տօվ կելէ. ախշարքըս է, իտիպէս պա - ները ծեռքըս պրռնել, նայել, Պերիս-նը, ձանըս“;

Իտա սասած նիմութին աչքըս Ավանուշին էրեսը տառցուցի, թամաի չինկեանայի պալա. քոլալ մարթոցմէն առ չէ.քաչէ նիր, սավածուկա վօր, էրեսը կօռօփով. քութուքնէի՝ ամբոլ կաննելի քըս էկաւ իտա սօսուզ էտէպասըկէն։ Կասին ալ՝ „գէնկինը խաչ րիալնա նը՝ քառսուն տարի վրայէն վէնկինի ֆօս քուրա․ խաչ րիպը գէնկիննա նը՝ քառսուն տարի վրայէն ախ.քարտի ֆօս քու.քա“, տուլ թամաիմ իտիպէս էր։ Իմ տունրս րլար նր, ախանը, փրոնավելը կառնէի՝ կուլխուն կուլխուն զարնելէն՝ փախ կուտայի․ ամին Սարքիս ան մէկ Հածու օրհած մարթ լր, էրեսը կակօզ, ինքը խօս.քի պառկօզ։ Իսլօվէն կրմօտիկնամ—պէ, րէքէ,թ վէրաին մութ լ, —թիւն,քը կրկրսմրթիմ ու անկաձին կա, մաց կասիմ“ իտա ինչ է արածըս, աթամօրթի, ինչէ, իտա թանկ- նոյ սաաթը ծեռքը տուվեր, մատնին ալ ինչնէ, ցուցունել կուզիա. նայէ, կասիմ, նարա իիթկը. քէչ է, եօխ լամ վօր, կուլխուտ մէկ օցին կըպէրէ. անկուշտում աչքերը չի՝ս տեսնիլ, սլայ - մալայ, տունով-տեզով կուլ տալ կուզէ, ծեզի“։ Դիմա վօրի՝ն կասիս, մեր

— 97 —

Սարքիսին պան հասքընել կըլայիր վօր Հատա տարիքը եկած՝ կէնե տըռու պէս մէկ պան էր օրորմելն, ամենին նա իրէն պէս արթար կիտէր ․․․․ Կմա ինչ․ զայիր մախսումին եակատին կիրն էր․ խաթէ յեր՝ պիտի քար, էղիլէ, զավալներուն կուլխուն։

Վայրամը պերից նեսեն խութիյով աղի մատնին. տենքսըզ Հավանուշը տեսածն ալ ան էր՝ համան խափմիշ արաւ կինիմար թուն ծեռքէն, աձէլէ - աձէլէ պացից խութին, մատնին հանից մէչէն, մատը մէջը խօթից, — ատ էր վօր տեսիլ էինք․ „աս ինչ, իմիշ, տեսօք, չեղած մատնի է, աս ինչ ցօլուն էլմաս է․ ինչ տամ իսա մատնիին, ծախիք նը ինծի. շատ չաւնեցա իսա մատնիին, ախաջը խօրթ կասիմ՝ արիցէք ծախեցէք ինծի ․․․․ չէ, ամպէս չանինք․ ես ծեղի խանութէս աժան աժան պարի տամ. եօխ լամ վօր՝ մէկ քայիկ ֆայտա չիմ առնուր, ֆապոիքայի կինով կուտամ․․․․ տահա կուզիք նը՝ ռուպլիյէն տասը քայիկ կըկօտռիմ ալ“ ․․․․․

— Չէ, Ճանըս, ասաց քաշվելէն Վայրամը, հէչ անպէս պան կըլ․ Թաքավորին ու անպէս մեծավոր մարթուն իշատակը ծախել կըլի․ զօռէրը ինչ է․ ատ մենք Շուչուտի Թօխէլիմ ինք-ինչ, վօր ծեռքը ինչ չասավ՝ եա կը ծախէ եա տէկիշ կանէ․ մենք մարթ չին՝ք - ինչ, վօր քանի մը կուտոր շէնքով պան չու նենանք սունտուկներըս պայած ․․․․ Ավանուշ-ա՝ իտա ինչ խուձուռ պաներ է ասածըտ․ հինութ զէնկին իս ոչ, մէքամ օսկի սաաթ եա մէքամ էլմաս մատնի տեսած չի՝ս - ինչ. մեղա՝ ատալ նոր մօտ էղիլ է, վօրին ծեռքը լան տեսա՝ ծախէ ինծի, իմիշ։ Չէ, Ճանըս, մեր պաներուն վրայ աչք մի՝ տընկիլ, ունեցածըտ պարի - վալլէ ․․․․․

„Վայրամ՝ եանկա, ինչու ատպէս մէկէնիմէկ տաքցար օր, նէուժէլի ծեզի չետ շախա անել չի լալ ․․․․․

Լս ալ ան քովէն՝ „ատ ինչ չօրըս ցաւի շախան է, ասի. ծաս ռեր տեսար՝ հայ հայ կըտըռտել կուզիս, կալի պէս ինկար եմիշ-ներուն վըրան․ պաշձա տեսար՝ պաշձատ ծախէ, իմիշ․ սաաթ տեսար՝ սաաթըր ծախէ, իմիշ․ մատնի տեսար՝ մատնիտ ծախէ, իմիշ, եա տէկիչ արա պարիիս չետ ․․․․ իտա ինչ է լըպըռ-տածներըտ. եա ալայ-մալլյ խէվիս ինքըտ, եա մարթ քըխէվ.

m

— 98 —

ցունուս. խօրթ հղիլ է կասին „պուտուղը ծառեն հեռու չինկ նիլ“ . . . . . . .

— ՙօռօմիմա-ձիճա, քուկուտն մլ սիրտըտ ելավելինչ է. ներուժելի շախա չիք հասկընալ . . . . . . .

„Հղաւ հղաւ, կիտինք, աղեկ կիտինք քու շախաներըտ։
Տէպնիին հէտ ալ ատ շախաներովը պաշլայեցիք ամա՝ շրնտըխ
մարթը վիջ տալու հղիլ է, օզօրմելին. քանի վօր ծեզիմէն հե-
ռու յեր՝ մարթ եր մարթու պէս. ամա շրնտըխ նայէ վօր՝ ծեր
օզուռեն սօխախին մէջը մրնաց պալա- չալաներով։ ՙապա Տա-
պանին Վիքիթը — նարա հետ մլ խօմ շախայով պաշլայեցիք․
մարթուն հարուր իցուն մանէթ զոռօվէն ստակ կրռեցիք ավուծը,
քանի տարիէն տունը - տեղը պառապանով ացցիօնէն առիք,
զաֆթ արիք։ Գիչեչին Վելքօնին հետ ալ կուզեիք ծեր շախա-
ները անելու ամա, Նսված պանը աչօղէ Վալինին Կկօփչա-
նին, մարթուն ծօբօվէն ծեր Ռանկերէն ազատից “ . . . . . . .

Վիպես շտե, մենք, կնիմարթ հալօքներովըս, աղեկ մբ կօ-
լօխր լրվացինք աս նավամօտնի շալվերին. ամա Վար.քիսը մէկ-
պերան խօսք չասայ իտա արալըխը. ինչպէս վօր իսա ծեռքիս
տաեախը սուս է նը՝ նա եալ անպէս մունծ կրտռիլ է, կեցիլ է.
ախըռ, աթամօրթի, քեզի եալ Նսված լիւզիւ տուվիլ է, մէկ-
էրկու խօսք տուն ալ ասա-տա՝ մեզաեասծու. Թամամ մէքամ
փատ, ծուպուտը չի էլլէլ։ Կեցած տեղըս հայ հայ փաթլամիշ
կըլամ․ . . . . . .

Վ, տ տուռտանա առսըզը կէնէ իրենը կասէ, „նէուժելի շախա
չիք հասկընալ, նէուժելի շախա չիք հասկընալ“. աս ինչ հօրըս
ցավի շախաներն է. մարթու թուլուպլամիշ անել կուզէ՝ անունը
շախա տըրիլ է։ Նս էրէս չէ, տավուլի կաշի է. էրեմի մեռօնը,
կիտիսքի — մեզայեասծու մեզա — խասապի սիւնկերով քըսած
հանած է։ Ծտէ-տեսար մարթիք ինչպէս կըզենկըննան, միլքի,
մալի, պարիի տէր կըլան. ամօթըտ քովե տիր, էրեսիտ կաշին
հաստըցուր, խտմրտանքըտ նեսըտ խորունկ թազէ, տուսէտ խել
էրիվեցիր. էրեսըտ թուքնուն նը՝ մայիսի թաթավ է, ասա. քիւ-
ֆիւր, ամպատվութին անին-նը՝ շախայի տառցուր, — մէկ օր,
հէլպէթ, կըզենկըննաս. ամա՝ աս պաները, ձանըս, թէվէքէլի

— 99 —

չի սորվըլիր. վարիսա ատպէս կըծընվի հղիլ է, ախաչը, խելքը
չի հասնիլ․․․․ Գիրչատատմ. իտախատար ավելի - պակաս
խօսկեր ասինք, մէկ մնաց վօր՝ Ճիվչն պըռնէինք փախ տայինք․
ան խելքի ախքատը սուս կեցիլ է, քիթին տակէն քըխընտա,
կիտիսքի ասածներըս իրեն չէ, ուրուշին է։ Մենք ասինք,
ասինք՝ վազ էկանք. ամա նարա ումուռին ալ չէ․ ինչ ծէպէն
սաաթը քըհանէ, ինչ մատչէն՝ մատնին։ Նս ալ միթկիս մէչը կա-
սիմ՝ „արի սուս կենամ, նայինք տարա վերչը ինչ կըլա“։

Գիչը ատէն սուս կենալէն էտև, իտա էտէպսըզը եր Վար.
քիսին ինչ ասէ նը աղէկ է․ „իսա սաաթըը ու մատնիտ խիստ
հաւնեցա, իմիշ․ տաս-նը ինծի մէկ-էրկու ամիսով, իմիշ․ Վօս.
քօֆ խրկիմ, խիվօնց պէս թամամ խօրթել տամ, իմիշ, ետկը,
պանը լըսըննա-նը՝ սէլամէթ ետ կըտառցնում, իմիշ։ — Վեր
մանավին ալ էրեսը չի պառնալ չէ ասելու, խայիլ կըլա, ծունա-
պէթը. „առ, կասէ. ամա, ծանըս Իվանուշ, մուխայէթ էղիր վօր՝
խայիպ չիլա, կասէ։ Դա եալ“ է, խև՝ իմ-ինչ, նէուժելի
ես․․․․ շտէ իտպէս կալի շարականներ։

Գիչ՝ ալ կենա ու ինչ ասէ, աղէկ է. „տուք պասմա վօրի
մէն կառնուք, կազին քանի՝ կուտաք. շապիցու քըթանին
կազը քանիհվ կառնուք. ծուքֆայի կազին քանի՝ կուտաք. փօշին
վօրիմէն կառնուք. պառխըթի կազին քանի՝ կուտաք“․ վըր
մէկը ասիմ, շտէ կը լըպըռտէ․․․․

Վարքիս-ան ալ շիտակ շիտակ, ինչպէս է նը — շտէ կասէ.
մենք, կասէ, պազիրկեան պարին Տեղինին Վարքիսէն կառնունք,
շտէ պասմային կազին տասնըըօխը քափիկ կուտանք, քըթանին
քառսուն կուտանք, ծուհան՝ Կուչայէն կառնունք, կազը իրեքու-
կէսով, պառխըթը Վընապցիէն կառնունք, շտէ, ես ինչ կիտ-
նամ, կասէ ինչպէս է-նը։ „Անվիթ-ինչ է, կասէ Իվանուշը, հէչ
մարթ Տեղինին Վարքիսէն, եա Կուչայէն, եա Վընապցիէն
պարի կառնէ. նացա շալէր էղածը չիտիք-ինչ. ինծիմէն ին-
չու չիք առնիլ. ես ծեզի նացամէն էրկու խաթ աժան տամ“․․․
Վարքիսն ալ՝ „մէմալ առնելու լանք նը՝ քեզիմէն կառնունք“,
կասէ, ամա ես տեղօվ կիտիմ օր՝ նարան հէչ պան պէտ չէ. պան
է շտէ կասէ, վօր եախայէն վազ քա։ Նմա Իվանուշը եա չի

— 100 —

Հասկընալ, եա սուտ չի հասկըցօղըս կըլա: „Զէ, տուն ամպէս
մի անիլ, կասէ, վաղը ինծի արի, կասէ, հավնած պարիտ առ,
կասէ, քեզիմէն ավելի՝ պիտ առնում- ինչ. թօ էրթա թօ կենա
քամօտըտ: Վ, ալ քեզի ասիմ օր, կասէ, աս տարի պարին Ս’օս.
քօֆ շատ աժան էր. ես ալ աղէկ թավը ցըքեցի ու հաշվէ կէս
կինօվը առի: Վ, տարվա մեր պարին կընօղներուն համաք ամը
պէս եօռուխով տարի է վօր՝ առնուք, քովի տընիք նը՝ ռուպ
լին ռուպլի վաստըկած կըլաք: Վ’ռ, կասիմ քեզի, առ. չէքի
կազօվ, թօփօվ ալ առնուս-նը՝ աշիփքա տուված չիս լալ: Կուզի՛ս
քեզի վաղը էկ հինկ- վեց թօփ ռազնի պարի խրկիմ։

„Զէ, ասած անքօվէն Ս’այրամը, ինչ սըխլէթի պան է. քա.
մօտըս իլինք է փլաթիցուներով, կռնակներուսն ալ տահա նոր է.
պէտք լանը՝ մենք ինքերըս քըխրկինք կառնունք“։

— Զէ, ինչու ամպէս կասիս օր, եանկա, ասած Ավանուշը.
ինծի չի՛ս հավատալինչ. աս տարի—կասիմ ո՛ւ—պարիէն, հէչ
օլմասա, ռուպլէն ռուպլի, պէքիմ աւելի եալ քեար կըտես
նուք, ծեզի եալ պէտք չիլանը՝ տիրացիյններուտ տուվէք.
ախաչը, աղէկ քեար կանիք. իտա ֆօտած պանին համար սուտ
պիտ ասիմ- ինչ ծեզի. փափըլյթէ, տուք ինծի ինչ մարթ կի-
տիք . . . . . Վ, չէ ամա, Սարքիս-ա, ես քեզի տահա մէկ ու.
րիշ պան ասիմ. աս տարի ես եօռուխօվ խալմուխ չայ առի. կու-
զի՛ս քանի մը եաշչիկ- պան խրկիմ. առ, խանութըտ տիր, թօ
էրթա թօ կենա . . . . . տուն մէմը ծըմեու նայէ ինչպէս կինը
կըվերնա. պարին կեցած տեղը ռուպլին ռուպլի կըվաստըկէ...
խալմուխ չայ ասածըտ պարի չէ խօմ, խունթ օսկի է. տուն մէմը
Սթառափօլին սէմթերը խըրկէ. ռուպլիին ռուպլի չիվաստըկի-
նը՝ էրեսըս թուք . . . . . էտև, խրկիմ, Սարքիս-ա . . . . . . .
„Հնչպէս ասիմ քեզի, ծանըս Ավանուշ, կիտիսքի կըվախնաս
նոր առո՛ւտուրի ծեռք զարնելու. խալմուխ չայ ծախած պանըս
չէ, առչի- մէկութ Հօվ կերէվա ինծի . . . . . ես անոր առնողնե-
րուն ալ չիմ ծանչնար, պարիէն ալ պան մը չիմ հասկընար. . . . .
հապա պարին ծեռքըս մընա-նը՝ եա կենալէն զայ ըլա-նը. . . . . .
— Հնչ պօշ լաֆեր կանիս. թէք իմանան ծեռքըտ խալմուխ
չայ էղածը, քեզի ան օրին արժանի կանին օր միւշտէրիին էտ.

— 101 —

հվէն փընտռելու էլլիս․ իրենք խանութըտ քրթափին, առնօղ առնօղի կըլան․ շափաթ - շափաթուկէսվա մէչ իզը թօկը չի մընալ պարիիտ․ քեզի կասիմ ո՛ւ, աս տարի Օ,իպիրեն շատ պան պերած չեն, անալ հաշվէ իմ ծեռքըս անցաւ․․․․ 1, ալ, չէ մանաս վօր, միւշթերի կրփընտռիմ․ մեզաեասծու. աղէկ մարթ էզածըտ իմացա - նը, միթկիս մէչ ասի, արի իտա մարթուն քանի մը քայիկ վաստակ ցուցնում․ ես ուզենամ նը՝ միւշտերիին խրթլխն է - ինչ․․․․ էտև՝ 2ար.քիս - ա, խրկիմ - հա։

» Հաաը, Իվանուշ, խելքըս չի հասնիլ ինչ ասիմ քեզի. կիտիս քի կրվախնամ․ պէքիմ․․․․

Իվելի պան չի կրցաւ ասելու օղօրմելն . . . . . ատպէս ըլըզօվ մարթ եր. մարթու աթքազ անելը, չէ ասելը, կիտիսքի, նարա համար տըրած չեր։

— Պօշ պաներ է, ասաց Իվանուշը․ տուն մէմլ իտա նօմայ՛ ծիութինը պաշլայէ, տուն մէմը իտա աթթարնոցիտ կօռօշի-տէ նիշկէի ալըշ - վէրիշեն վազ արի ու եվռափէյսքի մանեռ պանը պաշլայէ, նայէ մէկօր ինծի ինչպէս շունօրակալըթին կանիս․ փափէլըյ, ես քեզի տուշման իմինչ. նէուժելի ես քու զարարըտ կըկամենամ։ Պօշ պան է, պօշ պան է ասածըտ, ես քեզի վաղը մէկքանի եաշչէկ պան խըրկիմ․ տուն մէմը, խօծատէնդկ, խա նութիտ մէչը շարէ․ էթքէն կիմանաս վօր՝ Իվանուշ 3'այասի լօվը մարթու քէշութին կամեցօղ չէ . . . . . . 1, քեզի տահա աղէկ պան ասիմ․ ինա մառխօթքան կիտիս, ինա հասարակ մու ժիքի թիթինը. տուն ան ինչպէս պարի կըձանչնաս․ աս տարի ներըս անկից քեարըլ պարի կին վօր․ մարթիք, նայէ, անօվ հա զարներ կրվաստըկին, թուլայէ տուներ քրխօրթին . . . . Նարա խարձն ալ ինչ. մէքամ պարապ առանի քօշա տիր, իրեն հա մար թօ էրթա թօ կենա. մէկ թայ պան մ'ալ խանութիտ առչեվը պաց թօ կենա, եփօր ռուպլին ռուպլի չի վաստըկիս նը՝ էրե սըս թուք . . . . . Պահարին մէքամ աձէմի խազախի ծեռք էր, ձիւնապէլը չիտեր ինչ անդր, ստակի եալ նեղութին քրքաշեր։ Իտա խազին համան տունըս պերիմ ու՝ ռախի, զա.քուս.քա-պան․․․ չօրսհարուր թայը հաշվէ կէս կինօվ առնում՝ կէսը նաղտ, կէսն ալ տասնըվութը ամսվա . . . . հը', աղէկ է . . . . հէ պէ․․․

— 102 —

իտա փռետմեթեն եփօր իրեք հազար չի վաստըկիմ՝ փռծստը
խէվ պիտ լամ․․․․ կուզէ՝ս ասկից ալ մէկ քանի թայ-պան
խրկիմ․․․ Սանութըտ տիր, եա առանիտ մէկ քօշան թափլէ՝
թօ էրթա թօ կենա. հաց չուզէ, ծուր չուզէ. տուն մէմը նայէ
ինչ կիներ կելլէ. ռուպլին ռուպլի չի վաստըկիս նը՝ էրեսըս
թուք․․․․ Իտա թիթինէն-ալ մէկ քանի թայ-պան խրկի՝մէՀա։

„Վիճչը, խելքըս չի հասնիլ, ինչ ասիմ քեզի, ասաց խեղծ
մարթը, կիտիսքի կը վախնամ նոր առուտուրի մէչ մըտնելու.
պարին քովըս պառկի-նը“, եա զայ լա-նը, եա կինը վերնալըւ
տեղ՝ վարնա-նը, անատէնը ես ինչ անիմ. կիտիս՝ խօմ մեր սեր
միան ալ քանի՝ քափի.քի պանէ-վօր. մենք օր վաստըկօղ՝ օր ու
տօղ մարթ ինք, ռուպլիներուն էտեվէն խյնիմ ու քափի.քները
կորցնում-նը՝ անատէնը իմ տէրըս վծվ պիտ լա, ասաց օղօրմելին.
կիտիսքի հօքին մէկ քէշ քալք կըվըկայեր։

Վիմա ան անասնական կրակին, ան Վարանուշաըզին ծեռքեն
խալէլէ.ք կար - օր. սիւլէւկի պէս կըպիլ է մարթուն, հայ
պուկէն պըռնիլ է՝ „առ պարիս տէյին“։

— Իտէվ, Վաքիս - ա ինչպէս էզաւ մեր պազիրկեան - պա-
րիին, խալմուխչային ու մառխօթքային պանը . . . . . Վիպէսէ-
նը, վաղը խրկիմ-հա . . . . . .

„Վիմըն նայինք, աղէկ միթկ անինք“ . . . . . կուզէ եախայէն
վազ պերելու ամա՝ եօռուխը չիտէ, խեղծը։

— Հայիմըս վօրն է, տուն կուզէս հազար նայէ, ասպէս եօ-
ռուխով պարի, ասպէս ուտօպնի սրուչի մէմալ կըտնելէւ իս օր...
քեղի պան կասիմ, իսա ռաստը ծեռքէտ ապուլ մի տալ, մի
փախցնուլ. չէնէ՝ օսկին ավուծներով փէնճէրէյէն մահլան թափ.
լած կըլաս. ես քեզի եօռուխի քալու պան կասիմ, տուն ասածըս
շախա չի կիտնաս . . . . .

„Հայինք, ասաց օղորմելին, առչևներըս օրեր շատ . . . . .
պէքիմ մէկ պան կանինք . . . . . .

— Փու անելուտ՝ ան պօշ պաներ է. ես կըտեսնում օր՝ պանը
քեզի մընալու լա-նը՝ հինկ տարիյէն ալ տուն իտա մըզմըզ փու-
նութ.քէտ վազ քալու չիս . . . . . ամպէս է նը, ես քեզի վաղը

— 103 —

մէկ պըզտիկ արապա պարի եուքլէմիշ կանիմ քըխըրկիմ. մեկալ պաներն ալ վերչը կընայինք. . . . . .

Լասաց ու կըտակը առաւ, աձէլէ - աձէլէ պարև - մնա արաւ, կընաց։

Սաաթն ալ արթըխ մէկի կէրթար: Վայրամը ու թաքուշը, մախսումները, նըստած տեղերը խօն խօն քուն կըլային. իմրս ալ քունը պէթէր կրտանէր ամա՝ կէնէ ինքըս ինծի կըպըռնիմ, չէլա վօր, կասիմ միթկիս մէչը, ես քունի մէչ խօրկընամ ու իսա սօյսուզը խեզլ Վարքիսին կուլխուն օյին խաղա. կիտիս, մէկ խօսկ կա՝ „մարթ մարթու քահանա, մարթ մարթու սատանա“։

Իվանուշը սօխախ էլաւ նը՝ Վարքիսը ինծի կասէ՝ „իսա ինչ չէշիտ պան է ասօրվա կալածիներըս. իտա մարթուն ասածներէն պան չի հասկըցա, կիտիս. կիտիսքի միթկը քէչ չէ, ամա ինչ է չէտիմ, սիրտըս աղէկ պաներ չի վըկայիլ“։ Լս ալ կուզէմ տարան պան ասելու, մէմալ նայիս մէկէն փրռնքտացի, ամա մէկ տա պրա . . . . . . Տեսիր, ասի Վարքիսին, ինչպէս իս շընտըխ, ես քեզի չասի՝ վօր Իվանուշը քեզի կօթելու միթկ ունի. շտէ ասածըս էլլաւ։

Վարքիս-ան ալ ինծի կասէ՝ „ան ցօրեկվա մէկ տապրա փրռնք տարը քէչ է, չէնէ քըշերվանը քէչ չէ, ան աղէկ է պիլէմ“։— Հ, կասիմ, ատ փրռնքտալու պանը, կասիմ, տուն ինծի՝ քը սօր վեցնուս. հա քըշեր էղէլ է, հա ցօրեկ էղէլ է, մէկ տապրա փրռնքտարը քէչ է. ան արարըխր ինչ պան միթկ արիլէիր նը՝ անելու չիս, վազ պիտ քաս։ „Հէ, կասէ, Վարքիս-ան, ինատ կանէ. քըշերը մէկ տապրա փրռնքտարը աղէկ է, կասէ։ Լս չէ. կասիմ, նա հա, կասէ. ես չէ, կասիմ, նա հա, կասէ։—՛Լյ, կասիմ ես ալ, կէլէիմ, ինչպէս կիտիս նը՝ ամկէս արա. ամա կուլ խուտ խաթ է քանը՝ ինծի սէպէպ մի պըռնիլ։

„Լս ալ, կասէ, տահա պան պաշլաեած չիմ խօմ. լաֆ էր շտէ՝ արինք, չէնէ՝ վօվ տարա թիթինին ու խալմուխչային կօ լխը ունի“։

Կասէ ամա, վօվ կիտէ, պէքիմ միթկին մէչը արթըխ հազար, ները քըհամպր ու սունտուկը կրկօխէ։ Ծտե սիպէս պանէ ստըկին զօրքը։ ()զորմած հօքի պապաս կասէր՝ „ստակը, կա

— 104 —

սեր, չար սատանային հընձարածն է, կասեր. շատ չափալամիշ
հղաւ աթամօրթուս խափիմ, մոլորցնում տէյին, ամա չի կըր.
ցաւ. ետքը-ետքը, եփօր ստակը հընձարից-նը՝ ալայ-մալյ հօ.
քիներըս զաֆթ արաւ : Ստակ ասած պանըտ՝ ատպէ՝մ մարթոց
խելքէ հանիլ է-ինչ. խեղծ աթթար Սարքիսը ինչ մէկ խօսկին
ամուր մարթ էր օր՝ ատխատար աղէկ - աղէկ իւէթտներէն ետ կե.
նար: չօեղէն արարածիս ցանկութինը խարէր ունի՝ - ինչ:

Ս'էկալում օրը, սապատհան կանօխ արեվը տահա նոր ծա.
քիլէր, խանութի խըզմէթ.քեարը աՇէլէ նես կումուտնու. „աղա,
իմիշ, ինը պալապան եուքլի արապա մեր արապախափսին
առչէվ կեցիլ է. մէքամալ խանութի տղա — որիննէ չիտիմ —
քեզի կուզէ“; — Իտա ինչ չէշիտ պանէ, կասէ Սարքիս - ան,
մէմը էրթամ նայիմ վօվ է. պէքիմ ինծի եալ չէ. վօվ կիտէ
վորին քըփընտռին:

Կա կէրթա, մենք ալ էտէվեն քըթափին.ք: Մմա իմ հօքիս
մալիմ կանէր, ես չի տեսած ալ կիտէի, ինչ սօյ պան հղածը:
Ս'ալլային տուռին չի հասած՝ առչէվներըս մէքամ խըզմէթ.
քեար տղա կէլէ. „շօռպաճիս փարէվ արաւ, կասէ, իսա ինը
արապա պարին փոխմաթ անիք“ կասէ: — Ծ.օրպաճիտ վօվ է,
քըհարցնունք ամենս մէկպէրան: — „Իվանուշ Ս'ալասխօվը -
տա, կասէ, չի՝ք ձան չնալ-ինչ. էրեկ իրիկուն ծեր տունն էր
ոՌ: Փաթլամիշ հղա սիրտիս նեղութինէն“ հածէ, շօրպաճիտ
վօվ ասիլ է մեզի պարի խըրկելու. մենք նարա պարի խըրկէ
ասիլինք օր . . . . . թէզ արէ, արապայիտ արիշները տառցուր,
պա.քսէ մեզիմէ“ . . . . . .

— Ի, ատպէս պան կըլի - ինչ. խօսքը վերչացնելին էտէվ
ետ անել կըլի. շընտըխ ես ասխատար պարին վուտեխ տանիմ
պարպիմ, ասաց:

„Վուտեխէն պերիլիս - նը՝ կէնէ հոն տար. ասի:

— Ծընտըխ մեր ամպարին տուռը կօյ է, ասաց տղան:

„Կան շօռպաճիտ, թօ պանա, ասի ես ալ:

— չօս լար նը՝ կասէի, հօս չէնը՝ շընտըխ ես ինչ անիմ,
ասաց:

„Վուտեխ վօր, հարցուցի:

— 105 —

— Փիրման կընաց, ասաց տղան:

„Լ՞փ կընաց, հարցուցի։

— Լրկու սաաթ կանէ, ավելի եալ, ու ամիսեն առաք քալու
էէ, շատ հարկավօր քօրծ ունի անտեղ. տունի քուփչի պիտի
հանէ։

Պէլլի պան էր վօր հարամ-սատկելու Իվանուշը արթըխ
պաշլայիլէր իրէն մարիֆեթները. ամա միափտ Օարքիս-ան
ատ սատանայի ֆէնտերը չի հաս.քրցաւ։ Լ,ս նարա տեղը լայի նը՝
ան նիմութին կէրթայի մայիսրաթ՝ պանը ասպէս է, ասպէս է,
տեղով-տեղով կըպատմէի, ու աս պուլաշըխ պանէն թիփ-թէմէզ
կելէի. ամա Օարքիս-ան ան մարթը չէր։

„Լի՝ ատպէսէ նը, իմիշ, արապաները ազպար քաշեցէք, պէրէք պարպինք. շընտըխ մարթուն պարին խօմ սօխախին մէջ մընալու չէ. Փիրմանէն քանը, հէլպէթ, մէկ պան կա նինք“։

Հառըլ Ճառըլ արապաները ազպար քաշեցին, թայ-թայ
պարիները առան տարին շարեցին։ Լ,ս ալ պազած, պուզ-կտրած
կեցիլիմ, ինչ կըլա աճափ տարա վերչը․․․․

Վերչը ան էլաւ վօր՝ քէշկէ մեռնէի, որ աչքովը չիտես
նէի։

թայերը տեղավօրցուցին, առանն ալ կըպղեցին նը՝ խանութի
տըղան Օարքիս-ային ծեռքը մէքամ թուխտ կը տընէ։

— Լ,ս ինչ է, կասէ Օարքիս-ան:

„Չիտիմ ինչ պանէ, կասէ տղան — անիսէ սո՛ւտ․ խիստ տե
զով կիտէ - եալ — աղաս ասաց օր՝ Օարքիս - ային տոՌր, տակը
ծեռք թօ քաշէ։

— Հանըս, ասաց Օարքիս-ան, ես թէվէքէլի թուխտի տակ
ծեռք քաշելու ատէթ չունիմ. աս թուխտին մէջը ինչ կըրած
է, չիտիս։

„Պէլլի մի չէ, ասաց տղան, „ասխատար պարի քըխրկիմ“ կը
րած է - տա, ուրիշ ինչ կըրած պիտ լա վօր։

— Նայէ, սուտ չասին, Հօքուտ մեխք է․ կըրած չէ՝ մէջը
վօր՝ աս պարին կընեցի ու ստակը աս վատէին պիտի տամ, հար-
ցուց Օարքիս - ան։

n

— 106 —

„Հէ տահա-ինչ, աղաս խե՞վ է ինչ, վօր ատպէս պաներ կըրէ։
— Ծ, ատպէս է նը, պեր ծեռք տընիմ, ասաց միամիտ պաց-
պերան 1)արքիս - ան։

1) արքիս-ան տիվիթ - խալէմին էտեվէն կընաց․ ես մնացիլ իմ քովը, կաղաչէմ կը պաղատիմ՝ „վօթկըտ պաքնիմ, 1)արքիս - ա, իտա թէսկէրէին տակը ծեռք մի՝ քաշիլ, կասիմ․ հնարը չիքա, վօր իտա զէվզէկը կօլօխըտ մէկ խաթէյի չէհանթըպցնու“։ 2)մա վօրին կասիս։ 1)էսկէրէին տակը ծեռք քաշից, տըվից տըղին ծեռքը․ նա եալ խունտում-խունտում էլաւ կընաց։ 3)տկը կըլը սինք վօր՝ 4)վանուշը հէչ ալ Գիրման կընացած չէ․ տղէն ատ պէս սալըխ արիլ էր ասելը, նա եալ ատպէս ասաց։

5)օրցուկու ատէն տրապէզիր կօլօխը ամենըս նըրտիլէնք՝
հաց կուտինք։ 1)արքիս - ան կը տառնա ինճի ու կասէ՝ „տեսար,
6)օոմիմիա, փըռն.քտալտ սուտ էլլավ․ տուն չէիր ասօղը, վօր
Իվանուշը ինճի օյինի պիտի պերէ․ ամա ասածիտ պէս չեղաւ։
1)սօր խանութիս տուռը պացած չի պացած՝ չորս - հինկ հ)քի
էտէվ էտէվէ նես կումուտնուն, պարէվ կուտան - առչի տեսած
մարթի.քըս ին - տուն էղէլ է խալմուխչայ ունի, թիթին ունիս,
քըրարցնուն, քանի՝ է կինը, կասին։ 1)ս ասի քի՝ „տահա հէ.
սաաը վերչացուցած չինք․ կինը կտրական արած չինք, եփօր
պարին եօռուխի քանը՝ պէքիմ կըպաշլայիմ ալ ծախելու“, ասի
ու ծամփեցի։ Տեսար շընտըխ․ տահա մարթու եալ պան ասած
չիմ .քի՝ ասպէս ասպէս պարի ունիմ ծեռքըս, ամա ամենը կի.
տին, առնօր առնօրի ին․ վօվ կիտէ՝ պարին մէյտան հանիմ նը՝
ինչպէս պիտի թալնին . . . . . Ծ իտեն կէրի քուն ըլալ պէտ
չէ․ աձէլէ պիտի էրթըցվի Իվանուշին ու մէկ կտրողական պան
պիտի ասվի․ քանի վօր միշտէրիները տաք ին . . . . . . 6)աքա՝
տուն նօմայճիութինին հետ շախա կանիս․ ատէն ատէն նօմայճին
ամկէս ռաստ քըցըքէ վօր՝ մէկօրվա մէչ անխատար քեար կանէ,
ինչխատար օր աթթարը էրկու տարվա մէչ լի անիլ — տուն
ատ կիտիս։ 6)ապա, սիրականըս, առուտուր ասածըտ՝ ատպէս
պան է“։

— 7)ված լըսէ պերանէտ, ասի ու ալ Իվանուշին վրան
խօսք չի պացվեցաւ։

— 107 —

Ն, նցաւ ասպես չորս-հինկ ամիս։ Հրեշտակապետին շափաթն եր։ Միչ օր, իրիվան ատեն, մեզի համար նստիլինք՝ կալաճի կանինք։ 1) ուս-փուս նես մտաւ մեքամ ծերկեկ կինիմարթ։ Պարով։ 2) սծու-պարին։ Պելի եր վօր՝ խնամի եր։ Հնչ խօսքս եր, կընցնում. իրեք օրեն Փաքուշիս խօսք տուվինք մեքամ օրթա խարեր մարթու. հարսնիքն ալ առչի չէ, քալ ծըմեռ սուփ 1) արքիսեն ետքը պիտի անդինք։ Հեհեզ իրեք հազար ռուպլե խոստացանք, հազարհինկհարուրը ստրկօվ, մնացածին ալ՝ եա թախտուրախ, փլաթի - պան, էլմասեղեն, օսկիէղեն, արծըթէ զէն — շտե ինչպես օր ատէթն է։

Փեզի մէկ խուձուռ պան ասիմ։ Հս տացա տունը կրվեցանը՝ Փաքուշըս հինկ տարու եր. նըշանեցինք նը՝ տասնը հինկեն էլլել եր՝ տասնըվեցը մըտիլ եր. ամպես չիլալ օր. էյ շտէ. ասել է՝ տասը տարի եր 1) արքիս - ային տունը կըրվածըս։ 2) ըհաւատան, իտա տասը տարվան մէչ, մէմը շենքով Փաքուշիս վը. րան նայեած չէի, մէմը ֆառղեն կընացած չէի քի՝ իտա ախչիկը ինչ սիւրեթ ունի, տեսօք է, չիր.քին է։ Նմա, պէհին օրը, եփօր խաս-խումաշչ փլաթին հաքուցին, թէ.քեխաֆէսը, էթէք լէքը վրան կախեցին, կէրտանըլխը վիզը անցուցին, նոր պառ խըթէ ֆէսր օսկի փիւսկիւլով կօլսը հաքուցին ու վրան էլմաս չէչակը տըրին զարթարեցին, մըրթ, պերանըս. պաց մընաց, ամպես զարմացա։ 3) ըհաւատան, նայ հայ սէքսէնըս կումուտ նում։ օրիս մէչ ատխարէր տեսօք ախչիկ տեսած չէի. ես ալ խօմ չօչամայներէն չէմ, ամա ինչիմին տահա մէկ խառըշ էրկան լար-նը Փաքուշիս պօը՝ ինչ կասէիր. քեզի պօ կասիմ օր՝ ատէ թօվ սէլլի. ծեռքերը պարակ, նազուք, մատերը կիտիսքի պալ մօմիէ խօրթած էին. մազը սէվ, ուն.քերը սէվ, էրեսը փուքի պէս չէրմակ. Թուշերէն ալը կըկաթէր. նայվածք, նայվածքը, ախ, ինա հրեշտակի նայվածքը՝ հայ հայ էռսուն հինկ տարի կանէ, տահա միթկէս չէ էլլել. ամպես աչքեր ունէր վօր, քը. հաւատան, ինա ֆիլէմինկի էլմասէն ցոլուն. քիփրի.քները ամ պէս էրկան էին վօր՝ էրեսին վրան շուք քըցըքէին. տապես թէյէֆէ պան, չէքի հէյելըս, էրածիա մէչ տեսած չէի. ատէ թօվ ինա ժամին մէչի, մեզայ 2) սծու մեզա, սուփ 3) սվածամօր

— 108 —

սիւրէթը — տեսիլիս — թամամինա սիւրէթը, տահա եալտես օ.ք.՝ Վ)՝անթ, չիմ խրյմըշիլ աչքըս վըրայեն վար առներու. կընայիմ, կընայիմ՝ չիմ կըշտանալ․․․․ Պ)հին օրը, նստիլիմ ինձի համար մէկ քօշա, աչքը թաքուշիս վըրա, միթկօվըս, ուիիլյ հեռուները կը պըտրտիմ։ „Վ)՝եխք քեզի, հազան. մեխք, միթկ կանիմ, իտա հրեշտակի կերպարսնքօվըտ տուն ալ մէեր մէկ վախտ հասարակ մարթու սաեախլը պիտ լաս․ տուն ալ մէեր մէզի պէս մէկ օր օղըւշախի տեր պիտ լաս, մուրոտ, չիր քինայօտ ախշանան պիտի մուտնուս էլլիս․ իտա նազուք ծեռքերը կաշի պիտի կտռին՝ խումօր, լրվացք ու հազար չէշիտ տունի պան անելէն. իտա վարթի թուշերըտ պիտի թոռմեցնուս մէեր սօպայի կրակին ու օձախի մուխին առչեվ. իտա էլմասի աչքերուտ շափը պիտի կորցունուս մէեր մէկ օր էրկանըտ կապան ու տուզօցըտ կար-կարկատը քիշերը լուսէ-լուս անելէն․․․ միթկ կանիմ, միթկ կանիմ ու սիրտէս արուն կըկաթի։ Վ)՝անթ թաքուշ, թաքուշ, աս օրվան օրըս տուն թաքավօրին թաքը կուլխուտ պիտի հաքնէիր, թաքավօրին թախտը պիտի նըստէիր, թաքավօրին օսկիէ սարային մէջը պիտի կենայիր․․․․․

Լվելքի ատենները լարնը, ախաչը, իտա սէվկիւլիւ ախչեկանը եա թաքավորը կառնէր, եա թաքավօրի օրթին․․․․․ Վ)՝ախսում ախչեկ, խուզեի պէս կեցիլ է, աշխար.քիս պանէն հէչ խապերութին չունի. նա կիտե քի՝ հա կար.քըվել, հա մէկ տունէ մէկալ տուն կըրվել․․․․․

Լս ան պէհին իրիկունը չիմ խրյմըշիլ մախսումիս մէքամ շենքով, կէնչ, օրթախարէր մարթու հետ կար.քըվերու. տուն մի՝ ասիլ օր՝ ատպէս լար նը՝ հազար փառք էր, էղիլ է․․․․․ միասիլ օր՝ քալի.քներ կար էղիլ է մախսումիս արթար կուլ խուն․․․․․ Վ)՝մա, կէնէ ամէն պանին սէպէպը ինա կարծ-կուս տուր լվանուշը էզավ։

Վ)՝տ վերչի խունտումն էր էղիլ է մեր Վ)՝սծու օրհնածներուն. մէմալ նացա էրեսը խունտում չի տեսա։ Քանի կընաց՝ պաները ավըրվեցաւ, քանի կընաց՝ խանութին պանը քէշցավ․ վէրչը վէրչը՝ ալայ-մալայ տակնուվրա էզան. տունէ, տեղէ, խանութէ

— 109 —

զրկըվեցան. քանի մը ամիս քիրայե քիրա քալեցին, մէմալ նայիս՝ ալայ-մալայ ելան. քաղաքես . . . . . .

Պէհին մէկալում օրը, Իվանուշին խանութին տղան քուքա, Վարքիս-ային կասէ՝ «աղաս փարեվ արաւ, կասէ, ասաց քի, կասէ, վաղը պարտքիտ վատէն է, կասէ, էրկուհազար օխտը հաը րուր ռուպլի հազեր արեք, կասէ, թիթինի ու խալմուխչայի հաը մար, կասէ. տաչա տունի համար ալ խանութեն ինչ ասիս առիլիք—հա, մուցա ասելու վօր՝ ինը արապա պարիին մէչ կար մէկ եաշչեկ մօտէ ինկած փլաթիցուներ, ձըմըւթըկած պառխըթ, փըթած ծուհա ու քըթան, կունը փախած փօշիներ—անալ հաը րուր սէքսեն չորս մանէթի, կուզէի նը՝ ստակը տուվէք, չէնէ՝ ստակին տեղը սաաթը ու մատնին կառնում կրմընամ“։

Պաղած մընաց խեղծ օղոր մելին։ „Լս նարամէն պարին կը հիլիմ-ինչ։

— ՙապա կընած չէ՝ս, ասաց տէնքսըզ տղան. ամպեսե նը՝ ինչու՝ մէկ եաշչեկ խալմուխ չայ, մէկ թայ եալ թիթին վրայէն ծախիլիս։ ՙանա, օրթուտ վրայի կապան ալ մեր պարէին է։ „տ խօրթ եր։ Վարքիսը, պարին ստանալուն իրեքում օրը թիթինին ու խալմուխչային վրայէն՝ մէկ թայ ասկից, մէկ եաշչեկ անկից ծախիլեր էղել է, ու պազիրկեան պարիյէն ալ քանի մը կտօր-պան կըտրիլէին։ „մա զարմանալուն ան էղել է վօր՝ իրեք ամսու մէչ մէկ տապրա կրցած չէ Վարքիս-ան Իվանուշին էրեսը տեսնելու, որ պարիին համար կտոօղական պան կալածի անէ քի՝ „աս պարիին ինծի ինչ ասիլիս՝ խրկիլիս“․ տունը կէրթա՝ կասին խանութ կընաց, խանութ կէրթա՝ կասին շընտը տուն կընաց․ պէլէի պան է վօր՝ Իվանուշըզը միթկ ունեցիլ է օցին խաղալու։

„Վելէ կէրթա Իվանուշին տունը. աս տապրա կըկըտնէ։

„Պարոն Իվանուշ, կասէ, աս տուն իմ կուլխուս ինչ օցին պերիլիս, կասէ։

— Ինչ օցին պերիլիմ օր, քրհարցունէ Իվանուշը, կօցեա պանէ պէխապար է։

„Լս քեզի ե՛փ ասիլիմ տունիս համար հարուր սէքսեն ռուփ, լիի պազիրկեան պարի խրկէ․ ես քեզի ե՛փ ասիլիմ ինծի թիթին ու խալմուխչայ խրկէ . . . . . ասպես պան չիլալ. ես քու պա

— 110 —

րիտ չուզեմ. թէզ արապաներ խրկէ, եուքլէմշ արա, նորէն ապ
պարտ խօթէ։

— Ի, կասէ Իվանուշը, տուն առուտուրական մարթ չէ՝ս
ինչ, տուն առուտուրը շախա կիտիս․ տուն վէքսիլէն զօրքը
չիտիս՝։

Հնձամը, խօսքըս ինչ էրկընցնում, պանը թատաստանի
կիյնի: ()ղորմելի մարթուն մայիսրաթ ծան կուտան: Իվանուշն
ալ տիմացը քուքա ու կասէ՝ „աս մարթը — մատով կուցուցնէ
Սարքիս-ային վրան — մէկ օր ինծի իրեն տունը ծան տուվից,
կասէ, տունի համար ասպէս ասպէս պարի ապըսպրից, կասէ․
խանութի համար ալ աս խատար թիթին ու խալմուխչայ առաւ,
կասէ, վէքսիլ ալ տուվից, կասէ․ չէք հաւատալ նը՝ հանա նարա
ծեռքը․ կասէ ու թատավօրներուն տիմացը կըտընէ վէքսիլը։

թատավօրները կըտառնան Սարքիսին՝ „աս քուկտ ծեռքըտ
է“, քըհարցնուն: — շա, կասէ օղորմելին, իմ ծեռքըս է,
կասէ։ „ Իսխատար թիթին, ասխատար խալմուխչայ, ասխատար
պազիրկեան պարի, իսա մարթը — Իվանուշին վրան քուցուցք
նուն — իրեն խանութի տըղին հետ քեզի խրկիլէ“, կասին: —
շա, խրկիլէ, կասէ։ „ Ինյ, ինչըւ հապա ստակը չիս տալ. նես
քաշել կուզեի-ինչ է։ — Սարթը կըպապանծի կըմընա: Իուրզ
Իվանուշը կըտառնա թատավօրներուն ու կասէ՝ „տեսաք խօմ,
իսա մարթը ինծի պարտք էղածը ինքեար չի անիլ. շտէ ինչ օր
օրէնքը քըհրամայե նը՝ արէք“։

()րէնքն ալ, էղէլ է, ասպէս կասէ. „եփօր մէկ մարթ
պարտք ունի ու ստակը եա չուզէ տալ, եա չունի, վատէն վօր
հասավ, խանութը, տունը, ունիմ-չունիմը ծախեցէք ու պարտ
քընտէրին տուվէք“։

Իսպէս ալ կանին: Ս)արթուն իրեն տունէն փախ կուտան.
խանութը ու պարիով առանը փէչաթլամիշ կանին: Ս)իֆթէ թիւ-
թիւնը ու խալմուխչայը կը ծախին. քըհաւատանս. անձախ հի-
սուն մանէթի կ'ծախվին. մի' ասիլ օր՝ էրկուսն ալ թըրչած ին
էղէլ է ու կեցած տեզը քիւֆլէմիշ էղիլին ու փըթաիլին։ Ի,թկը
խանութին պարին կըծախին. անալ հինկհարուր մանէթի կաժեց
նուն. վերչը վերչը տունին ծեռք կըզարնին: Տունն ալ հազար

— 111 —

հրկու հարուր ռուփլի աժեցուցին. ամա, չունքի կընօզ չի կըտ
նըվեցաւ — ատթիաց մեր հալխը խիստ աղէկ է. մինչեվ վօր տե
զօվ չիմանան, վօր տերը իրեն յօժար կամքով կծախէ՝ ուրիչին
եափին ստակ չին տալ, չին առնուլ — Իվանուշը իրեն վըրան
առաւ ձանըմ-ձանըմտունը։ Ս)նացած պարտքին տեղն ալ առին
ու ծախեցին տունի մէչի թախըմը. ու խեղծ Ս)արքիսը սայեախ
ըլյօվ, էրկու զաւակով, չըռը-չըպլախ լալէն-լալէն էլաւ իրէն
տունէն, ու էրեկվա էրնէկ տալուն ասօր վերչին օղորմելին
էղաւ։

Ս, ասի նարան՝ „էրթանք, իմ տունըս կրվենք“։ ամա նա չուլ
զաց․ „իմ կենալու տեղըս, ասայ, շիմտենկէրի, սէվ ֆօզն է“, ու
չէթին սէթերը կընաց, պըզտիկ տուն պըռնէց։

Վ, վօր կիմանան ան մահլայի կեցօզները՝ պէթէր կրկատղեն.
պէլի չէ վնը՝ Իվանուշին ազպարը մէքամ թէսկէր քըցըքէ
քի՝ „խատիրիսնը Ս)ար.քիսին տունը վրատ առ, եա կիրինք, եա
կըզըրչենք“։ Իվանուշին ալ ատ էր պէտքը. Համան փօթինք
ներ քըխըրկէ, չաթաչէթ - չաթաչէթ քըքակին աղլի տունը,
առանը, ախշանան ու կը վերցնուն. վնը կիտե վօրին կը ծախե։

Վ, արալքը ես կիյնիմ քհիվընտնամ, հայ-հա մահէ քը
խալիմ․ եաթախէս կէլիմ նը — հիվընտութինըս հէչօլմասա
էրկու ամիս քըքըշե — էրթամ նայիմ, կասիմ, ինչ կանին մեր
օղորմելիները. կէրթամ․ տուռը կըզարնիմ՝ տուռը փակ է.
փէնձէրիին խափախներն ալ փակ է, խօլտէմիրները տըրած է.
տիրացինին տղէն քըհարցնում „չէտիս, պալաս, կասիմ, Հօսի
քիրացինիերը վռւտեխին“։ — Վ,րկու շափաթ կանէ, կասէ, վօր
նաքա մէքամ մառառ - արապա նըստան կընացին, կասէ։ „Ի,լ
տեխ կընացին, կասիմ։ — Չիտիմ, կասէ։ „Վ,անկան ալ կընաց,
կասիմ։ — Վ,անկան ալ կընաց, կասէ, ալայն ալ կընացին, կասէ։
Թւաքուշնալ կընաց, կասիմ։ — Թւա.քուշնալ կընաց, կասէ, ալայն
ալ կընացին, կասէ։ „Վ,ուտեխ կընացին, կասիմ, չէտի՝ — Չէ,
չէտիմ, կասէ, կընացին, կասէ։

Ս)էկէնիմէկ, խօրթ ասիմ, չի հաւատացի. „եա տղան չիտէ,
ես սուտ կասէ“; Տիմացի տունը կումուտնում, առ չէվըս մէքամ
էսլի կինիմարթ կէլէ. „ասպէս ասպէս պսն, կասիմ. էրկու ամիս

— 112 —

ասկէ առաչ, իսա տունը — մատօվ ալ քուցուցնում — Վ. վաճած
նին մալլացն, էրիկ կընիկօվ։ մէկ ախչիկ ու մէկ մանչով տուն.
վօր կրվեցան, չիտիս վուտեխին“։ — Ն,աքա էլլան, ասաց կինի.
մարթը ։ „Ո`ւտէխ կըրվեցան, ասի։ — Պէլլի չէ, ասաց էսլի
կինիմարթը, մէկ խազախի կէղ կընացին։

Վ. խատար պան իմացա վօր՝ Վաքիսը, Վ'այրամը, Ճաքուշը
ու Ճօրոսը քիրայի պռնիլ ին մէքամ մածառ - առապա ու կընա
ցիլ ին մէկ խազախի կէղ. վնը սէմթ, ինչ կէղ՝ չիմացա։ Դլլա
տուն կընացի։

Վ. րան կանցնի քսան տարի, պէքիմ ավելի եալ։ Վ)թառափօ-
լին սէմթէն մէքամ մարթ քուքա ու մէկ տօն-շնավօր.քի ռասթ
քուքանք. խօսք կըպացվի Վար.քիսին վըրան. „հապա, կասէ,
ասպէս ասպէս սթանիցա — անունն ալ կասէ ամա՝ մոռցա կը-
նաց — էկան, կասէ. սիֆթէ շատ նեզութին քաշեցին, ամա
վերչը քիչմը սըրայի իյնելու վըրայ էին, կասէ. խօլէռային
ատէն Վ'այրամը կըզարնըվի կըմեռնի. նարա էտէվէն, էրկու
օրէն, Վար.քիսն ալ կըմեռնի. կըմընան Ճաքուշը ու Ճօրոսը
մես - մենակ. քօվերը մէ.քամ հայ - քրիստօնա չի.քա։ Կառնուն
էրկուսին ալ ուռուսի տրրտէրներով քըթաղին։ Վ. յակիրին Ճա-
քուշը կըմընա անտէր, էօ.քսիւզ։

Վ. տ արալընը մէքամ խազախ մեծավոր կըտեսնէ Ճաքու-
շին, քըհաւնի։ ()խտը ամիսէն քըփըսակվեն։ Ճօրօսնալ, սիֆթէ
առուտուր կանէ էղէլ է. ետ.քը առուտուրէն վազ քուքա, կու-
մուտնու փօլք։ Վ'ղլի սթառափօլցիէն շտէ ասխատար պան
իմացա։

Վ.նօրները մէկ ուրիշ մարթու ռաստ էկա. ասմունքին նայ.
իս նը՝ տա եալ էղէլ է ան սթանիցան։ Ճաքուշին համար կասէ
վօր՝ շէնտըխ օրփէվարի է. էրիկը պէթէր խըման էղէլ է. լուսէ
լուս արխատաշներուն հէտ քըխըմէ, էղէլ է, ու տուն քուքանը՝
կնկանը իումրուխով, խամչէիով կըծէծէ, էղէլ է, ու ծեռ.քը կինչ
ռաստ էկավ՝ կառնէ էրեսին ֆըրլաթմիշ կանէ, էզէլ է։ Վ'էկօ-
րալ էրկանը մեռած տուն կըպերին։ Ճօրոսին համար ալ ասաց
վօր՝ խօչիի ատէն ծիէն վար ինկիլ է, վիզը կօտրիլ է ու իրեք

## ՓՈՍՏԱՆԻ, ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՓՈՍՏԱՆԻ

1. թամեր, совершенно толый.

աթամորթի (աղամ, որդի), человек.

ալեզալէ (այլ ևայլ?), уродливый, безобразный.

ախաչը (խաչ?), ей ей.

ախացք (աղ ու հայ), Великій постъ.

ակռա, зубъ. Въ другихъ нарѣчіяхъ: կերիք, ատամ;

աղեկ, хорошій. Въ другихъ нарѣчіяхъ լաւ:

աղվենիք (աղաւնի), голубь.

աղտոտ, грязный.

աղօթք, молитва, заговоръ; աղօթել, заговаривать, нашептовать, заклинать.

աղեք (աղե), кишка.

աղչիկ-ժողոտանք, собранie дѣвицъ, вечеринка.

աճբռել, աճբռտեկել, марать; աճբռմանք, пакость.

ամուր, крѣпкій. Въ другихъ нарѣчіяхъ պինտ:

անթի (այն, դի), съ той стороны; անթի աշխարքը, на томъ свѣтѣ; անթին - ասթին, туда сюда.

անկալ, калѣка.

անհավան, разборчивый.

անըսքամ, дерзкій, наглый.

անցնել, пройти; սիրոլ անցնել, обмирать, падать въ обморокъ; անցնող - տառցող, мимопроходящіе.

— 129 —

խորթ (ուզորդ), правда, върный; խորթել, исправить, строить.

խնտալ, смѣяться.

խունտում, радость.

խոտող, сѣновалъ.

խոշոր (խոժող), крупный.

խուովել, поссориться.

խրչել (ուզարկել), посылать.

խօթել, сунуть.

խօլ.ք (отъ խելք, какъ ցորեկ отъ ցերեկ), умный. Нѣкоторыя существительныя въ творительномъ падежѣ употребляются какъ прилагательныя: տեսօք կնիկ, Համով կերակուր, շէնքով տուն, ուժով ձի, ես զինով եմ, и пр.

խորունկ (խոր), глубокій.

խունթ, плотный.

խմոր (խմոր закваска), тѣсто. Это слово встрѣчается у Армянъ съ V вѣка, между тѣмъ оно попадается и въ арабскомъ языкѣ въ обоихъ значеніяхъ, քո, а въ простонародномъ турецкомъ даже քո, тѣсто. На древне-армянскомъ тѣсто, Հայս:

Ճալճոլ, родъ печенія отъ ճալ, складка, слой, п частичкп ծոլ, которая образуетъ отгласольныя прилагательныя: շինճոլ, ցանճոլ. ծոլ не слѣдуетъ смѣшивать съ частичкой ցոլ, придающей слову значеніе предназначенія для чего пнбудь: զատիկցոլ—къ Пасхѣ, շավիկցոլ—матерія для рубашекъ и пр.

ճալք, мѣсто куда убираютъ постель.

ճակ, дыра; ճակ-ծոլկ есть повтореніе того-же слова съ пизмѣненіемъ во второй разъ гласной на ոլ, մանր-մունր, ճան-ճուն;

ճամել, жевать.

ճախոլ, продажный; ճախս անել, торговать.

ճանտալ, звать.

ճանրած, ճանտուած, беременная. Говорятъ также էրկոլ Հոքիս:

ճառ կոտրունք, Вербное Воскресеніе.

ճար, край, конецъ; մեկ ճարէն, то и дѣло.

q

— 130 —

Ճէվել (ձև), кропить. Отъ того же первоначальнаго ձև пропис-
ходить ցէվանալ, прикинуться.

Ճէծել, бить, толочь.

Ճերութք, старость. Окончаніе ութք (ութ) вмѣсто ութիւն за-
мѣчательно: փունութք;

Ճիծ, грудь; Ճիծ մար, кормилица.

Ճիք, крѣпко, туго. Въ астраханскомъ нарѣчіи ձիք, длинный.

Դուկ ուղղու, (собств. рыбо-ѣдъ), католикъ, которымъ въ постъ разрѣшается ёсть рыбу.

Դունը կոլխուս, սէվ Դունը... (ձիւն), горе мнէ! бѣда! (Собств. снѣгъ мшѣ на голову). Դուն въ значеніи снѣга не употребляется отдѣльно въ этомъ нарѣчіи, а փուք:

Դպուս Հանել, пикнуть.

Դաղեկ, зола.

Դեփել, лѣпить, мазать.

Դո, пазуха.

Կաթ, молоко, капля; Կաթել, капать; Կաթեցունել, накапать.

Կամել (զամ), пригвоздить, заколотить.

Կավաթ, чаша.

Կապոցք, узелъ.

Կարագ, сливочное масло.

Կայնել (կանգնել), стоять. Въ другихъ нарѣчіяхъ: կաղնել, կան-
նել:

Կամաց (զամ, ի գամաց), тпхо; Կամացուկ, тихонько.

Կարգել, женить, выдать за мужъ; Կարգվել, жениться.

Կանոխ, рано; Կանոխկեկ, раненько. Կէկ частичка приставляемая къ прилагательнымъ для ослабленія пхъ значенія: սէվկեկ, ուշկեկ, կօրկեկ, մեծկեկ, Հեռուկեկ, поодаль.

Կանել, брезгать, чувствовать отвращеніе; Կանելիք, отвращеніе, гадливость.

Կաթայ, родъ печенія, сладкая булка.

Կաղտուկ (զաղտուկ), скрытый; въ друг. нарѣч. Ճածուկ, թա-
գուն:

Կանչել, кричать; Անկաչրտ կանչէ, пусть звѣнить въ ушахъ,

— 134 —

ՄԵՋ-ՔԻԹ, СПԵСИВЫЙ; ՄԵՋ-ԱԻՐԱ, ОБИДЧИВЫЙ.

ՄԵՋԱ, ՆԱԲУШКА.

ՄԵՋԱՎՈՐ, ПАЧАЛЬНИКЪ, ЧПНОВНИКЪ, ОФИЦЕРЪ.

ՄԱՆՀ, МАЛЬЧИКЪ.

ՄԵԿԷՆԻՄԷԿ, СРАЗУ.

ՄԵՍ-ՄԵՆԱԿ, СОВЕРШЕННО ОДИНЪ.

ՄԵԼԵԼ, ПОКОЙНИКЪ, ТРУПЪ; ՄԵԼԵԼ-ԿՈՒ, ЛЕТАРГІЯ, ОБМПРАНІЕ.

ՄԵԼՂ (ՄԵՂՐ), МЕДЪ.

ՄԵԿԱԼ, МН. ՄԵԿԱԼՐՆՔ (ՄԵԿ ԱԽԼ, ТОЖЕ ЧТО ՄԻ ԼԱ = ՄԻԼԱ), ДРУГОЙ.

ՄԵԽՔՆԱԼ, ЖАЛЁТЬ.

ՄԵՊՈՒՄ (ՄԵԿ ԿԻՈՐ ՄՐ), НЕМНОГО, НԵСКОЛЬКО.

ՄԵՔԱՄ, ОДИНЪ.

ՄՐՂԿԻԱԼ, ЩЕМТЬ.

ՄՐՍԵԼ, ՄՐՍԵԼ, ЗЯБНУТЬ.

ՄԻԱՄԻԹ, НАНВНЫЙ, ПРОСТОЙ; ՄԻԱՄՎԻԼ, УСПОКОПЬСЯ.

ՄՈՒՐ, САЖА; ՄՈՒՐՈՒ, ГРЯЗНЫЙ, ЗАПАЧКАННЫЙ.

ՄՈՒՐԱԼ, ПРОСИТЬ МИЛОСТЫНУ, ПОБИРАТЬСЯ.

ՄՈՒՆՃ, НЕМОЙ.

ՄՈՒԽ, ДЫМЪ.

ՄԱՉԵԼ, ИЗНОСИТЬ; ՄԱՉԻԼ, ИЗНУРЯТЬСЯ.

ՄԱՊՈՂԱՉ (ՄԱՊԱՂԱՀԱՍ), МОЛОДОЙ, СВԵЖІЙ.

ՆԱՂՊՈՒՔ, НԵЖНЫЙ.

ՆԱԽԵԼ, СМОТРЁТЬ; ՆԱԽՎԱՃՔ, ВЗГЛЯДЪ.

ՆԵՍ, ՆԵՐԱ (ԴԻ ՆԵՐՔԱ), ВНУТРИ, ДОМА; ՆԵՍ ՄՈՒՆԵԼ, ВОЙТИ ВЪ.

ՆԻՓԹ (ՆԻԼԹ), СУЩНОСТЬ, МАТЕРИЯ.

ՆԻՓԻ-ՆՈՐ, СОВЕРШЕННО НОВЫЙ.

ՆՉԱՆԱՃ, ЖЕНА.

ՆՐ, ЧАСТПЧКА, ПРИСТАВЛЕННАЯ КЪ ГЛАГОЛЬНЫМЪ ВРЕМЕНАМЪ, ПРИДАЕТЪ ИМЪ УСЛОВНОЕ ЗИЧЕНІЕ.

Տ աղվել (շաղախ), МЕСТЬ.

Չհեն, БОГАТЫЙ, ДОСТАТОЧНЫЙ; Չհենք, ВИДЪ; Չհենքով, ПРИПЛЧНЫЙ; Չհեն կենաս, СПАСИБО.

Չարել, ПОСТАВИТЬ ВЪ РЯДЪ, ВЫСТАВИТЬ.

— 135 —

շիտակ, прямой; շիտկել, выправить, исправить; շիփ-շիտակ, совершенно прямой.

շմարք (նշարք), миганіе, намекъ, видъ.

շուտմը Բեզ, наскоро.

շուք, тѣнь.

շփանալ, хвалиться.

Ոլերել, крутить.

ուլել, лить.

ունիմ-չունիմ, все имущество.

ուռել, пухнуть.

ուռել (ոլոռն), горохъ, горошина.

ու-շապ (վիշապ), драконъ.

ուտեխ, վուտեխ, վիտեխ (որտեղ), гдѣ, куда.

ուրուր, коршунъ.

Չարչել, мучить.

չար-քաշ, выносящій зло, терпѣливый, выносливый.

չէք (չեմ), частичка въ концѣ словъ; վարպետչէք, плата за ученіе; կրելչէք, тանելչէք, и пр.

չիտիմ (չգիտեմ), незнаю.

չախ, до.

չար-կորխ, одинокій, безсемѣйный.

Պաղ, холодный; պաղեցնել, прохладить, остудить; պաղած, изумленный.

պահ, պայ, время, минута; մեկ պայ, на минуту, въ минуту; պամը (պահ մը ալ), давеча; պահը մէմը, каждую минуту.

պայել, պահել, прятать, хранить.

պայիկենթան (բարիկենդան), Масляница. Это слово, не смотря на свою чисто-армянскую внѣшность, встрѣчается и въ пер-спидскомъ языкѣ (բեկ, въ значеніи праздничныхъ дней, въ концѣ мѣсяца Шабана.

պան (բան), дѣло; պանել, работать, дѣйствовать; պանվոր, работникъ, прислуга; պանուկ, трудолюбивый, работящій.

պատանք, саванъ; պատընքել, покрыть саваномъ.

պարակ-ցալ, чахотка.

— 137 —

սամոյ (սաղմոս), псалтирь.

սերտել, заучивать.

սիպէս, такъ.

սրլովէն, ուսլովէն, րսլովէն, тихо. Кор. սիլ или սուլ, откуда слово սլնքվել, скользить.

սուփ (սուրբ), святой; икона, картина.

ստակ, деньги. Въ другихъ нарѣчіяхъ փոլ, դրամъ;

սկրտել, сдирать (кожу).

Վազքալ, отстать, перестать.

վախ, страхъ; վախնալ, бояться.

վաղը (р. վաղվան, отл. վաղվանէ), завтра. Въ другихъ нарѣ-
чіяхъ էգուց:

վալել, быть приличнымъ, наслаждаться; վալածք, украшеніе.

վայիրին (?), бѣдный, несчастный.

վառելք, топливо.

վարձք, заслуга, вознагражденіе.

վարպետ, учитель, мастеръ; վարպետ էրթալ, итти въ школу.

վարտիք, штаны.

Վարել, гнать.

վար զարնել, унижать.

վարթէվօր (վարդավառ), праздникъ Преображенія Господня;

վարթէվօր անել, обливать водою.

վերի (ի վեր), послѣ словъ значить: съ (тѣхъ поръ), начиная.
Сходно съ турецкимъ Ср.

Վրայ, на; Վրայ Վրայ, другъ за другомъ; Վրայ Կուլխու, стрем-
главъ, на обумъ.

Վրաթէր (վերայ, դիր), прибавка, накладка.

Վերա, то и дѣло.

Վօթել, лить, пролить.

Տանտէր, домохозяинъ; тան տիկին, хозяйка, госпожа.

տատել (դատել), наживать.

տակէվանց, скрытный.

տաքտեղ, перецъ.

տապրա, разъ.

r

— 139 —

փազմացունել (բազմա-կան), угостить. Древнее армянское слово, сохранившееся и въ персидскомъ: بنز пиршество.

փանձար (բանջար, зелень), лебеда? Это слово замѣчательно тѣмъ, что встрѣчаясь въ V вѣкѣ въ армянской библіи (բանջար), не попадается въ персидскомъ языкѣ; а въ турецкомъ имѣетъ два вида: бір, просвирка, огородная зелень, и бір, свекловица, свѣкловичные листья. На этой случайности Д-ръ Мордманъ, въ одной изъ статей, своихъ предполагаетъ доисторическое пребываніе турецкихъ племенъ въ Арменіи. Остальныя слова имъ приводимыя, частью встрѣчаются и въ персидскомъ, частью неродственны армянскимъ.

փրնտուել, искать: фірнғіртія, поиски.

փшффф, онучи, портянки.

фітіеі, рвать.

փірс, горшокъ.

фіх, слать; фіхціеі, распространяться.

фіх, печь; фіхнаціеі, помело.

фіпъ, животъ; фіпъ ўсъ, страдать желудкомъ; фіпъ қашыпъюнсю, паразитъ, блюдолизъ.

фіпър (բіоръ, мятель, выюга), снѣгъ. См. дюлъ:

фіхніфішаці, чихнуть.

фіпънъорѣф (բіопъфілъ), характеръ.

фіпъс, шпшъ, терпіе.

фіоші, шелковый платокъ.

Фішіеі (фішаці), ходить, гулять; фішціяфі, походка, поступь.

фішр, камень; фішрфіяфі, мостовая; фішъ фішчыці, бросить камень.

фішчыціеі, стѣсняться, церемониться.

фішчыці, разрушить, распороть.

фішъ, дурной; фішъ-шаныці, портиться.

фішъ тацірі (фішъ таціріш), на слѣдующій годъ.

фішъ-фішаць, азбука.

фішъ, у, близъ; фішъці, фішъ-фі, фішъ-фі, у меня, у тебя, у него;

Продаются въ Магазинахъ Исакова, и Колесова и Михина:

1. Catalogue de la littérature arménienne depuis le commencement du IV
siècle jusque vers le milieu du XVII. 1860. S.-Pétersburg.

2. Исторія Агванъ (кавказскихъ Албанцевъ) Моисея Каганкатваци (Х
вѣка). Переводъ съ Армянскаго съ примѣчаніями и приложеніями.
Спб. 1861.

3. Исторія Императора Иракла. Соч. епископа Себеоса (VII в.). Переводъ съ Армянскаго съ примѣчаніями. Спб. 1862.

4. Исторія Халифовъ Гевонда (VIII вѣка). Переводъ съ Армянскаго съ
примѣчаніями. Спб. 1862.

5. Опытъ Исторіи Династіи Сассанидовъ. Спб. 1863.

6. Изследованіе о составѣ Армянскаго языка. Спб. 1864.

7. Ueber den Armenischen Dialect von Agulis. 1856. Отдѣлын. брошюр.

8. Միթնարա Նորքանեցոյ պատմութիւն ժամանակա
գրական. Մ. Պ. Բ. 1867.

9. Хронографіческая Исторія Мехитара Айриванскаго (XIII вѣка). Пе-
реводъ съ Армянскаго съ примѣчаніями. Спб. 1869.

10. Изследованіе о діалектахъ армянск. языка. Спб. 1869.

11. Дневникъ осады Испагани Афганами. Спб. 1870.

12. Մաղաքիա քեղպի պատմութիւն. Մ. Պ. Բ. 1870.

13. Исторія Монголовъ Инока Магакіи, XIII вѣка. Спб. 1871.

14. Нѣсколько словъ о названіяхъ древнихъ Армянскихъ мѣсяцевъ.
Спб. 1871.

15. Исторія Монголовъ по Армянскімъ источникамъ, XIII в. Выпускъ
I. Спб. 1873.

16. Замѣчанія на Статью г. Эмина «Вахагъ-Вишапаках». Спб. 1873.

17. Исторія Монголовъ по Армянскімъ источникамъ, Выпускъ II. Спб. 1874.

Въ настоящемъ выпускѣ я собралъ нѣсколько текстовъ, отно-
сящихся до Мушскаго нарѣчія.

Въ первомъ выпускѣ тексты, изданные мною, въ значительной степени, отвѣчали требованіямъ назначенной мною себѣ цѣли — выставить въ возможной чистотѣ одинъ изъ армянскихъ говоровъ. Случай мнѣ благопріятствовалъ. Всѣ расказы, часть которыхъ я издалъ, были написаны лично для меня. Талантливый авторъ, владѣющій замѣчательнымъ лингвистическимъ чутьемъ, умѣлъ сохранить свой языкъ въ чистотѣ отъ вторженія словъ, оборотовъ и формъ другихъ нарѣчій, и во всѣхъ своихъ расказахъ сохранилъ опредѣленную орѣографію, дающую возможность понять звуковое отношеніе буквъ этого говора къ древне-армянскому. Кромѣ того, мнѣ были извѣстны мѣста, гдѣ тотъ говоръ и понынѣ въ употребленіи, а именно городъ Нахичеванъ-на Дону и нѣкоторые города въ Крыму, откуда эмигрировали Нахичеванцы.

Ни одно изъ этихъ условій не было соблюдено въ текстахъ,
которые составляютъ содержаніе втораго выпуска. Я собралъ
пхъ въ одно изъ нѣсколькихъ случайныхъ источниковъ, изъ ко-
торыхъ я не могъ даже узнать, въ какихъ мѣстностяхъ и какимъ
говоромъ они записаны.

При отсутствіи другихъ литературныхъ достоинствъ, эти тек-
сты, кромѣ свойственныхъ нарѣчію словъ, формъ и оборотовъ,
заключаютъ въ себѣ извѣстный коптингентъ формъ и словъ изъ
другихъ діалектовъ, такъ что нигдѣ последовательно не выдер-
жанъ тонъ одного нарѣчія. Кромѣ того орѣографія въ нихъ со-

I

— II —

вершенно произвольная; одно и тое же слово пишется часто разнымъ образомъ п разными буквами. Но всему этому салѣдуть прибавить, что нѣкоторыя мѣста, вслѣдствіе оштбочнаго писанія, или неряшливой орѣографіей, совершенно непонятны.

Такъ какъ текстъ записанъ въ разныхъ мѣстахъ и разными лицами, безъ соблюденія всѣхъ формъ одного говора, я припужденъ назвать пхъ обращиками не говора, а нарѣчія Мушскаго. Дѣйствительно, если невсегда въ формахъ, то часто въ употребленіи словъ встрѣчается большое разнообразіе въ разныхъ частяхъ издаваемыхъ мною текстовъ. Хотя въ записываніи ихъ не соблюдено нѣкоторыхъ весьма важныхъ условій, требуемыхъ наукой, при всемъ томъ въ общемъ ярко выступаютъ характеристикамъ особенности нарѣчія, существующаго въ употребленіи въ Мушѣ и въ окрестностяхъ Вапскаго озера. Поэтому, не смотря на всѣ вышеизложенные недостатки текстовъ, я считаю изданіе пхъ, при отсутствіи лучшихъ, дѣломъ полезнымъ для языкомнанія.

Еще въ ХІ столѣтіи историкъ Тома Арцруни, самъ бывшій въ этихъ мѣстностяхъ, т. е. въ Мушѣ и въ горахъ къ югу отъ Муша, расказываетъ о говорахъ, употребительныхъ въ горахъ Сасупскихъ, какъ о нарѣчіи трудно понятномъ для природнаго Армянина изъ другихъ провинцій. Желательно было бы получить обращки этпхъ говоровъ во всей ихъ діалектической чистотѣ. Авторъ перваго изъ издаваемыхъ мною текстовъ (стр. 128 ориг. пзд.), увѣряетъ, что расказъ его записанъ тѣмъ именно труднопонятнымъ нарѣчіемъ, о которомъ говоритъ Тома Арцруни. Между тѣмъ весь расказъ, за исключеніемъ нѣсколькихъ Курдскихъ словъ и мѣстъ худо записанныхъ, не представляетъ особенныхъ трудностей при чтеніи. Если дѣйствительно расказъ «Дверь Мхера» написанъ на Сасупскомъ говорѣ, трудность пониманія его, о которой говорятъ Тома и Инджиджянъ, салѣдуетъ отнести не къ самой сущности говора, а къ тому особенному произношенію, которымъ отличаются жители Курдскихъ горъ.

— III —

Въ предлагаемомъ выпускѣ я помѣстилъ одинъ большой расказъ (стр. 1 — 27) изъ мѣстныхъ преданій; четыре небольшихъ сказки (стр. 28 — 44) и 8 народныхъ пѣсенъ (стр. 44 — 55).

Первый расказъ, «Дверь Мхера» запмствованъ мною изъ одной брошюры г. Срванцтьяница, (Ф̧ърфьд ολ ερροδ ὅ υσιποληδφ Ἀωλββδ άωδ ἹΓΗγηρί ἄρολ, Κ. Φολβι, 1874), изданной въ Константинофолѣ въ прошломъ году. Кромѣ весьма любопытнаго предисловія, авторъ помѣстилъ въ своей брошюрѣ одно изъ живущихъ въ устахъ народа преданій о «Двери Мхера». Дверь Мхера не есть собственно дверь, а исполная сверху до низу ванскою клинописью таблища, въ одной изъ ванскихъ пещеръ, пмѣющая видъ запертой двери. Мѣстные жители представляютъ себѣ эту наглухо запертую дверь входомъ въ очарованное подземелье, гдѣ хранятся непстощимыя сокровища со временъ Семирамиды. По этому поведу въ народѣ ходить множество преданій. Шульцъ и Лайаръ посѣтили эту пещеру, первый дале еписапалъ надпись, самую длинную изъ ванскихъ (95 строкъ). Оба они слышали объ этихъ преданіяхъ. Одно изъ нихъ имѣется мѣстомъ дѣйствія Сасунскія горы и оканчивается въ пещерѣ Мхера (м. б. Михра). Вотъ это-то преданіе записано г. Срванцтьянцомъ со словъ старосты деревни Арнисть, къ сожаленію записано не такъ какъ слѣдовало, въ чемъ авторъ частью признается и самъ (стр. 127 ориг. изд.).

Четыре сказки я извлекъ изъ присланной мнѣ уже давно неизвѣстнымъ лицомъ тетради. Пользуюсь случаемъ принести ему свою благодарность.

Пѣсни взяты мною частью изъ изданнаго А. Седракьяномъ «пѣсенника незданихъ Мушскихъ и Ванскихъ пѣсенъ» (Φύλωρ Ἀχβέγλος ὅ υσινέχλος, Φύλες υσύφΓ ξερωτωρωχωχωδ ἀρχέρ, Υ, υχηωρχωχωωπ, 1874), частью изъ другихъ пѣсенниковъ.

Такъ какъ въ текстахъ не обращено строгаго вниманія на однообразіе орѣографіи, то и не представляется возможность точнаго опредѣленія звуковыхъ отношеній Мушскаго нарѣчія къ древне-армянскому. Оно и тоже слово встрѣчается въ разныхъ

["— IV —", "мѣстахъ съ раз.шчною орѣографіею, такъ что трудно добить-\nся настоящаго его произношенія и употребленія. Напр. слово\n**шішко**, **подарокъ**, передается черезъ **фѣхфѣхъ** и **фѣхфѣхъ**. Указа-\nтельное мѣстопмѣніе **шуг**, этотъ, встрѣчается въ самыхъ разно-\nобразныхъ видахъ: **сг**, **сгѣ**, **сгѣш**, **сѣ**, **сѣш**, **сѣг**. **сѣш**. **сѣг**. **сѣш**. **сѣг**

— VII —

Множественное число.

И. Մընք, գիևք, ուրանք.

Р. Մըր, ձըր, ուրանց.

Д. Մըզի, ձըզի.

В. զՄըզի, զձըզի.

b. Притяжательныя: իյ, юю, дьер.

с. Указательныя.

Единственное число.

И. ըղ, ըղա, ըդի, էդ, էդի, էգա, ըդի; ընա, ըն; էս.

Р. Д. ըդուրայ, ըդուր, ըդրայ, էդուր, ըդոր, իդոր; ընուր,
ընդրայ, ընդրան, ինդրան.

В. զըդա, զըդի, զէդ, զէդա.

Отл. ըդուրայ մօտից, ընդրայ մօտէն.

Множественное число.

И. ընդունք, ընդոնք, իդոնք, ըդունք; ընոնք.

Р. Д. ըդոնց, ըդունց, իդոնց.

В. զիդոնց.

Отл. ընդանց մօտէն, ըդունց մօտից.

Здѣсь вмѣсто окончанія Отлож. падежа употребленъ пре-
длогъ մօտ съ требуемымъ окончаніемъ. Это тоже особенность
Мушскаго нарѣчія, въ которомъ Отлож. падежъ образуется дво-
яко, черезъ окончаніе и черезъ склоняемый предлогъ, тогда какъ
въ другихъ нарѣчіяхъ существуетъ только первый способъ об-
разованія этого падежа.

Въ глаголахъ разнообразіе формъ еще многочисленнѣе, чѣмъ
въ склоненіяхъ именъ и мѣстоимѣній. Рядомъ съ простыми фор-
мами времепъ существуютъ и сложныя, состоящія изъ прич.
прош. въ соединеніи съ вспомогательнымъ глаголомъ бытъ. При

— XI —

Частичка ան приставленная къ глагольному корню образуетъ имена съ значеніемъ окончанія ող (Part. praes. activi). վազան, хорошо бѣгущій, խաժան, кусающій, Հարթան, լծան, կրթան, Հաչան, и т. д. Это ան встрѣчается еще въ древнемъ языкѣ, напр. իշխան отъ корня глагола իշխել. Слѣдуетъ полагать, что и отъ глагола տիրել происходило когда-то не сохранившееся нынѣ слово տիրան, владѣтель, властелинъ, употребительное только какъ собственное имя.

Предлоги ставятся большею частью передъ словами, какъ въ древне армянскомъ языкѣ:

Մըջ կո.քերուն, Մըջ ըդ գետին.

վըր թախթին, վըր քիթու քերնին, վըր ըդ գէվերուն, վըր
ուրան.

Ետեւ իմ անցման.

Հըտ իրաց, խըտիրաց (իրանց հետ), խըտուր (իւր հետ), խրտքե.

Մօտ կնիկ.

դըխ քլէֆ.

Иногда-же послѣ словъ, какъ вообще въ ново армянскихъ нарѣчіяхъ:

քու պապու խետ

քլէֆի մօտ

զիգ ըմլայ խօբօտ И. т. д.

При чтеніи текстовъ часто встрѣчается т', которое произошло отъ сокращенія слова պիտի, напр. տ'էնէ, т՝ասինք, т՝եղնի и т. д. значитъ պիտի էնէ, պիտի ասինք, պիտի եղնի и т. д.

Вотъ тѣ особенности Мушскаго нарѣчія, на которые мы, на первый разъ, считали возможнымъ обратить внимание, при настоящемъ состояніи текстовъ.

Къ концу текстовъ я присоединилъ небольшой глоссарій въ 500 словъ, частью чисто армянскихъ, частью заимствованныхъ изъ Мусульманскихъ языковъ, въ томъ числѣ и курдскаго (К.). За недостаткомъ словарей, нѣсколько курдскихъ словъ остались

— XII —

не объясненными. Хотя за каждымъ иностраннымъ словомъ въ скобкахъ помѣщена оригинальная его форма на языкахъ арабскомъ (а.), персидскомъ (п.) и турецкомъ (т.), это не зпачитъ однако, чтобъ всѣ эти слова переходили въ армянскій языкъ непосредственно изъ трехъ или четырехъ источниковъ. Большая часть арабскихъ и персидскихъ словъ перешло въ Мушское нарѣчіе отъ турокъ и курдовъ, и потому встрѣчаются въ немъ часто съ нѣсколько измѣннымъ значеніемъ.

ՍԸՍՈՒ ՆՑԻ ԴԸՒ Թ

կէմ

ՄՀԵՐԻ ԴՈՒՌ

Է.

ԲԻՆԴԻՐԴՈՒ ԽԱԼԻՓԷՆ ՇԱՏ ՂՕՐ ՈՒ ՂՕՐԸՆԴԵՂ ԿԻԵՂՆԻ,
ազգար կիենէ՝ կիզոյ վըր մբր սուրբ կարապետու․ շատ զմբր
ազգ կը նուազոցու, ու շատ հեսիր կը բռնէ տանէ։

ՆՂՋԻԿ ՄԻ ՈՒՐՆԷ ՇԱՏ ԽՈՐՈՒԹԻԿ ԿԻԵՂՆԻ․ ԲԻՏԱՂԸՂՈՒ ՍԱԼԻ
ՓԷՆ ՂՐԴ աղջէկ կառնէ կը չէչէ վըր ուրան։ Մէկ ԺՈՒԿ ՄՌՈՒ
ԺԱՄԱՆԱԿ ՄԷՋ կի ընդյնի, երկու տղայ ուրնէ կիեղնի․ Մէկի անուն
կը դնեն Նքամէլիք, ու մէկին՝ Սանսաար։

Պապ կռապաշտ է, ու մամ խաչապաշտ․ (չունքի զմամ
մըր աղզէն տարաւ)։

ԲԱԴ ՍԱԼԻՓԷՆ հէզմ՝ լէ ազգար էրեց ու եկաւ վըր մըր աղ
զին. մըր ազգ, (մեռնիմ ուր սուրբ հրաշքին, սուրբ կարապետ)
ըդ անդամ զինք շատ նեզ լծեց․ ու ըդ նեզութենի մէջ՝ Սալի
ֆէն կանչեց զուր կուոք, ու ասեց..

— Լ,ա Ճոչ կուոք, զու զես ազատ էնէս էզա ազգէց, ու
յշբոր ես ՀՀՀԱՄԱՀ իգամ, զեմ երկու տղէն լէ մատաղ տէնեմ — ։

Ուրանյ մում քնաւ, տեսաւ էրած։ Տեսաւ որ, ուրան
երկու ծրագ կէր, կիզէր առջեւ ընդնելուն որ ընդնէր, ու կը
զառէր հեզմ՝ լէ ըւս կիտէր։

1

— 2 —

Լյլսւ առևրտուն, յեբոր ախլաւ. զուր երզի եզելութեն
լէլէ հերց ուր տղէկներուն, ու ասեց.

— Լյս գիշեր, սրբ կարակետ ընձի երած էկաւ ասեց որ,
ձըր պապ ընկեր է նեզութենի մէջ, ու վձըզի մատաղ է կանչե
ուր կոքերուն. յեբոր էկաւ, զձըզի կը մատղէ։ Դուք ձըր
Ճարեն գտէք։

Լրկու աղբեր կանչեցին զուրանց Ստուած. ելան վերցին
զուրանց ՀՀՀՀՀՀՀ, ու լցեցին յանքէ մի էլէլյա ու ընկան Ճաւբահ։
Բնկան, ու շատ պըտրուան. գարկեցին էկան ՀՀՀՀՀ երկիր։
Լյկան գային նեղ ձոր մի։ Տեսան որ՝ գետ մի կ'իզեր կ'ընցներ.
առու մի ընդիէ կ'իզեր կը զարկեր մըջ ըդ գետին. կը կտրեր
զըդ եատ ու կը շերտեր չուր ի՝ մէջոտեղ. ու հրպամ՝ լէ կը խառ
նուեր մէջ ըդ գետին ու կ'երթեր։

Սանասարն քամէլիքին ասեց. — Թըս որ ըլդայ ջրի
ակ գտնէ, ու զուր տուն լէ սուկէ վըր իզա ջրին, ընդրայ Հէլլլ
լէ որ եզնի՝ հրմլայ զօրել կ'եզնի։

Լյլան, առան զառուն, ու գային երկու աղբեր։ Գային ու
գտան զաղբուր։ Իդ աղբրի ջուր՝ լէ մի ջուր է․ կ'իզայ կը
կտրե էլէլյա զուր տրկու առուն, ու հեղմ՝ լէ կը գառնայ, հեղմ՝
լէ կը խառնուի առուն։

Կը նստին վըր ըդ ական, ու զուրանց բերդի հիմ կըթակլեն։

Սանասար կ'երթեր նէջի, ու Համէլիք կը գատեր վըր
բերդին։ Շնկի. ըդ վերքեր չկեր։

Վ'եկ տաս՝ քսան օր բանան վըր ըդ *օշչին*։ Բամէլիք էկաւ
ընմէկ օր, տեսաւ որ՝ Սանասար թաշկեր էր ու քուն ընցեր էր
վրէն. արընդոտ նէջիներ հրմալ անեփել թալեր էր ի՝ դետին ու
քներ էր։ Շատ կսկծաց ըրուր օհլին, ու ասեց․

— Նղբեր, էլի էրթանք. յար ի յեք ալիտի մնանք մենք
հուգայ, ու անլի միս ուտենք։ Ստուած՝ որ իտեր մըզի, մըր
պապու օշչն ու ՀՀՀՀ կ'իտեր։

Լրկու աղբեր հեճան, ու էլէլյա հրեցին Արդրոմայ նստողին
ու էկան։ Լյկան գային ըդ մարդուն երկու աղբեր էլէլյայ էրեցին,
ու կայնան էռաջ։ — Տադին ու քու էլէլյա ՀՀՀՀՀ էլէլյան մարդ
էն ըդ երկու աղբեր։

— 3 —

Նրում նստող Նիրեն շատ հեղ երեց ըգունց մօտեն . հար ցուց զուրանց է ու չէ ու ասեց :

— Պուք ինչ մարդ էք :

Սանասարն ասեց

—Մենք խաղըդու Սալիֆի տղեկներն ենք :

Գրեն ասեց .

— չայ, հայ, հայ . . . . . . . . . . . (ու թոթուեց զուր փող պատ ըգունց մօտեն) : Մենք ըգունց մեռըլներուց կը փախ նինք, ըգունց կենդընուն չչչ կիզանք :

Մենք ձըզի տեր չընք կըռնայ եղնի . յուր վե կերթաք, գացէք :

Սանասարն ասեց Սբամէլիքին .

— Նզեր, մենք ըդ պապու մօտեն կը փախնինք . զըդոր անուն մըր վրեն Հօրի ենք դրի . ըստիր յուր որ գացինք, որն որ հարցուց, տասինք՝ Մըզի բան չկայ, նը պապ, նը մամ, նը տուն, նը լէ էլէ : Բելէ լէլէ զմըզի տիրեն :

— չոնկուց դարձան ետեւանց, զարկին գացին մօտ Պարսայ նստող Նիրեն, էն լէ զըդ պատճառ տուեց ըդ տղեկներուն : Աը րնոնք ըդ տեղեն դարձան . չչչ երեցին իզա հեղ կապուտ կողի թագաւորին , ու գացին :

Կապուտիողի թագաւոր ըզդ մարդիկ տեսսւ շատ հեղ երեց ըգունց մօտեն : Նբստէլիք էլէ չէ եղաւ ու կայնաւ ըգուր առքեւ շատ գուր էկաւ ըդ թագաւորին :

Նարցում էրեց ըգունց մօտեն թէ,

— () չու-ը գուք յուստայ էք . ինչ ունիք . ինչ չունիք :

— Բույբ բանմ՝ լէ չունինք, ասեցին . նը մամ, նը պապ, նու-էլէ չունինք :

Սանասարն եղաւ չէ չէ չէ, ու Նբամէլիքն եղաւ չէ չէ չէ : Մեկ ժամանակ ըգունք հրմլայ կեցան :

() րերուց մէկ՝ Սանասար Նբամէլիքին ասեց .

— Գր էլէ չէ չէ չէ կերանք ու մըր էլէ չէ հրմալ մնաց : Իուսուն, ասեց, ոչ ըուն չէ չէ հիէ, ոչ ես չէ չէ չէ կապում իտամ, առւրտուն չերթանք ուրան երեւան :

Կապուտիողու րգ թագաւոր քնուց իմցաւ : Նը էն կայ, նը

— 1 —

հեն։ Ինչ հաղ կանչեց զրգ մարզիկ, առեց էկաւ թագաւորն, ու
ասեց.

— Օչոչը, անուն ես հռաջ ասեցի հրցի թէ, հրցի ինչ կայ,
մասի պապ. ու գուք պատմութեն էրիք թէ՝ մրցի բան չկայ։
Պուք զձրր հանչեն ինչի՝ վրայ էք էրե ։

Վեհին.

— Թագաւորն ապրած կենսյ. մենք՝ որութմայ լ, մամ՝ ու
պապ չունինք, մա՝ քենդ պահենք, Վարչուց ինչ պահենք.
Վ.հար մեկ էլէ մի տրեր ենք մէ.քիչ, ու թորկեր ենք էկե ։
Ինք օրինակ ազուրմի։ Վ հար էրեցին ուրան։

Թագաւորի սիրտ կըռչաց վըր ըրունց, ասեց.

— Օչոչը, չէն հրմալ է, առօսուն ձրզի քանի մի տուն
կի իտամ ու զացէք զձրր բերդ շինէք։

Ին թագաւորն էլաւ տուեց ըրունց քառսուն տուն։ — չէն
քէլէ տուն . . . ամէկուն մէկ էշ ու մէկ ծախրակ — Վ չուն
տուն էլան բարձան զուրանց տներ, ու երկու ազբէր քէլէ էրե
ցին ուրանց չէլէն ու զացին։ Պացին էլան վըր ուրանց աղբէրին
ու վըր ուրանց հիման։

Վանասարն ասեց Վբամէլի.քին.

— Վ.հար զեզա բերդ շինենք, թէ չէ զիդա քէնչէ քոչ-քոչե
— չէն.

Վբամէլիք ասեց.

Վ.ռաջ շինենք զեզոնց չելեն, ու նոր շինենք զմըր բերդ.
ըր քոչ-քոչէն չըն կռնայ մրեուն առջեւ կենայ։

Վ քէլէ չելեն չունչեն։

Վբամէլիք ընդար զօրեզ էր, որ օր տասն տան տեզ կը փո
րէր, ու տասն տուն կը շիներ. ըն մէկել լէ զիրէտեր կը բերէր,
ու բանուածքը երկուսով կը շինեն. չորս աւուր մէջ լման ըզ
քառսուն չելեն, շինեցին երկու սզբէր։

Վօչյ կրկին քէլեն զբերդ շինեցին, ու քէլէամ էրեցին։ Ինք.քան
զօրեզ էն՝ որ քարէ սան քարէ սուն զարկեցին, ձաք թալէցին,
քէլէաբելէն զբերդ։

Վբամէլիք էլաւ էկաւ մօտ ուր Վալրուտկողի թագաւոր, սսեց.

— Վենք քոչ չելեն ենք, ու շիներ ենք ու թամամէ զմըր

— 5 —

բերդ. էկեր ենք. քու մօտ ու խնդիրք կ'էնենք. քեղանէ, սր
իգաս ու մըր բելդին անուն դնես :

Բն կապուտիողու թագաւոր շատ սիրեց ու ընդունեց զըլբա
մէլք, ու ասեց .

— Գ'այ որ զիս չըք մոռցերի . . . :

Ու էլաւ զուր աղջիկ տուեց Նբամէլիքին, չըլլլ էրեց ։
Ի, աղջիկ որ պսակեցին վրէն, էլան թսոգաւորն, աղջիկն ու սուէն.
ու քեռի թարոս լէ ուրանց հետ գնաց ։ չեծան ու գացին ։

Բնկաւ ուրանց առքէւ Նբամէլիք, ու գացին էլան վըր բերդին։
Ռոնկուց թագաւոր տուեց ձիու գլուխ, որ պրտի դառնէր, ասեց.

— Գ'ուք ձըր բերդին անուն դրեր էք, ու ԽԱԱԱԿ զիս կը
կանչէք ու կը վիորձաք :

Նբամէլիքն ասեց :

— Թագաւորն ավրած կենաց. էլլէ էլրա որ մէնք ըդ բեր—
դին անուն չենք դրե. զէն կինանք որ բերդ մի շրներ ենք
կանգնցե :

— Կլլէ էլլլ, չըլլէ որ անուն չըք դրերի, քարէ սսն սուն էք
զարկե, ընրա անուն տ'եղնի ԱՆՆՍՈՒՆ, Սասուն :

Մէկ ժամսնակ մանցին հոդի, քեռի թարոս լէ կարգեցին,
ու էն լէ մաց հոնի, ու թագաւոր դարձաւ ուրան տեղր :

Նբամէլիք շատ զօրընդեղ մարդ էր. Մե սարի բօլր՝ ու
շուր ի Ծծմակայ քիթ՝ Մշու վերեւով պատան քաշած եզած
են չուրի Սեզանարու գօտենը վի Ռապաղջրու գուրան ու զըդ
էլէն—լէ լէ Հալէեց։ Զորս Հալքէն լէ թողեց. ու միշա հանապազ
կը զարկէր զուր Հալքէն, ու կը հեծնէր զուր ձին, ու ինչ ԽԱԱԱԿ
չէի ու չանալլե եզնէր, կը բռնէր :

(րերուց օրի՝ լէ զարկեց գնաց չուրի Մըսըր, ու Մըսըր
լէ Հալէեց. գնաց գիշեր ըդ Մ'սրայ կեցողի կնկան խեչ պառկաւ.
ու եզաւ իրնէ Հալլէ մի։ Ու Մ'սրայ թագաւոր լէ խմյաւ որ ըդ
տըն Նբամէլի.քիցն է. չըլլէ րնդրայ անուն Նբամէլիք էր, զադի
տնուն լէ դրեցին Մսրամէլիք։ Ու Նբամէլիք լէ սպանեց զՄ'ս
բայ թագաւոր. առաւ ըլնդրա կրնիկ, ու նստաւ Մըսըր. եզաւ
թագաւոր :

Բնդի թող մնայ ըդ տեղ նստուկ :

-- 6 --

## Մ.

Սանասար նստուկ էր Սասուն. ուր պապու կռ.քեր չլն թողի որ ըդի չլելու ու ելաւ չլու էրեց ուր պապուն ու մամուն ու գնաց մաղադ։ Աւր պապ նըստուկ էր չլու չլելու, տեսաւ որ ուր տղէն Սանասար կիգէր. ու ծանչցաւ, ու ասեց.

— Լյյ, մեռնիմ քըզի մեծ կուռք, իմալ զքո մասաղ քաշիր բերիր. յար յե՛ք է մանցե՝ զմրկէլ լէ կը քաշես բերես։

Մամ, չլելի խաչապաշտ էր, նստաւ ուր տղէկներն ապով արսունք թափեց։

Պապ առեց թուր ու սուր ու գնաց. կանչեց ու ասեց.

— Միր երթանք, որդի, երկրպագութեն արա մեծ կըռքին, որ զքըզի մատղեմ։

Լսեց տղէն.

— Աբո՛, քո ծոչ կուռք շատ զօրաւոր կուռք է. գիչեր լէ չըր թողնե, որ մենք ընտեղ չլելու, յար յե՛ք է մանցե՝ զուր մէկէլ մատաղէ կը քաշէ ու կը բերէ։

Լռաւ զտղէն, ու մտան կռքատուն։

Տղէն պապուն ասեց.

— Աբո. չէ՛ գու գինաս որ մենք գացինք՝ մենք պատիկ էինք. մենք զքո կռքի զօրութեն չընք գինե. գէ՛ գու կզի քո կըռ.քին երկրպագութեն տուր, իշեմ իմալ կիտաս, ումեմ։

Պապն ասեց. — Արմլայ, լաօ, ու կզաւ երկրպագութեն տուեց։

Տղէն ասեց.

— Աբո. քո կուռք ինչ զօրաւոր կուռք էր. որ գու յեբոր կզար, իմ աչքեր մթնեց, չտեսայ իմալ էրեցիր։ (Չնչէ չհասաւ որ առջի չլելու զարկեր, Տլա-էլէ կոճկներ չարձկվաւ)։ Լսեց. Աբո, Աբո, իդա հաղլէ երկրպագութեն էրէ, տեսնենք իմալ կէնես, որ ես լէ էնեմ։

Աւ հեղմ՝ լէ յեբոր կձաւ պապ, տղէն ասեց. „Լյա հացն ու գինի, տերն կենդանի“. ու կուրզ մի իջաւ, ու զուր պապ Այալի, ֆէն եօթն դաղ գետին վե իջուց։ Լռեց գկուրզն ու ինկաւ մէջ

— 7 —

կըո.քերուն, զըմէն լէ ջարդեյ, ու առաւ զարճըթներ լցեց ուր
Տէլլէ էլէ ու բերեց տուեց ուր մամուն, ու ասեց.

— Մամո, իոնք էրէ քըզի չէնչէ :

Մամլէ կզաւ վըր քիթ ու բերնին, երկրպագութեն էրեց,
ու ասեց.

— Պոհանամ քենէ երկնի ու երկրի ստեզող, գայ որ զմբզի
ազատ էրեցիր էն չէլլէ ձեռնեն :

Բերեց զՍանասար փսակեց, ու պապու տեղ զրեց վըր էլլէ
էլէ : ինի ընտեղ մնաց : Պառնանք բամէլիքի վրէն :

ԳԼ

Լբամէլիք, որ նստուկ էր Մըսբր, զուր մօտից եզող տղէն
զՄսրամէլիք թողեց ուր տեղ. ու ինքն էկաւ ի Սասուն : Մէկ
ժուկ մ` ու ժամանակ ըն մէջ ընցաւ . քընիմ տղայ ըզուրա մօ
տից եզան . մէկի անուն գրեց` ՀնՌՊ ՆԻՌՈՒՐԻԱ, ծոչ տղի
անուն դրեյ` ՑՈՒԷՆՎ ԼէԳԻ, մէկն` ՁէնՈՎ、ՈՎ、ԷՆ, մէկի
անուն լէ` ԻԿՈՐ ԳՈՒՍԷՆ . ու յրմնու պստկի անուն լէ`
ԴԻՒԻԹ :

Լէդ տղէկներու մէջ ՀնՌՊափոքրիկն ու Ցռանվէդին իսկի
բանի պէտք չէդէն : Իմա Ձէնով Ովան հըմալ ձէնով էր որ,
եօթն գըմշու կաշի կը թալէր արեւ չորցըներ, ու կը փաթթէր
զլինք, ու կը բօդէր, որ չեղնէր պատռուէր :

Դաւիթ քընց զըմէնլէ հընարով էր • ուր զօրութեն՝ էլ
լէզլով էլլէ չեղնի :

Իւդա անզամ մէկ ժուկ ու ժամանակ մնաց, հալորաւ Նբա-
մէլիք. օր մի օրերուց ինք ու յինք նստաւ ու ԷՌ-շՌ-չՄՀ եզլաւ,
ասեց :

— Չորս կոզմ եզլաւ ընձի ԷՌ-շՄԱ, ետեւ իմ անյման էլ ո՞ր
իմ Շժերուն տիրութեն տ՛էնե. թէ որ էնէ՝ պտի Մըսրամէլիքն
էնէ. էլ էլլէ մսրդ չկոնայ զիմանայ իմ ԷՌ-շլէլլլէ :

Լէլաւ էլլէ էրեց Մսրամէլիքին ու գընաց : Ծեր ժամանակն
էր : Լսեց .

— 8 —

Մսրամելիքը չու—ս գու լէ իմ չլէ լլլն ես. թէ հս շուտ միույ, իմ ծժեր հանչնէ քըզի. թէ գու շուտ միոար, քու Շժեր հանչնէ ընձի. ես կը սլսհեմ։ Գառձաւ ու հկաւ, մնաց ուր բերդ։ Մահու օրն հկաւ, մեռաւ։

Մսրամելիքն հկաւ զըդրա Շժերն առաւ ու գնաց. չա—նչէ գուր պապու լէ հանչէ չըր մոռցի։ Հ,օթն տարի Սասուն սուգ միաց Կ,բամելիքի մեռնելուց ետեւ։

() բերուց մէկ նստան ու դրեցին գինեխում. քեռի թորոն ու գեզացիք։

Գեզացիքն ասեցին.

— Քեռի թորոս, մըր տղեկներ հալորան, ու մըր աղ ջըկտիք պառաւան. թը գու կինաս թը մըր եօթ տարի սուգ պա հելով մըր Կ,բամելիք կը չչչնայ, եօթ լէ աւլի կը պահենք։

Քեռի թորոս չէն տուեց գուր դրկըներուն. ու սաեց.

— Կարգեք դձըր տըղեկներ ու աղջըկտիք. սուգ պահելով բան չեղնի։

Կրեցին գուրանց գինուխում ու չէք հրեցին։ Քեռի թորոսն առեց գկթխէն ի ձռք. կոյնաւ. ու միտք արեց. նը կը խմէ, նը կը դնէ։ թորոսի տղէն ի փոզանէն ձէն տուեց սլապուն, ու սաեց.

— Կ,բօ, ըդունք Սասնոյ ծռերն են. մկայ մէկ հա խոսք, քե կ'ասեն. եա խմէ, եա գիր գետին քէլէ։

Պապ վերուց տղեն ասեց.

— Կ, չյ, շան որդի. ես նստիմ հոգայ կերուխում էնեմ։ Մսրամելիքն իգայ տանի զմըր ծժեր. զԿ,բամելիքի տղեկներր դըրթիփ, ես նստիմ հոգայ կեր ու խում էնեմ. ամօթ չէ մրվի. „Կ,այ գինի ու սեր կենգանի“, քըն զըդ կըթիէն էւէլ խոստ չեղնիմ. ելնեմ երթամ իմ ծժերուն երեւան։

Քեռի թորոս Սասնու զարկեց ու գընաց իՄըսըր. Հօ—չշվեշ եզլան ինք ու Մսրամելիք ու նստան. ասեց.

— Կ,այ չէ, ես ու գու Կ,ստճու դատաստուն։ Գ,որդ է, գու ու Կ,բամելիք իրար հետ հանչալաշվեշ եզեր է.ք, հա գերին դին եզի, աիրուն կը հասնի։

Կ,լան ու գացին շլէ—լէ. ծժեր հասաւ. քեռի թորոսին։

— 9 —

Մսրամէլիքի աչք շատ կը վախենայ ըդ ձժերուց․ քեռի թորոսին ասեց․

— բե՛ւ՝ արի զըդ ձժեր ընցու իմ թրի տակն, ու առ ու դնա։

Լիկաւ ու էաւէֆ երեց տղէկներուն քեռի թորոսն։

Ցռանվէգին ասեց՝ երթանք ընցնինք ուր թրի տակն ու երթանք։ Մըկէլ երկուսէլ հմալ ասեցին։ Ի՞չէ՝ Դաւիթն ասեց․

— կրսպանէ թող ըսօր սպանէ, որ էլել ասեն ձիժ մ՝ սպաս նեց. ես ընդրայ թրի տըկով չըմ ընցնայ․ հըմալ կէնէ որ վազ ես մեծնամ սուր չքաշէ`մ ուր վըհն։

Պւր ահուն քեռի թորոս զըդոնք էօէ էրեց որ տանի ընցու թրի տըկով․ Դաւիթ զընկռաւ ու կայնաւ, ու չերթայ թրի տը կով․ քեռի թորոս բռնեց զԴաւիթի պառեկն ու լըտեց որ ընց նայ թրի տըկով․ Դաւիթ չդնաց թրի տըկով, կըշտով ընցաւ, ուր Ճոչ բոթ քիսաւ իջարդու քար՝ կրակ էլաւ մօտէն․ յեբոր Մսրամէլիք տեսաւ, շատ վախեցաւ, ու ասեց․

— Իդա պզտիկ է էս.քան է, որ մեծցաւ ինչ տեղնի։ թէ որ ընձի չլլլլլլ մի եղնի՝ ըդրա մօտէն է։

Քեռի թորոս առաւ զծժեր ու էկաւ ի Սասուն․ Ցռանվէ գին դրեց բերդի մէջ ուր պապու տեղ. ու Դաւիթ՝ որ ընմու պստիկն էր, դրեց հորթերու առէջ։

Վ.․

Դաւիթն էր, օր կօպալ մի կը զարկէր հորթերուն, քառսուն հորթիկէլ հետ կը գլրտուէր։

()րերուց օրմ՝ լէ քշեց զհորթեր հանեց սարի գլուխ․ տեսաւ որ հորթրածի մէկ լէ ուր հորթերուն կը չէւէլէլէլ․ ու ընդհէն էկաւ։ Դաւիթն ասեց․

— ()՝ մարդ․ դու ընձի կը չէւէլէլէլ․ զու կայնի որ ես իգամ կօպալ մի զարկեմ որ դու սասանես։

Բէդի ասեց Դաւիթին․

— Դլխուդ արեւուդ եռենիմ․ ես լէ քո պապու գեզի հորթերն են։

2

— 10 —

Դաւիթն ասեց․

— Հայ եր, ես հորթերու եւեր չըմ գինայ. գիմ հորթեր լէ դու պահէ․ յեբոր երթլու եւեր կ'եղնի․ տուր իմ առէջ, տանիմ։

Ու ըն օր առեց զհորթեր եւեր հետ ու էկաւ ի գեղ։ Անդադ ցաւ քեռի թորոս ու ասեց․

— Որդի, հըմլայ թարգնայ եղի. ըմըն օր եւեր հետ արի գնա։

Դաւիթն ասեց․

— Քեռի, իմ հընար չէր էգ. ընձի աղբէր մի բռներ եմ. ըմն օր տի պահէ զիմ հորթեր. ըսդիր աղէկ աը տիրապրտեմ։

Օրերուց մէկ ուր ընկեր անգըցաւ. Դաւիթ շատ վիրաւ որաւ։ Դդ տղէն լէ, մ'ասի, ըդոնց գեղ ցասման ժամ է, պատասրագ է, տղէն էդ ապով անգցեր է. էկաւ։ Դաւիթ ըդրան ասեց․

— Բնօր դու իմ ձեռնէն ի'մալ պտի ազատուիս։

Տղէն ասեց․

— Դաւիթ, գլխուգ արեւուգ մեռնիմ․ ես քո ահուն հեղմ՝ լէ չկայնայ, ու զըն ցասման ձաշից գդալմ՝ լէ չկերայ, քշեցի զհորթերն ու էկայ. ընուր ապով քիչմ՝ անգցեր եմ։

Դաւիթն ասեց․

— Դու նստի հոգայ, ես երթամ քե ձաշ առնեմ իզամ։

Դիրեց զկօպալ ըլը թեւին ու գնաց. զարկեց ինկաւ ի ռըմիկ, տեսաւ որ գլէրիսէք զըմէն հանած են դրած ի կալ. երէցներ էկած են կ'օրհնեն։ Դնաց զկօպալնի էձգեց ի չորս կանթէն պղէնձ մի՝ հ'ըմալ լքցուկ, ու դրեց ըլը թեւին։ Օյարմցան ըդ երէցներ ու ըդ մարդեր որ հոդ էն։ Ս'արդու մէկ կանչեց թէ՝

— Դդի անցաց զպղինձ տարաւ հէ՝

Լրէց կանչեց․

— Քո Սստծու սէր, ձէն մ'էնե. ըդի Սասնու ծռերուցն է. կը դսռնայ զմըգի ջարդ ու բուրդ կ'ենէ. զուր գլուխն ուտի, թրդ տանի։

Դաւիթ լէ առեց զպղինձ լքցուկ ձաշով, էկաւ մօտ ուր ընկեր։ Նսաեր է ընկեր ու կ'իլայ։

— Քէ, հէ, ասեց. գինամ դու յօրի՝ կ'իլաս. զձաշ բերեր եմ; զաղ ու զեղ չըմ բերերի. էն ապով կ'իլաս։ Կե հ'ըմկայ զձաշ. իրկուն գնա զեղ ու զաղ կե վրէն։

— 11 —

Լսեց տղէն.

— Դաւիթ, զլխուդ արեւուդ մեռնիմ։ Օեղ ու զաղն ես ինչ
էնեմ։ Դեռէլան քառսուն հարամի (խարամանի) դէւ, զարկէ-
ցին զմըր հորթեր տարան, ու գացին։

Դաւիթն ասեց.

— Դու հոգա կեցի. իգա տեղու հորթերուն իշէ. ես կ'երը
թամ զմըկըլտոնք կը դարձում։

Ու ընկաւ հորթերու ետեւն ու գնաց, առեց զըռէջք, գնաց
էրի մի դուռ, ու կայնաւ։ Դաւիթ հոդի մէկ ձէնով բօռաց, սար-
սափ թափաւ վըր ըգ դեւերուն, (Դմալ որ Քրիստոսի ձէն ընկաւ
դժոխք ու սատանէք խրոգլան)։ Կէդ հրամիներու մեծ յեքոր
լեց, ասեց.

— Դիդի, ըդի Դաւիթ՝ Դբամէլիքի տղէն է, ելէք ԷլՀԱՆ
էրեք որ չսպանէ զմըզի։

Մէկ մէկ դուրս էլան, ու Դաւիթ մէկ մէկ կօպալ զարկեց,
ու քառսունի գլոխւ լէ գնաց, ու չանքէլ մնաց. ըզդ քառսունի
ականջէ կտրեց ու տարաւ էրի մօտ քարու մի տակ պահեց։ Դա-
լիթ գկօպալ ողմըցուց ի դուռ, ու մտաւ էրի մէջ, տեսսւ որ գօ-
լն մի՝ ոսկիէ, մէկ՝ արճաթ. աշխըր.քի Տէր ու Հօ՛լէն, քանի որ ուր
պապ մեռերէ, ըգունք աւերութեն էրած են. ու լցած էդ էր։
Դուռ մի բացեց, որ ձիու քուռսկ մի կապուկ էր յինք։ Ինք ու
յինք Էր-շէ-բէչ եզաւ, ու ասեց. — Քեռի. իգա Տէր զմէն քըզի,
ու իգա չանքէլ ընձի. կ'իտաս՝ տուր, չըս իտա՝ զքըզի լէ կը հա-
սում իզունյ։

Լեզով՝ լէ ինք ուր գլխուն կ'ասէ.

— Լաօ, Տէր քըզի, չանքէլ լէ քըզի. ես ինչ կ'էնեմ։
Դարձաւ իշեց որ քառսուն կանթէն պղինձ մի դրուկ էր օ՛չէլ
վրէն, քառսուն հորթիկ լէ մէջ։ Օկօպալ կը մտու կանթներ ու
կը վերցու. ջուր կր դարտկէ ու հորթերու ոտքեր լէ կը ըլլյ
մէջ. կը շալկէ ու կ'երթայ։ Կռ ու էկաւ մօտ ուր ընկեր. առեց
ըրնկեր ու զմնացած հորթեր ու դարձաւ էկաւ ի ոըմիկ. կանչեց
դհորթերու տերվտանք ու բերեց, ասեց.

— Բէ որ իմ աղբօր ձանկ մի էլէ կը կտրէք, վալյ վաւլէր ձըր
չանքէ։ Օըրդա պղինձ լէ ճախէք. թող եղնի ձըր հորթերու տեղ։

— 12 —

Ինք լէ ջոկեց զուր հորթեր, ու կեսօրին եկաւ տուն քեռի խորոսին ասեց․

— Փելէ, առ քսանըմ ջորի, ու երթանք Տէլ բերենք, որ դու լէ ուտես ու քո եօթը պորտ լէ․ յար յելք ես տեղնիմ հորթրած։

Ու առան զջորեք ու զացին։ Պացին մօտեցան երին․ քեռի խորոս տեսաւ որ դեւեր բիծած են երի դուռ, ուռած են, եղած աէկ քընց Պող բլուր։ Փեռի խորոս վախենալուն պրրծուց զուր ջորին մըկէլ ջորեցներուց, ու փախաւ։

‘Աւիթն ասեց․’

— Տնաւե՛ր, ես ըդունց ««ղերուց չըմ փախի, դու ըդունց մեռլներուց հօրի՝ կը փախիս. ասեց, թէ չըս աւատայ, դարձի քո ետեւ․ պալի տակ իշե, զըմընու ակընջներ լըլեր եմ հոդի։

Փեռի խորոս տեսաւ, ու դարձաւ առ զջորեստան ու մուաւ յեր․ ինչ կեր չկեր ժողվեցին, զբեռներ բռնեցին։

Լսեց․

— Փեռի խորոս, իդա Տէլ ըմէն քըզի, ու իդա ջոնչէլ ընձի. կ'իտաս՝ տուր․ չըս իտա՝ զքըզի լէ կը հասում իդունց։

Լսեց․

— Լաօ, Տէլ լէ քըզի, ու ջոնչէլ լէ քըզի. ես ի'նչ կ'էնիմ— խորոս առեց քեռու բերնից, ու լէլաւ հեծաւ զքուռակ, խառ կ'իտայ, մէկ կ'երթայ դինա, մէկ կ'երթայ դիտայ։ (Փուռակ չէ․ Վելէլան չէլէք օ.չու քուռակի զօրութեն)։

Վըմլա Տէլըլ չէմըլվ էկան ի՝ Սասուն։ Դաւիթ գուաւ աղէկ բազէ մի, ու ընկաւ արտեր նէծէլ կ'էներ։ Հլ հորթեր թորկեց։

() րերուց մէկ եկաւ աղքըրի մ՝ արտի հանպրտաւ, որ եօթ նըք՝ ««չէլ ունի, ու եօթ կորի կորեկ, զչորսն աւրեց․ մնաց երեք։ Ս'էկ էկաւ ջէ—չէլ բերեց աղքատ հալորուն ասեց․

— Փո տուն աւրի. էլի գնա արտուգ երեւան. գիչեր կ'իգայ զէն երէք կորին լէ կ'աւրէ։

Վալորն էր, առաւտուն ըն գլխուց չուր աղօթք կ'էնէ. ու կ'ելնայ կ'իշե զարտն աւրեր է։ Ս'էկէլ կը տեսնայ որ Դաւիթ բազէն ի՝ ձեռք, հեծուկ զքուռակն, էկան։ Վալորն ըդ տեղ անիծեց Դաւիթին, ու ասեց․

— 13 —

— Դու Ստըծուց ըսկի չը՞ս վախնայ. դու վըր իմկորեկի՝ն ես կտրիչ․ եօթ չուչէ ունիմ, եօթ կորի կորեկ. չորսն աւերեր ես, մանցեր է երեք։ Կտրիչ ես, գնա զքո պապու Տէ—չն առ, որ Ծծմակայ գլխեն կ'երթայ հար ի Սեղանսարու գօտին՝ չափեր է Մսրամէլիք, ու կ'ուտէ. գնա զեն առ։ Վըր ընձի՝ ես կտրիչ։ Սեց.

— ՛ալոր, մ'անիծի ընձիկ. առ բուռ մի ոսկի. զքո էլէլէն էրէ — Ու զարկեց զբազէն։

Սօչայ Դաւիթն էր, ասեց.

— Քեռի Թորոս, էլի զիմ պապու կէ—բեն ու հեմալ տուր ընձի, որ կ'երթամ կռիւ. զիմ պապու Տէ—չ լինե կ'ուտեն, դուք ընձի ըլք սաս։

Լլաւ քեռի Թորոս գնաց մօտ Յռանվէգին, ուզեց զուր պա՛ պու կէ—բեն ու հեմալ։

Յռանվէգին չտուեց։ ՛եղմ՝ լէ դարձուց, ու ասեց.

— Կ'իտաս՝ տուր, չըս իտա՝ կ'իգամ կը մարմնեմ, գլուխդ կ'երթայ, չլէնչեկն կը նմայ։

Յռանվէգին վախուն տուեց ուր պապու կէ—բե ու հեմալ, ու քեռի Թորոս բերեց տուեց Դաւիթին։

Իդ գիչեր Դաւիթ քնաւ, տեսաւ երած. առաւ քառսուն երինը ու գնաց վըր սըբ բանձրիկ Մարաթուկայ. մատղեց զերըն ըներն ու լողգյաւ մըջ արունին. շատ լաց ու աղաչաց Ստծու երեսն ու վէ իջաւ Ստծուց ուրան սուրբ Նշան մի ու սանդր մի․ (ու հմկայ լէ ըն սուրբ Նշան՝ հանդէ ի գաւառ՝ Օօրկայ տուն․) համբուրեց զսուրբ Նշան, դրեց աջ ծոցքի ՛լէլէլէ, ու սանդր լէ դրեց ձախ ծոցք։

Լէ.

Իդ Մսրամէլիք լեց որ Դբամէլիքի տղէն հասեր է, ու լէլէ կիգայ ուր վրէն կռիւ, ուրան ՛լէլէլէն լէլաւ առաւ զուր ազգար, էկաւ որ տի գէր ի Մարաթուկ, Դաւիթի վրէն. տեսաւ որ կընկտիք կայնած են Ճամբու վրէն, ասեց ըդունց.

— Ձըզի պար ասէք, խաղցէք, չուր ի ես իգամ— Սեցին.

— 14 —

— Մ’ենք զի’նչ ասենք ու խաղանք․ չէ չը’նք գինայ թէ զի’նչ ասենք։

Սօլեշչն ուրանց ասեց․

„Կարձ կընկտիք երկանք աղան,“

„Լիրկէն կընկտիք զուզտեր բառնան.“

„Ա’եր Սօլեշչն գացեր Սասուն ի’ բան,“

„Լ’ուղալ եզներ բերէ ըծան.“

„Օլերմիր կովեր բերէ կըթան.“

„Գարուն չօլ կը շինենք եղ ու չորթան“։

Մ’էկել կիչեր որ կնկտիք ուրանց զըդի կ’ասեն ու կը խաղանք լէ կ’առնեն զասգար կիգան ու կը լցուին Մ’արաթուկայ բակ։

Բէ Մ’արաթուկայ երիցու ազջկան լէ աչք կայ Գաւիթի հետ․ երիցու ազջիկ էկսու լեզու բերեց Գաւիթին, ու ասեց․

— „Գաւիթ, լեզուն գլխուգ ու սրեւուգ․ էլի տես ինչ ելիլեզ ասգար է եկեր բակի մէջ․ անթի ասգար են։ Լիրիցու աղջիկն սաեց, գնաց ետեւանց, ու դուն դրկափակ քաշեց։“

Գաւիթ թըռաւ էլաւ, ու ասեց՝ „Լա հաց գինի, տեր կեն դանի“. ու բռնեց զասգրի մարդերու էլիլեզ զգլխներ, մարմնեց, շահնչեկ գնաց պատնից դուրս, ու գլուխ մնաց բակի մէջ։ Իռնեց զլսօլեշչն լէ, քակեց զակոքք ու շարեց ի’ չակատ․ ու զմչառչ լէ երեց քընց շան խառան, կախեց վզից, ու ասեց․

— „Լէ գնա չալեզ տուր Մ’սրիանքլիքին. ուրան մարդ կայ՝ թըզ գոմէ, չուրի ես իզամ։“

Սօլեշչն հեղմ՝ լէ էկաւ մէջ ըդ կընկտոնց․ հեղմ՝ լէ կ’ասեն ու կը խուզէն։ Կնկան մէկն ասեց․

— „Սօլեշչն չալեզ, Սօլեշչն,“

„Իղա գիէն գացիր քընց գէլ գազան,“

„Մ’նդիէն էկար քընց շուն վազան.“

„Լիրանդ է բաց քընց խառան,“

„Լիրանդ է բաց քընց պատուհան.“

„Լիրնէր կ’երթայ քընց չուչէ տրկի թան,“

„Հանձեր վըրէն կապած դարուան“։

— 15 —

Ասումնաբեր ասեց.

— „ՏՕ շընացած, գել անզգամ,“

„Այս գիցայ թէ Սասուն դաշտ ու գուրան էր.

„Չը գիցայ թէ քայ ու քար ու կապան էր.

„Ին չըժեր որ նոր են էլած գիւանական էն,

„Ուրանց նետ կայ քընց ձիթ խըցի գերան,

„Որ կը զարկէն, բերան կը բացուէր քընց պատուհան.

„Ին մանկտիք որ հետս էր ժողվան լցուան ի Սարաման:

„Գարուն որ ջուրն էլաւ, կը ժողվէ բերէ ծոծ ու բլոր ար մաղան.

„Ին ժամանակ ձըզի չէ: չինէք հզ ու չորթան“:

Իգա անգամ Դաւիթ էլաւ չափ էրեց գնաց Ս’սրամէլի.քի վրէն, էկաւ որ՝ ահագին սագար ժողվեր են, ու նստեր Սեզան սըրու գօտին: Դաւիթ ասեց.

— Ուխտ եղնի, չուրի ես կանանչ կարմիր չափ տակ եօթն օր բրըրընձ: չուրեմ, կռի չէնեմ:

Այս անգամ ըդ տեղէն Դաւիթ զարկեց գնաց արեւպտոց գիէն Քչէլա- էկաւ, էկաւ ու չափ գէմ կայնաւ: Յեքոր ըդ ասգար տէ սաւ զըդ ձիաւոր, զանդայ բռնեց ու վախէցաւ: Ս’էլի.ք հարցուց.

— Դու ինչ մարդ ես:

Ս’սեց Դաւիթ.

— Ս, ս արեւպտոց թագաւորի ստէն եմ: էկեր եւ ձըզի յօգ:

Ս’էլի.ք չափ զարկեց. եօթն օր Հըտիրաց հաց կերան. վըր ութնին էլաւ զուր ձին չեծաւ. երկու նդյուն գնաց էկաւ, ասեց.

— Դէլի, որ ես էկեր եւ. քո վրէն կրու. յար յե.ք գու ու տես գիմ պապու մու-լ:

Կռի կցեցին: „Ասւիթ կանչեց „հայն ու գինին, տէր կեն գանին“:

Ա, չ.ք.եռի Թորոս լսեր է գըդունյ կռիւ, քաշեր է մէկ բարդի ծառ, դրեր է վըր բիչին, ու էկաւ: Ին.ք կայներ է ձուր ու գլխուն, ու ըրուն.ք ձուրու մէջ կռիւ կ’էնեն: Որն որ կը փախնի վեր կ’ելնե. Դաւիթ կը բօոյայ — Քեռի Թորոս, գու ձորէ, ես ձորթփեմ:

— 16 —

Լ'սգար կայնան ու ՀՀՀ հրեցին Թէ՝ «ԼՇչՏ հ որ մինակ դուք երկուս կըռուէք, որն որ զօր կ'եղնի, թող կըռի էնոր եղնի»։

Լին կ'ասէ՝ դու նստի ես զարկեմ․ էն կ'ասէ՝ դու։ Ծ、-չ-չ-կ կապեցին որ պստիկ աղբեր Դաւիթ նստի։

Դաւիթ քաշեց զեալեան ի գլուխ․ բռնեց զսուրբ Նշան էլլե էլենէ տակ, ու նստաւ։ Մ'սրամէլիք երեք հեղել ծամբայ մեկնաւ, ու իշտապով էկաւ կուրզ մի զարկեց ու ասեց․ «ՙող ես, հող դառնաս“։

Դաւիթն ասեց․

— «ՙաւատամ խոստովանիմ բանձրիկ Մ'արաթուկ սուրբ Նշան, ես Հըմալ եմ՝ քընց կանանչ կարմիր չհչէ տակ բրընձ էլէլլ- կ'ուտեմ»։

Իրեք անգամըդ աւա գնաց էկաւ զարկեց ու ասեց. — Հՙող ես, հող դառնաս“։

Դաւիթ լէ իրեք անգամ՝ «ՙաւատամ խոստովանիմ “ասեց։

Դադա անգամ դօր էկաւ նստելուն Մ'սրամէլիքին։ Մ'սրամէլիք հընդուաւ, կայնաւ, չըր նստի։ Լ'սգար մեզդրեցին զինք։ Լիկաւ առաւ զեալեան վըր գլխուն ու նստաւ։ Դադա անգամ Մ'սրամէլիքի մամ մեզդրեց ու ասեց․

— Դաւիթ, ՀՀ-ՀՀ գլխուդ արեւոն․ չէ՝ էդ լէ քո աղբերն է․ մը՝ զարկի, խեզձ է։

Լ'սեց Դաւիթ։

— ՙէյ անզգամ, չուրի հըմկայ որ էդ կը զարկեր, հօրի՝ չըր ասի՝ քու աղբերն է։ Ինչ, ըդ աւա թըղ եղնի։ Մ'էկ չէէ՝ թըղ եղնի Լ'ստծու չհչէ, մէկ լէ՝ քու չհչէ, ըմա զիմ ետի չէէ կը զարկեմ, եա կը մեռնի, եա կը մնայ։

Գնաց էկաւ կուրզ մի զարկեց․ եօթ ՀՀՀ ի զետին տարաւ զՄ'սրամէլիք։ Ի գնաց ՀՀ-Շեյ զՄ'ըսըր, ու նստաւ թագաւորի ՇէՇէ։

Բդի հող մնաց։

— 17 —

Օ.

Դաղդուանու Միրին աղջիկ մի կայ, անուն Խանդուդ խոչէմ, ըդի լեց 'Դաւիթի զօրեղութեն. կան տուեց աշողի մ՝ ու ասեց.

— Դնա զիմ գովասանք էրա Դաւիթին. Շըչէմ իգայ հոդա, զիրար առնենք։

— Շողն էր էլաւ գնաց ի Սասուն, գինէր խըյ Դաւիթն ի Սասուն էր։ Լիկաւ ու էլաւ Ցռանվեգու բերդ, գինէր թը Դաւիթն է ընտեղ նստուկ։ Լստաւ չամ էրեց Ցռանվեգուն։ Ցռանվեգին ասեց.

— Դիդի, ելք զըդի ծեծէք էրէք դուրս. էդի էկեր է զիմ աղթէր խաբէ տանի։

Շեծեցին ու տարան ձոր մի զըդ աշող վըր Ճամբուն թալեցին։ Իրիկուան Հօտըղներ զուրանց եզներ հեծած են կ'իգան գեղ. մէկի եզ խրտաւ, Հօտաղ պատաւ վրաւէն. ոլըրդան գտան զաշող։

Շող լայ ու աղաչաց ըդ Հօտըղներուց ու հարցույ. — Բ, դուն է նստուկ մէջ էդա բերդին։

Հօտըղներ ասեցին թէ՝ ըդի Ցռանվեգին է. Դաւիթ հանդէ Մըսր։

Լլաւ աշող ոսկի մի տուեց Հօտըղներուն. Հօտըղներ գոմեցին զուր չամչէ—չէ կտորտանք տուեցին ուրան, Ճամբէն ցըցուցին. ու աշող դէմ էրեց ի Մըսր. գնաց զեդնէք կէչէն էրէց Դաւիթին. Դաւիթ շատ ՇէՇվեշ տուեց ըդ աշողին ու ասեց.

— Դու դնա, ես կ'իգամ։

Շողն էկաւ Սանդուդ խոչէմին ասեց։

Դաւիթ լէ Մըսրայ էլաւ շիտակ էկաւ ի Սասուն։ Սանու էկաւ հասաւ ի Շըծմակայ քիթ, տեսաւ որ գութան մի վըր Ճամբուն էր, արձկեց զտաւար, էրեց դէն. բընեց զեղնէք, հեծաւ զձին իտա դիէն կը քաշչր զղութան կը հանէր Սարու գլ'խ, ու ընդիէն քաշչր բերէր ցած, ու ըդ հըմլ Սե սարու գլուխնը վե գլխվրաւ էկաւ վըր Ս'առնիկ գեղի հնին։ Լիկաւ տե

3

— 18 —

սաւ որ գըմէշ մի պրծեր է էկե ծամբու վրէն ու թըրքեր է։

Հդուր թրիք կը տեսնայ, կ՛ասէ.

— Ինձի Թ՝որ ՀՀՀՄ՝ եղնի՝ ըդուր թրքողեցնէ. չեղնի՝ ըդուր թրքողեցն է։

Տեսաւ գըմէշ մի տըլ մէջէն էլաւ։ Դաւիթ՝ որ հըմլայ բան ըսկի չըր տեսե, քաշեց զկուրզն ու կայնաւ որ գըմշուն զարկեր։ Մէկ հօտաղ ընդիէն էկաւ․ ու գըմշուն կը չէքէել։ Դաւիթ գիէ ցաւ խըյ ուրան կը չէքէել, ասեց․

— Լաօ, ես քեզ ի՝նչ եմ էրե, որ ընձի կը չէքէել։

Հօտաղն ասեց.

Կըդ քրզի հրն է, աղբեր․ դու Սասնու ծհւռն ես. դու ՀՀՀԿԷՌ չըս տեսեր ես․ ես իմ գըմշուն կ՛ասեմ։

Լսեց.

— Լաօ, հօրի՝ կը որգես, ամ՝թ բան է. ես հըմլայ բան չըմ տեսե․ ընդուր ինէ շատ կայ ձըր երկիր։

Հօտաղն ասեց. — Լրի քրզի նշանց տամ։

Դացին Կըզուտայ դաշտ, որ ընտեղ գութան մի գոմըշներով լծեր են ու կը քշեն։ Լիկաւ տեսաւ որ գոմըշտան շոքուց զու. րանց լեզուն թալեր են դուրս ու գութան կը քաշեն. Դաւթի խեղծ էկաւ ըդունց վրէն․ արձեց զգոմշտանք ու տարաւ քօ. ու մանձկալն առ անիծեց ըդուր։

Լսեց Դաւիթ.

Սանձկալ, մանիծէ զիս․ զըդ գութանի ՀՀՀԿԷՌ տուր իմ ձեռք —։ Իռնեց զկէջէ. ու քաշեց․ մաձկալ կայնաւ վրէն՝ ինն փաթ զըվըրցուց զգութան։

Հօտաղն ասեց Դաւիթին.

— Ինդի քո հընար չէ, իջի ձիու վլրաւէն, քաշէ տեսնենք, քո հընարն է թէ չէ քո ձիուն։

Իջաւ, տասն փաթ լէ առանց ձիու քաշեց։

Իս անդամ մանձկալն ասեց.

— Դաւիթ, ՀՀՀԿԷՌ, քըզի․ կէս օր է, նստի հայ կե ու նոր գնա։

Դաւիթն ասեց.

— 19 —

— Չէ, ես կ'երթամ. Թըլ հաց ձըր ծժեր ուտեն. ես ուտեմ։
ուրանց բան չմայ — ։

Ու յեբոր հաց դրեցին, ինչ ՀՀԷՌ հաց կէր ժողվեց ու մէկ
հաղ սրբեց զքասէք ու դրեց բերան։

— Նուաղջի ասեց.

— Լրոն, ելէք փախէք, էդի մարդ կ'ուտէ հպա։

Դավիթն ասեց.

— Լաօ, հէլէան գութան քաշող հաց կ'ուտէ. ինչ կ'էնէ։

Ու էլաւ ըդ տեղեն էլլէա էրեց Սանդուդ անումն ու գնաց։

Լի.

Դնաց Սանդուդ անումն էլլէանի անում դուռ. (ընտեղն է որ ըմէն
ուզընկներ կ'իգան կ'իջնեն). էդ լէ գնաց որ մարդու մէկ' ըօդուղ
մի ձեռք' կայներ է դուռ։ Դավիթ հարցուց ըդուր.

— Տօտըլայ, քո անուն ինչ պտի եղնի։

Լիսեց.

— Ինքանուն Գօրգիզ է։

Դավիթն ասեց.

— Գօրգիզ, ես Դավիթն եմ. յեբոր ես Սանդուդ անումն
առայ, զքըզի կ'էնեմ ընձի քաւոր։

Ինչա անգամ ասեց.

— Քաւոր Գօրգիզ, մր կայ ներս։

Լիսեց.

— Ծըբըգան Սորասական, Նըմլայ Կօռայ էլլէանինեու
ուզընկներն են էկե ։

Լիսեց.

— Օիմ ձին քաշէ կապէ դու։ Քաշեց կապեց։

Նարցուց.

— Ինչա ինչ ըօդուղ է դրած են քո ձեռք. ասեց, հըմ իչեմ։
Ու ձեռքէն առեց զըօդուղ ու թալեց. ու դըլ հը'լայ կ'երթայ...։

Ու ասեց.

— Քաւոր Գօրգիզ, ներս էրթանք, էնենք կեր ու խում։

["— 20 —", "Դաւիթ նստաւ թաշկուկ ու անօթի է. մէկ կթխայ գինի կը\nվերուն ըն մարդեր ու կ'իտան Դաւիթին. Դաւիթ լէ չկռնայ\nհամբերէ, հրմա կը վերու զգինու տաշտն ու զրմէն լէ կը խմէ.\nու կասէ. Դէ ասէք'անուշ եզաւ :", "Դինին զդաւիթ վերուց, ու զդաւիթ տարաւ: Յեբոր\nԴաւիթ հրմլա կ'եղնի, ու գինուց գլուխ կը ցածցու գետնի վը\nրէն, ըն մարդեր զուրանց թրեր կը քաշեն որ զարկեն. ու յեբոր\nգլուխ վի կը վերու, զթըրեր կը դնեն ուրանց չոգի տակ:", "Ռեզմ' լէ որ հ'րմալ եզաւ, քաւոր Դօրգիզ կանչեց.", "— Սանհէր Դաւիթ, հոդի վերաստուն է, վրաստուն չէ։", "Դաւիթ յեբոր լեզ, ասեց՝ Դիդի զդուռ բռնէ։", "Ռմա ըն մարդեր էլան ու փախան, ամէկ ջլթ մի զարկեցին\nԴօրգիզին ու փախան:", "Ու Դաւիթ նոր կանչեց զԴօրգիզ. հարցուց զՍանդուդ\nկչնչէ թէ՝ յիւր տեսնանք:", "Դօրգիզն ասեց.", "— Սէ էլէ ներ: Դօր ուրբաթ է, քսան չէ ուր առջեւն\nէ. ու քսան լէ՝ ետեւն է. ըսօր կ'երթանք տեսնանք:", "Դացին ողման էլէ պատին ու կայնան Դաւիթն ու Դօրգիզ:\nՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀՀ

— 21 —

— Սել օեյսին հեղե քո վրեն․ Դաւիթ հանդէ ըմկայ զքո պատ պու քաղաք կ'աւրէ ու կ'երթայ :

Կապեցին զուրանց օդչէդէն ու զարձան․ ու շիտակ հեկան խոչի զուր զարկեցին, որ բանան :

Դաւիթն ասեց.

— Սեհա, ուհա․ ըդ ինչ չկչչէ են իդա քաղքցիք․ օդչէ չըն հնե յար առըսուն, կ'ասեն ըմկայ էլի աւրէ ու գընա :

Գօրգիզն էլաւ տեսաւ, զարձաւ Դաւիթին ասեց.

— Դունք քօլ են, կոսշով չեն : Դուռ բացեցին :

Կանգուն հկաւ մօտ Դաւիթ : Կանգուն ասեց.

— Դաւիթ․ զու պագ մի առար քո ծամբու խոչէլ համար։ Ս'էկ լէ առար քո խոչէլի համար։ Ս'էկ լէ առար Կատծու խոչէլու համար։ Օ'էւելի պագն հօրի' առար։ Դու քո պապու կտրիչն ես, ես իմ պապուն։ Կասծ են՝ զաղջիկն առե եզդինուց, որ տը զէն եզնի քեռիստան։ Կըյ, Շըբըգան, Կորասական, Կօրայ Կըմզայ գեկելներու զլիւխն ես բերե ընձի, որ էւելի պագ կ'առ նես իմ մօտեն :

Կդա անգամ Դաւիթ կակցաւ, ու ասեց.

— Չօնչն հմալ է, լուսուն ես կ'երթամ զընոնց գլուխ կը բերեմ քըզի — . ու ասեց. — Կս հանդէ կ'երթամ․ եզաւ որ ընդոնք եմ վրեն զօ. եզան, թէ զիս սպանեցին, թը դու զքո Կաս տուած կը սիրես, արի զիմ ջանչակ ծանչցի․ վըր իմ աջ թեւին մնէ խաչ մի կայ, ծանչցի, վերու, բի, արի, պահէ :

Դաւիթն եր, էլաւ ընկաւ ծամբեն․ էլէկըլեկտրներ տեսան որ ձիաւոր մի ընդիուց կ'իգայ․ ձիու օդչ երկինք կ'ելնի։ Կաեցին․

— Դդ ձիաւոր կռուի համար կ'իգայ․ չգինանք ըդի Սրգօի (սուրբ Սարգսի) ջորդերիւցնե — Կանչեցին հարցուցին․

— Կյ մարդ, զու ինչ մարդ ես, յուստայ կ'իգաս։ Չընք գինայ դու զԿանգուդ խոչէլ կը ծանչնաս․ զըդա մատնիկ չը'ս կռնայ հասու ուրան :

Դաւիթն ասեց.

— Կըլէկ կը ծանչնամ, ըմա ես հեկեր եմ որ ձըր գլուխ տայ նիմ Կանգուգին. ես չըմ էկի մատնիկ տանելու :

Դդ Շըբըգան Կորասականի վերին ունք (յօնք) հնքան եր

— 22 —

կախուի, որ էկեր էր հասե վըր սրտին. ու չանդակէ կապեր էր
ու զարկե ետեւանց վըր պառեկին:

ին մրկել որոշայ չըմզայ էլեկտրի ներքեւի մռութ զգետին
կ'աւելէր ու կ'երթեր։

Լռան իրար Դաւիթն ու էդ երկու էլեկտրի ներքեւի մռութ զգետին
որ մի յար իրիկուն։ Դաւիթ կանչեց. — „Լա հաւատամ խոսո-
տովանիմ բանձրիկ Մարաթուկ սուրբ Նշան, Յիսուս որդի դու
օդնական“ — ու զարկեց զերկուսի զլուխ լէ կտրեց, ու զեր-
կուսի բրչամ լէ կապեց յիրար ու չո-չջնէ աւա թալեց վըր էլե-
ին. ու ընդունց լեզուն կախուած՝ զգետին գութնի ակսի աւա
կը վարչեր։ Դերեց զլուխնց, էկաւ ծամբու կէս, տեսաւ
որ մէկ ձիաոր մէջ երկինք մէջ գետին խառ կ'իգայ ընդիէն,
կանչեց վըր Դաւիթին.

— չո~, զքըզե քո վերուին հաղորդ պահե. Շըբըգան Կո-
րասական, Կոր չըմզայ էլեկտրին ես չանդակե — ։ Պառեկի
էլեկտրին առաւ Դաւիթից, կուրզ մի զարկեց։ Դաւիթ գէմէ դարտ
կեց։ Կուրզն առաւ ձիու զանգուն տարաւ գէտին։

Դաւիթ մէկ լէ շիտկաւ վըր էլէին, ասեց. — „Լա հացն ու
գինի, տէր կենդանի“ — ։ Օկուրզ տարաւ որ զարկեր գլխուն,
ըդի ծքաւ, ծամեր թափաւ առջեւու. Դաւիթ տեսաւ ու ծանչ
ցաւ որ Կանդուր էլեկտրին էր, ուր էլեկտրի փոխեր էր էկե Դաւիթի
առէջ։ Դաւիթ ասեց.

— Դէլ անզգամ, գլուխս կ'իդայ որ կչ-չչ մի զարկեմ զքըզե
իտամ գետնի տակ. ըդի լէ երկու հեղ եզաւ, որ չէնահա-ս կ'էնես
զիս :

Լռան զերար ու դարձան Կանդուրի քաղաք, ու էկան իջան:
Իդա անգամ կանչեցին զԿանդուր էլեկտրի պապ։

Դաւիթն ասեց.

— քու աղջիկ չըս իտար ընձի :

Պապն ասեց. — Չըմ իտար: թէ կ'առնես ու կը մնաս հոդա,
կ'իտամ. թէ կ'երթաս ըբմ իտար: չօրի՝ իմ չո-շմէ շատ են,
կ'աւրեն զիմ քաղաք :

Դաւիթ լէ ասեց. — Կ'առնեմ մնամ հոդա. ըբմ տանի
երթայ :

— 23 —

Իրար վրեն՝ բերեցին տուեցին, զուրանց պսակն էրեցին, ու
եօթն օր եօթ գիչեր հարսնիք էր։

F.

Մ'էկ ժամանակ յինք ընցաւ. ինն ամիս, ինն օր, ինն չընդ որ
ըչմլ—, լստուած ուրանց տղէ մի տուեց։

Դաւիթն ասեց Այանգուդ լավելին.

— Թէ որ ըդ տղէն ընդնից է՝ ուր վրէն նշան մի, զորութեն
մի տեղնի — բերեցին զտըղէն լօնչակ էրեցին, ու բերեցին
զգութնի չևչէլ պընդի տեղ փաթթեցին վըր տըղէն. տըղէն էր՝
յեբոր լաց ու ճմլտկաց մէջ ճզօրին, ըդուր վրաւու փաթուկ
չևչէլ կտոր կտոր եզաւ։ Գլխավոր գնաց Դաւիթին թէ.

— Տղէն լւ տըզայ է. զևչէլ կտըրտեց. ըմա ուր մէկ ձեռք
ՀՀՀՀ է, խրփուկ է, ու մարդ չկռնայ բանայ զուր ձեռք։

Լիկաւ Դաւիթ նստաւ, ու զմանուկի ձեռք մաժեց ու բացեց.
տեսաւ որ չլլլնէ մր արուն ուր ձեռվու մէջն էր. ասեց.

— ՛չայ, հայ . . . զախարք արեր է կաթ մի արուն, դրեր է
ուր ձեռվու մէջ։ Թ'որ ըդի մնաց, ըդուր մօտէն զարմանալի բան
տեղնի :

Թերեցին զտըղէն լէ կնքեցին, ու զանուն դրեցին՝ Մ'չլի:

Մ'նաց ժուկ մ՝ ու ժամանակ մի, տըղէն մեծցաւ. Դաւիթ
էլաւ զտըղէն թողեց չի Դազզուան մօտ ուր մեծ պապ ու ծոչիկ.
ու առաւ զԻյանգուդ լավելին ու լչոչ էրեց չի Սասուն։ Ալաթթիք
լէ ազգար ժողվեցին ու պատտան կապեցին ուր դէմ, ու սէլերով
ՏՀՀՀՀ շինեցին, կռիւ կցեցին։ Դանգուդ լավելին զմլչէլի սուրուղը
կը զարկեր՝ զպատան կր քակէր, ու զսէլեր կը թալէր երկու ՛նլլ
լուան ձամբայ։ Դաւիթ լէ կը ջարդէր զազգար ու կ'երթէր։
Դարձաւ Դաւիթն ասեց.

— Սլաթթէք, դուք ինչ չէնամէ— մարդ էք որ չլլի դէմ կռիւ
կ'էնէք. թողէք զիմ չլլ տանիմ Սասուն, ու հըպամ՝ լէ իգամ
կռուինք — : Ին ըդունք չհաւտըցան։ — Որ հմալ է, ասեցին,
դէ էրդըվեց քո ծոցի սուրբ նշան, որ աւտանք։

— 24 —

Դաւիթ լէ ձեռք զարկեց վըր սանդրին՝ որ ուր խելքով զսանդր տ՝երդուէր, ձեռք առ սուրբ Նշանին։ Ու սուրբ Նըշանի հունար լէ էն էր՝ որ զինք պիտի չերդուընդր։

Ու Դաւիթ առաւ զԻսանդուգ ու տարաւ ի Սասուե բերդ։

Ձեռք մտուց ի ծոցք տեսաւ որ սուրբ Նշան էր ընկի ըն էլլլլլլէի ծոցք, ու ինք զէն էր երդուըցե։ Նսեց․

— Ն՛լ իմ բան Հէլլլէ, երթամ լէ էօշ, չերթամ լէ։ Ի՞հհ էլլլէ տ’երթամ։

Յարկեց էկաւ ի կռիւ, ու Իրլաթցիք զըդի նեզ լծեցին։ Չին լօրխաւ ի Չընդ-ըայ շամբ, մէջ տըլին․ էլլէ հէլլլէ ըդ տըլ միջէն լլլլլաւ էկաւ Լօխօրայ ջրի վրէն։

Ին էլլլլին որ Նբամէլիք հէլեր էր Ն՛չէկեմ չղի տուն, ու զօրով գացեր էր էդ չղի կնկայ մօտ, ու էդ կնկայ անուն լի՝ Շըմշըմ չհէկչէ էր․ ու ըդուր մօտէն եղեր էր աղջիկ մի, որ էն լէ ըդունց ազդէն էր․ էդ լէ շատ հունարով էր։ Հա ըդ աղջիկն էր առեր մէկ նետ ու աղեզ էկեր էր ըդ տեղու փըլերու մէջ թափըլտուեր էր։ Դաւիթ ըդ Լօխօրայ ջրի մէջ կը լոզք նէր․ ըդ աղջիկ գողտուկ նետ մի զարկեց Դաւիթի պառեկ․ Դաւիթ էլաւ կայնաւ ու բօռաց․ որ բօռաց՝ ձէն զնաց ի Սասուն. Չէնով Ովան, Իրոգուսան, քեռի Թորոս, Հնձղափոքրիկ ու Ցռանվէդին ժովին գիրար։ Չէնով Ովան լէ Սասուե բօռաց. — Ու էկան Դաւիթի հաւարին։ Դաւիթ լէ ըդ ջրի մէջ զուր աղ բօր ձէն լեց։ Իգունք լէ էկան էդ ջրի խեչ, հասան Դաւիթին։ Դաւիթն ասեց․

— Չէնով Ովան, մենք որ բօռացեր ենք, ըդի ահու հրմկայ չորցեր է. գաշէք զըդի գտէք :

Դաշեցին գտան որ մէկ չէլէ աչքեր աղջիկ մի․ բռնեց Դաւիթ՝ զոտք գրեց վըր մէկ ոտվուն, ու քաշեց ծըւտեց, թառ լեց սարու տըկու գեզ․ ու զըդ գեզի անուն գրեց ՀԻՌԻՍ ՀԱՊԻՍ։ Ու էդ գեզ լէ յար հմկա յանդէ Չընդ-ըայ բերան, ու անուն լի՝ Հապկիս։

Ու ըդունք առին զԴաւիթ էլան ի Սասուն․ չորս աւուր ըման՝ Դաւիթ մեռաւ։

Նլան ըդոր․աղբրտանք շեկէ էրեցին, որ Հէլլլէի իտան Սյան.

8

— 25 —

դուգին, ու ընդուր չառութեն ասեցին. խանըմլէ ասեց, չըյ
հու․․․ Դաւիթից ետե ես տ՝եղնիմ իդոնց հա-ջայ․․․։

Հնչվափքորիկն ասեց․

— „Սհնէ-է խհնէմ, Է՞ Տչշ, Է՞ Տչշ,

„Դա-է Տչշ, չալէմչն խօշ“․

Իդա անգամ Սանդուդն էլաւ բերդի գլխուն. ու յոնգյայ
զինք թալեց․ ուր գլուխն առաւ վըր քարին. ուր գլուխ ծակեց
զքար. ու գլխու տեղ՝ Սասնու կէս շնիկ (չափ) կորեկ կը լեն
յինք ու ծեծեն, սանդի տեղ։ Ուր եօթ ծիւղ ծամի տեղ լէ՝ հմկայ
կ’երեւայ, ու մկայ լէ բդ սանդ յանդ է բերդի սռէջ։

Թ․

Գոման Դաւթի աղբըրտանք ու էկան վըր Սանդուդ խհնէմին.
ձեռ տուեցին խհնէմի ծիծք որ կաթ կեր․ չընչէլէ որ Ճիժ կեր։
Հլան ժողվեցին զերար, ասեցին. Իլլէէմ ինչ որ եղեր է, ըն
տեղն է։ Ու գացին հասան ի Գաղզըվան. ու տեղու Նստո-
ղին ասեցին.

— Մըր աղբօր ու հարսին ըդ տեղ Ճիժ կայ. Ռւր է։

Իդոնք լէ ասեցին.

— Բան չկայ։

Իդ մարդիկ ասեցին թը՝

— Մըզի նշան կայ. մըր հարսի ծիծ կաթ կեր։

Մըկըլնք ասեցին չօթ թը՝

— Նչղիկ մի ուր մոտից եղեր է, ու մեռեր է։

Իդոնք լէ ասեցին.

— Մըր մեռելնուն նշան կայ. մըր մէկ տարեկան՝ մէկ շենքով. երկու տարեկան՝ մըր երկու շէնքով է, ու հըմլայ Հլան գացին գերեզմըննել՝ որ ուրանց շէնքով գերեզման չկեր։ Ձէնով Ովան ասեց.

— Բերէք զկաշիք փաթէք յիս, որ ես բօռամ։

Գ, Մհեր՝ հաղաղ է շինած ի գետնի տակ․ պահապան է
դրած վըր ուրան, ու զընի դրած ի ներս։

4

— 26 —

Զենով Ովան փաթեցին կաշով՝ ու բօռաց։ Ս>'Հեր վուր ձեն․ հասկցաւ։ Ս>'Հեր երեց որ պըտի ելներ, ձոչիկն ասեց․ — ինդի ձըր ջևէի ձեն չէ․ ծըժերն են ու չաչելերն են․ ընդոնց ձենն է։ Ս>'Հեր երեք հաղ որ զձեն հասկցաւ, զարկեց զչչընեն կոտրեց էլաւ դուրս։ Դարգեն զդարգեն կոտրեց․ չաչել որ զարգեց առջի զարգին, ընի առաւ մըկելին․ մըկել մըկելին․ զեօթ լէ ջարդեց էլաւ դուրս։

Տեսաւ որ ուր հօղբրտանք հող են․ ուր պապ հոդ չէ։ չարոցուց հօղբրտանց․ որ Սլաթցիք զուր պապ սպանսծ են։ լաց, ու վըր քիթ ու բերնին ընկաւ գուծ։ Որ ընկաւ վըր ենտին, ըդուր հօղբրդանք թափան վրէն՝ իմալ էրեցին չկոցան շիտկեցին։

Ս>'Հերի արտսուք վգէտին էրեց հանդակ ու գնաց։ Իրեք օրն որ թըմաւ Ս>'Հեր նոր շիտկաւ։ Ռեճաւ զպապու քուռակ, ու գնաց ի Սլաթ, քար ու քանդ էրեց։ Ռըմլայ կաւրէ․․․ ու կ'ելնե Նըմրութայ զլուխ, կ'իշկէ որ ծուխ կ'ելներ․ հաղմ'լէ կը դառներ։ Տեսաւ որ պառուկ ի՝ էր մանցի, զէն լէ բըունեց․ զամէկ ոտք կապեց մէկ ծառ, ու զծառեր թողեց․ զէդ լէ հմալ սպանեց․ Սլաթայ ծուխ ու մուխ կտրեց։

Ու ըդ տեղեն չլէ՝ տուեց հօղբրտանց․ զացին ուրանց տեղ. ու ինք գնաց Տոսպան բլուր։ Ու յարի մէկ լէ կ'ասեն էն տեղն է, ու օմեա լէ զուր ձին կը տեսնան, ու ըդուր ձիու շեռ օմեա լէ քարուց կ'իգայ։

### 小.

Շամբարձման գիչեր Ս>'Հերի էրի դուռ կը բացուի, ու հրամանք չկայ որ ելնայ․ գետին զինք չվերու․ ոտքեր ի գետին կը ծըկի։

()ր մ՝ լէ, նախրորդ մի, Շամբարձման գիչեր կը տեսնայ որ Ս>'Հերի դուռ կը բացուի, նախրորդ կը մտնէ ներս․ Ս>'Հեր ընդուրից կը հարցու թէ․

— Ի'մալ դուք զաշխար կուտէք։

— 28 —

## ՄՈՒՐԱԿ ՄՈՒՐԱՃԻՆ.

Թագորի գեվենի կ'կորի. մեկ տխայ կ'գողնե տանի իր տուն զդեվենի կ'մորթե. զըդ տխի մամին ծուռե. տխեն զմիսնի կ'եփե, զինքնի զմամին կ'ուտեն. տխեն կ'էրթայ դաստ մի դօլ զուռնայ կ'բերե, քօղք մի կ'թալե մամու զլխունի, զմամի կ'հաղթու, զինքնի կ'էրթայ հար օր վար։ Թագորի մարդիքնի պտրեցինի էկան զեդ տխի պառեկնի կանան։ Տխեն տեսաւ զմարդիկնի ու խարցուց՝ յնդէ ինչ կ'ըսեք։ Օրնդոնք լէ ըսին՝ „թագորի գե վենդ կորի, քղի անկձկլայ բօլ տանք, զտեխնի մղի ցուցու“։ Տխեն լէ կ'ըսե՝ խորպան, իզա սև եզիի բըլք հզան աղբերնե. զըր եզնի կարմիր եզան քուր օրթենե։ Մրդիկ ասին՝ „զեդայ ծուռե, քզնե զդեվենի կ'խարցունք“։ Տխեն կ'ասե՝ գարի ցանիմ, գարի կ'քա ղեմ, ցորեն ցանիմ, ցորեն կ'քաղեմ։ Օրդ մարդիքնի իշեն օր ծուռ ծուռ խսայ կ'ենդ տխեն, թորկինի գայինի։ Օէդոնց գեղի մօտնի մարդ մի ռաստ էկաւ, վեդ մարդուց խարցուցին. էն լէ ըսեց՝ „յնդէ ֆլան պառվուցնի խարցուցէք, ձզի կ'ցուցու զտեխնի գե վեն։“ Գնացինի խարցուցին զպառավնի, ըսին՝ „պառաւ, թա գուրի դեվիցնի խաբներե“։ Դեվի միսնի կերայ, քօղքնի թալի վըր զլխուսի, դօլնի զուռնենի զանին, ե լէ հաղթայ։ Մրդիքնի իշեն օր զդէ պառավն էլ ծուռ է, թորկինի գնացին։ Տխեն զդեվենի կերաւ գնաց։

## ՄՈՒՐԱԿ ԵՐԿՐՈՐԴ.

Քուրդ մի կ'եղի, զինդրան տխայ չի մնայ, զինչ լամուկ կ'եզնի կ'փիտնայ. կ'իգանի չըլաշկերտու մհալը չոչան։ Օէդ քրդունի լամուկ մի կ'եղի. տերտերմի զէն տեխեն կ'իգայ. քուրդ կ'էրթայի զերիցու դեզմի, կ'ըսե՝ „էրեց, զմի լամուկ մի էղի, յնդէ յիգասի ձըր ծժերու պէսինի խօթիս ջուրնի խանիս“. էրեցէ կ'ըսե՝ յնդէ չեզնի, դուք քուրդ իք, մընք խայինք։ Քուրդ լէ կ'ըսե՝ „զքզի

— 29 —

կ'մորթիմ“։ Օ'երիցու չարենի կ'կտրի, կ'ըսե՝ դ'ե բերէք։ կ'բերենի վըր շրուանյա գետնի. երեց կ'բռնայ լամկու ձեռք զոտն կ'կոխե ջրի մէջնի կ'խանէ, կ'ըսե՝ „ըլէլուեայ, բուրթնի բամբակ սերել վանայ, ջուրնի կ'իգայ շերիանայ, քրդու լամուկ եւ սատանայ, խօթիմի րերանդ թաթխիմի ջուր դնիմ յունայ, աչվենի կ'խփույնդէ կ'բանայ, քզի կէս տարի ումրայ“։ Քուրդնի զլամուկ առաւ գնաց։

## ԻՌԱԿ ԵՐՎՈՐԴ։

Մեկ թագոր կ'եղի, զեդ թագոր զօրբայ է, թագորի անուն Պամղամ է. համայ Արաբաստան մեկ էլաղասի կայ Մ'աքմաղէ. զիդոր լէ աղբօր չորս տխայ կայ. մասուպի վրենի կ'կռուին։ Օ'երդոր աղբօր տխեկներնի կ'վերցուն զիրանց փայնի կ'փախեն յիգան զեդ Պամղամ թագորի երկիր. թագոր լէ խաբար չ'եղի։ ()ր մէ թագոր կ'վերցու զուր վզերնի քանիմ՝ լէ ձիաւոր կ'երթայ սերան էնելու, կ'իշէ թագորն օր չադրներնի դաշտնի բռնիր է, կըսե՝ „վազեր“, Հօս չատր չըմ տսերի, յուհա է“. վզեր լէ յնդէ՝ „թագոր չըմ գինայ“. „դէ երթանք հօնի“։ Պահցին խաբար առին թէ՝ „ձըր ախի կօն դէր է“. թագորին ցուցին, գնաց յիջաւ. զեդ ախի անուն լէ Քլէֆ է, աղբօր անուն՝ Պալու Օ'իռէ, մըկ աղբօր անուն՝ Թառաֆ է, մեկ լէ՝ Յաջաջէ։ Ռոջը Քլէֆ է։ Օ'եդ Քլէֆին կնիկ մի կայ անուն Ալիֆ է. շատ շատ խորոտիկ։ Թագոր օր կ'երթայ զեդ տեխ, եդոնք լէ գացած ավուխուշ. թագորի աչքն օր կ'առին զեդ կնկան, կ'ըսե՝ „գիմը զիդըմլայ խորոտ լէ կ'եղի“։ Քլէֆին կ'ասեն թէ թագորնի էկի յուդայ. Քլէֆ լէ զիդոր ագաթ կ'ենէ, քահել ձի փեշկեշ կ'անէ, չառնի“. „հօրի'նի չըս առին“, էնլէ կ'ըաե՝ „եդայ կնիկ պտի իտաս ընձի“. էնլէ՝ „դէ‘ թագոր, օր կ'ըսիս կնիկ մի քրզի զուրբան եղի. քառսուն օր մզի մօհուլ տու'ր, ար'ի կնիկնի ստար։“ Թագաւորնի գնաց. Քլէֆ մասլաթ էրեց խըտ ուր աղբրտանց թէ իմալ էնինք. խնարք էրին. բերեց քառսուն խատ սընդուկ զուգեց, քառսուն փայլ։ վան դրեց սնդուկների մէջնի, յըմէն թաբդիր լէ տեսաւ, զուր

— 30 —

քառսուն օր լէ ԹՄՆ՝ Թագոր լէ զուր ասկրով հկաւ, Քլէֆլէ
զուր կնկայ շորերնի խագաւ, դրին մհաւէնի, տարան . գացին
շուր մօտրցան քաղքին։ Քլէֆ լէ օր մտեր եր զհնկայ խշլըզ գիր
մի գրեց Թագւորին Թէ՝ զիմ ջհէզ զիմ աչիչ յառէջ պտի եղի,
քրդի ադաթ հմլայէ. Թագոր լէ իղին երեց՝ „ջհէզ յըմէն լէ տա
ըէք հարամխանէն“։ Սհաց յիրկուն Պամղամ Թագւոր լէ գնաց
մօտ կնիկ․ Քլէֆլէ բոռաց փայլէվներուն. սնդկներից յելան,
զՊամղամ Թագորնի երին զիթոլ զիթոլ։ Սհաց չուր լուսուն,
կ'բերէ զեդ Թագւորի մախլուխ, կ'ըսէ Թէ ձըր Թագաւորնի սպա
ներ իմ․ որ զընձի կ'ուզէ Թագւորիմ, որ չուզէ յենի քաղքից։
Պամղամ Թագւորին քուր մի կայ, զտիւէմ կ'առնի, զուր տխէն
կ'փախի կ'երթայ ֆռանգստուն. զեն տեխ տխէն աշըզ կ'եղնի։
Քաղի մախլուխ լէ խաբուլերին. Քլէֆնի մնաց հօնի Թագոր։
Քլէֆ խանչեց զուր աղքեր, ըաաց՝ աղեզ'ր ես եղայ Թագւոր,
դու էլ գնան, զէլ տվի քըզի, էլաղասի եղի, ե լէ Թագւոր“։ Օիռ
Թագւորի ձեռնի պագուց գնաց։ Մմայ զեդ Պամղամ Թագորի
աղքերնի լւա աշըզ կ'եղի, զենտեխէն կ'յիգայ, Հասասի գեմի
աշղութեն կ'էնայ։ Օ'էի Հասասնէլ Քլէֆ Թագւորի աներնէ,
Հասասլէ էլաղասի է, համայ, Հասասի քուր Նլէֆ, Քլէֆ Թա
գուրի կնիկնի, զերազ կ'տէնայ, օր զուր պապու դէվէքն ու զուր
իրկան կ'երթան վըր ջրին, զեն կ'իշայ օր զուր պապու դէվես
նուց դէվէմի կ'պատի ջուլ, իրկան դէվէսնուց դէվէմի կ'փիցու.
մէկէլ կ'յիշչ օր զիդոր իրկայ դէվէսնուց դէվէմէլ կ'պատի զուր
պապու դէվէսնու մէջ, զմէն լէ խըռ կ'էնե կ'փիծու կ'երթայ,
զէնլէ կ'իշայ օր երազէ. երազ խսա կ'էնէ, կ'ասեն Թե դէվէն Պալու
Օ'իռնէ օր դուշմանութեն պատաւ քոր պապու տան խետնի, զմէն
լէ խռ կ'էնէ․ Նլէֆ լէ ըսեց „յիմալ էնիմ օր Օ'իռ տամ սպա
նել, յնդէ ըսեց՝ նրմէլ էկաւ, զենլէ էս գինամ“։ ՙամայ Պալու
Օ'իռ շաբաթ մի խետ կ'յիգեր զաղքեր կ'տեսծեր, կը երթէր։
()րմը մէ էկաւ զինոնց տեսաւ գնաց․ Նլէֆ զշորերնի ծռատեց
գնաց ըրխ Քլէֆ։ Քլէֆ իշեց զենոր շիւարաւ՝ Թէ կնիկ քըզե
ին՝ չէ դիպե. զեն լէ ըսեց“ քու տուն աւրի, Օ'իռնի էկաւ ձեռք
Թալեց զիս, Թէ գլօխսի խըտ քե մեկ էնեմ, ե լէ չթորկի, զիսի
հըմլայ երից“։ Քլէֆն ըսեց՝ „կնիկ վադայ հըմլայ եղի, օր ես զէ.

— 31 —

նոր սպանեմ՝ Ալէիթ առաւ քանի մի ձիաւոր, գնաց օր Գիրոն սպանայ։ Գացին օր Գիր պարկերե վըր քամկին. Ալէիթ թագաւորնի ըսաց՝ Գալու զեդ ինչ է քզնե կ'զրուցես․ Գիր լէ կ'ֆքրի թէ ղուր աղբերչե, կ'ասէ՝ ես ամբաղ զամբաղ կ'զրուցիմ, քլէիթ քիմի աղբեր ունիմ։ Ալէիթ քիմի աղպրկին ունիմ, Սաձիճ քիմի կնիկ ունիմ․ Ալէիթ օր կ'իշի սիրտնի կ'բլէ զառաւ գնաց։ Գիր չի գիցաւ, թէ զրուր աղբեր եկաւ, գնաց։ Ալէիթ քքրաւ որ Գիրին բան չերերայ։ Գիր էմլամ գնաց Ալէիթի մօտ, Ալէիթի մօտից գնաց Ալէիթի մօտ։ Գիրոն օր գնաց, Ալէիթ էմլամ շորերնի ժղեց գնաց դըի Ալէիթ՝ թէ են հաղ ձեն չերիր, իրհաղ էմլամ զեմի բռնեց, թէ քըզի հըմլայ կ'ենիմ։ Ալէիթ լէ՝ Շդ կնիկ ձենմ'են'ի քըզի լախայ չկայ։ Ալէիթ թագւոր գնաց դըի Գիր, ըսեց՝ աղբեր Գիր, կ'իգան էթանք սերլան ենելու։ Գիր բեխաբար է. Շդ յելի էթանք։ Գիր լէ վերգուց քսան ձիաւոր խըր Ալէիթին գնաց։ Ալէիթի միտքնի ենսյ, օր Գիրին փիծու։ Գացին պըտըեցին եկան խօսու մի պռուկ, կոնան։ Կմայ Ալէիթ զրուր խայրաթով է կ'հեռսօտի՝ կ'պատի խօր, կ'թորկենքի կ'եր թանք։ Ալէիթ թագւոր զնգոր զստոր ըսաց թէ՝ մտէքի խոր․ չմտան թէ կը վախենանքի։ Գիր հեռսոտաւ եկաւ թէ՝ դենդք ես կ'պատիմ։ շրիտնի բռնեց ու պատաւ խոր, ջուր խօրուցնի խանեցին, զուրանք խին, շիրիտ խուլինինի պտյուցին վըր Գիրոն։ Շրիտն օր պատաւ վըր Գիրոն, Ալէիթի ձին, Գիրի ձին առան յիրար, կռվան․ զեդ մարդիք թափան զեմալ երին, չի համըլանի զերարուց։ Գիր խօրու մէջնի լեց զեդ ղալմաղալ, բօռայ, թէ զեդ ինչ շամաթայե. ըսեցին, թէ քո ձին ու Ալէիթի ձին կ'կռվեն. Գիր լէ ըսեց, դէ շամաթայ մ'ենէք. Գիր խօրուց բօռայ, թէ հէյ արապզալ. խըտ բոռաըուն սոռապզալ ջոկվավե, եկաւ վըր խօրուն։ Ալէիթ ֆքրաւ. թէ վայ զես ինչե ես կ'ենիմ. հայվանն օր հայվանե, զեիմ աղբօր ձեննի լսաւ ձոկվաւ. եկաւ զրիռնի խօրուց խանեց, էլ զերլար խետ չի զրուցին. ենի խեծաւ զենի գնաց, ենլէ խեծաւ զենի գնաց. իր հախսի դուշմնութեն պատաւ մըջ երկու աղբօր։ Ալէիթ եկաւ զուր քաղաք։ Սընք դառնանք դըի Գամահմ թագւորի քուրօջ տխեն, որ աշըզե։ Ալէիթի աներ Գասաս հմալ կ'ենայ զեդ սշըզեց, օր քնց յուր տղեկնի շատ․ զեդ աշըզ ու

— 32 —

զուր մամ մասլաթ կ'ենեն, թէ օրմէ հմ'է մոլ հազ կ'ենե, արի
զքլեֆն ու զուր աներ խառնենք զիրար. տխեն թէ՝ ապա հմալ
էնենք. մամլէ տխին՝ ապա կ'լնեսի զքու դէվենի կ'քամլիս,
կ'երթասի քլեֆ թագւորի խաս բաղչենին, կ'կապիս դէվենի
հունի. քլեֆ կ'լնի կ'րսէ՝ „զիդայ վէ՝ր դէվենե“, դու չըս յելնի.
զենլէ կ'զարկէ դէվենի կ'փիցու. օր կ'փիծու քըզի մեկ դէվենու
տեխ տաս դէվէ կու տան. մ'առնի, արի Գ'ասասին ասէ. քլէմ
դուշմանութեն պատըուցինք զիդոնց մէջնի։ Սխեն լէ զիմալ օր
մամ ասազ զէմքլ երից, տարավի զդէվեն խաս բաղչեն։ քլեֆնի
նետ ու անեղնի հօլեցի, դէվենի պատաւ գետին։ Գ'ասասի աշրը
ղնի յելաւ, գլօխ ծեծելէն՝ „վայ զիմ դէվեն“. լալէն գնաց դըխ
Գ'ասասին։ քլեֆն իշեց օրթայ մեկ լալելէն կ'երթայ, ըսեց թէ՝
զէն նրնե. զացին, իշին օր Գ'ասասին աշրընե։ քլեֆլէ յնդէ՝
մի՝ թորկեք էրթայ զիմ աներ Գ'ասասին ասէ, բերէք էրկու
դէվէ յիտամ։ Գ'ացին ջասասներ թէ՝ տխայ արի. մըր թագւոր
քըզի շատ դէվէ կ'իտայ. անկաձ չ'երեց, գնաց Գ'ասասի դիվան,
լալովթէ՝ տխայ քըզի զին`չ է դիպի. տխեն լէ Գ'ասասին թէ՝
ես էնք մեկ դէվայ. քու փեսայ քլեֆ զարկեց փիծուց։ Գ'ասաս
լէ՝ „դէ տխայ, դու մի լայ, վադայ հեղնի օր զքո դէվենի փիծուց,
զիսի խաթր չ'երաց. ես լէ զենոր փիծում“։ Գ'ասաս գիր մի գրեց
քլեֆին թէ՝ փեսայ քլեֆ, ֆլան օր արի դալու դաշտ զիրար
տեսնենք, ուրախութեն էնենք ու գնա։ Խուխտնի տարան քլէ,
ֆին. քլեֆլէ մեկ քանի ձիավորով էկավի։ Գ'ասաս լէ շատ ձիա
վորով էկաւ զեն դաշտնի. յիջան կերանի խմինի, յելան մայդան
ջրինդ խաղցան. քլեֆն էկաւ. Գ'ասասին զարկաւ յեֆկուց յու.
դայ յունա նետու անեզ մի շրջեց քլեֆու վրենի. զենլէ հօնի
պատաւ փիցաւ։ Յնդախ օր Գ'ասաս քլեֆին զարկեց, դըո
հլայ չըր փիծերիր։ քլեֆ մարդու մի ըսեց՝ „զիսի դիր իդա քա-
րու տակնի“. զենլէ քլեֆին պատըուց քարի տակնի գնաց քլե-
ֆլէ զուր արնով վըր քարին գրեց թէ՝ ախ Օ'իռ, ախ բրա,
քու թուրնի Գ'ասասին էլից չի կտրի, յիրկուն յիզաս զիմ մախ,
փարից բօտասքի՝ „քլեֆ խերիք է տուր Գ'ասասի էլից խանիմ.
յեփ օրթայ զիմ մաղքարից բօտացի, ըսի. „Օ'իռ աղբէ՛ր բօլլայ.
դու յենգայիս քու թուր խանի“։ քլեֆ զիդի գրեցի վըր քարին

— 33 —

ու փիծաւ : ԳԻՇԱՍԱՍ ԼԷ ԳՆԱՅ ՓԻԼԻ ԹԱԽՏԱՆԻ ԱՇԱՆ . ՓԻԼԻ ՄԱՆ ԽԱՐԼԻ ՔԱՐԴԷ ՓԻԼԻ ԿՆԻԿ ՓԻԽԱՆ , ԳՆԱՅԻ ՄՐՏ ՕՎԻՇ , ԱՆԱԼ ԽՍԱՅ ԷՐԷՑ : ՕՎԻՇ ՈՒ զուր ԷՐԿՈՒ ԱՂԸԷՐ . ԹԱՇԱՆԻ ՈՒ ՇԱՋԱՋ ԳԱՅԻՆԻ ՎՐԱ ՓԻԼԻ ԻՆ ՕՐ ՎՐԱ ՔԱՐԻ ԳՐԵՐ ԷՐ զուր արնովնի . տարան ՓԻԼԻ ԻՆ ԽՕՐԵՑԻՆ ՈՒ գացին : ՕՎԻՇ , ԹԱՇ ՈՒ աֆ ՇԱՋԱՋ ԻՐԻ Ք աղբէր ԼԷ զուրանց ԹԱպտիրնի իշին, խե ծան ու կանան մայդան : ԳԻՇԱՍԱՍ ԼԷ զուր ասկար գուեց, էկան մայ գան, չուր իրկուն էնդդար ջարդին : ԳԻՇԱՍԱՍ իսկրից, օր իր կուն իրեք աղբէր լէ սալամաԹ գացին : ԳԻՇԱՍԱՍ ֆքրաւ օր պտի ՕՎԻՇ զուրանց քօքնի խալէ . բերին մայդանի գլխախոր մի փորին մնաց լուսուն : ՀԱՄԱՄ ՕՎԻՇ ու զուր ԷՐԿՈՒ աղբէր էկան մայդան : ՕՎԻՇ լքնաւ դըխ ասկար , գնաց ու պատաւ խօրնի . օր պատաւ ԹԱՇԱՆԻ ու ՇԱՋԱՋ խասան վրա աղբօր . զէն տեխէն լէ : ԳԻՇԱՍԱՍ ին ասկար լէ խասաւ : Հրկու աղբէր մեկ ձեռքով ԹՈՒՐ կ'զանէն, մեկ ձեռքով լէ՝ զաղբէր կ'խանէն . չուր ՕՎԻՇ խանեցին էրկու աղբեր լէ ֆանայ եղան . իրիք աղբէր լէ գնացին զուրանց տուն . ԹԱՇԱՆԻ ՇԱՋԱՋ լէ փիծան . Մնաց ՕՎԻՇ մինակ : ՕՎԻՇ զուր ԹԱբդիրնի էրեց ու պատաւ ԳԻՇԱՍԱՍ ասկրի մէջ, չուր իրկուն ջարթեց . գնաց ՓԻԼԻ մախբարին բօռաց Թէ՝ ՓԻԼԻ խերիք. “ գոռից ձէն չէլի, ԹՈՐԿԵՑ ու գնաց : Ս'եկ քանիմի օր հմալ, օր պրտի ԳԻՇԱՍԱՍ իէլ քօք խալէր . համայ ՓԻԼԻ կնիկ Վլի հէ մալ հէքիմէ, օր ՕՎԻՇ ինչպուկ բրինդար էղնի, Վլի կ'սաղցու, լուսունի կ'էրթայ կռիւ : ԳԻՇԱՍԱՍ իշեց օր ՕՎԻՇ պտի զուր քօք խալէ, յելաւ գիր մի գրեց զուր քուր Վլի լին Թէ՝ քու տուն ավրի դու քու աչօք զերազ տէսերիս. զէդ ՕՎԻՇ մըր քօք խալէց. մընք քանի էնինք բրնդար , դու կ'սաղցուս . զին`չ բանի վրայիս : “ ԳԻՇԱՍԱՍ գէս գերնի ծամբից : Վլի գիրնի կարդաց , ֆքրաւ Թէ՝ ես զիմ պապու տուն կ'յընցում. զէդ ին`չէ կ'էնիմ : ՀԱՄԱՄ ՕՎԻՇ չուր իրկուն ջարդեց, յիրկուն գնաց ՓԻԼԻ մաղ բարից բօռաց Թէ՝ ՓԻԼԻ խերիք է . և գնաց կուն : Վլի հեկաւ իշեց օր ՕՎԻՇ բրինդար է. բերեց սլեմանինի ցանեց, էրից բե յուշ, գրեց սնդկի մէջ ու ծեփեց Թալեց ծով. խաբար էրից զուր աղբէր ԳԻՇԱՍԱՍ նթէ՝ արի ՕՎԻՇ նօլի ծով : ԳԻՇԱՍԱՍ զուր ասկրով էկաւ, ՕՎԻՇ քօք հմալխալեց, օր մեկնի չի մնաց. կէսնի ՕՎԻՇ էլեց

5

— 34 —

ռայ էկան գացինի քաղաք, կէսին լէ սախլաֆ դրից, թէ յիրկուն
օր էղաւ, ձըր կօներնի կրակի շավըղ էրվաց զձըզի զազան խայի
նաթմիշ կէնիմ։ Գլասաս առաւ զուր քուր Կլիֆնի գնաց․ մըսլ
հաթ էրին, թէ Կլիֆլէ սպանենք, իշին օր Կլիֆ ձժով է․ ըսին
թէ մը՛սպանէք, Օիռնի թալեր է ծով․ մուխեաթ կեցէք, թէ տխայ
էղաւ, Օիռն օր էկաւ թողկէքի խետ թը՛ղ կովի․ թէ աղջէկ
էղաւ զէն լէ մամ սպանէք։ Սնաց չուրի կնկայ վախտնի էկաւ,
պարկավի բերեց տխէ մի․ յնդէ ըսին՝ „դէ պահէք“․ տխի անուն
լէ դրին, Գլավրակ. մուխեաթ կեցան։ Սընք դառնանքի դըխ Օիռ
Գէդ սնդուկ գնացի Գարվազէլ թագւոր կայ, զէն քաղաքնի
դուրս յէլաւ․ լողվորներնի իշին օր բանմի վըր ծովուն կ’իգայ.
գացին՝ օր սնդուկ մէ. բերին բացին իշին, օր ձոջ մարդ մի պար
կուկէ մէջ. զացին Գարվազէլ թագւորին ասին. էնլէ՝ թէ գացէք
բերէք․ բերինի. թագւորնի խանչեց հեքիմներին. հեքիմներնի
յիմացան, օր սլեմանի է ցանաց վի իդոր բրնին. հէքիմներնի
զիդոր սաղցուցին. Բագւոր զիդոր խանչեց տարաւ, թէ՝ քու
անուննի յին՝ չէ։ Հնլէ՝ զիմանուն դալու է։ — Քու սանեաթնի
ին՝ չ է։ Հնլէ թէ՝ ես սանեաթ չունիմ։ — Ռավո կ’եղնի՛։ Հնլէ՝
կ’եղիմ։ Բերեց զեղդոր էրեց ռավո։ Իլքի օր կ’տանդր ծովու
զրաղնի արճնդր, իշեց, օր ծովից ձի մի դուս յէլաւ, գնացի ծով։
Օիռո զէդ խսրախ նշանեցի մնաց․ զուր խսրախու վատէնի էկաւ,
ճնաւ, օրձ քուռակ մի բերեց, զէնլէ նշանեց․ զէն մկէլ տարին
իլխինի տարաւ ծովու զրաղ. էլման զէն ձին յէլաւ, ֆալ էր
ֆալնի կերաւ գնացի ծով։ Կմլամ խսրխու վատէնի էկաւ ճնաւ,
որձ քուռիկ մի բերեց, զէնլէ նշանեց մնացինի իլխին։

Սռալ թագւոր կայ. զէդ թագւոր ասֆար բացեց վըր իդայ
Գարվազէլ թագւորին, զերկուս լէ զուրանց ասկարնի գոմին. հմա
զէդ Գարվազէլ թագւորին տխայ չունի, զասկարնի ծամբցու կռիւ.
զինքնի զուր կնիկ աղջիկ կ’լենեն քօշկի գլօխնի թամաշայ։ Օէդ
քօշկու տակնի բատան մի կայ. Օառ ու դալին լէ յէլերհ հօնի
թամաշայ կ’էնե զասկար։ Սռալ թագւորի ասկարն ու Գարվա-
զէլին մըխապըլ էղան. յընգախ օր Գարվազէլ թագւորի ասկար
էնոնց կըզօդերի։ Գարվազէլ աղջիկնի իշեց, օր դալու ռավոնի
զբադան խեծերէ զանգուլամիշ կ’էնե զբադան, կրնկուց պրծերէ

— 35 —

արուննի կ՝շռայ. աղջիկ մամուն խթից, թագուրլէ իշեց, օր դալ
լու ռավցյի կրնկուց արուննի կըչռայ, չ՝սպրանի խարցուց՝ „դա-
լու ռավծյ, զեդ ինչ`է կ`էնես“. Օ`լիռնի իշեց օր թագուրնէ,
ըսաց՝ „բանմը չըմ էնի“. հմայ թագուր ֆիքրաւ, որ իդան խնարք
կայ. տարաւ թագուրն զ,Օ`լիռ թէ՝ արի զողորթն ասա, դու
որն`իս. որ զիմ պապ սպանօզ Օ`լիռ հեղնիս, քըզի բամլէ չըմ էնի:
էնլէ՝ „ես Օ`լիռնիմ“. էնլէ՝ „դու կրնաս զիդա ասկար ադայ էնիս“;
„Քու պապու թուր, հմէն ձակնի, ձին տու՝ր, զիդայ ասկար ադայ
էնիմ գամ“; թագուրլէ զուր պապու ձակերնի, ձին տուեց Օ`ռին.
Օ`լիռ խեծավի ձին, գնաց կանավի մէյդան, իշեց օր Պարվազէլ
թագուրի ասկարնի փախաւ. Օ`լիռ պատաւ ասկրի մէջ, զ,Սռալ
թագուրի ասկարնի զմէն կոտորեց. զ,Սռալ թագուրնի բռնեց բե.
րեց; Պարվազէլ թագուրնի էկավի յռառէջ տարաւ, ըսեց՝ Օ`լիռ,
դէ յուզա` քզի իտամ մալ, խազնայ, տօվլաթ“. Օ`լիռ լէ՝ „Թէ
քզնե բամլէ չըմ յուզէ“; թագուր լէ ըսեց՝ „Օ`լիռ ես իմ մեկ
աղջիկ զենլէ իտամ քըզի, մնացի հոս“. Օ`լիռ լէ յրպա՝ „թագուր
սախ կենայ, ես քզնէ յիվի կ`էնիմ, ինձի մուրազ ունիմ, քու ռա-
վցյի մէջ երկու քուռակ կայ, տան ինձի էրթամ“; թագուր լէ
ըսեց“ դէ գնա, որ մէկ քռկներնի կ`ասիս տվի քզի, գիմ աղջիկ
լէ տվի քզի“. Օ`լիռ լէ զուր էրկու քուռակ լէ բռնեց, բերից,
գնաց թագուրի կուշտ, փարայ առաւ, պատաւ ծամբէն, գնաց խա-
սաւ զուրանց քաղաքնի, իշեց օր դըռ Գ,ասասնէ թագուր, ըսեց
զիդայ մէ քուռակնի տամ նալել, էրթամի դըխ մեր էլ, իշեց օր
տխէ մի հօնի կանուկ է, ըսեց՝ „տխա արի հօսա, իդա մեկ օսկին
քզի, զիդայ քուռակ բունայ կանի հօսայ, ես զիդայ քուռակ նալիմ
ու բերիմ“; Տխէնլէ ըւնեց կանաւ հօնի; Օ`լիռ ծոջ քուռակ տա-
րաւ, օր նալյա. դու մ`ասի Գ,ասաս թագուրնի զուր զվեր կ`պտը
տեն, էկան, իշին զեդ քուռակ. զեդոնց աղլու իման գնաց թէ՝
`ղէդ իմ`լ քուռակէ. Գ,ասաս թագուր խարցուց տխից թէ՝ ղէդ
ինչ քուռակէ. տխէն լէ թէ՝ թագու`ր՝ մարդ տուեց զիս, թէ՝
բւնէ, ես զիդայ մեկլէ քուռակնի նալիմ գամ; թագուրնի սխի
արախչիննի առաւ, լիքը օսկի ըրցեց ու ասաւ՝ տխէ ես օսկիքը
կ`տասի ձիան տիրօջնի, կ`ասիս թէ՝ Գ,ասաս թագուրնի զձին տա-
րաւ`; Տխէն առաւ օսկինի կանաւ հօնի չուրի Օ`լիռ էկաւ, իշեց

— 36 —

օր տխէնի Հօնիէ, ձին չկայ, ըսեց՝ „տխա, քուռակնի գոր է“․
ըսեց Թէ՝ ԳԻ.ասաս Թսգւոր զիդայ օսիիքնի տվեց, ձիննի տարաւ։
ԳԻ.իռ հեռսօտաւ, չափուլսխ մի զանեց տխի գլխնի ֆռաց, խե-
ծաւ զուր քուռակնի գնաց։ Մարդիքնի Թափան տխի վրէն,
ձէննի խասաւ Թագւորին Թէ՝ զիդամըլայ բան մը կայ։ Թագւոր
նի ֆ.քրաւ Թէ՝ ԳԻ.իռնէ, ըսեց՝ „իշէք Թէ՝ յիրկինաի կրակ կպու-
ցին էնի՝ ԳԻ.իռնէ, Բէ օր չկպուցին յուրիշ մարդ է“։ Գնաց
էլի մէջ, իշեց օրԹայ Հօնին մնացիրէ զուր ազմամէներից քանիմ
կօն. էկանի Թափան, ԳԻ.ոին բարովեցին. Մնաց չուր յիրկուն։
ԳԻ.իռն ասայ՝ „փշու մի կրակ դրէք, Հօսայ խալնքաշիմ“։ Գ.էն
մարդիքլէ Թէ՝ ԳԻ.իռ, ԳԻ.ասաս Թագւորնի վրը մղի սախլավէ
դրի․ Հմայ կրակ կպուցինք մկի կ'մորԹայ։ ԳԻ.իռ լէ ըսաց՝ „դուք
կրակ էրէք, հե խասերէմ ձզէ“․ Դէրին կրակնի կպուցին։ ԳԻ.ասաս
Թագւորնի իշեց, օր Գ.ոի էլ կրակ կպուցին, տաս մարդ Ճամք,
ցուց Թէ՝ դնայէք գեղնի խաշպէք էկէք․ տաս մարդնի դացին,
ըսին Թէ՝ Թագւորի Թամբիհէն Հօրին՝ կրակ էք էրի։ ԳԻ.իռ լէ
ըսեց Թէ՝ զուրբայն, ել զարիպ մարդիմ, խալնե կ'քաշիմ։ Գ.էլ
նոնք լէ ըսին Թէ՝ ձզի կ'մորԹինք։ Գ.իռ լէ յելաւ զէն մարդնի
սպանեց, զէն մեկ մարդ Ճամքցուց Թէ՝ ԳԻ.ասասին կ'ասես զուր
ասկարնի ժողլայ լուսուն իմ սաֆարնի սաֆարէ։ Գ.էն մարդնի
դնայ Թագւորին խսայ էրեց Թէ՝ քու տուն ավրի, Գ.իռն է էկի,
զին մարդ սպանեց, զիս լէ մրախաս էրեց Թէ՝ Թագւորին ըսա-
ասկար գոմէյ, Գ.իռ լէ զուր քուռակնի խեծաւ, Ճակերնի կապեց կանաւ
մէյդան։ ԳԻ.ասասի ասկար լէ էկաւ։ Գ.իռ պատաւ ասկրի մէջ,
ջարդեց. իրեք օր գեդըմլայ ասկար էղաւ, Գ.իռ ջարդեց։ Վ.գեր
ներնի իսին՝ Թագուր, Գ.իռ խետ չարայ չ'էղէ. Հօրի զիդոր աղ
բօր տխայ ԳԻ.ավրակ չըս Թողի զիդոր խետ կռիւ։ Թագաւոր լէ
ըսեց՝ դէ խանչէք յիգայ. էկաւ. Թագւորնի ըսեց՝ ԳԻ.ավրա'կ,
կրան խըտ Գ.ոին կռիւ էնիս։ Ին լէ ըսեց՝ Թագւո'ր, տուր ընձի
ձի, դաստմի Ճակ, ել կռիւ էնիմ։ Թագաւոր լէ տուեց ու լու,
սուն գնաց կանավի մէյդան։ Գ.իռն ու ԳԻ.ավրակ կռվան չուրի
յիրկուն. Հմայ ԳԻ.ավրակ գէնոր զօչէց։ Գ.իռ գնաց մրչ էլ. գո-
մանի վրէն Թէ՝ յսօր յիմալ էզար։ Գ.իռ լէ ըսեց՝ յսօր զիմ բան

— 37 —

բօշ է, տխէ մի ռաստ էզաւ վրէսի, օր էնոր աղեկ ձի մի էզներ
տակ, զիսի կ'փիծուցէր։ Հնոնք լէ ըսին՝ իմալ տխէմ էր,
անուննի ինչ էր։ — Հնուն ԳԻավրակի։ Օ'էնոնքլէ՝ զէն քու
աղբօր Քլէֆի տխէնե։ Օ'իռ լէ ըսեց՝ ես սիմալ զարկիմ էնոր,
ձըր տուն ավրի, սօր ձեռքս չի բռնայ զարկիմ, ըլա իմալ էնիմ։
զէ գացէքի ձըր Ատուածնի, չուրի լրւսուն իշենք իմալ կ'եղի։
ԳԻասասի մարդիք իշեն, օր աղէկ ձի մի ըլնէր, ԳԻավրակ Օ'ռին
կ'փիծուցէր։ Ս'եկ մարդ լէ ըսաւ թագւորինի իզմլայ քուռակ
մի կայ. օր էն քուռակ քու տակնի ըլնէ, զ.Օ'իռ կ'փիծուցիր։
ԳԻավրակ ջուռապ երեց թէ՝ զէն քուռակնի կուտայ զնձի, ե լէ
կ'էրթամ կովիմ. թէ չէ՝ ըրմ էրթայ։ Ճագւոր լէ ըսեց՝ խարիր
ԳԻավրակ մռնի, զիմքուռակ չըմ։ տայ։ Իրոր վզիրներնի ըսին՝
թագուր քու քազաքնի կուտաս մեկ քուռակու. էգ ինչ կ'էնիս,
մրնք խաբուլ չընք էնի. պտի էնիս ու տաս։ Ճագւորի չարէն
լէ կորաւ. ըլա կ'իտամ։ ԳԻավրակին ըսին։ Հմա ԳԻավրակի պապ
Քլէֆի իշեց, օր շուտվայ տամկազար էր, ըսեց՝ ԳԻասաս քուռակ
տվէց, ԳԻավրակին, լրւսունի զհողէրնի էրթայ սպանայ. սի.քայ
զուրին լէ սպանի. ֆ.քրաւ. յնդայ հիմկայ չէզի, լրւսուն կ'ըսիմ.
Մնացի լրւսուն էգ խալվօր, շուտ էկավի ԳԻավրակի իպրուխ լա
կանի վերցուց, կանաւ թէ՝ սյօրլէ ես ջուր կ'պատըուցիմի ԳԻա-
վրակի ձեռքերունի, լվացվի։ ԳԻավրակ քնուցի սելաւ. խոզմաթ
քարնի վազաւ իպրուխ լականի օր խլէր խալվօրուց. խալվօր
բօրբօաց, ձէննի խասաւ ԳԻտրակին. էնլէ զէն տեխից բօօայ
թէ՝ զէգ ինչ բախսէ։ Գացին խսայ էրին. ԳԻավրակ լէ խանչեց.
յիդաւ թէ՝ ԳԻավրակ, սօրլէ ես զքու ձեռներուն ջուր պատը
ցում։ ԳԻավրակ լէ ըսաւ դու պատըու։ Սզմաթքարներնի գա-
ցին, Մնաց ԳԻավրակն ու խալվօր։ Սալվօրն ըսեց՝ ԳԻավրակ,
խուրբան, զէգ ինչ է կ'էնիս․ Օ'իռ քու պապու հայիթնի
կ'առնէ, դու վիր հայիֆ կառնիս. ախրո Օ'իռ քու հողէրնէ,
Քլէֆ քու պակնէ, ԳԻասաս թագւորն քու քեռինէ, զքու պապ
իզամլայ սպանեց, զ.Օ'իռն իզամլայ թալինի ծով։ Հիմկայ էկեր է
քու պապու հայիֆ կ'առնէ, զքի լէ թորկածայ վրեն օր Օ'իռնի
սպանես. ԳԻասաս քզի լէ սպանէ, ձըր քօք կտրէ“․ մախսաթ
զըմն ահվալ խսայ էրից ԳԻավրակին։ Իշաց ԳԻավրակ թէ՝ խալ

— 38 —

վօր, ռաստ կ'ասիս։ Հնլէ քի՝ Գավրակ զքու անուն հօրի՝ է դրած Գավրակ․ դու զէդ տեխեն ֆքրի, օր շատ անուն է վըր քզի դրածայ։ Գավրակ լէ՝ դէ դու գնա խալվօր։ Սնացի չուր զքու ռակ բերին, Գավրակին․ Գավրակ լէ ըսեց թէ՝ թագւոր, սօր ջառ պատըցու քաղաք․ ինչպուկ որձ մարդ կայ, յլնենի զիմ կռիւ սէյր հենին։ Թագւոր լէ ջառ պատըցուցի քաղաք, թէ որձ մարդ քաղաքնի չի մնայ, յելնի սէյր հնելու։ Անչ խտրուկ որձ մարդ կեր, քաղաք չիմնացին․ թագւոր լէ գնաց խրտ իտոնց, ասկարն դիփ տվեց կանաւ թարաֆենի։ Օիռն ու Գավրակ պատանի մէյդան, կովան․ իրհաղ զէրկուսլէ չին խմջի զիրար զարկի։ Գավրակ զուեց, Օիռ փախաւ, հեռցաւ ասկրից․ Գավրակ ըսեց Օռին թէ՝ ափօ, հօրի՝ փախար, ախար դու զիմ հող բերնիս․ ես ֆքրեմ՝ ափօ, դու զիսի լարա, ես զասկրի ետքնի առնեմ ու հօլենքի վըր ասկրին։ Գավրակ փախաւ․ Օիռ լարեց ասկրի յետքնի առաւ ու երկատվ էլանի վըր ասկրին, հմալ ջար դին օր մերէ մօրիկ չի պրծաւ։ Գասաս թագւոր բռնին ու տարան։ Օիռ թազդան առաւ գլխուց, մեկ մեկ խսայ երեց, Գավրակին․ յելաւ յետկուցի դուրս։ Դերին, Գասաս թագւորին, երին խիմայ խիմայ։ Գավրակ բերեց զուր մամ բոթեց երից խիմայ, խիմայ։ Օըմէն լէ խապուլ երին, Գավրակին թագւոր։ Օիռ վերցուցի Գավրակին գնացի Գարվազել թագւորի աղջիկ լէ բերից, Գավրակինի կնիկ։ Գավրակի անուն լէ փոխին դրին Սատ․ թագւոր նստաւ զուր թախտնի, պրծաւ։ Հրկնքուցի երէք խնձոր պատաւ, մեկ ըսօղին, մեկ լսօղին, մեկ լէ քուլի շամշաթին․

## ՌՈՒՆ ՉՈՐՐՈՐԴ.

Շնդու թարաֆենի մեկ քաղաք կ'եղնի, անուննի Սալբար․ զէդ Սալբար քաղքի մէջնի մեկ խօծայ կ'եղնի․ զէդ խօծնի մեկ տխայ կ'եղի շատ խօրօտիկ։ Տխէն լէ իսկի յուղայ յունայ ռու տուրի չի գացեր է։ Սօծեն լէ զտխի բեռներնի կ'բռնե։ Օիրայ չրաղներնի կ'երթանի հնդայ քաղաք քոֆուօտի։ Տխէն լէ կ'դնե

— 39 —

զիդցա խետնի կ'երթանի շնդ. ()րերուց օր մի կ'խասնենի հօնյայ, զուրանց բեռ, բարձ կ'զնեն խան մի. զուրանք կ'երթան քռֆրօթի։ Տխի անուն լէ Ուադաստ կ'էղի։ Տխեն լէ կ'էրթայ խըտ էտունց պտտեն. իշեց տխեն տեսաւ օրթայ տխեմ'լէ զեն տեխեն կյիգայ, զիրար բարևի տվին. զերկսի սիրտ լէ կպաւ զիրար։ Կն տխեն խարցուց թէ՝ դու յուս'տիս. ըսեց՝ Մալբար քաղքից իմ. զանունդի ինչէ. զիմ անուննի Ուադաստե. յնդէ խետքզի աղբեր կ'եղիմ. էնլէ ըսեց թէ՝ զիմաղբերն իս։ Տարավի տուն. զտուննի ցուցուց. յնդէ՝ յեբ կյիգաս զեսլէ քու տուննե։ Օյուր քռֆրօթնի էրեց, զնաց խասավի զուր տուն. մամն ու պապն էկան խնդացինի զուրանց օրդին. մնաց. զեն մլէլ տարին էմլամ թըտարուք էրենի. տխեն գնաց, զաղբօր տուն դրեց բեռներնի, զուր քռֆրօթնի էրեց, աղբօրնի ըսեց՝ յելի՝ էրթանք դօր մի քաղաք պտըտենք, խավեսնի խանենք, օր լուսունի էրթամ։ Յելան քաղաքնի պտըտին, բանձր քօշկի սարի տըկով յանցանի. Ուադաստնի իշեց, օր յառջևնի խնձորմ ընկաւ զեդ քօշկի սաը րայի փնձարից. իշեց զէդ խնձորնի, օր չ'ուտես չ'խմես զեդ խնձորնի թամաշայ էնես։ Տխեն լէ վերցուցի դրեց ջէբ։ Վնաց օրթայ պտըտեցին էկանի տուն. իրկուն բերին զգինի սօբէաթ էրին, օրթայ լուսուն զաղբեր ծամբեու։ Ուադաստ խանից զխնձորնի դրեց աղբօր յառջևնի. աղբօր իշեց զխնձորնի, զարկեցի վըր չու գերուն թէ՝ վայ'աղբեր, դու գացիր մաձլիսն բթլաւ, յելանի գացին։ Ուադաստ լէ թէ՝ ինչ էր, էղաւ, խզմաթ.քարին ըսեց թէ՝ յելի՝ զռներնի փակա, օր քնենք։ Յելաւ խզմաթ.քար լէ, դռներնի փակեց, տխեն լէ զշորերնի խանեց. տխեն զեն իշեց, յուրիչ յօդէմի, օր պատու յառիք փառլամիշ կ'էղի, տխի խել քնի գնաց. զեն իշեց օրթայ դռան ձէնի էկաւ, դռնիցնի մտաւ աղջիկ մի խօրօտ զքսի մէջնի պատռուկ, էկավի ըսեց՝ „բարո'վ Ուադաստ, զիսի քզի խամար իմպախի. արի քզի խազնայ ցուցում։ Մալ ու դովլաթ“։ Նռաւ զտխենի, յնկաւ յօդէք, զխազնէք ցուց ցուց թէ՝ զիդայ յըմն քզի փեշկեշ, ե լէ քզի փեշկեշ. գնաց աղջիկնի գաստ մի շօր բերեց, խագուց, զորզան դօշակ թալից։ Լուսուն էլան. աղջիկնի ըսաց՝ „Ուադաստ, զուրբան, էլ չեմթողի դու էրթաս. զիրար առնենքի, մնանք հօսայ“։ Տխեն չկարաց ջու

— 40 —

ղաբ տայ՝ Ռնկերնի ըսին՝ Ուադաստ կորաւ. յուդայ յունայ պտը
տեցին, օրթայ չկայ, յելան. զուրանց մալնի բարձան ու գացին։
Վ, ղջիկ գիցաւ օրթայ գացին. տխեն լէ լաց թէ՝ իմ մամ ու պապ
իմալ կ'ենին։ Վնաց տխեն հոնի չուրի չորս օր գնացին։ Վ, ղջիկ
ըսեց թէ՝ տխայ', գիր մի գրա զքու մտմուն, պապուն թէ՝ ես սաղ
իմ։ Տխեն լէ գիր մի գրեց զուր մամուն, պապուն։ Ռսեց թէ՝
տխա', զեդ գիրը տար տուր քու ընկերներուն, արի. թէ որ չըս
հկերես՝ քզի եմլամ կ'բերեմ։ Տխե լէ ըսաց՝ „քու տուն ավրի,
յսօր չորս օր է գացած, ե լէ իմալ տանիմ“։ Վ, ղջիկ լէ ըսաց՝
„դէ յելի ինա բանձր տեխ, քզի կ'խասում քու յընկերներուն“։
Տխենի յելաւ բանձր տեխ. աղջիկ լէ բերեց տաշտմի ջուր, գրեց՝
տխի դեմի, ըսաց՝ „տխա', ես կ'կարդամի. զինչ վախտ օր քզի
գլխով երի, դու զքզի հօլէ ջուրն, յնցի զեն տեխ“։ Վ, ղջիկն
առաւ կարդալ. զեն իշեց, օր աղջիկնի գլխնի ծածից, տխեն ջու.
րին հօլեց, մեկ լէ զեն իշեց, օր զուր ընկերվանին, զուր մալ
խըտ ձամբունի կ'երթայ. ընկերվանլէ իշին, օրթայ զիդա Ուա-
դաստնե։ Լ, կանի, բարևեցինի, խնդացինի։ Տխեն ավալ խսայ
երեց, զթուխտ լէ տվեց. յնդէ յելքի բառնանք։ Օբեռներնի
բարձան. մեկ լէ տխեն զեն իշեց, օր զեն յօդի մէջնե։ Վ, ղջիկնի
հկաւ թէ՝ Ուադաստ', հօրին՝ կը երթիր, մանացի։ Տխի գիր լէ
տարան տվին մամուն, պապուն, փշումի լացին։ Վենք լէ յի.
գանք դըխ տխին։ Տխեն լէ շատ խելքով է, շատ լէ գիտունէ.
աղջիկ լէ զէլեց թէ տխենի ձամբիմ. հմայ զինչ բազրկան օրթայ
երթայ զեն շՀար սալամաթ չյիգայ, ձամբախ կայ հօնի, օր հեռ
թայ մալն, թալաֆ կ'ենին։ Վ, ղջիկն յելաւ թէ՝ „Ուադաստ',
խուրբան, մենք եղանք իրիկ կնիկ, մղի ճիժ կ'եղի, կ'ուտենք
զմըր մալնի, կ'խլի. արի գնա քռֆրօթ շՀար, հօնի շատ լաւ
առուտուր կ'եղի“։ Տխեն լէ ըսեց՝ դու գինաս։ Յելաւ զեդ ազջիկ
մեկ քանիմ բեռ զառ ու զարբաբ բռնեց, իրեք բեռ լէ լօզակ,
քանիմ լէ խզմաթքար ու տվեց տխին, ձամբեն լէ ցուցուց, ըսեց՝
„Ուադաստ', դու ութ օր լէ գետնի տըկով կ'երթաս, մօմ շատ
տար, օր ֆանարով դուրս յելնիս“. զըմէն բան լէ սորվեցուց,
տխեն ձամբուց։ Տխեն գնաց չուրի խասաւ զեն տեխնի, օրթայ
գետնի տըկով կ'երթայ. զմոմերնի կպուց, ֆանարներնի շինեց.

— 41 —

գնացին չուրի օր յելանի վայի - վայի շհար, սինօո գնացինի,
մօտացանի շհարին, իշին օր մարդ մի էկաւ յառըևներնի։ Օ.Էդ
քաղքի մէջնի չորս ծամբայ կյիգայ, չորս ծամբաղլէ ամէն մեկ
ծամբու վրէնի կանած է, օր զինչ բազրկանի գայ, մարնի խֆթին։
Օ.Էդ Ռադաստնի գնաց ծամբաղնի խարցուց թէ զէդուր մալնի
մալալ կռհուն առաւ, թէ զինչ ունի խինդրած. գնացին ծամբաղ,
տխի խանու տեսաւ, գնաց զշորերնի փոխեց, քանի մի
իրզատ բերէց, զէդ տխու ծամբու վրէնի յանդէ քօշկ կ'զուքէ.
մեկ քանի խիտր էլ լողակ գրիր է Հօնի, զէն իշեց օրթայ տխէնի
էկաւ իշեց. յնդէ վերուցի լօղակնի Հօլեցի ջրի մէջ, շաղզեցի
խրտ տլէնի։ Օ.Էդ Ռադաստնի շիվարովի մնաց թէ՝ զիմ էրկու
բէռ լօղակնի բառադայի բերի. ծամբաղլէ ըսեց թէ՝ ինչ՝ կ'զէզի,
մեր շհար լիէլէ։ Ռադաստ լէ ըսեց՝ ել քու տուն ավրի, ել քազրկանիմ,
խրիտսի էրկու բեռ լողակ է, զառ ու զարբաբ է։
Հնլէ ըսեց՝ „գեալը’, զէդ որն է քզի խաբեր է, գու զէդոնքնի
բերեր ես, վայ զբզի ֆխորայ. ինչ՝ աղէկ օր գու զիսի ռաստ է.
կար“։ Սխէն լէ ֆքրաւ գէնդրա բաներնի ըսեց՝ թէ արի, առավի
գնաց զմալնի, իշեցի ըսեց՝ տխայ ղքու մալի բուհէնի ասած։ Սխէն
լէ մզէց ու մզից, թէ ել զխելք բանմ`էնիմ։ Սխէն ըսեց, թէ՝
ես զինչ` ասիմ. կ'իշեմ զիմ մալնի գին չունի. էն լէ ըսեց, թէ՝
զուրբան, լօղակն օր զնձի պէտք չէ. զիդայ մի սարնի զրմէն լօ.
զակ է։ Սխէն լէ ըսեց՝ ջանը`մ, առանց գնի կր իտամի քզի։ Հն
լէ՝ չէ ջանըմ; գնովի տու`ր։ Յնդէ գնով չտվեցի տխէն. ծամբաղ
շիվարավի մնաց ըսեց թէ՝ ապա ինչ` կ'ասիս։ Յնդէ զէդ կ'ասիմ“
կըուզի`սի տամ։ Համբաղլէ ըսեց թէ՝ տու`ր։ Սխէն լէ ըսեց` գիր
մի տու', թէ ես զիդայ մալնի առայ անգին է. ծամբաղ լէ ժէզից
թէ՝ զիդայ տխէն ծուռէ, զիսի դմր կ'գտնի. գրեց թուխտ մի,
տվեց տխին. տխէն լէ գինդրան թուխտ տվեց թէ՝ զիմ մալնի ան.
գին տուեցի զիդոր։ Համբաղ լէ զմալնի տարաւ։ Սխէն իշեց,
օրթայ բան չի մնաց, փոշնաւ թէ՝ ես իմալ էնիմ. յելաւ գնաց
շհարի մէջ. ինչ մարդ օր կ'իշէր՝ վայ վայ անելով կ'իրթէն։
Սխէն լէ շիվարաւ թէ՝ զիդայ ինչ` բան է. իշեց, օր խալեվոր մի
զէնտեխէն կուգայ. ըսեց թէ՝ պապ'է, զէդ ինչ` հաւալէ։ Հնլէ
ըսեց թէ՝ ղուրբան, իդայ վայ վայ մահլասինէ. մեք լէ քզի պէս

6

— 42 —

բազոկան էնք, զմբր մալնի թալաֆ երին, մնացինք յուդայ վայ
վայ էնելով, դու լէ էղար մղի պէս : Տխեն լէ պտտեց եմկ խո
քեվախ մարդու մլ ռաստ էկաւ, զուր զարդնի խսայ երեց զեղ
մարդուն. մարդ լէ ըսեց՝ խորբան, զենոնք չորս Ռամբաղ են. թա
գւորի աղջկայ խետնի կ'կիսեն. ուրբաթ է. ուրբաթ կ'էրթանի
թագւորի աղջկայ խաս բաղչէնի, զուրանց հէսաբ կ՝տեսնին. թէ
որ բան մի քզի չարայ երիր, էն տեխենէ : Տխեն լէ ըսեց՝ ես
իմալ երթամի Հօնի : Տխեն գնաց չուրնի ուրբաթ օրնի ապրեց.
վերցուց խարուր խուռուշ, գնաց դըխ բաղվանչինի թէ՝ բաղ
վանչի', սյօր զիսի թող էթամի բաղ : Վասղվանչին զխարուր
խուռուշնի առաւ, զտխենի տարաւ բաղ, հաուզնի ցույցույ.
յնդէ խորբան, յուդայ կյիգայ աղջիկնի կըլողգնայ կ'էրթայ :
Տխենի իշեց, օր ծառ մլ կայ հաւուզի վրեն, բանձր է. տխեն լէ
յէլաւ ծառի գլօխնի, փաթթվաւ մնաց, օր գէն իշեց. աղջիկնի
էկաւ զարվաշներով, զուրանց քէֆնի էրին, ըսեց թէ՝ աղջկնէր,
գնացէք ձզի սեյրան էրէք. չուրի ես լողգնամ. ջռէքը գացին,
յէլաւ զշորերնի խանեց. տխեն լէ թամաշայ կ'էնայ ծսուռ
զլխուց : Վեղիկ լողգավել սէլավել դուս, շորերնի խագաւ, բօռայ,
ջառէքնի էկան. դէ, ըսեց, գնացէք Ռամբաղնուն ըսէք՝ յիգան :
Վուրսինի դրին, աղջիկնի նստաւ, ծամբաղներնի էկան. ըսեց թէ՝
ինչ իք էրի : Վ'էկնի ասաց՝ իդաղատրուկ իմգատի. մեկլայ յբդէ՝
իդաղատրուկ լէ ես իմ գատի։ Վ'կավ զեդ տխի մալ տարօղ, թէ՝
դու ինչ՝ իս էրի։ Գիրնի տուեց աղջկայ ձեռ. աղջիկ զդիրն իշեց
թէ՝ էստուկ մալ տվեր եմ անգին զիդայ մարդուն. Վեղիկ զդիրն
օր կարդաց Հօլեցի դէն, թէ՝ ես զիդոր սընկեր չըմ էղնի, գէդ
մարդ խելօքէ. դմլ լէ զինգոր գիր տուերես. քի՝ հա. գիր տա
րավի թագւորի կուշտ, դու իմալ կ'էնիս յնդէ թագւորի օրդի,
զէնի ինչ գինէ. կ'էրթայ թագւորի կուշտ, թուխտնի տանի թա
գւորին, թագւոր լէ մեզնէ բեզրեր է։ Վ'ախսաթ մալնի փայ
էրին վըր իրար, յէլան գնացին։ Վըտ էրթալուն տխեն յիջավել
ծառից, գնաց արզե մի գրեց տարավի թագւոր. եօթր տեխով թա
մոն էղաւ, արզենի տվեց թագւորին։ Բագւոր խանչեց չամբախ
նուն, թէ՝ զիդայ գիր տվող որ՝ն է։ Տվինի թագւորնի նշանց.
թէ՝ իդայ է։ Գէ գնա զիդոր խտյիլ էրա. զվաղիրներնի տվեց զէն.

— 43 —

դրան ու տիելով տարաւ. ինչպես մալ ու խաղնայ կեր՝ տարան.
իրեք օր կրեցին, ծորով խլսաւ, տարաւ զխան լցեց։ Թագւորի
աղջիկ կայուն առաւ։ Թէ՝ ճամբաղնու մալ տարան. մեկ ճամբաղ
խանչեց տարաւ, Թէ՝ զնա զեն տխեն կանչա յիգայ։ Համբաղ
գնաց, Թէ՝ Թագւորի աղջիկ քզի կ'խանչայ։ Տխեն լէ սելավել խրտ
Ճամբաղեն էկաւ, Թաման էղաւ Թագւորի աղջկան. տեխ տվեց,
նստաւ, ըսեց, Թէ՝ տխայ գինաս քզի հօրին իմ խանչէ։ Կն լէ,
Թէ՝ չէ։ Գրգնէ սվի կ'էնեմ, օր զու զեղոնց մալիի իտաս։ Տխեն
լէ, Թէ՝ օր ձեռքէս յիգայ, զքու մալնի կ'առնիմ։ Վղջիկ ինչ
էրեց՝ չէղաւ չտվեց. չարէնի կորաւ աղջկան, Թէ՝ արի սանդրիչ
խաղանք։ Դրին սանդրիչ։ Յնդէ, տխայ, շառթով խաղանք։
Տխեն լէ՝ զէ թիվ եղնի։ Յնդէ՝ զիմ մալն ու զքու մալ։ Տխեն
լէ՝ յնդէ մեկ գիր գրէ։ Օէրկուս լէ գիր տվենի զերար, նստան
խաղյան։ Չէ. տխեն աղջկանի զօռեց, աղջիկ իշեց Թէ՝ զուր բան
բօշ է, զթէլերնի քշտեց, զիաչէք լէ քշտեց։ Տխեն տարավի
աղջկան, մալնի տարաւ. աղջիկ կսկծվորաւ, էմլամ զտխէն խան
չեց, Թէ՝ տխայ, արի խաղանք, ես զիմ ջան, դու զքու ջան։
Տխեն ըսեց՝ դէ գիր գրէ։ Դիր գրեցին ու նստան խաղյան։ Կ՛մ
լամ տխէն աղջկան զօռեց, աղջիկ զփաչէք քշտեց ու դրեց տխի
գէմի, Թէ ինչայ, տխէն տարվի, Չէ, տխէն էմլամ տարաւ։ Յէ
լավի աղջիկ, սօրանէնի քաշեց Թէ՝ կ'մորթիմ։ Զաւար տարան
Թագւորին, Թէ՝ զիդամըլայ բանմը կայ։ Թագւոր լէ խավազներ
Ճամբեց, զտխէն բերին, Թէ՝ զեգ ինչ հաւալ է։ Օգիր տվեց Թա
դւորին, զգիրն իշեց, օրթայ զուր աղջկայ ձեռու գիրն է. իդհախս՝
գէ գնա տխայ, զեն աղջիկնի տվի քզի. Թագւոր լէ՝ տխայ գնա, ես
զիմաղջկայ Թաբտիրնի իշիմ. իրեք օրով խետ արի, զքու նշանա
ճնի տար։ Տխեն գնաց զուր թբտիրն. Թագւոր լէ զուր աղջկայ
Թբդիրն էրից։ Տխեն գնաց զուր բեռներնի բառաւ, էկաւ դըխ
Թաքոր. Թա.քոր լէ զուր աղջիկ գրեց մհավէն, խազար բեռ լէ
տխի մալ եղաւ։ Տարան չուրի զեն ութ աւուր գետնի տըկով
Ճամբէն լէ ընցուցին, ըսկար գարձուց, մնացին զենք ու զուր խզ
մաթ.քարեր, գնացին։ Զամայ գէն հնդայ աղջիկ զըիմն կարդաց
տեսաւ օրթայ Դադաստ գնաց վայ վայ շհար էսզորուկ մալով
Թագւորի աղջիկնի խետ սալամաթ յելաւ կ'յիգայ։ Վղջիկ յելաւ

— 44 —

դաստ մի տխամարդու շոր խագաւ, ձակերնի կապեց վրեն, խէ
ճաւ ձինի, գնաց տխի յառեջնի։ ()րերուց օր մի յնդէ ռաստ
էկան զիրար . ազջիկ չուրին տվեցի սարի աթակնի, տխէն իշեց,
թէ՝ խազախ է. տխէն լէ զուր ձակերնի դրստեց, խզմաթքարե-
րունի ըսեց, թէ՝ դուք մի իշէք դիդայ դինայ, գացէք. տխէն զէն
իշեց, օր խօճայ բոզ ձիավոր մի էկաւ տխի յառեջնի։ Տխէն ու
բօզ ձիավոր խովան. բօզ ձիավորնի իշեց, թէ բօշէ զուր բան,
խնձորնի տեխեց ու զար տխին։ Տխէն բէյուշ էզաւ. բօզ ձիա-
վորնի թագւորի ազջիկնի վերցուցի տարաւ։ Սզմաթքարներն
գնացին՝ օրթայ Իադաստ բէյուշ պատիր է յունայ, զաղիկ լէ
տարան. թափանի վըր տխին. տխէն լէ յանքան յանքան օցեա-
մից էզաւ, իշեց օր թափած են զուր վրեն, շիվարաւ, խարուցյց,
թէ՝ զեդ ինչ խաբար է. զենդոնք լէ ըսին՝ քու տուն ավրի, զաղ
ջիկ լէ տարան, քզի լէ էրին բէյուշ։ Տխէն յէլաւ ըսեց, թէ՝
քէլէք, բան չլայ. տխէն լէ զուր ձին խէծաւ, էկան, մօտըրան
Հնդ քաղքին, զիր մի ձամբեց զուր կնկան, թէ՝ ես էկայ։ Կնիկ
լէ գաստ մի շոր զինք խագաւ, դաստմը լէ խագուց էն թագւորի
ազջկան. էրկուս լէ զուրանցի քամըլին, չուրի տխէն էկաւ, մայնի
բերեց տեխաօրցուցի, էկավի տուն։ Կնիկնի էկաւ յառեջ, զմար-
զնի բարովից. տարան զէն յօդէն. տխէն իշեց օրթայ զիդայ զուր
բերած թագւորի ազջիկնէ, շիվարաւ Մնաց։ Կնիկ ըսեց՝ յընչի
շիվարար, հաղմէ զքզի չպարծենաս, ես քնց քզի զօչաղ էնք,
էկայ զքզի ձիուց պատըուցի, առայի զքու բերած ազջիկնի, էկայ։
Կերան, խմին. տխէն լէ գնաց Վալբար քաղաք մըտ զուր մտմն
ու պապ. մամն ու պապ ուրխցան վըր զուրանց տխին. տխէն լէ
զէնոնց դօվլաթ զըմն բռնեց. բամէլ ցրուեց ֆուխարի. աուաւ
մամն ու պապ, էկաւ Հնդ, զուր խարսնիս բռնեց, կերան, խմե-
ցին, ձըր խէրնի յիշացին, խասան զիրարու մուրազին։

— 46 —

Մուրատ կիտաս ականջ երողաց,

Մուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն:

Քեօ չորս պիւլոր խայու զեղ ի,

Պանծր Գմբէթ անոշ տեղ ի.

Սուրբ կարապետ դարդին դեղ ի,

Դարդի դարման սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն:

Սուրբ կարապետ խաւքու նման,

Ար շինած էր վըր ուր խման,

Ժողվեց դիւան, լցեց զնդան,

Յաղթեց դիւան, քե կան եաման:

Ծահա գեամ ըլլեմ քե փոշեխան,

Տանեմ թափեմ փրեյ պատոման,

Չիւր Քրիստոս գեայ դատաստան,

Մուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն:

Քեօ չորս պիւլոր չայիր չիման,

Ար թուխ ամպեր կանգնած դուման,

Խետ Քրիստոսին կանես դիւան,

Դիւան արող սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն:

Սուրբ կարապետ պանծրիկ պիւլոր,

Քեօ Ծամբխներ ուլոր մուլոր,

Կիւզան քեօ դուռ շատ ըխտաւոր,

Շատ ձիաւոր քիչ ոտաւոր,

Մուրատ կիտէր ոտաւորին,

Ցուղաբ կիտէր ձիաւորին,

Մուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն:

Մարմար քեարեր քեօ պատաններ

Ստաաֆ էրաւ տաճարի դուռ,

Չորս կողմ խաչ էր լալու դուռ,

— 47 —

Ուխտացողաց մուրատն ետուր.

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ,

Ծառայ կլնեմ ևլն։

Քե շինած են Մ'շու ծմին,

Կիգան քեօ դուռ աշխարհ գըմէն,

Մ'ուրատ կառնեն գերեզմընդն,

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն։

Քեօ դմբէթներ գուշա գուշա,

Քեօ Շամբխներ վարդի փուշ ա,

Գերեզմին խոտն անոշ ա,

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն,

Լ'չջիկ ըմ կէր Ստամբոլա քաղաք անուն Շուշան,

Սատաֆէ դուռ չամբխեց գերեզմին նշան,

Կիգան քեօ դուռ վեզիր փաշայ,

Գերեզմին խոտն անոշ ա,

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն։

Քեօ քարեր տաշած քիւլինկով,

Ասկի բուրվառ, անոշ խնկով,

Կիւգամ քեօ դուռ լալով ծնգով,

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ ևլն։

Սուրբ կարապետ գլխատեցին

Կայսարու քաղքէն խանեցին

Մ'արմին որ ղաթրին բարձեցին,

Մ'շու սարի մէջ թաղեցին,

Մ'շու Սուլթան սուրբ կարապետ,

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ.

Ծառայ կլնեմ քեօ շնորհքին,

Օ'օրքդ էլ շատ է սուրբ կարապտին

Մ'ուրատատու սուրբ կարապետ։

— 49 —

ՔՕ խօրն ու մօր աչքերն եկուր,
Տղէն տեսաւ, աղջիկն ետուր.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Ց, ուրը կերթաս երիչ կանես,
Մահրամիջ տուտը քաշ կանես,
Պու ինձ հալ ու մաշ կանես.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Ց, ուրը կերթաս ջուխտ դորակով,
Սիրտս կերես բոց հրակով,
Քեզի փախցում ալ քուռակով.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Պու էլել ես կերթաս մարագ,
Վ, իջդ երկէն մէջքդ բարակ,
Լնչ որ խաքնես քե մունբարագ.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Պու էլել ես կերթսաս ածուն,
Սայեդ սիպտակ ինչ որ մածուն,
Ն, չքով կանես շէկիկ լածուն.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Պու էլել ես կերթաս յիզին,
Պու ու քո ջուխտակ տէգերկին,
Կշորորաք ինչուր մաքին.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:
Պու Ռւստ կգաս, էն խնըսա,
Սէրով եկար, բարով տեսայ.
Ն, րի նստենք, մանդր ղսա,
Քոշքըմ մտնենք խասար,
Կուզեն խարիր, կուտամ խազար,
Ռարով եղնեմ քօ խոր փեսայ.

Ն, ղջիկ եար անենք ևլն:

7

— 50 —

Շաւար Չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Քեօ խէրանց տուն Ն,բրահամանց.
Ն,բրահամանց բերդի դիմաց,
Բեստա սուրբ Գէորգ շինած դիմաց:
Շաւար չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Պստկաբերան, խօրօտ չաշմիկ.

Գնացինք խասանք վըր կարմնջին,
Բսկի օղեր ուր ակնջին,

Չաշմիկ տուէք ՄԿրտըչին:
Շաւար չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Պստկաբերան, խօրօտ չաշմիկ.

Հեկանք խասանք չուր մէյդնաթաղ,
Հրկու քուրիկ էլած են խաղ,

Կրկուս կխաղեն մէկ խաղ:
Շաւար չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Պստկարերան խօրօտ չաշմիկ.

Գնացինք խասանք Լ,ճանու ջուր,
Լսաւքեր էկան յուտուր պուտուր.

Կարմրակտուց նխշուն փետուր,
Լ,ստուած սիրես ձի մագ ըմ տուր:

Գնացինք խասանք փութկու կաներ,
Սհքօն ծաղկեր տուեր ծէրէր,

Ցամքեր ոչխար բադլեր բէրեր,
Մ,արոլ էրեր շուշադարներ:

Շաւար չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Պստկաբերան խօրօտ չաշմիկ.

Գնացինք խասանք չուր գեաղե դէղ,
Սրսուռ. մաքեր էլած են ռեղ,

Ճել են տուած քանց մձաղէս:
Շաւար չաշմիկ, մադաթ չաշմիկ,
Պստկաբերան խօրօտ չաշմիկ.

Գնացինք խասանք չուր Պուղունիս,

— 52 —

Ի ՀԱԼԻ ԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԱՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԷՍ:

ԿԱՌԱՅԻ ԱՂԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵԼԱՆՔ,
ՏԵԽ ԱՌԱՅՈՒԱՅԱՆ ՀԱՆԴԷՍ ԻՐԱԿԱՆՔ.
ՈՒՍՏԱՆԱՅ ԴԷՄ ԵՐԲ ՄԵՆՔ ՀԱՍԱՆՔ
ՍԵԼ ԱԼՈՒՐ ՍԵԼ ԱՐԵԼ ՏԵՍԱՆՔ:

ԹՈՒՐԱՍ ԱՄԱՀԵՐ ԵՐԿԻՆՔ պատեցին,
Ա, ստղ լուսնակ մէկտեղ կորսուցին,
Պինդ պինդ քամիներ փչեցին,
Վ, փ ցամաք աչքես խլեցին:

ԳԻԵՈՒԱՅԱՑ ԵՐԿԻՆՔ, զեոռայց զետին,
ՍՈՒԱՅԵՑԱԼ ջՈՒՐ կապուտ ծովին.
Չորս դեխեն կրակտաց երկին,
ՍԵԼ սարսափ իջալ իմ սըրտին:

ԼԵՐԿԻՆՔ կեայ գետին չերեւայ,
ԳԻտին կեայ երկինք չերեւայ.
Սարի պէս դնդըներ կիւգայ,
Սոր անդունդ առջեւս կըբանայ:

ԾՌՎ, դիւ քոն Ա, ստուած կիսիրես
ՍեղՇ անձարիս գութ մի անես,
Չիկ քաղցր արեւէս չիհանես,
Քարէսիրտ մահին չիմատնես:

Ա, ման ծովեր, ահեղ ծովեր,
Չիկ մի տանիք պաղե հովեր.
Չեզ կաղաչեն իմ արտսունքներ
Ու սըրտիս հազար բիւր ցաւեր:

Ծով գազանն ըսկի ողորմ չունի.
Պըլած սըրտիս ձէնիկ չըլսի.
Ա, րուն երակներս կըպաղե.
ՍԵԼ գիշեր աչքերս կիջնի:

— 62 —

իզումբ, таким образом.

իզուն } (قر), сколько.

իզուն } ա, мальчик.

իզում (а. زم), нужный, обязательный.

իզուն (п. لا), воспитатель.

իզուն (لك), тазь.

իզուն, полный, оконченный.

իզուն, запречь. նեզ լել, стěвпить.

իզուն, упряжной.

իզուն, ребенокъ.

իզուն (լեզուն), индиго.

իզուն լել, купаться, смываться.

լել, лить.

սաբար (а. خبر), власть, извѣстіе.

սաբուլ (а. قبول), согласный.

սաբր (а. خاط), мысль, угода; для, ради.

սաբիֆա (а. خیلف), халифъ.

սաբան (т. قالقان), щитъ.

սայրաբ (а. خيرت), смущение, страхъ.

սաղնա (а. خزينه), казна, сокровище.

սաս (а. خاص), собственный, царскій.

սավազ (а. قواص), полицейскій служитель.

սանել (հանել), вынуть, вытащить.

սանըբ (т. خانم), госпожа.

սան (п. خان), домъ, трактиръ.

սայլ (а. قايل), довольный, соглашающийся.

սաստի (п. خواستی), по желанію; парочно.

սանչել, кричать.

սածնել, кусать.

սալվար (ալևոր), старикъ.

սեզ, у, облизь.

սզմաբ (а. خدمت), долькость, служба.

— 64 —

կուրզ (п. ք. ք. ք.), палица.

կարիչ, молодець.

կցել, начать.

կօն (K. kōn), палатка, шатеръ.

կօպալ, дубина, посохъ.

կզել, пагнуться.

չազուրե (а. حقیقہ), сумка.

Հազոր (خاضر), готовый.

հայ (a. հայ), цѣна, плата, расчетъ.

հայվան (a. հայուն), животное, скотъ.

հաղ հեղ, разъ. հն հաղ, въ тотъ разъ. հեղմը, еще разъ.

հարահ, скверный, оскверненный.

հարաժի, разбойникъ.

հարամխանայ (dırım خانه), гаремъ.

հայիթ առնել (حیف المَقَ), отомстить.

հայրե (هایده), пу!

հալեայ (حوجك), пословица, басня, сказка.

հալարի (ياوری), помощь, покровительство.

հերիսա, пшенная каша.

հեսիր (a. يسیر), плачникъ.

հերս (K. hirs), гнѣвъ. հերսա, сердитый.

հրալ, такъ. հրալայ, такъ.

հալուզ (a. հալուզ), бассейнъ, садокъ, прудъ.

հար, до.

հալվոր, старикъ.

հրզ հնել (a. հնէ K. hoz), любить, иметь удовольствіе.

հրպալ (ապա), послѣ.

հրալ, пока.

հրլեաթ (a. هلیت), непремѣшно, павѣрное, конечно.

հրիրաց, съ ними.

հիմաթ (a. հիմ), благосклоншость; забота.

հմայ, теперь.

հեսար (a. հես), счетъ расчетъ.

1. Catalogue de la littérature arménienne depuis le commencement du IV siècle jusque vers le milieu du XVIIe siècle. S.-Pétersburg.

2. Исторія Агванъ (кавказскихъ Албанцевъ) Мопсея Каганкатваці (Х вѣка). Переводъ съ Армянскаго съ примѣчаніями и приложеніями. Спб. 1861.

6. Изслѣдованіе о составѣ Армянскаго языка. Спб. 1864.

7. Ueber den Armenischen Dialect von Agulis. 1856. Отдѣлъ, брошюр.

8. Միրարա Կեղանելոյ պատմւթիւն ժամանակա դրական. Մ. Պ. Բ. 1867.

9. Хронографическая Исторія Мехитара Айриванскаго (XIII вѣка). Переводъ съ Армянскаго съ примѣчаніями. Спб. 1869.

10. Изслѣдованіе о діалектахъ Армянск. языка. Спб. 1869.

12. Մաղաքիա Կեղայի պատմւթիւն. Մ. Պ. Բ. 1870.

13. Исторія Монголовъ Инока Магакін, XIII вѣка. Спб. 1871.

15. Исторія Монголовъ по Армянскимъ источникамъ, XIII в. Выпускъ I. Спб. 1873.

16. Замѣчанія на Статью г. Эмина «Вахагнъ-Вишапаках,». Спб. 1873.

17. Исторія Монголовъ по Армянскимъ источникамъ, Выпускъ II. Спб. 1874.

18. Драгоцѣнные камни, ихъ названія и свойства по понятіямъ Армянъ. Спб. 1874.

19. Матеріалы для изученія Армянскихъ нарѣчій, Выпускъ I. Говоръ Нахчеванскій. Спб. 1875.