alii metu non ueniffc: fraudi effect: nouitate ac mira-
culo attoniti: etiam de Seruio actum rati. Ibi Tarqui-
nius maledicta ab furpe ultima orbus: seruum ser-
ua natum post mortem indigna parentis fui: non
interregno: ut antea imto: non comitus habitis: no
per suffragium populi: non auctoribus patribus:
muliebri dono occupasse regnui: ita natum: ita cre-
atum regem fautorem infini generis hominu: ex
quo ipse sit. Odio aliene bonettaris: ereptu primo
ribus aorumfordidissimui cuiq. duisiffe: omnia o-
nera: quae cùmnia quondam fuerunt: inclinasse
in primores cimitatis: instituiffe cenfum: ut infi-
gnis ad inuidiam locupletior fortuna effect: & par-
ta: ubi uellet: cogentiffimis largiretur. Huic oratio
ni Seruius cum interueniffet: trepido nuncio ex-
citatus extemplo a ueftibulo curiae magna uoc.
Quid hoc: inquit Tarquini rei est: qua tu audacia
me uino uocare auſus es patres: aut in fede consi
dere mea: Cum ille ferociter ad baec: ſe patris ſui
tenere ſedem multo: quam ſeruum potiorem filii
regis regni baeredom: ſatis diu illum per licentias
eludentem inſultaffe dominis. Clamor ab utruis-
q. fautoribus oritur: & concurſus populi ſiebat in
curiam: apparebatq. regnatur: qui uiciffet. Tum Tar-
quinius necessitate iam etiam ipfa cogente ultima
audere: multo & acetate & uribus validior medi-
um arripit. Seruium: clariuq. e curia in inferiore
partem per gradus deicit: inde ad cogendum ſena
tum in curiam redit. fit ſuga regis apparitor arq.
comitum: ipfa prope exanquis cum ſemianimis ſe
regio comitatu ſe domum reciperet: pucniffetq. al-

summum cyprium uicum: ab us: qui missi a Tarqui
nio fugientem confecuti erant: interficit. Creditur:
quia non abborret a caetero scellere admonitu Tul-
lic: id factum: carpento certe id quod fatis cōſtat
in for: inueſta: nec reuerita coetum uiror: euoca-
uit uir: e curia: reoemq prima appellauit: a quo
facere reuſſa ex tanto tumultu: cum ſe domum
reciperet: perueniſſetq: ad ſumum cyprium uicum
ubi Dianium nuper ſuit: fleſtenti carpentum dex-
tera in Virbium clium: ut in collem eſquiliar: eue-
beretur: reſtit pauidus: atq inhibuit ſrenos is: qui
umenta agebat: iacentemq dominac Seriuum tru-
cidatum oftendit: foedum inhumanumq inde tra-
ditur ſcelus monumentoq locus eſt: ſceleratum ui-
cum uocant: quo amens aſtantibus furis ſotoris
ac uiri. Tullia per patris corpus carpentum eſſe-
fertur partemq ſanguinis ac caedis paternae cru-
ento uebiculo contaminata ipfa reſperſa q tuliſſe
ad penates ſuos: uiri q ſui: quibus iratis malo re-
qui principio: ſimiles propediem exitus ſequeren
tur. Seriuus Tullius regnaut annos quatuor & xl.
ita ut bono etiam moderatoq ſuccedenti regi diffi
cilis acμμulatio eſſet. Caeter: id quoq ſloriam ac
ceſſit: quod cum illo ſimul iuſta ac legitiμma regna
occiderunt: idipſum tam mite ac moderatū imperi-
um: tamen quia unius eſſet deponere cum in año
habeuſſe quidam auſtores ſunt: ni ſcelus intestinu
liberande patriae consilia aſtant interueniſſet.
Inde. L. Tarquinius regnare coepit: Cui ſuperbo co-
gnomen facta indiderunt: quia ſocer: gener ſepul-
tura prohibuit. Romulum quoq inſepultu periſſe

dictitans Primores patrum: quos Serui rebus fauſſ
ſe credebat: interſecit. Conſeuſ deinde male quae
rendi regni aſeipſo aduerſus ſe exemplum capi poſ
ſe: armatis corpus circuſeſpit: neq enim ad ius regni
quicquam practer uim habebat: ut qui nee populi
uiffu: neq auſtoribus patribus regnaret. Eo accede,
bat: ut in caritare euium nihil ſpei reponenti me-
ti regnum tutandum eſſet: quem ut pluribus incu-
teret: coſnitiones capitalium reſ: ſine conſilus per ſe
ſolus exereebat: perq cauſam occidere in exilii
agere: bonis mulctare poterat non ſuſpectos modo
aut inuſtos: ſed unde nihil aliuſ quam praedam ſpe-
rare poſſet. Ita patrum precipue numero iininto:
ſtatuit nullus in patres legere, quo conteptior pau-
citate ipſa ordo eſſet: minuſq per ſe nihil agi indigna
rentur. Hic enim regum primus: ut traditur: a pri-
oribus morc de omnibus ſenatum conſuendi ſoluit
remp. domeficis conſilus adminiſtranit: bellum: pa-
cem: foedera: ſocietateſq per ſe ipſe: cum quibus uo
luit: inuſſu populi ac ſenatus fecit: diſemitq. Latino
rum ſibi maxime gentc conchiliabat: ut peregrinis
quoq opibus tutior inter eiuſ eſſet: neq bolpitia
modo cum primoribus cor ſed affinitates quoq i
ingebat. Octauio Mamilio tuſculano: is longe pri-
ceps latini nominis erat: ſi famae credumus: ab Vlyſſe
deaq. Ciree oruindus: ei Mamilio filiam nuptum dat:
perq eas nuptias multos ſibi cognatos amicoq eius co-
ciliat. Iam magna Tarquiniu auſtoritas inter latinorum
proceres erat: cum in diem certam: ut ad lucum Feren-
tinae conueniant indicit: eſſe: quae agere de rebus com-
munibus uelit. Conueniunt frequentes: prima luccipſe

Tarquinius

Tarquinus diem quidem feruaunt: fed paulo ante quâ
sol occideret: uenit: multa ibi tota die in concilio uaris
tacta: ferimonibus erant. Turnus Herdonius ab Aricia
ferociter in absentem Tarquinium erat inuectus: baud
mirum esse superbo inditum Romæ cognomen: iam
cenim ita clam quidam multifantes uulgo tum cum
appellabant: an quicquam superbius esse: quam ludi
ficari sic omne nomen latinum: principibus longe ab
domo excitis: ipsum qui concilium indixerit: non ad
esse: tentari profecto patientiâ: ut si iugum acceperit:
obnoxios premat: cui enim non appareret: affectare e-
um imperium in latinos: quod si sui bene crediderut
cius: aut si creditum illud: & non raptum paricidio
sit: credere & latinos: quanquam nec sic quidc aliiem
genc: deberent. Sin fuos: eius poeniteat: quippe qui aliu
super alios trucidentur: exulatum eant: bona amit
tant: quid s pei melioris latinis portendi: si se audiat
domum suam quenq inde abituros: necq magis obfer
uaturos diem concilii: quam ipse: qui indixit: obfer
uet. Hace atq alia eodem pertinentia seditioius faci
norosuſq homo bisq artibus opes domi nactus: cum
maxime differeret: interuenit Tarquinus. Is finis ora
tiom fuit: auerſi omnes ad Tarquinium salutandum:
qui silentio facto monitus a proximis: ut purgaret se
quod id temporis ueniffet: discepratorc ait se ſumpti
inter patrem & filium: cura reconciliand ei eos in grati
am moratum esse: & quia eares exemiffet illum diê
poſtero die actur: quae constituitiffet. Ne id quidem
ab Turno tulifc tacirum ferunt: dixiffe enim nullâ
breuiorem esse cognitionc: quam inter patrem fili
um: paucis tranſiog uerbis poſſe: ni pareat patri: ba-

3/

bitur infortunium esse. Hacc Aricinius in regem
Ro. increpans ex concilio abiit. Quam rem Tarquin-
us aliquanto: quam uidebatur: aegrius ferens con-
festim. Turno necem machinatur: ut cundem terro-
rem: quo cimum animos domi oppresserat: latinis
miiceret: & quia pro imperio palam interfici nō
poterat oblato faldo crimine infontem oppreſsit p
aduerſe factionis quofdam aricinos: ſeruum Tur-
ni auro corrupit: ut in diuerſorum eius uim magnā
gladior inferri clam ſineret ea cum una nocte per-
fecta effent. Tarquinius paulo ante lucem accitis ad
ſe principibus latinorum: quasi re noua perturbatus:
moram ſuam besternam uclut deo: quadam pro-
identia illatam ait ſaluti ſibi atq. illsu ſuſſe: ab Tur
no dici ſibi: & primoribus populo: parari necem:
ut latinorum ſolus imperium teneat: aggreſſur ſuſſe
besterno die in concilio: dilatam rem eſſe: quod au-
ctor concilii abfuerit: quem maxime peteret: inde
illam abſentis inſectationem eſſe natam: quod mora
do ſpem deſtituerit: non dubitare ſi uera deferantur.
quin prima luce: ubi in concilium uentum ſit: inſtru-
ctus cum coniurator: manu: armatuſq. uenturus ſit:
dici gladior ingentem numer eſſe ad eum conue-
etum id uanum nec ne: ſit extemplo ſciri poſſe ro-
gare eos: ut inde ſecum ad Turnum ueniant. Suſ-
pectam fecit rem & ingemium Turni ferox & ora-
tio besterna: & mora Tarquinii: quod uidebatur
ob eam differri caedes potuſſe. Eunt inclinatis q
dem ad credendum animis tamen niſi gladus de
præbenſis caetera uana exiſtimaturi: ubi eſt co u e
tum: Turnum e ſomno excitatum circuſi ſtunt cu-

ftodes: comprehenſiſq. ſeruis: qui caritate dominiui
parabant: cum gladu abditi ex omnibus locis duer-
ticuli protraberentur: enimuero manifeſta res uſa:
inieſtae Turno cathenac. & confestim latinorè con-
cilium magno cum tumultu aduocatur. ibi tam a
trox inuidia orta eſt gladus in medio poſitis ut in
dicta cauſa nouo genere locti delectus ad caput a
quae Ferentine crate ſuperne inieſta: ſaxiſq. cõge-
ſi: mergeretur. Renocatis deinde ad concilium
latinis. Tarquinius collaudatiſq. qui Turnum nouã
tem res pro manifeſto paricidio merita poena affe-
ciſſent: ita uerba fecit. Posse quidem ſe uetuſto iure
agere: quod cum omnes latini ab Alba oriundi ſint:
in eo foedere teneantur: quod ab Tullo omnis res
albana cum collonis ſuis cesserit in Ro. imperium
ceterè ſe utilitatis id magis omnium cauſa cenſer:
ut renouetur id foedus: ſecundaq. potius fortuna
Po. Ro. ut participes fruantur latini: quam urbium
excedia: uaitationeſq. agorè: quas Anco prius pa-
tre deinde ſuo regnante perpeſſi ſint ſemp: aut ex
peſtent: aut patiantur. Haud difficulter perſuaſis
latinis: quanquam in eo foedere ſuperior Ro. res
erat: cacterè & capita nominis latini ſtare: ac ſenti
re cum rege uidebantur: & Turnus ſui cuiq. pericu-
l: ſi aduerſatus eſſet: recens erat documentum.
Ita renonatum foedus: indiſtumq. iunioribus lati
norum: ut ex foedere die certa ad lucum Feren-
ting armati frequentes adeſſent. Qui ubi edicti
Romani regis ex omnibus populis conuenere: ne
ducem ſuum: neues ſecretum imperium propriaq.
ſigna baberent: miſeuit manipulos ex latinis roma

nifq: ut ex bnis linquos faceret: binofq ex linqulis.
ira geminatis manipulis centuriones impofuit. Nec
ut iniustus rex in pace: ita dux belli præus fuit. qu-
ca arte equaſſet ſuperiores reges: ni degeneratum in
alis buic quoq decori offeſſet. Is primus uolſcis
bellum in ducentos amplius poſt ſuam aetatem an-
nos mouit: Sueſſamq. Pometiam ex bis ut cepit. ubi eü
duindenda praeda. xl. talenta argenti auriq. cepiſſet:
concepit amino eam amplitudinem louis templa: o
quae digna deum hominumq. rege: quae Ro. impe
rio: quae ipſius eriam loci materſate eſſet: captua
pecuniam in aedificatione euis templa ſepoſuit. Ex
cepit deinde eum lentius ſpe bellum: quo Gabios p
pinquam urbe nequicquam in adortus: cum obli
dendi quoq urbein ſpes pulſo a moenibus adepta
eſſet: poſtremo minime arte romana: fraude ac dolo
aggreſſus eſt: nam eum uelut poſito bello: fundamen
tis templa faciendis: aluſq urbanis operibus intentum
ſe eſſe ſimularet. Sextus filius euis qui minor ex tri-
bus erat: tranſſuorit ex compoſito Gabios: patris in ſe
ſequitam intollerabilem: conquerens: iam ab alienis i
lios uertiſſe ſuperbiam: & liberor: quoq eum frequë
tiae redere: ut quam in curia ſolitudinem fecerit: döi
quoq faciat: nequam ſtirpem: nequem baccedem regni
relinquat: ſe quidem inter tela & gladios patris elapſi
nibil uſquam ſibi tutum nifi apud boſtem. L. Tarquini
credidiſſe: nam ne errarent: manere iis bellum: quod
poſitum ſimuletur: & per oſſaſionem eum incautos i
uaſur. Quod ſi apud eos ſupplicibus locus non ſit: per
cratur: ſe omne latium: uolſcoſq ſe inde: & equos: &
hermicos petitur: donce ad eos perueniat: qui a patr

crudelibus atq. impus supplicius teqere liberos sciant: for
sitan etiam ardoris aliquid ad bellum armaq. se aduer
sus superbissimum regem ac ferocttimum populum
inuentur. Cum si nibil monerentur: infensus ira porto
inde habiturus inderetur: benigne ab gabinis excipi-
tur. Verant mirari: si qualis in cives: qualis in socios: ta-
lis ad ultimum in liberos effect: in seipsum postremo
faciturum: si alia defint: sibi uero oratum aduentū
cius effect: futurumq. credere brevi ut illo adiuuante
ab portis gabinis sub Ro. moenia bellu transferatur:
Inde in consilia publica adhiberit: ubi cum de altis
rebus affectire se ueteribus gabinis diceret: quibus
eac notiores effect: ipse identidem belli auctor effect
in eo sibi prudentiam praeccipue affumere: quod utri-
usq. populi uires nofset: sciretq. inuiam protecto su-
perbiam regiam cuibus effect: quam ferre ne liberi
quidem potuiffent. Ita cum senfim ad rebellandus
primores gabinor incitaret: ipse cum promptiffi-
mis inuenum praedatum atq. in expeditiones irer-
ut dictis factisq. omnibus ad fallendum infructis
uana accerefueret fides: dux ad ultimum belli legi
tur. ibi cum inficia multitudine quid ageretur: pre-
lia parna inter Romam Gabioſq. fierent: quibus ple-
runq gabina res superior effect: tum certatum sum:
mı intimiq. gabinor. Sex. Tarquinium dono deum
sibi miſſum ducem credere. Apud milites uero ohe
undo pericula ac labores: pariter prædam munifice
largiendo tanra caritare effect: ut non parer Tarquini
us potentior Romae: quam filius Gabus effect. Itaq.
poſtea quam fatis iirium collectum ad omnes cona
tus uidebar: tum ex ſus unum ſciseitatum Romæ.

ad patrem mittit: quid nam se facere uellet: quan
do quidem: ut omnia unus Gabiis posset: ei du de
diffent: Huc nuncio: quia credo: dubiae fidei cre
uidebatur: nibil uoce responsum est: rex uelut de
liberabundus in ortum aedium tranfit sequeoce
nuncio filii ibi ambulans tacitus fuma papauer
capita dicitur baculo decussiffe. Interrogando ex
pectandoq[ui] responsum nuncius: seffus ut re imp
fecta redit: Gabios: quae dixerit ipse: quaeq[ui] de
rit: refert: seu ira: seu odio: seu superbia inflita uge
nio nullam cum uocem emisiffe. Sexto: ubi quid
uellet: parens: quidue preciperet: tacitis ambagi
bus patuit: primores cuitatis criminando alios a
pud populum: alios sua ipsos inuidia opportunos
interimit: multi palam: quidam: in quibus min
speciofa criminatio erat futura: clam interfeechi
patuit: quibusdam uolentibus fuga: aut in exili
um acti sunt: absentium q[ui] bona iuxta atq[ui] intere
ptor: dimisa fuere. Largitionis inde praedاق[ui] &
dulcedine primati cōmodi sefus malor: publico
rum adimi: donec orba confilio auxilioq[ui] gabina
res regi romano fine ulla dimicatione in manum
traditur. Gabiis receptis. Tarquinius pacē cum e
quor[ui] gente fecit: foedus cum tufcis renouavit. In
de ad negocia urbana animum convertit: quor[
] erat primum: ut Iouis templum in monte tarpe
io monumentum regi ſui nominisq[ui] relinquer&
Tarquinios reges ambos patrem nouiffe filium per
feciffe: & ut libera a caeteris religionibus arx ea
eſset tota Iouis templi q[ui]eius: quod inaedificarcur
exauourare ſana facellaq[ui] ſtatuit: quae aliquot i

bi à Tacio rege primum in ipso discrimine aduerfus
Romulum pugnae uota: confecrata: inauourata
q poſteca fuerant. Inter principia condendi buius
operis mouiffe numen ad indicandum tanti im
perií molem traditur deos: nam cum omnium ſa
celloR exaugurationes admitterent aues: in ter
mini fano non addixere: idq omen auouriumq
ita acceptum eſt: non motam termini ſed: unum
q eum deoR non euocatum: ſacratis ibi finibus fir
ma ſtabiliaq cuncta portendere. Hoc perpetuita-
tis auſpitio accepto ſecutum aliud magnitudiné
imperu portendens prodigium eſt: caput huma
num integra facie aperientibus fundamenta te
pli dicitur apparuiffe: quae uíſa ſpecies haud per
ambages arcem eam imperuí caputq reR fore por
tendebat: idq ita cecinere uates: quiq in urbe e-
rant: quoſq ad eam rem consultandam ex Etbru
ria accuerant. augebatur ad impenſas regis ani
mus. itaq Pometinae manubiae: quae perducendo
ad culmen operi destinate erant: uix in fundamé
ta ſuppeditauere. Eo magis Fabio Pictori: praeter
quam quod antiquior eſt: crediderim. xl. ca talé
ta ſola ſuiffe: quam Pifoni: qui. xl. millia pondo
argenti ſepolita in eam rem ſcribit: quam ſummà
pecuniae neq ex unius tum urbis praeda ſperan
dam: & nullius ne hor quidem magnificentiae
oper fundamenta non exuperaturam. Intent?
perficiendo templo: fabris ex Etbruria undique
accitis: non pecunia ſolum ad id publica eſt uſus
ſed operis etiam ex plebe: qui: cum haud paruus
& ipſe militiae adderetur labor: minus tamen

plebs granuabatur: se templa decum aedificare fuis ma-
nibus. Quae postea quam & ad alia ut specie minora:
fic laboris aliquanto matoris tradueebantur opera: fo-
ros in circo faciendos: cloacamque maximam receptacu-
lum omnium purgamentorum urbis sub terram agendâ-
quibus duobus operibus uix noua bacc magnificetia-
quicquam adaequare potuit. His laboribus exercita-
plebe: quia & urbi multitudine: ubi ius non effet: one-
ri rebatur esse: & colonis mittendis occupari latius im-
perii fides uolebat: Signiam: Circeiofque colonos misit:
praefidia urbi futura terra marie. Haec agenti portent
terribile iusum: anguis ex columna lignea elapsus: ei-
terrorem ac fugam in regiam feci et: ipplus regis non
tam subito paucore percutit pectus: quam anxus im-
pleuit curis. Itaq cum ad publica prodigia etbrusci ta-
tum uates adhiberentur: hoc uelut domineico externi
tus ius: Delphos ad maxime indytum in terris ora-
culum mittere statuit: neq responsa fortium ulli alii
comittere auus: duos filios per ignotas ea tempeftare
terras: ignotiora maria in græctam misit. Titus & Arus
profecti comes iis additus. 1. Iunius Brutus Tarquinia
forore regis natus: iunensis longe alius ingenio: quia eu
ius simulationem induerat. Is cum primores cunatis
in quibus fratrem suum ab auunculo interfectum au-
diect in animo suo neq quicquam regi timendum: o-
neq in fortuna concupiscendum relinquere statuit:
contemptu quid tutus esse: ubi in iure par. pre sidu effet.
Eroo ex industria factus ad imitationem multiciae: ei
se iuaq predae esse regi fineret: Bruti quoque, bau d ab
nuit cognomen: ut sub eius obtentu cognomini sli-
berator ille Po. Ro. animus latens aperiretur tempo-

re suo. Is tum a Tarquinius ductus delpbos ludibrii
uerius: quam comes: aureum baculum inclusi cor
neo cauato ad id baculo tulisse donum Apollini di
citur per ambages effigiem ingenui sui. Quo posita
quam uentum est: perfectus patris mandatis: eu
pido incessit animos unenum liscitandi: ad quę
corque regnum romanum effet uentur: ex infimo
specu uocem redditam ferunt: imperium summum
Romae habebit: qui uestrum primus o iuuenes o
seculum matri tulerit. Tarquiniu: ut Sextus: qui Ro
mae religius fuerat ignorus responsi: experfoq impe
ruu effet: rem ſuma ope taceri iubent: ipsi inter ſe uter
prior: cum Romam rediſſent: matri ofculum da
rct: ſorti permittunt. Brutus alio ratus ſpectare py
thycam uocem uelut ſi prolapsus cecidiffet: terras
ofculo contiget: ſelicet quod ea cōmunis mater om
nium mortalium effet. Redditum inde Romam u
bi aduerſus Rutulos bellum ſuma ui parabatur. o
Ardeam rutuli habebant: gens ut in ea regione at
qun ca etate dimittis prepollens. Ea q ipfa cauſa belli
fuit: quod rex romanus: cum ipſe ditari exbauſtus
magnificentia publicorum operum tum præca delimi
re popularium animos ſtudebat præter aliam ſupbrïa
regno inſeftos etiam: quod ſe in fabro minifteriis
ac ſeruili tandiu habitos opere ab rege indignabant.
Temptata res est: ſi primo impetu capi Ardeam posſet:
ubi id parro: proceſſit obſidione munitionibus coe
pti premi boſtes. In bis ſtatuis: ut fit: longo magis:
quam acri bello ſatis liberi cōmeatus erant: primo
ribus tamen magis: quam militibus. Regu quidem
iuuenes interdum otium coniunqiis cōmeſſationibus

q inter se terebant. forte potantibus us apud Sextü
Tarquinium: ubi & collatinus cenabat Tarquinius
Egerii filius. Incidit de uxoribus mentio: siam q
q laudare miris modis: inde certamine accenso:
Collatinus negat uerbis opus esse: paucis id quide
boris posse sciri quantum caeteris prefet. Lucre-
tia fua: quin si uigor uuentae inest: confiscendus
equestiumque presentes nostram ingentia id cu-
iq spectatissimum sit: quod inopinato uiri adue-
ti occurrerit oculis: incaluerant uino: age sane û-
nes citatis equis aduolant. Romam: quo cum pri-
mis se intendentibus tenebris peruenissent: per-
quent inde Collatiam: ubi Lucretiam haud quaqua-
ut regias nurus: quas in continuo luxuq cum ac-
qualibus uiderant tempus rerentes: sed nocte fera
deditam lanae inter lucubrantes ancillas in medio
aedium sedentem inueniunt. Muliebris certamis
laus penes lucretiam fiunt: adueniens uir Tarquini
a benione suscepti: uicior maritus comiter inuitat
regios iuuenes. Ibı Sex. Tarquinium mala libero
Lucretiac per uim stuprandae capit: tum forma:
tum spectata caestitas incitat. & tum quidem a no-
eturno iuuenili ludo in castra redeunt. Paucis in-
terectus diebus Sex. Tarquinius infeio Collatino
cum comite uno Collatiam uenit: ubi exceptus
benione ab ignaris consilii: cum poft coenam in
bospitale cubiculum ductus effet: amore ardens
politea, fatis tuta circa: sopitriq omnes uideban-
tur: stricto gladio ad dormientem Lucretia ue-
nit: finiftraq manu mulieris pectore oppreſſo:
tace Lucretia: inquit. Sex. Tarquinius fum: ferrii

in manu est: moreris si emiseris uocem. Cum pa
uida e somno mulier prope mortem iminentem
uideret. Tum Tarquinius fateri amoré: orare: miſſe-
re precibus minas uerſare in omnes partes muli
ebrem animum ubi obſtinatam uidebat: & ne mor
tis quidem metu inclinari: addit ad metum dede
cus: cum mortua iuſculatum ſeruum nudum poſi
tur: ait: ut in ſordido adulterio necata dicatur. Quo
teriore cum uiciffet obſtinatam pudicitiam uelut
uietrixedo: profectuſq; inde Tarquinius ferox
expugnato decore muliebri eſset: Lucretia moſſa
tanto malo Romam nuncium eundem apud patre
Ardeamq; ad uir: mittit: ut cum ſingulis amicis
ſidelibus uemiant: ita facto maturatoq; opus eſſe: re
atrocem incidisse. Sp. Lucretius cum P. Valerio Vo
leſi filio: Collatinus cum L. Iunio Bruto uenit: eu
quo forte Romam rediens ab nuncio uxoris erat
conuentus. Lucretiam moſſam in cubiculo ſeden
tem inueniunt: aduentu ſuor: lachryme aborte:
quaerentiq; uiro ſatin ſalue. Minime inquit: quid
cnim ſalui eſt mulieri amiffa pudicia: uelſiogia
uiri alient: Collatine in lecto ſunt tuo: cacter: cor
pus eſt tantum iuolatum: animus inſons: morſte
ſis erit: ſed date dextras fidemq; baud impune
adultero ſore: ſex. eſt Tarquinius: qui boſtis pro ho
ſpite priore nocte ui armatus mibi: ſibiq; ſi uos
uiri eſtis: pelliferum hinc abſtulit gaudium. Dant
ordine omnes fidem: conſolantur aeγram animi
auertendo noxam a coacta in auſtorem delicti: me
tem peccare non corpus: & unde conſilium abſue
rit: culpam abeſſe. Vos: inquit: uideritis: quid illi ó

debeatur: ego me: & si peccato absoluo: suppletio non
libero: nec ulla deinde impudica Lucretiae exemplo
uuer: cultrum: quem sub uestc abditum babebat eum
in corde: defigit: prolapsaq in uulnus moribunda ec
cidit. Condamant uir paterq Brutus illis occupatis
luctu cultrum ex uulnere Lucretiae extractuim ma
nantem cruore prae se tenens per bunc: inquit: caſ-
tiffimum ante regiam inturiam ſanguinem iuro: i
uolq diu telifes facio: me. L. Tarquiniuſum ſuperbum
cum ſeelerata comiuge & omni liberor. ſtirpe fer-
ro igniq quacunque debine ui poſſim executur: nec
illos: nec alium quenquam regnare Romae patiur
cultrum deinde Collatino tradit: inde Lucrecio &
Valerio ſtupentibus miraculo rei unde nonum in
Brutu pectore ingenium: ut praeceptum erat: turat
totiq a lucu uerli in iram. Brutum iam inde ad ex
pugnandum regnum uocantem ſecuntur ducem.
Elatum domo Lucretiae corpus in foro deferunt: co-
cientq miraculo: ut fit rei nouae atq indignitate bo
mines. pro se quiſq ſeelus regum ac uum querum
tur. Mouet tum parris moellita: tum Brutus caſhi
gator lacrimar atque mertum auſtorq: quod
iuros: quod Romanos deceret: arma capiendi aduer
ſus boſtilia auſos. Feroeſſimus quiſq iuuenum. cum
armis uoluntarius adest: ſequitur & cactera iuue/
tus: inde pari praeſidio relieto Collat: ad portas:
cultodibuſq datis: ne quis cum motum regibus nu
claret: ceteri arman: duce Bruto: Romam profecti:
ubi eo uentum est: quacunque incedit armata mul
titudo: panorem ac tumultum facit: rurſus ubi an
teire primores cimitatis uident: quicquid fit: band

temere esse rentur: nec minorem motum animorum
Romaec tam atrox res facit: quam collatiae fecerat:
Ergo ex omnibus locis urbis in foro curritur: quo si
mul uentum est: præcco ad tribunum celerum: in
quo tum magnitutrati forte Brutus erat: populii ad
uocavit. Ibi oratio habita nequaquam eius pectoris
ingeniis: quod simulatum ad eam diem fuerat: de
ut ac libidine Sex. Tarquinii: de istro infando Lu
eretiaci: & miserabili caede: de orbitate tricipitum
cui morte filiae cauſa mortis indignior ac miserabili
est: addita ſuperbia ipſius regis miseriaci: &
labores p[le]bis in ſoffas cloacæque exhauriendas deim
ſae. Romanos uicetores omnium circa populi: o
p[it]ſices ac lapicidas pro bellatoribus faciis: indigna
Seriis Tullis regis memorata caedes: & inuencta cor
pori patris nepbando uebiculo filia: Inuocatiq[ui]t
res parentum diu. His atrociortibus: credo alius: o
quae præſens rei indignitas bau[da]t quacumque rela
tu ſcriptoribus faciis publici memoratis: incenſas
multitudinem perpulit: ut imperium regi abroga
ret: exuleſi: esse iuberet. L. Tarquinium cum con
iuge ac liberis. Ipſe iu[n]ioribus: qui ultro nomina
dabant lectis: armatiſi: ad concitandum inde ad
uerijs regem exercitum Ardeam in castris est
profectus. Imperium in urbe Lucretio præſecto
urbis iam ante ab rege inſtituto reliquit. Inter 0
bune tumultum Tulſa domo profugit: execranti
bus quacumque incedebat muocantibus: parenti
furiis uiris mulieribus. Har[er]um nuncus in
castra perlatis: cum re nona trepidus rex perge
ret Romam ad comprimendos motus: flexit:

utam Brutus: senferat enim aduentum: ne obiums
fieret: eodemque fere tempore diuerfis itineribus
Brutus Ardeam: Tarquinius Romam uenere. Tar
quinto clauſae portae: exiliumque indictum: Li
beratorem urbis lega caltra accepere. exactis in
de liberi regis duo patrem ſunt fecuti: qui exula
tum Caere in etbrufcos ierunt. Sex. Tarquinius
Gabios tanquam in ſuum regnum profectus ab
ultoribus ueter: ſimultatum: quas ſibi ipſe cae
dibus rapinifque concitaucrat: eſt interfectus. L.
Tarquinius Superbus regnaut annos. v. &c. xl. o
Regnatum Romae ab condita urbe ad liberatã
annos. ccxliii. Duo conſules inde comitis cen
turiatis a praefecto urbis ex cōmentariis Serui
Tulli creating ſunt. L. Iunius Brutus: &c. I. Tarqui
nius Collatinus.

IBERI IAM hinc Po. Roma
mi res bello paceq oestas an
nuos magiftratus imperia
q legum potentiora: quâ ho
minum peragam: quae liber
tas: ut laetior effet: proxi
mi regis ſuperbia fecerat.
Nam priores ita regnaue

runt: ut baud immerito deinceps omnes condi
tores partium coeptrae urbis: quas nouas ipſi ſe
des ab ſe auëtae multitudini addiderunt: numere
tur. Neq ambigitur: quin Brutus idem: qui tantû
gloriae ſuperbo exacto rege meruit: peſſimo pu
blico id facturus fuerit: ſi libertatis ſmature cu
pidine priori regnum alicui regnum extorſſet.
Quid enim futur? ſunt: ſi illa pастor aduenarq
plebs tranſfuga ex ſuis populis ſub tutella inu
olati templi: aut libertatem: aut certe impunitate
adepta ſoluta regio metu: agitari coepta effet tri
bunicus procellis: & in aliena urbe cum patribus
ſerere certamina priuſquam pionora coniugum
ac liberor: caritaq ipſius ſoli: cui longo tempore
affuecitur: animos eor confociſſet: diffipatae
res nondum adultae discordia forent: quas ſouit
tranquilla temperatio imperii: eor nutriendo pdu
xit: ut bonam frugem libertatis: maturis tam uiri
bus ferre posset. libertatis autem originem inde
magis quia annuum imperium consulare factum
eſt: quam quod diminutum quicquam ſit ex regia
potestate numeres. Omnia iura: omnia infligia pri
mi conſules retinuere. Id modo cautum eſt: ne ſi

ambo falces haberent: dupplicatus terror underet.
Brutus prior concedente collega falces habuit: qui
non acrior uindex libertatis fuerat: quam deinde
cultos. Omnium primum audum nouae libertaus
populum: ne postmodum flechis precibus: aut domis
regius posset: iure iurando adegit neminem Romæ
pallios regnare. Deinde quo plus urium in senatu
ctiam frequentia ordinis faceret: caedibus regis dimi
nutum patrum numerem: primoribusque tris ora
dus electis ad trecentesimam expleunt: traditum
q[ui] deinde fertur: ut in senatum uocarentur: qui pa
tres: quinque conferiptionem essent. Conscriptos undelicet
novum senatum appellabant lectos. Id mirum quan
tum profuit ad concordiam cimitatis: tungendosq[ui]
patribus plebis animos. Rerum inde diuinae cum
ra habita. Et quia quædam publica facra per ipfios
reges facitata erant: nec ubi defyderium regnæ ef
fet. Regem sacrificium creant: id facerdotium
pontificia subiecere: ne additus nomini bonos ali
quid libertati: eumus tunc prima erat cura office
ret. Ac nequeio: an numis eam undiq[ui] minimis quo
q[ui] rebus muniendo modum exceduerint. Conflutis
enim alterius: cum nihil alid offenderit: nomen
unum cimitati fuit. Numum Tarquinios regno
affuecere: initium a Prisce factum: regnafide dem
de Seruum Tullium: ne interuallo quidem facto
oblitum tanquam alienti regni Superbum Tarqui
nium nulut hereditate gentis fecere ac ut repetisse:
pulso superbo penes Collatum imperium effe.nec
fere Tarquinios priuatos miuere: non placere non
men: periculorum libertati esse. Hic primo senis

temptantium animos fermo per totam cuitatem
eit datus: sollicitatamque suspicione plebem Brutus
ad concionem uocat: ibi omnium primum iussura,
dum populi recitat: neminem Romae regnare paſ,
furos: nec esse Romae unde periculum libertati fo
ret: id summa ope tuendum esse nequaquam rem:
quae co pertineat: contemnendum: inuitum se di
cere hominis causa: nec dictur: sulte: ni caritas rei
pub. uinceret: non credere Po. Ro. solidam liberta/
rem recuperatam esse: regium genus: regium nomine
non solum in cuitate: sed etiam in imperio esse:
id officere: id obstare libertati. Hunc tu: inquit
tua uoluntate. L. Tarquini remoue metum: memi
nimus: fatemur: egesti reges: absolue beneficiu
tuum: aufer binc regium nomen: res tuas tibi non
solum reddunt eues tui auctore me: sed sì quid.
deest: munificè augebunt: amicus abi: exonerat ei
uitatem uano forsan metu: ita perfusa cum est ani
mis cum gente Tarquinia binc regnum abitur!
Conculi primo tam novac rei ac subitae admira
tio incluferat: uocem: dicere deinde incipientem
primores cuitatis circumfunt: eadem multis
precibus otant: & cacteri quidem monebant mi
nus. poſtea. Sp. Lucretius maior actare ac dignitate
ſocer præterea iſpius agere rogando alterus ſua
dendoq. coepit: ut uinc se contemſu cuitatis pa
teretur: timens conſul ne poſtmodum priuato
ſibi eadem illa cum bonorum amittiœ: addita qn
ſuper alia ignomonia acciderent: abdicavit se con
ſulatu: rebusque ius omnibus Laudem tranſatis
cuitate excedit. Brutus ex senatuſe conſulto ad

populum tulit: ut omnes Tarquiniac gentis exu
les essent: collegam sibi comitus centuriatis cre
avit. P. Valerium: quo adiutore reges ciecerat.
Cum haud cuiquam in dubio esset: bellum ab
Tarquinis iminere: id quidem spe omnium se
rius fuit: caetera id: quod non timebant: per do
lum ac proditionem prope libertas amilla &
Erant in Ro. iuuentute adolescentes aliquot
nec ut tenui loco orti: quor in regno libero so
lutor fuerat: ac quales: sodales? adolescenti?
Tarquinior affueri more regio iuere: eam tum
aequato iure omnium licentiam quaerentes: li
bertatem alior in suam ertissime servitutem in
ter se conquerebantur: regem hominem esse a
quo impetres: ubi ius: ubi inuria opus sit: ee
gratiae locum: esse beneficio: & irasci & igno
scere posse: inter amicum & inimicum diucri
tem nosse. Leges rem furdam: inexorabile esse.
salubriorem melioremque opini: quam potenti:
nibil laxamenti: nec uemec habere si modus
excelleris: periculosem esse in tot humanis
cerroribus sola innocentia iuere. Ita tam sua
sponde aegris animis legati ab regibus superueni
unt sive mentione reditus bona tantum repeten
tes. Eor uerba poſteaqua in senatu audita ſunt:
per aliquot dies ea consultatio tenuit: ne nō red
dira bell cauſa: reddita bell materia: & adiume
tum essent. Interim legati cum aliis alia moliri a:
perte bona repetentes: clam recuperandi regni cor
filia struere: & tanquam ad id: quod agi uidebat
ambientes: nobilium adolescentium animos per

temptabant: a quibus placide oratio accepta est:
bis litteras ab Tarquinis reddunt: & de accipien
dis clam nocte in urbem regibus colloquuntur. Vi
tellus Aquiluſq; fratribus primo cōmiffa res. Vitd
lior; foror consuli nupta Bruto erat. iam q; ex eo 1
matrimonio adolescentes erant liberi Titus. Tiberi
uſq; eos quoq; in societatem consili: auunculi affu-
munt: praererea & nobiles aliquot adolescentes cō
ſeu affumpti: quor; uetuſtate memoria abiit. In
terum cum in ſenatu uiciffet ſententia: que cenſe
bat reddenda bona: eamq; ipſam cauſam morc; i
urbe haberent legati: quod ſpatium ad comparan
da uebicula a consuliſbus ſumpliſſent: quibus re-
gum aſportarent res: omne id tempus cum conu-
ratis consultando abſumunt: euincuntoq; inſtando
ut littere ſibi ad Tarquinios darentur: non aliter
quidem credituros eos: non uana ab legatis ſuper
rebus tantis afferri. Datae littere: ut pignus fidei
eſſent: manifeſtum facinus fecerunt. Nam pridie
quam legati ad Tarquinios proficiscerentur: & ce
nati forte apud Vitellios eſſent: coniuratiq; ibi: re
motic arbitris: multa inter ſe de nouo: ut fit conſi
lio egiſſent: ſermonem cor; ex ſeruis unus exce
pit: qui iam antea id ſenſerat agi: ſed eam occa
ſionem ut litterae legatis darentur: quae depre
benſae: rem coarquere poſſent: expeſtabat. Po
ſtea quæ datas ſenſit: rem ad consules defert. Co
ſules ad depraebendendos legatos coniuratoſ-
q; profecti domo ſine tumultu rem omnem op
preſſere. Littera; in primis habita cura ne inter
ciderent: proditoribus extemplo in uincla cō

lectus: de legatis palum addubitarum est: & quæ
quam unsi fuit cōmifiſſe: ut boſtium loco eſſent:
tus tamen gentium ualuit. De bonis regis: quae
reddenda ante cenſuicant: res intcota reſertur
ad patres: ibi inſi ita: uctuere reddi: uctuere in
publicum redigi: diripienda plebi ſunt data: ut
conſtata regia preda ſpem in perpetuum cum us
pacis amitteret: ager Tarquiniō: qui inter urbe
ac tyberim ſuit conſeeratus. Marti: martius de
inde campus ſuit. Forte ibi tum ſeges farris di-
tur ſuſſe matura meſſi: quem campi fruſtum:
qua religioſum erat: consumere: deſectam cum
ſtramento ſegetem magna uis dominum ſumilī
miſſa corbibus ſudere in tyberim temi fluente
aqua: ut medus ſolet. caloribus: ita in uadis hae
ſirant is frumenti aceruos illitos limo: inſulam
inde paularim. & alus: quae fert temere flumen
eodem inuectis factam: poſt ea additas credo mo
les: manu adiuutum q: ut ram eminens area firma
q: templaſis quoq ac porticibus ſuſtinendis eſſet.
Direptis bonis requeſtam damnati produtores: ſum
prum q: ſupplicium conſpectus eo quod poenae
capiundac minuſterium patri de liberis conſula
tus impoſuit: & qui ſpectator erat amouendus:
cum ipſum fortuna exacſorem ſupplici dedit.
Stabant ad palum deligati nobilissimi iuuenes:
ſed a cacteris uelut ab ignoris capitibus conſu
lis liberi omnium in ſe außerterant oculos: miſe
rebatq non poenae magis homines: quam ſede
tis: quo poenam meriti eſſent: illos eo potiſſi
mum anno patriam liberatam: patre liberato

rem:conſiſtatī

rem: consulatum ortum. ex domo Iunta: patres:
plebem: quicquid hominum decor quæ romanorum,
effet: induxiffe in animum ut Superbo quondam
regi: tum infecto exuli proderent. Confulles in
fedem proceffere suam: missiQB hietores ad fumè,
dum supplicium nudatos urbis caedunt: fecuri
q[ui] ferunt: cum inter omne tempus pater uultuq[ui]
& os eius spectaculo effet: eminente patrio anio
inter publicae poenae ministerium fecundum p[ro]
nam nocentium: ut in utranq[ui] partem arcendis fec
leribus exemplum nobile effet. Praemium indici:
pecunia ex aerario: libertas & ciuitas data: ille o
primum dicitur uindicta liberatus: quidam uin
dictac[ui] quoq[ui] nomen tractum ab illo putant. Vin
dicio ipf[ui] nomen fuiffe: poft illum feciutatum: ut q,
ita liberati effent: in ciuitatem accepti uiderentur.
His fieut acta erant: nunciatris: incensus Tarquini
us non dolore folum tantac[ui] ad irrum quod cadentis
ſpei: fed etiam ira odioq[ui] poſteaqua dolo uam ob
ſeptam. uidit: bellum aperte moliendum ratus:
circumire ſupplex Etbruriac[ui] urbes: orare, maxi
me ucentes tarquiniensc[ui]q[ui] ne ſe ortum cuſde
ſanguinis extorrè ecentem ex tanto modo re
gn[ui]o cum liberis adolescentibus ante oculos fuos
perire finerent: alios peregre in regnum Romam
accitos: ſe regem augentem bello Ro. imperium
a proximis fecerata coniuratione pulſum: cos i
ter ſe: quia nemo unus ſatis dignus regno uſus
ſit: partes regi uſus ſit: patres regi rapuiffe:
bona ſua diripienda populo dediffe: ne quis ex
pers feceris effet: patriam ſe regnum q[ui] ſuum repo

ſtere: & per ſequi ingratos cives uelle ſerrent opere:
adiuuarent: ſuas quoq ueteres iniurias ulctum
irent: totiens caeſas legiones: aorum ademptus.
Hacce mouerunt Velentes: ac pro ſe quiſq Ro.
ſaltem duce iſnominias demendas: belloq am
miſſa repetenda minaciter fremunt. Tarquini
enſes nomen ac cognatio mouet: pulcrum uide
batur ſuos Romae regnare. Ita duo duar cui
tatum exercatus ad repetendum regnum bello
q per ſequendos romanos ſecuti Tarquinium.
Poſteaquã in aor. romanum uentum eſt: obui
am boſt i confuſes eun. Valerius quadrato ag
mine peditem ducit. Brutus ad explorandum
cum equitatu antecedit. Eodem modo primus
eques boſtium agminis ſunt: præerat Aruns t
Tarquinius filius regis. Rex ipſe cum legioni
bus ſequebatur. Aruns ubi ex lictoribus procul
conſulem eſſe: deinde iam proprius ac certius
faciqt Brutum cognouit: inflamatus ira: ille e
uir: inquit: qui nos extorres expulit patria: ip
ſe en ille noſtris decoratus inſignibus magniſce
incedit: dui regum ulctores adſte. concitat cal
caribus equum: atq in ipſum inſeſtus conſule
dirigit. ſenſit in ſe iri Brutus: decor erat tum
ipſis capellere puqnam ducibus: auide itaq ſe
certamini offert: ad coq inſeſtis animis concu
terunt: ut neuter: dum boſtem uulneraret: ſui
protegendi corporis memor: ut contrario etu
per parmam uterq tranſfixus: duabus hæren
tes haſtis moribundi ex equis lapſi ſint: ſim &
cactera equeſtris puqna coepit: neq ita multo

poſt & pedites ſuperueniunt. Ibi uaria uictori
a & uelut acquo Marte pugnatum eſt: dexte,
ra utrinq[uo] cornua uicere: leua ſuperata. Vicientes
uinci ab to. milite ſuſt: ſuſi ſuqatiq[uo] ſunt: Tar-
quinienſis & nouus boſtis non ſicuit ſolum. ſed
etiam ab ſua parte Romanum pepulit. Ita cum
pugnatum eſſet: tantus terror Tarquinium atq[uo] e-
thruſcos inceſſit: ut omiſſa irritate nocte ambo
exercitus ueiens tarquinienſiſq[uo] ſuas quiſq[uo] abi-
tent domos. A duciunt miracula buic pugnae:
silentio proximae noctis ex ſilua arſia ingentē
aeditam uocem. Siluani uocem eam creditam:
bace dicta: uno plus etbruſcoR: cecidiffe in acie
uincere bello romanum. Ita certe inde abiere
Romani: ut uiſtores: Etbruſci pro uiſchis: nam
poſtea quam illuxit: nec quiſquam boſtium in
conſpectu erat. P. Valerius conſul ſpolia legit: tri-
umphaniſq[uo] inde Romam redit: collegae ſunus:
quanto tu[m] potuit apparatu: fecit: ſed multo
magis morti decus publica ſuit moſticia: eo an
te omnia inſignis: quia matronae annum ut
parentem cum luxerunt: quod tam acer ſultor
uiolatae pudicitiac[uo] ſuſſet. Conſuli inde: qui ſu-
perfuerat: ut ſunt mutabiles uulgi animi: ex ſa-
uore non inuidia modo: ſed ſuſpitio etiam cu-
atroc[uo] crimine orta: reſonium eum affectate ſa-
ma ſerebat: quia nec collegam ſubrogauerat i
locum Bruti: & aedificabat in ſi[m]a uelha: ibi al
to atq[uo] munito loco arcem in expuqnabilem fo-
re. Hace dicta uulgo creditaq[uo] cum indignita
te quoq[uo] angerent animum conſulis uocato ad-

confilium populo: sūmiffis faſcibus: in concione
aſcendit. Gratum id multitudini ſpectaculum
fuit: ſūmiffa ſibi eſſe imperii infiſiona: confefſi
onēq. factam: populi quam confuſis maieſtatē
uīmq. maiorem eſſe. Vbi audire iuſſi conſul lau
dare fortunam laudare collegae: quod libera,
ta patria in ſümo honore pro rep. dimicans i
matura gloria: nec dum ſe uertente in inuidi
am: moriem occubuiffet: ſe ſuperſtitem gloriē
ſuae ad crimen: atq. inuidiac ſupereſſe: ex libera
tore patriae ad Aquilios Vitellioſq. recidiffe. Nū
quam ne ergo: inquit: ulla adco a uobis ſpectata
uirtus erit: ut ſulſpicione uolari nequeat: Ego me
illum acerrimum regum boſtem: ipsum cupidita
tis regni crimen ſubitur: tumerem? Ego ſi in ipſa
arce capitolioq. habitarem: metui me credere poſ
ſem a ciuibus meis: tam leuī momento mea apud
uos fama penderet adco ne eſt fundata leniter fides
ut ubi ſim: quam qui ſim: magis referat? Non ob
ſtabunt. P. Valerii aedes libertati ueltrae quitites:
tuta erit uobis uelia. deferam non in planu modo
aedes: ſed colli etiam ſubuciam: ut uos ſupra ſuſ
pectum me euem habitetis. in uelia aedificent:
quinbus medius quam. P. Valerio creditur libertas.
Delata confestim materia omnis infra ueliam: &
ubi nunc uicus publicus eſt: domus in infimo eli
uo aedificata. Latae deinde leges non ſolum quę
regni ſulſpicione conſulem abſoluerent: ſed quae
adco in contrarium uerterent: ut popularem eti
am facerent. Inde cognomen factum Publicolae
eſt. Ante omnes de prouocatione aduerſus ma-

gittratus ad populum facrandoq cum bonis capi-
te eius qui regni occupandi consilia misset. Gratac
in nullos leges fuere: quas cum solus pertulisset:
ut sua unius in bis gratia effet: tum deinde comi-
tia collegae subrogando habuit. Creatus. Sp. Lu-
cretius consul: qui magno natu non sufficienti,
bus iam uribus ad consularia munera obecuda
intra paucos dies moritur. Suffectus in Lucretii
locum. M. Horatius Puluillus: apud quosdà ue-
teres auctores non inuenio Lucretium consules.
Bruto statum Horatium fuggerunt: credo: quod.
nulla gelta res insignem fecerit: consulatum me-
moria intercidiffe. Nondum dedicata erat in ca-
pitolio Louis aedes. Valerius Horatiusq consules
fortii uter dedicaret. Horatio forte cuenit. Pu-
blicola ad uicientem bellum profectus. Aegrius:
quam dignum erat: tulere. Valerii necessarii de-
dicationem tam indlyti templi Horatio dari: id
omnibus modis impedire conani: poſteaquam
alia frustra temptata erant: poſtem iam tenenti
conſuli foedum inter precatione decum nuncuii
incutunt: mortuum eius filium effe: funcetaq,
familia dedicare cum templum non poſſe. Non
crediderit factum: an tantum roboris animo ſu-
erit: nec traditur certum: nec interpretatio eſt
facilis nibil aliud ad cum nuntium a propoſito
aucrus: quam ut cadauer efferri ingeret: tenés
poſtem precationem peragit: & dedicat templi.
Hace poſt exactos reges domi militiaeq gelta
primo anno. Inde. P. Valerius iter. T. Lucretius
consules facti. Iam Tarquinii ad lartem Porſenã

Cluſinum regem perfugerant: ibi miſcendo con
filium preciſa: nunc orabant ne ſe oriundos ex
etbruſcis euſdem ſanguinis nominiſa: egentes
exculare pateretur: nunc mouebant etiam: ne o
rientem morem pellendi reges inulſtum ſineter:
ſatis libertatem ipſam dulcedinis babere: niſi qua
ta ut ciuitates eam expeſtant: tanta regna reges
defendant: acquart ſumma infimis: niſil exccel
ſum: niſil quod ſuper cactera emineat: in ciui
tatibus fore: adſſe ſinem regnis rei inter deos
homineſa: pulcherrimae. Portena tum regē eſſe
Romae: tum Etbruſcae gentis regem ampliſ tu
ſeis ratus. Romam inſelto exercitu uenit: non
unquam alias ante tantus terror ſenatum inua
ſit: adeo ualida res tum duſina erat: magniſa:
Porſenae nomen. Nec boſtes modo timebant: t
ſed ſuos menpſos ciues: ne Romana plebs me
metu perculſa recepſis in urbem regibus: uel
cum ſeruutute pacem acciperet. Multa igitur o
blandimenta plebi per id tempus ab ſenatu data
annonae in primis babita cura: & ad frumenti
comparandum niſi: alii in uolſcos: alii Cuma:
ſalis quoq uendendi arbitrium quia impenſo
pretio ueniebat in publicum: omni ſumptu a
demptum priuatis. portoriis quoq & tributo
plebe liberata: ut diuſtes conferrent: qui oneri
ferendo eſſent: pauperes ſatis ſtpendi pende
re: ſi liberos educent. Itaq bace indulgentia pa
trum aſperis poſtmodum rebus in obſidione ac
ſame adeo concordem ciuitatem tenuit: ut re
quum nomen non ſui magis: quam infimi bor

rerent: nec quifquæ unus malis artibus poſtea
tam popularis effet: quantum bene Ìperando
unuerſus ſenatus ſuit. Cum hoſtes: pro ſe qſq,
in urbem ex agris demi grant: urbem ipſam ſe
piunt præſidiis: alia muris: alia tyberi obice
to widebantur tuta. Pons ſublicius iter pene bo
ſtibus dedit: ni unus uit ſuiffet Horati us Coles:
id munimentum illo die fortuna urbis Roma
nae habuit: qui politus forte in ſtatione pontis:
cum captum repentino impetu Ianiculum: at
q inde citatos decurrere hoſtes uidiffet: trepi
dam q turbam ſuor arma ordineſq relinque
re: repræbenſans ſinquulos: obſiſens: obſtanſ
q: deum &eminum fidem teſtabatur: neque
quam deſerto præſidio eos fugere: ſi tranſitù
pontem a tergo reliquifent: iam plus hoſtii
in palatio capitolioq: quam in ianiculo fore.
Itaq monere: preſidere: ut pontem ferro: igni:
quacungui poſſent: interrumpant: ſe imperù
hoſtium quantum corpore uno poſſet obſiſi
exceptur. Vadit inde in primum additum
pontis: inſigniſq inter conſpecta cedentiù pu
onae terga: obuerſis còminus ad incundù pre
ſium armis ipſo miraculo audaciae: obſtupe
fecit hoſtes: duos tamen cum eo pudor tenu
it Spurium Laertium: ac Titum Herminium
ambos claros genere factiſq. Cum bis primà
periculi procellam: & quod tumultuoliffimù
puoqne erat: paq perſuifunuit: deinde eos quo
q ipſos exiqua parte pontis reliſta: reuocanti
bus: qui reſcindebant: cedere in tutù cocoit.

Circiferens inde minaciter trucis oculos ad p
ceres etbruſeor, nunc ſingulos pronocare: nunc
increpare omnes: ſeruitia regum ſuperborum
ſuae libertatis immemores alienam oppugna,
tum uenire. Cunctati aliquandiu ſunt: dum
alis alium ut prælium incipient: circuſpeciat:
pudor deinde comouit aciem: & clamore ſu
blato undiq in unum boſtem tacla conuciuit.
quae cum in obiecto cuncta ſcuto baeſſent:
neq ille minus obſtinatus ingenti pontem ob
tineret gradu: iam impetu deſrudere conabà
tur iur: cum ſimul fragor rupti pontis: ſimul
damor romanor alacritate perſechi operis ſu
blatus: paurore ſubito impetum ſultinuit. Tum
Cocles tyberine inquit pater te ſanctae pre
cor: bace arma: & bunc militem propitio flui
ne acipias: ita ſic armatus in tyberim deſiluit:
multifq ſuper incidentibus tædis in columns ad
ſuos tranauit: rem auſus plus famae babituræ
ad poſteros: quam fidei. Grata erga tantam iur
tutem cuitas ſunt: ſtatua in comitio polita: agri
quantum uno dic circum arauit datum. Priuæ
ta quoq inter publicos honores ſtudia emine
bant: nam in magna inopia pro domesticis co
pius unuſquiſq ei aliquid fraudans ſe ipſe uideu
ſuo contulit. Porsena primo conatu repulſus: co
ſilus ab oppugnanda urbe ad obſidendæ uerſis:
prefidio in ianiculo locato: ipſe in plano ripis
q tyberis caſtra poſuit: naubus undiq accitis
& ad cultodiendum ne quid Romam frumen
ti ſubucbi fineret: & ut prædatum milites træs

flumen per occasionem alius atque alius locis trauce
rent: brevibque adco infestum omnem Ro. agru red
didit: ut non cactera solum ex agris: sed pecus o
quoque omne in urbem compelleretur: neque quid
quam extra portas propellere auferet. Hoc tan
tum licentia et brusca is non metu magis: quam
confilio conceffum. Namque Valerius consul intc
rus in occasionem multos limul & effusos impro
uiso adoriendi: in parius rebus negligens ultor:
grauem se ad maiora vindicem feruabat: itaque
ut cicerer praedatores: edicti suus postero die i
frequentes porta efquillina: quae aueriffima ab
hobit erat: expellerent pecus: scuturos id hoffes
ratus: quod in obfidione & fame feruita infida
tranffugerent: & sciere perfugae indicio: multo
q[ui] plures ut in ſpem univerſae praedae flumen
trauciunt. P. Valerius inde. T. Herminium eum mo
dicis copus ad ſecundum lapidem gabina una œ
cultum confidere iuber: Sp. Largium cum expe
dita iuuentute ad portam collinam ſtare: donec
hoffis praeterere: inde se obiuerere: ne ſit ad flume
reditus: consulum alter. T. Luerctus porta nae
una cum aliquot manipulis militum curreſſus: ip
ſe Valerius caelo monte cobortes delectas edu
cit: biq[ui] pruni apparuere hofft. Herminius: u
bi tumultum ſenit: concurrit ex infidius: uer
ſiſq[ui] in Lueretium et brusca is: terga c编辑
ta leuaque bine a porta collina: illinc ab naecia
reſdittus clamor. Ita caeſi in medio praedato
res neque ad puq[ui]nam uiribus pares: & ad fugam
ſeptis omnibus uis: ſinifq[ui] ille tam effusus uag[ui]

di etbrufcis fuit. Obſidio erat nibilominus: & fru-
menti cum ſuma caritate inopia: ſed endoq, expu-
qnatur, ſe urbem ſpem Porſena babebat: cum C.
Mutius adolescens nobilis: cum indignum inde,
batur: Po. Ro. ſeruientem: cum ſub regibus effet:
nullo bello nec ab boſtibus ullis obſeſum effe: li-
ber, eundem populum ab uſdem etbruſcis obſi-
deri: quor, ſepe exercitus fuderit: itaq, magno
audaciq, aliquo facinore eam indignitatem uin
dicandam ratus primo ſua ſponte penetrare in
boſtium caſtra constituit: deinde metuens: ne ſi
conſulum iniſſu & omnibus ignaris iret: forte
depraebenſus a cultodibus romanis retraberetur:
ut tranſſuga: fortuna tum urbis crimen affirma-
te: ſenatum adiit. Tranſire: inquit: tyberim patres.
& intrare: ſi poſſim: caſtra boſtium uolo: no prac-
do nec populationum inutem uitor: maius: ſi diu
iuxant: in animo eſt facinus. Approbant patres.
abduo intra ueltem ferro: proficifecitur ubi co ue-
nit: in confertiffima turba prope regium tribunal
conſtitit: ibi cum ſtipendium forte militibus da
retur: & ſeriba cum rege ſedens pari fere ornatu
multa ageret: cum milites uulgo adirent: timēs
ſiſcitarı uter Porſena effet: ne ignorando regem:
ſemetipſe aperiret: quis effet: quo temere traxit o
fortuna facinus: ſeribam pro rege obtruncar: ua-
dentem inde qua per trepidam turbam cruentu
mucrone ſibi ipſe fecerat uiam: cum concurſu ad
clamorem facto: cōpraebenſum reſu fatellites re-
traxiſſent ante tribunal regis: deſtitutus tu quo-
q, inter tantas fortunae minas metuendus mag-

quam metuens: romanus fum: inquit: ciuis. C. Mu-
tium uocant: boſtis boſtem occidere uolui: nec ad
mortem minus animi eſt: quam ad caedem fuit:
& facere: & pati fortia romatum eſt: nec unus e-
go in te bos animos geſſi: longus poſt me ordo e-
idem petentium decus: proinde in hoc diſcrim-
ſi iuuat: accingere: ut in ſingulas boras capite di-
mices tuo: ferrum boſtemq in ueſtibulo habeas
regiac: hoc tibi iuuentus romana indicimus bel
lum: nullam aciem: nullum praeium tumueris:
uni tibi & cum ſingulis res crit. Cum rex ſimul
ita inſenſus: periculoq conterritus circundari
ignes minitabundus iuberet niſi expromeret
propere: quas inſidiare minas per ambages iace-
ret: en tibi: inquit: ut ſentias: quam uile corpus
ſit ius: qui magnam gloriam petunt: dextramq
accenſo ad ſacrificium foculo inuenit: quam eu
uclut alienato ab ſenſu torreret animo: prope at
tonitus inſiraculo rex: cum ab ſede ſua profilu
iſſet: amoueriq ab altaribus iuuenem iuſſet:
tum uero abi inquit: in te magis: quam in me bo
ſtilta auſus: iuberem maſte uirtute eſſe: ſi pro
mea patria iſta uirtus iſaret: nunc uire belli li
berum te intactum inuiolatūq binc dimitto.
Tunc Mutuis qualiſi remunerans meritū. Qua
do quidem: inquit: eſt apud te uirtuti bonos:
ut beneficio tuleris a me: quid minis nequi
ſi: eee. coniurauimus principes iuuentutis
romanae: ut in te bac iita crassaremur: mea
prima fors fuit: cacteri: ut cunque, occiderit primi:
quoad te opportunum fortuna dederit: ſuo qſ

q tempore aderunt. Mutium dimittum: cui po
litea Seacuolae a clade dextrae manus cognome-
tum inditum: legati a Porfena Romæ fecuti sunt:
adeo mouerat cum & primi periculi caus: quo
nibil se praeter errorem infidiatoris textasset: &
subeunda dimicatio totiens: quot coniurati fuer-
eissent: ut pacis condiciones ultro ferret romam.
Iactatum in condicionibus nequicquam de Tar-
quinus in regnum restituendis magis quia id ne
gare ipse nequiterat Tarquinus: quam quod ne-
gatum iri sibi a romanis ignoraret: de agro uere-
tibus restituendo impetratum expressaq: necessi
tas obsides dandi romanis si ianiculo praefidiù
deduci uellent. His condicionibus composita e
pace: exercitum ab ianiculo deduxit Porfena
& agro romano excessit. Patres. C. Mutio iuri-
tis cauſa trans tyberium agrum dono dedere o
quae poſtea mutia prata ſunt appellata. Eroo i
ta honorata iuriute: foeminæ quoque ad publica
decora executatac. Chloelia urgo una ex obſidi
bus cum cauſa erbruscor: forte bauſ procul ei
pa tyberis locata essent. fruſtrata eſtodes dux
agminis iurqnum inter taca boſtium tyberi
tranaut: forpiteq omnes Romam ad propin-
quos restituit. Quod ubi regi nunciatum e. pri-
mo incenſus ira oratores Romam miſit ad Chlo-
eliam obſidem depoſcendam alias bauſ magni
ficare: deinde in admirationem uerſus ſupra
Coclites Mutioſq dicere id facinus esse: & prae
ſe ferre quemadimodum: si non deditur obſes:
pro rupto ſe foedus habitur: ſic deditam inui-

olatamq ad fuos remissur. Vring constitut fides
& romani pignus ex foedere restituerunt: & a
pud regem etbrufcum non tuta folum: fed bo
norata eriam uirtus fuit. laudataq uirgine par
tem obfidum ſe donare dixit: ipfa: quos uell&
legeret. productis omnibus legifſe impuberes
dicitur: quod & uirgimitati decor & confefu
obſidum ipſor probabile erat: eam aetatem po
tiffimum liberari ab boſte: quae maxime oppor
tuna iniuriac effect. Pace redintegrata Romani
nouam in foemina uirtutem nono genere bono
ris ſtatua equeſtri donaucre: in ſuma ſacra una
fuit polita uirgo infidens equo. Huic tam paca
te protectioni ab urbe regis etbrufci abhorres
mos traditus ab antiquis uſq ad noſtram aeta
tem inter caetera Solemnia manet bonis ueden
dis bona Porſenac regis uendendi: Cuius origi
nem moris necesse e: aut inter bellum natã effe
neq omiffam in pace: aut a mitiore creuiffe pri
cipio: quam bic prae ſe ferat titulus bona boſi
liter uendendi. Proximum uero eſt ex iis: quae
traduntur. Porſenam diſcedentem a ianiculo
caſtra opulenta: conueſto ex propinquis ac i
fertilibus etbruriac aruis cœmcatu romanis
dono dediffe: inopi tum urbe ab longinqua
obſidione: ea deinde: ne populo ſimitlo diripe
rentur boſtiliter: ueniffe: bonaq Porſenac appo
lata: gratiam muneris magis ſignificante titu
lo: quam auctionem fortuinae reſoiac: quae
ne in potestate quidem Po. Ro. effect. Omiſſo
Romano bello Porſena: ne fruſtra in ea loca

exercitus adductus wideretur: cum parte copia
filium Aruntem Ariciam oppugnatum mittit.
Primo aricinos res nec opinata perculerat: acer
sita deinde auxilia & a latinis populis: & a Cu
mis tantum speci fecere, ut acie decernere aude
tent. Praelio inito adeo concitato impetu se intu
lerant etbruſci: ut funderent ipſo incurfu arii
nos. Cum anac cohortes arte unu uſe declinau-
re paululum: effuſeq. prelatos hofftes converſis ſi
gnis a tergo adortae ſunt: ita in medio prope ta
uiectores caeſi etbruſci: pars extigua duce amil
ſo: quia nullum propius perfugium erat: Romà
inermes fortuna ac ſpecie ſupplicum delati ſut
ibi benigne excepti: diuſiſq. in boſpicia: curatis
uulneribus alu profecti domos nuncii boſpitali
um beneficior: multos Romae boſpitium urbis
q. caritas tenuit. Ius locus ad habitan dum datus:
quem deinde Tuſcum unum appellauere. P. Lucre
tius inde & P. Valerius Publicola conſules faci. Fo
anno poſtremum legati a Porsena de reducendo
in regnum Tarquinio uenerunt: quibus cum re
ſponſum effet miſſu: ad regem ſenatum legatos
miſſi confestim honora ſiſſimus quiſq. e patribus
non quin breuiter reddi reſponſum potuerit no
recipi reges: ideo delectos potius patruum ad eú
miſſos: quam legatis ei rome dare reſponſum: i
ſed ut in perpetuum eius rei mentio finiretur:
neu in tantis mutuis beneficiis animi ſollicita
rentur: cum ille peteret: quod contra libertate
po. Ro. effet: Romani nifi in perniciē ſuam fa
eiles eſſe uellent: negarent: cui nibil negatum

udlent: non in regno Populi Romæ, sed in libertate
effé: ita induxiflè in animi boſtibus potius: it
quam portas regibus pate facere: eam effe uo
luntatem omnium: ut qui libertati erit in illa
urbe finis: idem urbi fit: proinde: fi saluâ effe
udlet Romæ: ut patiatur liberam effe: orare. Rex
uerecundia uictus: quando id certum atq. obſtì
natum eſt: inquit: neq. ego obtundam faci us ea
dem nequicquam agendo: nec Tarquinius ſpe au
xili: quod nullum in me eſt: fruſtrabor: alium
bine: ſeu bello opus eſt: ſeu quieto exilio que
rant locum: ne quid meam uobifcum pace di
ſtineat. Dicaris facta amiciora adiecit: obſidium:
quod reliquum erat: reddidit. agrum ucie nte:
foedere ad ianiculum ieto ademptum: reſtitu
it. Tarquinius ſpe omni reditus incisa: exula
tum ad generum. Mamillium Octauinum Tuſculi
abat. Romanis pax fida ita cum Portena ſunt.
Conſules Marcus Valerius Publius poſtbumi
us. Eo anno bene pugnatum cum ſabinis: con
ſules triumphbarunt. Maiore inde mole ſabini
bellum parabant aduerſus eos. Et ne quid ſi
mul ab Tuſculo: unde & fi non apertum: ſuſpe
ctum tamen bellum erat: repentini pericul o
ritetur. P. Valerius Quartus. T. Lucrectius iteru
conſules facti: Seditio inter bell paciſq. auſtores
orta in ſabinis: aliquantum utrius tranſtitur
ad romanos: nanq. Ap. Clausus: cui poſtea. Ap.
Claudio ſunt Romae nomen: cum pacis ipſe au
dor a turbatoribus bell: premeretur: nec par i
facioni eſſet: ab Gn. Regillo magna clientiu

comitatus manu Romam tranffugit. Iis cuitas
data: aquerque trans anienem: uetus claudia tri-
bus poitea nowis additis tribulibus: qui ex eo
uenirent agro: appellata. Appius inter patres
lectus: baud ita multo poft in principio digna
tionc peruenit. Confüles infesto exercitu in a,
orum sabinum profeci cum ita ualitationc: de
inde prado affluxent opes boſtum: ut diu
nibil inde rebellionis tumere poſſent: triuſpba-
tes Romam redierunt. P. Valerius ommu con-
ſenſu princeps bellı pacifcq artibus anno poſt:
Agrippa Menemio. P. Poſſbumo conſulibus:
moritur: gloria ingenti: copiis familiaribus a
deo exiguis: ut ſumeri ſumptus deefset: de-
publico datus eſt: luxere matronae: ut Bru-
tum: Fodc anno duç coloniae latinæ Pometia
& Cora ad Autuncos deficiunt. Cum aurucis
bellum initum: fuſoq ingenti exercitu: qui ſem
oredientibus fines conſulibus ferociter obtu-
ferat: omne auruncum bellum Pometiam cò
pulſum eſt. Nec magis poſt praclium: quam
in prclio cedibus temperatum eſt: & cefi alı
quanto plures erant: quam capti: & captos
paffim trucidauerunt ne ab obſidibus qui
dem: qui. cee. accepi numero erant: ita bdli
abſtinuit. & boe ano Romae triumphatum.
Secuti conſules Opiter Virgincus. Sp. Caſſius
primo Pometiam ui: deinde uincis aluſq ope
ribus oppuonauerunt: in quos aurunci magis
tam inexpiabili odio: quam ſpe aliqua aut oc
caſione coachi: cum plures igni: quam ferro

armati excurrissent: caede incendioq, cùcta
complement: uincis incenfis multis boſtrum uul-
neratis & occifis: conſulum quoq alter: ſed ue-
rum nomen auſtores non aduciunt: gravi uul-
nere ex equo delectum prope inter ſecerit.
Româ inde male gecta re reditum: inter mul-
tos ſaucios conſul ſpe incerta uitae reſictus.
Interieſto deinde baud magno ſpacio quod
uulnèribus curandis ſupplendoq, exercitui
ſatis effet: cum ira maiore: tum uiribus etiam
auch. Pometiac: arma illata: & cum uincis re-
ſeetis aliaq, mole belli iam in eo effet: ut i mu-
ros euaderet miles: deditio eſt facta: caeteru-
nibilominus foede dedita urbe: quam ſi ca-
pra foret: aurunci paſſim principes ſecuri p-
cuſi: ſub corona uenierunt coloni aliu: op-
pidum dirrutum: aomer uenit. Conſules obi-
ras magis graviter ultas: quam ob magnitu-
dinem perſecti belli triumpharunt. Inſequê-
annus Poſtbumium Cominum: & T. Larot,
um conſules habuit. Eo anno Romae cù per
ludos ab ſabinor: iuuentute per laſeuam
ſcorta raperentur: concuſu hominum rixa
ac prope prelium ſuit: paruaq, ex re ad re-
bellionem ſpectare res indebatur. Supra belli
latini metum id quoq accesserat quadraginta
iam cururassę populos concitante Octanio i
Mamilio ſatis conſtabat. In hæc tantur: expec-
tatione reßollicita cùritate Dictatoris prumù
creandi mentio orta: ſed nec quo anno: nec quu-
bus factis conſulibus: quia ex fadione tarqni

ana essent. id quoque enim traditur: pariter creditum
sit: ne quis primum dictator sit creatus: satis cor
stat. apud ueterrimos tantum autorest. T. Larr
gium dictatorem primum. Sp. Caesium magistri
equitum creatos inuenio: consularis legere ita
lex wibebat de dictatore creando lata: eo magis
adducor: ut credam: Largium: qui consularis erat
potius quam. M. Valerium Fulsium Volesi nepo
tem: qui nondum consul fuerat: moderatore &
magistrum consulibus apposuitum. qui maxime
me ex ea familia legi dictatorem uellent: patre
multo potius. M. Valerium spectatae iurtutis co
fularem uerem: legissent. Creado dictatore primus
Romae: postea quæ praeferri secures uiderunt:
magnis plebem metus incensit: ut intentiores et
cessent ad dicto parendum: neque enim ut in consu
libus: qui pari potestate essent: alterius auxiliis
neque prouocatio erat: neque ullum ufquæ nifi in cu
ra parendi auxilium. Sabinis etiam creatus Ro
mae dictator eo magis: quod propter se crea
tum crediderant: metum incussit. Itaqæ legatos
de pace mittunt: quibus orantibus dictatore:
senatumque ut ueniam erroris hominibus adote
lescentibus darent: responsum ignosci adole
scentibus posse: senibus non posse: qui bella
ex bellis sererent. Actum tamen est de pace: ibi
trataque foret: si quod impensc factum in bellum
erat: praeestare sabini: id enim postulatum erat:
in animum induxissent. Bellum indictum: taci
tae induciae quietum annum tenuere. Conſu
les Servilius Sulpicius. M. Manlius Tullus: ni

bil dignum memoria actum. T. Ebutius dein
de &c. Vetustius. His consulibus Fidenae ob
seffae: Cruftumeria capta. Praeneste ab latinis
ad Ro. desciuit: nec ultra bellum latinum oli
scens iam per aliquot annos dilatum. Aulus
Postbumius dictator. T. Ebutius magister equi
tum magnis copiis peditum equitumque pro
fedi ad lacum Regillum in agro tusculano ag
mini boftium occurrerunt: & quia Tarquinius
esse in exercitu latinorum auditum est: sultineri
tra non potuit: quin exteplo confligerent. Ergo
etiam praelium aliquanto: quam caetera gravi
us atq耳atrocius fuit: non enim duces ad regen
dam in modo consilio rem affuere: sed suus met
ipolis corporibus dimicantes miscuere certa
mina: nec quifquæ procer ferme bac aut illa
ex acie fine uulnere praeter dictatore doma
num exceffit. In Postbumii in prima acie su
os adhortante infruentemque Tarquinius Sup
bus quâquam iam actate & iribus erat grautor
equum infestus admiſit: iektusq耳latere cœcur
su ſuoræ recepτus in tutum est. Et ad altera cor
nu Ebutius magister equitum in Octauium
Mamilium impetum dederat: nec fecellit ue
niens tusculanum ducere: contra quem & ille
concitat equum: tantaq耳uis infestis ueientiū
hafus fuit: ut brachium Ebutio traecliti ſit:
Mamilio pectus pereuſum. bunc quidem
in ſecundam aciem latini recepere. Ebutius
cum ſaucio brachio tenere telum non poſset
pugna exceſſit. Latinus dux nihil deterrit?

uulnere praclum ciet: & quia suos percultos
uidebat: accerfit cohortem exulum Ro. cui L.
Tarquinii filius perat: ea quoniam maiore puigna
bat ira ob crepta bona patria qu ad iptam: puigna
parumper reftitunt. Referentibus iam pedem
ab ea parte Ro. M. Valerius Publicolae frater con
spicatus ferocem iuuenem Tarquinium obfent
tantem ſe in prima exulum acie domestica eu
am gloria accenſus: ut cùus familiae decus eie
eti reges crant euſdem interfecti forent. ſub
dit calcaria equo: & Tarquinium inſeto ſpicu
lo perit. Tarquinius retro in agmen ſuor inſe
ſo ceſſit boſt: Valerium inueſtum remere in exu
lum aciem ex tranſuerſo quidem adortus trâſ
figit: nec quicquam equitis uulnere equo re
tardato: moribundus romanus labentibus ſup
corpus armis ad terram deſluxit. Dictator o
Poffibumius: poſteaquam cœdiſſe talem uir
exules ferociter citato agmine inuebi: ſuos per
culſos cœdere anima duertit: coborti ſuac: quâ
delecta manu preſidu cauſa circa ſe habebat.
dat ſignum: ut quem ſuor fugientc uiderit:
pro boſte babeant: ira metu ancipiti uerſi a
fuga romani in boſt: & reſtituta acies. Co
bors dictatoris rum primum praclum inut:
integris corporibus animi ſo ſeffos adortc
xules caedunt: Ibi alia inter proceres coorta
puigna: imperator latinus: ubi cohortem exulü
a dictatore Ro. circunuentam in dit: ex ſub
ſidiarcs manipulos aliquot in prumam aciem
ſecum rapit: bos agmine uenientes. T. Hermi

nus legatus

nius legatus inter eos confipicatus inflignem ueſte armis
q. Mamilium noſcitans: tanto ui maiore quam pauloă
te magiſter equitum cum boſtium duce prelium init.
ut & uno ietu tranſſixum per latus occiderit Mami
lum: & ipſe inter ſpoliandum corpus boſtis ueruto
percuſſus. cum uicior in caſtra eſſet relatus: inter pri
mam curationem expirauerit. Tum ad equites dicta
tor aduolat obreſtans: ut ſelſo iam pedire deſcendat
ab equis: & pugnam capeſſant: dicto paruere: deſiſi
unt ex equis: prouolant in pradium: & pro antefiſna
nis parmas obuciunt. recipit ex templo animum pede
ſtris acies: poſteacquam inuentutis proceres aequato
genere pugnae ſecum partem periculi ſuſtinentes ut
dit. Tum demum impulſi latini: pereuſaſq. indinuit
acies: equitibus admoti equi: ut perſequi boſſe poſſet:
ſecuta & pedeſtris acies. Ibi nihil nec diuinae: nec hu
manac opis dictator preſtermittens aedem Caſtori
uouiſſe fertur: ac pronunciassa militi premia: qui pri
mus: qui ſecundus caſtra boſtium intraſſet: tantuſq.
ardor ſuit: ut eodem impetu: quo ſuderant boſtem:
romani caſtra caperent. Hoc modo ad lacum regiſſi
pugnatum eſt. Dictator & magiſter equitum trium
pbantes in urbem rediere. Triennio deinde: nec cer
ta pax: nec bellum ſuit. conſules. Q. Chloelius: &. T.
Lartius: inde. A. Sempronius: &. M. Minutius. His
conſulibus aedes ſaturno dedicata: ſaturnalia inſi
tutus ſeſtus dies. Aulum deinde Poſtbumius &. T.
Virgineus conſules facti. hoc demum anno ad regiſi
lum lacum pugnatum. apud quosdam inuenio. A. Po
ſtbumium: quia collega dubia: fidei fuerit: ſe cōſu
latu abdiſſe: dictatorē inde factum. Tanti errores

implicant tempore aliter apud alios ordinatis ma-
gistratibus ut nec qui consules fecundum quoddam
nec quid quoq anno factum sit: in tanra actuistate
non erat modo: sed etiam auctores digerere possis.
Ap. Claudius: deinde & P.. Sculcius consules facti
inignis bic annus est nuncio Tarquinii mortis: mor-
tus est Cumis: quo se poft fractas opes latinorum ad
Aristodemum tyrannum contulerat. Eo nuncio e-
recti patres: erecta plebs: sed patribus nimes luxu-
rioſa fuit lacticia. Plebi: cui ad eam diem ſuma ope
inferuitum erat: injuriae a primoribus fieri coe-
pere. Eodem anno Signia colonia: quam reque Tarqui
nius deduxerat: ſuppletio numero colonorum iterum
deducta est. Romae tribus una & xxx. factae. Ae-
des Mercurii dedicata est idibus maus. Cum uolſco-
rum gente latino bello neq pax: neq bellum fucrat:
nam & uolſci comparauerant auxilia: quae mittet
latinis: ni maturatum ab dictatore Ro. eſset: & matu-
rauit romanus: ne praelio uno cum latino uolſcoq
contenderet. Hac ita consules in uolſcum agrum le-
giones duxere. uolſcos confilii poenam metuentes.
nec opinata res perculit: armorum ſimemores obſides
dant. eee. principum a Cora: atq. Pometa liberos.
ita ſine certamine inde abducte legiones. Nec ita
multo poſt uolſcis lenatis metu ſuum reduit: inge-
nium: rurſus occultum parant bellum bernicis in
societatem armorum affumptis. legatos quoq ad ſol-
licitandum Latium paſſim dimittunt: sed recens
ad regillum lacum accepta clades: latinos ita odio
q. eius quicuiq[ula] arma ſuaderet: ne ab legatis quidem
uolandis abſtinuit: comprachenſos uolſcos Romæ

duxere: ibi traditi consulibus: indicatum est uol-
fos bernicoſq; parare bellum romanis. Relata re ad
ſenatum adeo fuit gratu patribus: ut & captiuar
ſex millia latinis remitterent: & de foedere: quod
prope in perpetuum negatum fuerat: rem ad nouos
magiſtratus traiicerent. Eniuero tam latini gaude-
re facto: pacis auſtores in ingenti gloria eſſe: coro
nam auream Iou; donum in capitolium mittunt.
cum legatis donoq; qui captiuar remiſſi ad ſuos fu-
erant magna circunſuſa multitudo uenit: perqunt
domos cor: apud quem quiſq; ſeruierant: gratias a
qunt liberaliter habiti cultiq; in calamitate ſua: in
de hofpitia iungunt. Nunquam alias ante publi
ce priuatiq; latimum nomen romano imperio con-
uius fuit. Sed & bellum uolſcum iminebat: &
ciuitas ſecum ipſa diſeors inteſtino inter patres o
plebem; flagrabat odio: maxime propter nexos
ob aſe alienum. fremebant ſe foris pro libertate &
imperio dimicantes domi a ciuibus captos & op-
preſſos eſſe: tutioremq; in bello quam in pace iter
hobſtes: quam inter cines libertatem plebis eſſe: in
uidiam q; eam ſua ſponte gliſcentem inſignis unius
calamitas accedit. Maqno natu quidam cu omniu
maiorum ſuor inſignibus ſe in for; proiecit: obſita
erat ſquallore uelis: foedior corporis habitus pal-
lore ac macie pereimpti. ad hoc prolixa barba: & ca
pilli eſſerauerant ſpeciem oris. noſcitabatur tamen
in tanta deformitate: & ordinem duxiſſe aiebant:
aliaq; militiae decora uulgo miſerantes cu iactabāt.
ipſe teſtes hōneſtar; aliquot locis pugnab; cicatri
ces aduerſo pediore obſſentabat. Scilicentibus un-

unde babitus ille: unde deformitas: cum circēſuſa
turba effect: prope in concionis modum fabino bel
lo ait ſe militantem: qua propter populationes a
ori non fructu modo earuerit: ſed uilla incenſa ſu
erit: direpta omnia pecora abacta: tributū iniquo
ſuo tempore imperatum aes alienum feciſſe: id cumu
latum ufuris: primo ſe agro paterno auitoq: exuſſe
deinde fortunis aliis: poſtremo uelut tabem pueniſ
ſe ad corpus: ductum ſe ab creditore non in ſerui
tium: ſed in ergaſtulum: & carnificinam: inde oſtē
tare tergum foedum recentibus uelſtigus uerberū.

Ad bace uifa auditaq, clamor ingens oritur: non
iam foro ſe tumultus continet: ſed paſſim totam ur
bem peruadit: nexu uincb solutiq ſe undiq, in publi
cum proripiunt: implorant quiritium fidem: nul
lo loco decet ſeditionis uoluntarius comes: multis
paſſim agminibus per omnes uitas cum clamore i
ſor, curritur. Maſno cum periculo ſuo: qui forte
patr in foro erant: in eam turbam inciderunt: nec
temperatū manibus foret: ni propere conſules. Pub
Seruilius & Ap. Claudius ad comprimendam ſedi
tionem interueniſſent: in eos multitudo uerſa obſten
tare uincula ſua deformitatem, aliam, bace ſe me
ritos dicere exprobrantes ſuam quiſq, alius alibi
militiam: poſtulate magis minaciter: quam ſuppli
citer: ut ſenatum uocarent: curiamq, ipſi futuri ar
bitri moderatoreſq, publici consilii: circuſiſtunt. Pau
ci admodum patrum: quos caſus obrulerat contra
eti ad conſules: cacteros metus non curia modo: ſed
eriam foro arcebat: nec agi quicquam per infreque
tiam poterat ſenatus. Tum uero cludi atq, extrabi ſe

multitudo putare: & patrum qui abestent: non cauſu:
non metu: fed impediende rei cauſa abest: & conſules
ipſos terguerſari: nec dubie ludibrio eſſe miſerias ſu-
as. Iam prope erat: ut ne conſulum quidem maieſtas
coccereret iras hominum: cum incerti morando: an ue,
niendo plus periculi contraberent: tandem in ſenatù
ueniunt: frequentiq tandem curia non modo inter pa-
tres: fed ne inter conſules quidem ipſos ſatis conuenie
bat. Appiuſ uſchementis ingeni ut imperio conſulari
rem agendam cenſebat: uno aut altero arepto quietu
ros alios. Seruilius lenibus remedius aptior: concitatoq
animos fleeti quam frangi putabat: cum tutius: tu fa-
cilius eſſe. Inter bace maior alius terror: latini equites
cum tumultuoso aduolant nuncio. Volſeos inſelto ex-
ercitu ad urbem oppugnandam uenire: quae audita
adeo duas ex una cuitate diſcordia fecerat: longe ali
ter patres ac plebem affecere: exultare gaudio plebes:
ultores ſuperbiae patrum adefſe dicere deos. alius a
lium confirmare: ne nomina darent: cum omnibus i
potius: quam ſolos perituros: patres militarent: patres
arma caperent: ut penes eſdem pericula belli: penes
quos premia eſſent. At uero curia moeſta ac trepida
ancipiti metu & ab eue: & ab boſſe: Seruiliuſ coſu-
lem: cum ingenium magis populare erat: orare ut tan-
tis circuuentam terroribus expediret rempublicam.
Tum conſul miſo ſenatu in concionem produit: ibi eu
re: eſſe patribus oftendit: ut conſulari plebi: cesserum
deliberationi de maxima quidem illa: fed tamen par
te cuitatis metum pro uniuerſa rep. interueniſſe. o
nee poſſe: cum boſtes prope ad portas eſſent: bello p
uertiſſe quicquam nec ſi fit laxamenti aliquid: aut

plebi bonestum esse: nisi mercede prius accepta ar-
ma pro patria non cecipisse: neq patribus decorasse/
tis per metum potius: quam postmodum uolunta-
te afflictis ciuum suorum fortunis consuluisset. Con-
cioni deinde edicto addidit fidem: quo edixit: ne
quis cuem Ro. uinctum aut clausum teneret: quo
minus ei nominis aedendi apud consules potestas
fieret: neu quis militis: donec in castris esset: bona
poſſideret: aut uenderet: liberos nepotefuerit mo-
raretur. Hoc propoſito edicto: & qui aderant ne
xi confiteri extemplo nomina: & undiq ex tota
urbe prospicientium ſe ex priuato: cum retinendi
ius creditori non effect: concursus in for: ut ſacra-
mentum dicerent: fieri. magna ea manus fuit: ne
q alior magis in uolſco bello virtus atq opera emi
tiit. Conſul copias contra hoſtem educit. paruo
dirimente interuallo caſtra ponit. proxima inde
nocte uolſci discordia romana fracti: ſi qua noc
turna tranſitio proditione fieri poreſſet: tæptat
& caſtra ſenſere uigiles: execitatus exercitus: ſi
quo dato: concursum est ad arma. Ita fruſtra id
inceptum uolſcis fuit: reliquum noctis utrinque qui
eti datum. poſtero die prima luce uolſci poſſis reple
tis uallum inuadunt. Iam ab omni parte munimè
ta uallabantur: cum conſul: quæquam cuncti iidi
q & nexi ante omnes: ut ſignum daret: clamabant:
experiendi animos militum cauſa parumper mo-
ratus: poſtea quæ ſatis apparebat ingens ardor: dato
tandem ad erumpendu ſigno: militem audivum cer
taminis emittit. primo ſtatim incurfu pulſi hoſtes
fugientibus: quoad inſequi pedes potuit: terga cae/

ſa: eques uſq; ad caſtra pauidos egit: mox ipſa caſtra
legionibus circundatis: cum uolicos etiam pauor
inde expuliffet: capta direptaq; Postero die ad Su-
eſſam Pometiam: quo confuſerant boſtes: legioni
bus ducris intra paucos dies oppidum capitur: ca-
ptum praedae datum. inde paulum recreatus egés
miles. Conſul cum magna gloria ſua uiſtorè exer-
citum Romam reducit: decedentem Romam Mecce
tranor; uolſcoru legati rebus ſuis timentes poſt Po-
metiam captam adeunt. His ex ſenatuſconſulto da
ta pax. aſter ademptus. Conſeſtum & ſabini roma
nos territaure: tumultus enim ſuit uerius: quam
bellum nocte in urbe nunciatum eſt exercitum ſa-
binum praedabundum ad amienem perueniſſe: ibi
paſſum diripi atq; incendi villas: miſſus extemplo-
co cum omnibus copiis equitum. A. Poſtbumius: q
dictator bello latino fuerat: ſecutus conſul Seruili
us cum delecta peditum manu. Pleroſq; palantes
eques circuſuenit: nec aduenienti peditum agimui
reſſuit ſabina legio: ſeffi tum itinere: tum popula-
tione nocturna: magna pars in villis repleti cibo
uinoq: urce fugae: quod ſatis eſſet uirium: habue-
re. Nocte una audito perſectoq; bello ſabino: poſte
to die in magna iam ſpe undiq; parte pacis lega-
ti aurunct ſenatum adeunt: ni decedatur uolſco a
gro bellum indicentes: cum legatis ſimul exercit?
auruncor domo p[ro]ſectus erat: cuius fama baud
procul iam ab aricia uſi tanto tumultu conciuut.
romanos: ut nec conſuli ordine patres: nec pacatu
reſponſum arma ſerentibus arma ipſi capientes
dare poſſent. Ariciam inſeſto agmine itur: nec i

procul cum auruncis inde signa collata: prachloquu,
no debellatum est. fuis auruncis victor tot intra
paucos dies bellis romanus promisſa consulis fideq,
senatus expectabat: cum Appius & inflita ſupbia
animo: & ut collegae uanã faceret fidem: quam a
ſperrime poterat: ius de creditis pecunius dicere:
demceps & qui ante nexi fuerant: creditoribus tra
debantur: & nec debantur alii. Quod ubi: cui militi
inciderat: collegam appellabat: concurſus ad Ser
uillum ſiebat: illius promiſſa iactabant illi expro
brabant ſua quiſq. belli merita: cicatriceſq. accep
tas: poſtulabant: aut referret ad senatum: aut ut
auxilio effect consul ſuis: imperator militibus.
Mouebant consulem baec: ſed tergueri ſarı res co
gebat. adeo in alteram cauſam non collega ſolum
prceperat: ſed omnis factio nobilium. ita mediú
ſe gerendo nec plebís uitavit odium: nec apud pa
tres gratiam inut. patres molem consulem: & am
bitiòlum rati: plebs fallacem: breuiq. apparuit ac
quafſe cum Appii odium. Certamen consulibus in
ciderat: uter dedicaret Mercurii acdem: senatus a
ſe rem ad populum reccit: utri cor. dedicatio iuſ
ſu populi data effect: cum praceſſe annonae: mer
cator. collegium instituere: ſolempnia pro ponti
fice iuſſit ſuſcipere populus: dedicatione aedis dat.
M. Lectorio primipili centurioni: quod facile ap
pareret non tam ad honore eius: cui curatio alior
ſaltigio ſuo data effect: factum: quam ad consulú
ignominiam. Scquire inde utiq. consulum alter pa
treſq. ſed plebi creuerant animi: & longe alia: qua
primo instituerant una: graſſabantur: desperato.n.

confulum senatusque auxilio: cum inius duci debitorum
uident: undiq[us] conuolabant: neq[us] decretum exaudi-
ri confulis prae strepitu: & clamore poterat: neq[us] cum
decreuisset: quinquam obtēperabat: ut agebatur: metuſs
q[ui] omnis & periculum libertatis: cum in conspectu cō-
fulis ſinguli a pluribus uiolarentur: in creditores a de-
bitoribus uerterant. Super bace timor inceſſit ſabini
belli: delectuq[ui] decreto: nemo nomen dedit: ſurentе Ap-
pio & infectante ambitionem collegae: qui populari ſi
lentio remp. proderet: & ad id: quod de credita pecuia
ius non dixisset: adueret: ut ne delectum quidem ex
senatusconsulto haberet: non eſſe tamen omnino defer-
tam remp. neq[us] prolectum: conſulare imperium: ſe unu
& ſuac: & patre: maieſtatis uindicem fore: Cum circum
ſtaret quortidiana multitudo licentia accenſa: arripi
unum inflignem. ducem ſeditionum uiffit. ille: eū a li
ctoribus iam traberetur: prouocavit: nee ceſſet pro-
uocationi conſul: quia non dubium erat populi uidi-
cium: niſi aegre uicta pertinacia foret conſilio magis
& auſtoritate principum: quam populi clamore: adco
ſupererant animi ad ſultinendam inuidiam. Crefce
re inde malum in dies non clamoribus modo apertis
ſed quod multo pernicioſius erat: ſeceſſione occultiſ
q[ui] colloquiis. Tandem inuſi plebi conſules magiſtratu-
abent. Seruilius neutris: Appius patribus mire gra-
tus. A. Verginius inde & T. Vetilius conſulatum in
cunt. Tum uero plebs incerta: quales habitura confu-
les eſſet: coetus nocturnos pars exquilus: pars in auč-
tino facere: ne in foro ſubitis trepidaret conſilus: & o-
mnia temere ac fortuito ageret. Fam rem conſules
rati: ut erat pernicioſam ad patres referunt: ſed t

delatam consulere ordine non licuit: adeo tumultu
ofe excepta est clamoribus undiq & indignatione
patrum: si quod imperio consulari exequendu est:
inuidiam eius consules ad senatum reuerent. pro-
fecto: si essent in republica magistratus: nullum fu-
tur: fuisse Romae: nisi publicum concilium: nunc
in mille curias conciones, cum alia in eſquiliis: alta
in auentino fiant concilia: disperſam & diffipata
eſſe remp. unum hercule ur: id enim plus eſſe qua
conſulem: qualis Ap. Claudius fuerit momento te-
poris diſcussur: illos coetus fuisse. Consules correp-
ti: cum quid ergo ſe facere uellent: nihil enim ſegni-
us molliuſue: quam patribus placeat acturos: per
cunctarentur: delectunt: ut delectum quamacer
rimum babeant: otio laſciuere plebem. Dimiſſo ſe
natu: consules in tribunal aſcendunt: citant nomi-
natum iuniores: cum ad nomen nemo reſponderet:
circuſuſa multitudo in concionis modum neoaret
ultra decipi plebem posse: numquam unu miſtem
babituros: in preſtaretur fides publica: libertatem
unicuiq: prius reddendam eſſe: quam arma dada:
ut pro patria euibus, non pro dominis puoſent:
consules: quid mandatum eſſet a ſenatu: uidebant:
ſed eor: qui intra parietes curiae ferociter loquere
tur: neminem ad eſſe inuidiaci ſuac participem: &
apparebat atrox cum plebe certamen. prius itaq:
quam ultima experirentur: ſenatum itera: consule
re placuit. rum uero ad ſellas consulum prope con-
uolaviere: minuimus quiſq patu patrum abdicare co-
fulatu iubentes: & deponere imperium: ad quod tu
endum animus deeſset. Vtraq re ſatis experta: tui

demum consules: ne praeditum negetis patres conscri-
pti: adest ingens sceditio: postulamus: ut in: qui maxi-
me ignauam increpant: ad sint nobis habentibus i-
delecti: cum scetis acerrimi arbitrio: quando ita pla-
cet: rem agemus. Redeunt in tribunal scitari nomi-
natum unum ex iis: qui in conspectu ctant: dedita-
opera iubent: cum staret tacitus: & curca eui aliquot-
bominum: ne forte uiolaretur: constitisset globus:
lictorem ad cum consules mittunt: quo repulso: tui
uero indignum facinus clamitantes: qui patrui con-
sulibus aderant: deuolant de tribunali: ut lictori
auxilio essent: sed ab lictore nihil aliud: quâ prae-
bendere prohibito: cum conuerimus in patres impe-
tus effet: consulum inter curfu rixa sedata eft: in qua
tamen sive lapide: sive tado plus clamoris fuerat
quam iniuriae: Senatus tumultuose uocatus: tumultu-
tuus consulitur: questionem postulantibus iis:
qui pullati fuerant: decernente ferocissimo quoq-
non sententus magis: quam damore & strepitui: ta-
dem cum ire reseffident: exprobrantibus consulib?
nibilo plus sanitatis in curia quam in foro eſſe: or-
dine consuli coepit. Tres fuere sententiac: P. Vergi
mius rem non uulgabat: de iis tantum: qui fidem ſe-
cuti. Publii Scrutii consulis uolſeo aurunco ſabino
g. militassent bello: agendum cenſebat. T. Larqius
non id tempus eſſe: ut merita tantûmodo exſolue-
rentur: totam plebê aere alieno demerſam eſſe: nec
ſiſt poſſe: ni omnibus confularut: quin ſi alta alior-
ſit condicio: accendi magis diſcor diam: quam ſeda-
ri. Ap. Claudius & natura ſimitis & efferatus binc
plebis odio: illinc patrû laudibus: non miſerus: ait:

fed licentia tantum concitum turbare: & laicuere
magis plebem: quam laicuere: id ad co malum ex pro-
uocatione natum: quippe minas esse consulum: no
imperium: ubi ad eos: qui una peccauerint: pro-
uocare licent. agedum inquit. dictatorem: a quo
prouocatio non est: creemus: iam bic: quo nunc
omnia ardent: contice seect furor: pulsat tum mi-
bi licorem: qui sciet ius de tergo utaq: sua penes
unum illum esse: cumus maiestare iuoluit. Mul-
tis: ut erat: borrida & atrox undebatur. Appuio sen-
tentia: rursus Vergini Larguor: exemplo haud sa
lubrem utiq: Largui putabant sententiam: quæ tota
fidem tolleret: medium maxime & moderatum
utroq: consilium Vergini babebatur: fed faCTIONE
respectuq: re: priuata: quæ semper offecere
officient: publicis consilii Appius uicet: ac pro
pe fuit: ut dictator ille idem crearetur: quæ res
utiq: aliena seet plebem periculosisimo tempore:
cum uolueri: equi: & fabini forte una omnes in
armis essent. Sed curae fuit consulibus & seno-
ribus patre: ut imperium suo uacbemens manu-
eto permitteretur inno: M. Valerium dictato-
rem Volefi filium creant: Plebs: & si aduerfus se
se creatum dictatorem undebat: tamen cum prouoa-
tionem: fratris lege haberet: nihil ex ea familia tri-
ste: nec superbum timebat. edictum deinde a dictato
re propofitum confirmauit animos Seruili fere con-
fulis edicto conueniens: fed & bomini & potestatime
lius rati credi omisso certamine nomina dedere: qua
tus nunquam ante exercitus legiones decem effecere:
terne inde date consulibus: quattuor dictatori: nec

poterat iam bellum differri. Equi latinum agrum ſua
ſerant. Oratores latinorum a ſenatu petebant: ut aut mit
terent ſubſidium: aut ſeipſos tuendorum finium cauſa
capere arma ſinerent. Tutius ſuum eſt defendi iner
mes latinos: quæ pati rectraetare arma. Vetuſius con
ſul miſſus eſt: is finis populationibus ſuit. Cessere e
qui campis locoque magis quam armis fracti: ſummis
ſe iugis montium tutabantur. Alter conſul in uolſeos
profectus: ne & ipſe tereret tempus: uaitandis maxi
me aoris boſtem ad conferenda propius caſtra: dimi
candumque acie exerciut. medio inter caſtra campo an
te ſuum quiſque uallum inſeſtis ſignis conſtitere. Muſ
titudine aliquantum uolſci ſuperabant: itaq. effuſi &
contemptim pugnam miere. Conſul Ro. nec promo
uit aciem: nec clamorē reddi paſſus: defixis pilis ſta
re ſuos iuſſit: ubi ad manum ueniffet boſtis: tum co
bortes tota ui gladus rem gerere. Volſci curſu & cla
more ſessi: cum ſe uelut ſtupentibus metu intuſſet
romanis: poſte aqua impreſſionē ſenſere ex aduerſo
factam: & ante oculos mi care gladios: baud ſecus: q.
ſi in inſidias incendiſſent turbati: uertunt terga: & ne
ad fugam quidem ſatis ſirium ſuit: quia curſu in
praelium ierant. Ro. contra: quia in principio pugne
quieti ſteterant: ingentes corportibus facile adepti
ſeſſos: & caſtra impetu coeperunt: & caſtris exerutū
boſtem Velitras perſecuti uno aqmine uiciores cum
uietis in urbem irrupere: plusq. ibi ſanguis promi
ſcua omnium generā cede: quam in ipfa dimicatio
ne factum. Paucis data uenia: qui incermes in dedi
tionem uenerunt. Dum bacc in uolſeis geruntur: di
Etaror ſabinos: ubi longe plurimum belli fuerat: ſu

dit fugatq: exuitq cafris. equitatu miſſo mediā tur
bauerat boſtium aciet: qua dum ſe cornua latius
pandunt: parum apte inſtorſus. ordinibus aciē fir
mauerant: turbatos pedes inuaſit. ſodem impetu
caſtra capta: debellatumq eſt. Poſt pugnam ad re
gillum lacum non alia illis annis puſna clarior fu
ſt. Dictator triumphans Romam muchitur. Sup
ſolitos honores locum in circo ipſi: poſteriſq ad iſe
&aculum datus: ſella in eo loco curulis poſita. uolſis
deniectis ueliternus aſer ademptus. Velitras coloni
ab urbe miſſi & colonia deducta. Cum equis poſt
aliquanto pugnatum eſt: inuito quidem confule:
qua loco iniquo ſubeundum erat ad boſtes ſed e
milites extrabi rem criminantes: ut dictator pri
us: quam ipſi redirent in urbe: magiſtratu abiret:
irritaq: ſicut ante conſulis promiſa eius caderent: p
pulerunt: ut forte temere in aduerſos montes aome
erigeret. Id male cōmiſſum ignauia boſtium inbo
num uertit: qui priuſquam ad conſectum taeli uo
niretur: obſtupeſacti audacia Ro. relictis caſtris:
que munitiſtimis tenuerant locis: in aduerſas ualles
deliuere: ubi ſatis praedae & uictoriaMERUENTAFU
IT. Ita trirariam rebello bene gēſta de domestiuarī
terum euentu nec patribus: nec plebi cura deſſe
tat: tanta cum gratia: tum arte praeparaucerant ſoc
neratores: qd non modo plebem ſed ipſum etiā di
Etatorem fruſtrarentur. Nanq Valerius poſt Veti
ſi conſulis redditum omnium actionum in ſena
tum primam habuit pro uictore: populo: rettulitq:
quid de nēxis fieri placeret. Quae cum reiecta rda
tio eſſet: non place: inquit: concordiē auſtor: op

tabitis mediussidius propediem: ut mei similes ro
mana plebs patronos habet, quod ad me attinet:
neq frustrabor ultra cives meos: neq ipse frustra di
ictator ero. Difordicem intestinae: bellum externum
secere: ut hoc magistratu egeret republiea: pax fo
ris parta est: domi impeditur: priuatus potius: quæ
dictator seditioni interero. ita curia eorumus dic
tatura se abdicavit. Apparuit cauſa plebis suam
uicem indignantem magistratu abifice. Itaq. uelut
persoluta fide: quomam per cum non ſteriffet: quod
prefiaretur: decedentem domu cum ſauore ac lau
dibus proſecuti ſunt. Timor inde patres inſeffit:
ne ſi dimiſſus exercitus foret: rurſus coctus occu
tu: coniurationes q. fierent: itaq. quanquam per di
Etatorem delectus habitus eſſet: tamen quia in
conſulum uerba iurassent: ſacremento teneri mi
litem rati: per cauſam renounati ab Equis belli edu
ci ex urbe legiones iuſſere. quo facto maturata
est ſeditio: & primo agitatum dicitur de conſulu
caede: ut ſoluerentur ſacremento: doctos deinde
nullam ſcelere religionem exoluì: Sicinio quodam
auetore: iniſſu conſulum in ſacro monte receſſu
ſe trans anienem amnem tria ab urbe millia paſ
ſuum. Ea frequentior ſama est: quam cunus Pifo
auetor est in auentinum ſecessionem facta eſſe.
Ibi ſine ullo duce: uallo ſoffaq. cōmunitis caſtris:
quieti rem nullam niſi neceſſariam ad uictū ſum
mendo per aliquot dies neq laceriti: neq laceren
tes ſele tenuere. pauor ingens in urbe: metuq. o
mutuo ſuspenſa erant omnia. timere relieta ab
ſuis plebes uiolentiam patrū: timere patres reſi

dem in urbe plebem incerti manere cam: an abire mal-
lent: quādiu autem tranquillam: quae fecererit mul-
titudinem fore: quid futur: deinde: si quod externu
interim bellum exisfat: nullam profecto nifi in con-
cordia cuium spem reliquam ducere: cam per acqua:
per iniqua reconciliandam cuitati esse. Placuit iqi
tur oratorem ad plebem mitti Menenium Agrippā
facundum un: & quod inde oriundus erat plebi ca-
rum. Intromissus in caltra priso illo dicendi & bor-
rido modo nibil aliud: quam hoc narraſſe fertur: Tem
pore: quo in homine non ut nunc omnia in unum con-
sentiebat: sed ſingulis membris ſuum cuiſ consilium:
ſuus ſermo fuerat: indignatas reliquas partes: ſua eu-
ra: ſuo labore: ac ministerio: uentri omnia quert: uen-
trem in medio quietum nibil aliud quam datis uolu
ptatibus fru: conspiraſſe inde ne manus ad os cybū
ferrent: nec os acciperet datum: nec dentes conficeret:
bac ira dum uentrem fame domare uellent: ipfa una
membra rotum corpus ad extremam rabem uenſſe:
inde apparuiffe uentris quoq baud ſene ministeri
effe: nec magis ali: quam alere: cum reddentem in oes
corporis partes: hunc: quo iuimus iugemulq: diu
ſum pariter in uenas: matur: confecto cybo ſangui
nem. Comparando hinc quam intelluna corporis
ſeditio ſimilis effet irac plebis in partes: flexuſe me-
tes hominum. Agi deinde de concordia coepu: con-
ceſſum in condiciones: ut plebi ſui magiſtratus effet
ſacroſancti: quibus auxili latio aduerſus confuſes
eſet: neue cui patr: capere eum magiſtratum lice-
ret. ita tribuni plebeii creati duo. G. Licinius. & L.
Albinus. Hi tres collegas ſibi creuerunt: in bis Si

cinium fuisse seditionis auctores: de duobus: qui fuerit minus conuenit. Sunt: qui duos in facro monte creatos tribunos dicant: ibi sacratam legem latam. per se cessionem plebis. Sp. Caesius: & Postumius Cominius confulatum inicunt. His confulibus cum latinis populis dictum foedus. ad id ferendum consilium alter Romae maneat: alter ad uolscum bellu miffius: Antiates uolscos fundit fugatque copulos in oppido Longulam persecutus moenibus potitur: idem protinus Mucamitem uolscorum capit. tum magna ut adortus est Coriolos. Frat tum in castris inter primo res iuxuum. Gn. Martius adolescens & consilio & manu promptus: cui cognomen posita Coriolano fuit. Cum subito exercitum Ro. Coriolos obidentem: atque in oppidanos: quos intus clausos habebat intentu: fine ullo moetu extrinsecus iminentis bellu uolscae legioes pffectae ab Antio inuaiffent: eodemque tempore ex oppido erupifent boffes: forte in statione Martius fuit. Is cum delecta militum manu non modo impletum erumpentium retidit: sed per parentem portam ferox irrupit: caedeq in proximo urbis facta ignem te, mere arreptum imminentibus muro aedificius iniecit. Clamor inde oppidanorum: mixtus puerili muliebriqo ploratu ad terrorem: ut folet: primo ortus & romanis auxit animum: & turbant uolscos: ut pote capta ut be: qui ad ferendam opem uenerant. Ita fuit uolscit àriates: Corioli oppidum captum: tantumque sua laude obliturit famae confulis Martius: ut nifi foedus cum latinis columna abatena infeulptum monumento est ab Sp. Caesio uno: quia collega ab fuerat dictum: Postumium Cominium bellum gefüffe cum uolscis memo

ria cessisset. Eodem anno Agrippa Menenius mori
tur uir omni uita pariter patribus ac plebi carus.
post secessionem plebi carior factus. Huc interpre
ti: arbitroq concordiae cinium legato patre ad plebe
reducenti plebis Ro. in urbem sumpτus functi defu
it. extulit eum plebs sextrantibus collatis in capita.
Conſules deinde T. Greganius P. Minutius faci.
Eo anno cum & foris quieta omnia bello essent: &
domi fanata discordia: aliud multo gravius malum
cuiatem inuaſit. Caritas primum annone ex in
cultis per secessionem plebis agris: fames deinde:
qualis clauſis ſolet: uentum q ad interitum ſeruit
orum: utiq plebis effecti in conſules prouidiffent: di
miſſis paſſim ad frumentum coemendum non in
Etbruriam modo dexteris ab hoſtia litteribus: le
uoq per Volſcos mari usq ad Cumas: ſed quaerit
in Sicilia quoq: adeo finitimus: odia longinquis co
coerant indigere auxilis. Frumentum cum cumis
coemptum effect: naues pro bonis tarquiniis ab
Aristodemo tyranno: qui hactes erat: retente ſuit.
In Volſcis: Pomptinoq ne cmi quidem potuit. peri
culum quoq ab impetu hominum ipſis frumenta
toribus fuit. Ex etbrufis frumentum tyberi ue
nit: co ſuſtentata effect plebs. Incoomodo bello in tam
arctis comeatibus uerfatı forent: in uolſcos ſamo
nentes arma peſtulentia ingens inuaſſet. ca dade
conterritis hoſtium animis: ut etiam: ubi ea remiſſ
ſet: terrore aliquo tenerentur: & Velitris auxere nu
merum colonoq romani: & Norbae in montes no
uam coloniam quae arce in Pomptino effect: miſert.
M. Minutio deinde & A. Sempronio conſulibus

magna uis frumenti ex Sicilia aduecta: aqutatumque senatu: quantum plebi daretur. Multi ueniffe têpus premendae plebis putabant: recuperandique iura: quae extorta secessione: acui patribus essent. In primis Martius Coriolanus boſtis tribuniciae potesta tis: si annonam: inquit: ueterem: uolunt: ius pruſi, num reddant patribus: cur ego pleburos magiſtrat? cur Siciniu[m] pollentem uideo ſub iugum miſſus tanquam a latronibus redemptus: ego ne bas in di onitates patiar diutius: quâ necesse est. Tarquini um regem qui non tulerim: Siciniu[m] feram: secedat nunc auocet plebem: patet una in facere monte alios, q[ui] colles: rapiant frumenta ex agris nostris: quem admodum tertio anno rapuere: utantur annona: quâ furore ſuo fecere: audeo dicere: hoc malo domitos ipfos: potius cultores agrore: fore quam ut per ſeces ſionem armati coli probibeant. Haud tam facile di etu est: faciendum ne fuerit: quam potuiffe arbitror fieri: ut condicionibus laxandi annonam: & tribu niciam potestatem: & omnia iuuitis iura impoſita patres demerent ſibi: & senatui. Numis arrox uisa ſententia est: & ira plebem prope armavit: fame ſa ſe ſicut boſtes peti: cybo iuicuq[ui] fraudari: peregori, num frumentum: quae ſola alimenta ex inſpato fortuna dederit: ab ore rapi: niſi Gn. Martio uicidu dedantur tribuni: niſi de tergo plebis Ro. ſatiffiat. cum ſibi carnificem nouum exortum: qui aut mori aut ſeruire iubeat. In execuntem e curia impetus factus eſſet: ni peropportune tribuni diem dixiſſet. Vbi ira est ſuppreſſa: ſe iudicem quiſque ſe dominu uitae neciſque iminici factum uidebat. Contempti

primo Martius audiebat minas tribunicias: auxili
non poenae ius datum illi potestati: plebis non pa-
trum tribunos effe: fed adco coorta erat infenfa
plebs: ut unius poena defungendum effet patrib?
Re estiterunt tamen aduerfa inuidia: ufiq, sunt qua
fius quifq; qua totius ordinis uribus: ac primo tem-
ptata res eft: fi dispoſitis clientibus abfterrendo ſin
gulos a concionibus concilufq, diſuicere rem poſſet,
unuerfi deinde proceſſere: quicquid erat patrum
reos diceres precibus plebem expoſcentes: unum
ſibi euem: unum ſenatorem: ſi innocentem abſo-
uere nollent: pro nocente darent. Ipsc: cum die
dicta non adefſet: perſeueratum in ira eft: dam,
natus abſens in uolſcos exculatum abut. minitas
parriae: boſtileſq, tam tum ſpiritus gerens. Vent
entem uolſci benignæ excepere: benignuſq, in di-
es colebant: quo major ira in ſuos eminebat: crebro
q, nunc querclae: nunc minac precipiebantur bo
ſpitto utebatur Acti Tullii. Longe is tum priepps
uolſci nominis erat romanis ſemper infefus: ita
cum alter uetus odium: alter ira recens ſtimula-
ret: concilia conferunt de romano bello: baud fa-
cile credebant plebem ſuam impelli poſſe: ut to-
tiens infeliciter ſeptata arma caperent: multus
ſaepe bellis: peſtilentia poſtremo amiffa uuen-
tute fractos ſpiritus eſſe: arte agendum in exole
to tam uetuſtate odio: ut recenti aliqua ira exacer-
barentur animi. Ludi forte ex inſtauratione ma-
gni Romae parabantur. Inſtaurandis bace cau
ſa fuerat ludis: mane ſeruum quidam paterſa
miliae nondum cōmiſſo ſpectaculo ſub ſurca

caefium medio

caesum medio egerat. circa: coepit in de ludi: uelut
car res nihil ad religionem pertinuisset. haud ita
multo post T. Latino de plebe homini sompniu
fuit: uisus fuit. Iupiter dicere sibi ludi prefultore
diisplicuisset: nisi magnifice instaurarentur illudi pe
riculum urbi foret: iret: ea consulibus nunciatet. Qua
quam haud sano liber erat religionc animus: uerecui/
dia tamen maieftatis magistratum tumorem uicet:
ne in ora hominum pro ludibrio abiret. magno illi ea
cunctario stetit: filium n acquisitione paucos dics amisit:
cuius repente cladis: ne caufa dubia esset: acoro am
mi eadem illa in sompnus obuerfata ſpecies uisa eſt
rogare ſat in magnam ſpreti numinis baberet me
cedem: maiorem inſtare: ni eat propere: ac nunciet
conſulibus: tam praefentior res erat: cunctantem ta
men ac prolatantem ingens uis morbi adorta eſt de
bilitate ſubita: tum enim uero deo: ita admonuit.
ſeſu iegitur malis preteritis inſtantibus: consilio pro
pinquor: adhibito: cum uisa atque audita: & obferua
to totiens ſompno louem: itas minaſque cœleſtes repre
ſentatis caſibus ſuis exponuisset: consenſu inde haud
dubio omnium qui aderant: infor: ad consules leciti
ca defertur. inde in curiam uiffu consulum delatus:
eadem illa cum patribus ingenti omnium admira
tione enarrasset: ecec aliaud miraculum: qui captus om
nibus membris delatus in curiam eſset: cum fundu
officio pedibus ſuis domum rediſſe traditum memo
riac eſt. Ludi quâ ampliſſimi ut fierent: ſenatus de
ceruit: ad eos ludos auetore AdroTullio uis magna
uolſcor: uenit. Priuſquam cœmitterentur ludi: Tul
lius: ut domi compoſitum cum Martio fuerat: ad

conſules uenit: dicit eſſe: quae ſecreto agere d e re.
uelit: arbitris remotis. Inuitus: inquit: quos ſequi
iuffi de meis ciuitibus loquor: non tamen admiffi
quicquam ab iis eriminatum uenio: ſed cautum
ne admittant. nimio plusqua uelim noſtro: ioe,
nia ſunt mobilia: multis id dadibus ſenſimus: o
quippe qui non noſtro merito: ſed ueſtra patien
tia in columns ſumus. magna hic uolſeor: multi
tudo eſt: ludi ſunt: ſpectaculo intenta ciuitas erit.
memini quid per candem occasione ab ſabinoru
uuentute in hac urbe: comiſſum ſit: horret anim?
ne quid inconſulto ac temere fiat. bacc nostra ue
ſtraq: cauſa primum dicenda uobis conſulibus ra
tus ſum: quod ad me attiner: ex extremo hinc domu
abire in anumo eſt: ne cumus facti dictiq: contagio
ne praeſens uolere. bacc locutus abit. Conſules cu
ad patres rem dubiam ſub auctore certo deuilif
ſent: auctor magis: ut ſit: quam res ad prae cauſe
dum uel ex ſuper uacuo mouit: factoq: ſenatuf
conſulto: ut urbe excederent uolſci: praecones
dumittuntur: qui omnes profiſci ante noti
euberent. Ingens pauor primo diſcurrentes ad
ſuas res tollendas in hoſpitia perculit: profiſſe
tibus deinde indignatio oborta: ut conſederat
contaminatoq: ab ludis ſeſtis diebus coetu quo
damodo hominum decoruq: abactos. Cum prope
continuato agmine irent: pregressus Tullius ad
caput ferentium: ut quiſq cueniret: primores eo
rum excipiens querendo indignandoq: & eos ip
ſos ſedulo audientes ſecunda irae uerba: & per e
os multitudinem aliam in ſubectum uiae cam

pum deduxit. Ibi in concionis modum oratione
exorſus. Veteres Po. Ro. inurias cladefq gentis i
uolſcor: ut oſa inquit: obliuſcamini alia bodicr
nam banc contumcham quo tandem animo fer
tis: qua per noſtram ignomintiam ludos cōmife
de: an non ſenſiſtis triumphatum bodic de uobis
eſſe: uos omnibus cuibus: peregrinis tot finitumis
populis ſpectaculo abeuntes ſinſſe: ueſtras coniu
ges: ueſtros liberos traductos per ora hominu: qd
eos: qui audiueru uocem praeconis: quid qui: uos ui
dere abeuntes: quid eos: qui huic ignominiſo ao
mini fuere obui: exiſtimaſſe putatis: niſi aliquod
profecto neſas eſſe. quod ſi inter ſimus ſpectaculo:
uiolaturi ſimus ludos: piaculumq. merituri: ideo
nos ab ſede pior: coeſtu concilioq. abigi: quid de
inde illud non ſi currit: ſuere nos: qui matura
uimus profiſca: ſi banc profectuo & non ſuga eſt:
& banc urbem uos non boſtium ducetis: ubi ſi u
num diem morati eſſetis: moriendum omnibus
fuit: & bellum uobis indictum eſt maſno illo:
malo: qui indixere: ſi uiri eſtis: Ira & ſua ſponte
trae: pleni & incitati domos inde diſoreſſi ſunt:
inſi: gandoq. ſuos quiq. populos eſſere: ut om
ne uolſcum nomen deſiceret. Imperatores ad id
bellum de omnium populo: ſententia lecti A
ctius Tullius & Gn. Martius excul romanus: in
quo aliquanto plus ſpei repofitum: quam ſpem
nequaqua: ſefelit: ut faciſe appareret ducibus
ualidiorem: quam exerciti ſem romanam eſſe.
Curceios profectus primum colonos inde roma
nos expulit: liberamq. eam urbem uolſeis tradi

dit: inde in latinam iam transfueris tramiti,
bus transforeffus: Satricum Longulam Poluftra
Coriolos Nouellâ: hacc romanis oppidis ade
mit: inde launium recept: tunc deinceps Cor
bionem Vetdiam Trebium Labicos Pedû cepit.
poftremum ad urbem a Pedo ducit: & ad foffas
duilllas quinq ab urbe millia paſſuï calfris
populatur. inde aor to. cuſtodibus inter popu
latores millis: qui patricioe agros intactos fer
uarct: ſiue infenſus magis plebi: ſiue ut diſcor
dia inter patres plebemq oriretur: quae profe
eto orta effect: adco tribuni ferocem per ſe ple
bem criminando in primores cimitatis infliga
bant: ſed externus timor maximum concor
diae uinculum: quâmis ſuſpectos inſeſtoſq inter
ſe iungebat animos. Id modo non conueniebat
quod ſenatus conſuleſq niſquam alibi ſpem
quam in armis ponebant: plebs omnia quam
bellum malebat. Sp. Naucius iam & Sex. Furi
us conſules erant: eos recenſentes legiones: præ
ſidia per muros aliaq in quibus ſtationes ut
oiliaſq eſſe placuerat: ſoca diſtribuentes: multo
ingens pacem poſcentium multitudo primum
ſeditioſo clamore conſturruit: deinde uocare ſe
natum: ſeferre de legatis ad Gn. Martiû mit
tendis cocgit. A ceperunt relatione patres: po
ſeaquam apparuit labare plebis animos: miſ
ſiq de pace ad Martium oratores: atrox reſpo
ſum rettulerunt. Si uolſeis aſter redderetur:
poſſe agi de pace: ſi praeda bellı per otiï frui
uclint: memorem ſe & ciuïum inuiriae: & bo

spitum benefici: annifur ut appareat exilio sibi ir
ritatos non fractos animos effe. Itek deinde idem
miffi non recipiuntur in castra. Sacerdotes quoq suis
inſignibus uelatos ille ad castra boſtium ſupplies tra
ditum eſt: nibilo magis: quam legatos flexiſe animu.
Tum matronae ad Vetrariam matrem Coriolani Volum
mniamq uxorem frequenter coecunt: id publicum con
ſilum: an mulieribus ſ fuerit: pares inuenio: per
uicere certe: ut & Vetruria magno natu mulier & Vo
lumnia duos paruos ex Martio ferens filios ſecum ca
ſtra boſtium irent: & quam armis uiri defendere ur
bem non poſſent: mulieres precibus lachrymiſq de
ſenderent. Vbi ad ea uientum eſt: nunciatumq Corio
lano eſt adesse ingens mulier: aqmen: ut qui nec pu
blica maiestate in legatis: nec in ſacerdotibus tanta ef
ſuſa oculis anmoq religione morus effect: multo obſi
natior aduerſus lachrymas muliebres erat. deinde ſa
miliarium quidam: qui inſignem moſticia inter ec
teras cognouerat Vetrariam inter nur nepotefq ſtan
tem: nifi me fruſtrantur: inquit: oculi: mater tibi con
uinxq adſunt & liberi. Coriolanus propere ut ames
conſternatus ab ſede ſua: cum ferret matri obuiae
complexum: mulier in iram ex precibus uerſa: fine:
prinſquam complexum accipio: ſeiam: inquit: ad ho
ſtem: an ad filium uenerim: captiua mater ne in caſ
tris tuis ſim in boe me longa uita infelix ſenecta,
traxit: ut exulem te: deinde boſtem uidere? Potu
iſt i populari bane terram: quae te genuit atq aluit?
non tibi quāus inſefto animo & minaci perueneras
ingredieni fines ira cecidit? non cum in conſpectu
Roma ſuit: ſuccurrit: intra moenia illa domus ac

penates mei sunt mater coniux liberiq. Eroo ego
nifi peperiffem: Roma non oppugnaretur: nifi
lium haberem. libera in libera patria mortua effe:
Sed ego nibil iam pati: nec tibi turpius: quam mi
bi milierius poſſum: nec ut ſum miſerrima: duu
futura ſum: de bis uideris: quos: ſi pergis: aut im
matura mors: aut longa ſeruitus manet. Vxor de
inde ac liberi amplexi: fletuſq ab omni turba
mulieR ortus: & comploratio ſui patriaeq ſireo:
re tandem uir complexus inde ſuos dimittit:
ipſe retro ab urbe caſtra mouit: abductis deide
legionibus ex aſto Ro. inuidia rei oppreſſum: pe
riſſe tradunt: alii alio loeto: apud Fabium longe
antiquiſſimum auſtorem uſq ad ſenectutem e
undem uſſeſſe munenio: teſert certe hanc ſacpe
cum exacta acetate uſutu poffe uocem: multo miſe
ruis ſeni exilium eſt. Non munderunt laudes
ſuas mulieribus uiri Ro. adeo ſine obtreſſatio
ne gloriae alienae urbebatur monumento quo
q: quod effet templum mulierit. Fortunat edifi
catum dedicatumq eſt. Rediere deinde uolſci
ad iuſtis Equis in agro. sed Equi Actium
Tullium haud uitra tulere quæcum. Hinc ex cet
tamine uolſci Equi ne imperatorem coniuncto e
xerentur darent ſedito: deinde atrox praelium
ortum. Ibi fortuna Po. Ro. duos boſtuum exerci
tus haud minus pernicioſo: quam pertinac i cet
tamine confecit. Conſules. T. Sicinius & c. Ag
lius. Volſci: Aquilio bernici: nam hi quoq in ar
mis erant: prouincia euenit. eo anno bernici de
uicHi: cum uolſcis aequo marte diſceſſum eſt.

Sp. Caffius deinde & Proculus Verginius conflu-
les facti. cum bernicis foedius ietum: aori par-
tes ademptae inde dimidium latinis dimidiã
plebi diuifurus conful. Caffius erat: adiciebat
huic muneri aori aliquantum: quem publici
poſſideri a primatis criminabatur. Id multos q
dem patrum ipſos poſſeffores periculo rerus
ſua: terrebat: fed & publica patribus ſolliciti
do inerat largitione: conſulem periculofas li
bertati opes iftruere. Tum primum lex agraria
promulgata eſt: numquam deinde uſq ad hæc
memoriam fine maximis motibus rei agita-
ta. Conful alter largitioni reſſtebat auctoribus
patribus: nec omni plebe aduerſante: quae pri
mo coeperat faſtigire munus uuloatum a cui
bus uſſe in ſocios. ſacpe deinde & Verginiuſ
ſulem in concionibus ielur uaticinante audie
bat: peſtilens collegae munus eſſe: agros illos
ſeruitur: et: qui acceperant: laturos: regno
uiam fieri. Quid enim ita affumi ſocios nomen
q. latinum: quid attinuiffet bernicis paulo an
te boſtibus capi aori tertiam partem reddi mi
ſi ut hæc gentes pro Coriolano duce Caffium
babeant: popularis iam eſſe diffuaſor & inter
ceſſor leojs agrariae coeperat: utero, deinde co
ſul certatim pleb: induſtque Verginius dice
re paſſurum ſe aſſignari aoros: dum necui:
nifi cui Ro. aſſionentur. Caffius quia in agra-
ria largitione ambitioſus in ſocios coq: eunibus
uiior erat: ut alio munere ſibi reconciliaret ei
uum animos: iubere pro ſiculo frumento pecu-

niam acceptam retribui populo. Id uero haud se
cus: quam praesentem mercedem regni asperna
ta plebs: adco propter suspicionem inſitam regni
uclut abundarent omnia: munera eius in ani
mis hominum reſpuebantur: quæ ubi primum
maſſtratu abuit: damnatum necatuum cœſtat.
Sunt qui patrem auſtorem eius ſupplici ſerat
cum cognita domi cauſa uerberaſſe ac necaſſe:
peculuam film Cereri conſecrauiffe: ſinum
inde factum eſſe & inſcriptum ex Caſſia fa
milia datum. Inuenio apud quosdam: idq
propius fidei eſt: a quæſtoribus Cefone Fabio
& I. Valerio diem dictam perduellionis: dam
natum populi judicio: dirutas publice aedes:
ca eſt area ante Telluris aedem. Cactere ſueri
illud domſticum: ſiue publicum ſunt judiciu:
damnatur: Seruilio Cornelio. Q. Fabio conſuli
bus. Haud diuturna ira populi in Caſſium ſunt
dulcedo agrariae legis ipfa per ſe dempto auſtore
ſubiBAT animos: accenſaq[ula] ca cupiditas eſt maligni
tate patrum: qui deuſtis eo anno uolſeis: equiſq
militem praeda fraudauere: quicquid captum ex
boſtibus eſt uendidit Fabius conſul: ac redeoit in
publicum. Inuſum erat Fabium nomen plebi pro
pter noſſumque conſulem: tenuere tamen patres
ut cum. L. Aemylio Cefo Fabius conſul crearetur:
eo inſefior facta plebs. Seditio domſtica bellum
externum excuunt: bello deinde cumles diſcordiac
intermiſſac: uno anumo patres ac plebs rebellatæs
uolſcos & equos duce Aemylio proſpera pugnau
cere. plus tamen boſtium fuga: quam praclium ab

fumplit: adeo pertinaciter fusos insecuti sunt extes.
Cassoris aedes codem anno idibus quintilibus de
dicata est: nota erat latino bello Postbumio dictato
re: filius eius dummu ad idipsum creatus dedica
uit. Sollicitati & eo anno sunt dulcedine agrariae le
gis animi plebis: Tr. Pl. popularem potestatem legem po
pulari celebrant: patres fatis superq[ui] gratiui furo
tris in multitudine credentes est: largitiones teme
ritatisq[ui] inutamenta borrebant: acerrime patrib[us]
duces ad restitendum confules fuere. Faigitur o
pars republicae meit: nec in prefens modo: sed in
uementem etiam annum M. Fabium Cefonis fra
trem: & maquis unifum alter[us] plebi accusatione. Sp.
Caffin. L. Valerium confulem dedit. Certatum eo q[ui]
que anno cum tribumis est: uana lex: uaniq[ui] legis
auctores iactando irritum munus fach[us]. Fabium in
de nomen ingens post tres continuos confularius:
unoq[ui] uelit tenore omnes expertos tribunicius cer
taminibus habitum. Ira[que] ut bene locatus manbit
in ca familia aliquandiu bonos. Bellum inde uetes
initum: & uolsc i rebellarunt: sed ad bella externa
prope supererant uires: abutebanturq[ui]us inter se
metippos certando. Accesere ad aegras iam o[rum]
mentes prodigia caelestia prope quottidianas in
urbe agrif[s]que o[mentantia] minas: motiq[ui]ra numi
nis caufam nullam aliam uates canebant: publice
priuatimq[ui] nunc exis: nunc per aues consulti quâ
baud rite facta fuerit: qui terrores eo eualere: ut
Oppia iuroo ueſtalis damnata inceſt i pocnas de
derit. Q. Fabius inde & C. Tullius confules fach[us].
eo anno non ſegnior diſcordia domi: & bellum

fortis atrocius fuit. Ab Equis arma lumbra. Velen
tes quoq agorawanor: populantes inerunt. Quo
rum bello: crescente cura Cefo Fabius & Sp. Furius
confulces fiunt. Artonam latinam urbem equi op-
pugnabant. uicientes pleni iam populationum Ro-
mam ipfam se oppugnatos mimitabantur. q. ter-
tores cum compesccere deberent: auxcere inſuper a
nimos plebis: redibat, non ſua ſponte plebi mos de
trectandi militiam. ſed Sp. Publius Licinius Tr. Ple-
ueniſſe tempus ratus per ultimam neceflitatem le-
quis agrariac patribus inunqendae ſuſeperat rem
militarem impendiendam: caetera tota inuidia trt,
buniaci poteftatis uerſa in auſtorem eſt. nec in eſu
conſul acrius: quam ipſius eius collegae coorti ſut:
auxilioq eor. delectum conſules babent. Ad duſi-
mul bella exercitus ſeribitur ducendus. Fabio iue-
tentes. In Equos Spurio datur, & in equis quidem
nihil dignum memoria geſtum eſt. Fabio aliquan
to plus negoiti cum auibus: qua boſtibus fuit. Vn
ille uir ipſe conſul rei publicam ſuſtinuit: quam
exercitus odio conſulis: quantum in ſe fuit: prode
bat: Nati cum conſul practer caeteras imperaton
as artes: quas parando gerendo, bello aedidit plu-
rimas: ita inſtruxiſſet aciem: ut ſolo equitatu emi
ſo exercitum inſunderet boſtium: inſequi fuſos
pedes noluit: nec illos & ſi non adbertatio inuſi
ducis: ſuum ſaltem flagitium: & publicum in pre-
fentia dedecus: poſtmodum periculum: ſi anuus
boſt rediſſet: cogere potuit gradum accelerare. a
ut ſi alud nihil inſtare inſtructos. Inuſſu ſignare
ferunt: moſtig. crederes uictos: execrantes nunc

imperatorem: nunc nauatam ab equite opera re,
deunt in castra. Nec buic tam peſtilenti exemplo
remedia ulla ab imperatore queſita ſunt: adeo ex,
cellentibus ingenis citius defuerit ars: qua cuj
rogant: quam qua hofftem ſuperent. Conſul Ro
mam reduit nom tam belli gloria auſt: quâ irri
tato exacerbatoq. in ſe militum odio. obtinuere
tamen patres: ut in fabia gente conſulatus mane
ret. M. Fabium conſulem creant: Fabio collega o
Gn. Manilius datur. Et huc annus tribunû auſto
tem legis agrariae habuit. T. Pontificius ſunt. is e
andem uam uelut proceſſet. Sp. Licinio ingreſ
ſus: delectum pauliſper impediuſ. Perturbatis pa
tribus iteze. Ap. Claudius uicquam tribuniciam.
potestatem dicere priore anno in preſentia: Re
ipublicae exemplo in perpetuum: quando inuè
tum ſit: ſuis ipſam iuribus diffolui: neq enim
inquam deſutus: qui ex collega iudoria ſibi:
& gratiam melioris partis bono publico uelit ef
ſe quaeſitam: & plures: ſi pluribus ſit tribunos
ad auxilium conſulum paratos fore: & unû uel
aduerſus omnes ſatis eſſe. darent modo & con
ſules & primores patre: operam: ut ſi minus oës
aliquos tamen ex tribunis reip. ac ſenatui con
culareſt. Praeceptis Appu moniti patres uniuer
ſi comiter ac benigne tribunos appellare: & cö
ſulates ut cuiq. cor: priuatim aliquid iuris ad
uerſus ſinçulos erat: partim gratia: partim au
doritate obtinuere: ut tribuniciae potestatis
uires ſalubres uellent reip. eſſe: nouemq. tribuno
rum aduerſus unum moratoſe publici comodi

auxilio: delectum consules habent. Inde
bellum perfecti: quondam ex Erbruria auxilia
conuenerant: non tam uicientum gratia concita
ta: quam quod in spem uentum erat discordia in
testina diffolui: rem Ro. poſſe: principes in om
nium Erbruriae populorum concilus fremebant: ac
ternas opes eſſe romanas niſi inter ſemetipſi ſedi
tionibus faciant: id unum uenenum eam labem
cuiſatibus opulentis reper tam: ut magna impia
mortalia eſſent. duis ſuſtentatum id malum partim
patrum consilus: partim parentia plebis: iam ad
extrema ueniffe: duas cimitates ex una factas ſuos
q[ui]c[um] parti magiſtratus ſuas leges eſſe. primum
in delectibus facere ſolitos: cœdem in bello tam
parere ducibus: qualicunque urbis ſtatui manente
disciplina militari ſiſi potuiffe: iam non paren
di magiſtratibus morem: in caſtra quoque romani
militem ſequi. Proximo bello in ipfa acie: in ipſo
certamine: consenſu exercitus traditam ultro unco
riam uidis equis: ſigna deſerta: imperatorem in a
cie reiſetum: inuiſu in caſtra reeditum. perfectoſi
inſtetur: ſuo militi uinci Romam poſſe: nihil ali
ud opus eſſe quæ indici oſtendi bellum: caete
ra ſponte ſua ſata: & deos gecturos. Hac ipſes etb
rulcos armauerant multus inuiem caſibus ui
etos uiectore poſſa. Conſuleſ quoque romani nibil prae
terea aliuſ: quam ſuas uires: ſua arma borrebat.
memoria pessimi proximo bello exempli terre
bat: ne rem comitterent: eo ubi duae ſimul acies
timendae eſſent: itaq[ui] caſtris ſe tenebant tam
ancipiti periculo auerſi: diem tempus poſſa forſitã

ipsum lenitur: utam sanitatem, animis allaturu.
Veniens boſtis et brufciq, eo magis praepropere a
gere lacessere ad pugnam prumo obquitando ca
tris: prouocandoq, poſtremo ut nibil mouebat
tam conſules ipſos: quâ exercitum increpando:
simulationem intellinac discordiac remedium
timoris inuentum: & conſules magis non con
fidere: quam non credere fuis militibus: nouum
ſeditionis genus ſilentium otium, inter arma
tos. Ad bace in novitatem generis originis, ta
ſalfa: quam uera iacere. Hace cum ſub ipſo uallo
portuq, ſtreperent. Haud aegre conſules pati: at
imperitae: multitudin nunc indignatio: nunc
pudor pectora uerſare: & ab intellinis auerte
re malis: nolten multos boſtes: nolle ſuccesſum
non patribus: non conſulibus: externa & do
meltica odia certare in animis: tandem ſupe
rant externa: adeo ſuperbe inſolenter, boſtis
eludebat. frequentes in praetorium conueniut:
poſeunt pugnam: poſtulant: ut ſignum detur.
Conſules uelut deliberabundi capita confert:
diu colloquuntur: pugnare cupiebant: ſed re
tro reuocanda & addenda cupiditas erat: ut
aduerſando remorandoq, incitato ſemel militi
adderent impetum. Redditur reſponſum im
maturam rem agi: nondum tempus pugnac
eſſe: caſtris ſe tenereat, edicunt inde: ut abſt
neant pugna: ſi quis iniuſſu pugnauerit: ut
in boſtem anima, aduerſuros: ita dimuſſis: quo
minus conſules uelle credunt: creſcit ardo
pugnandi, accendunt in ſuper boſtes feroci?

multo: ut statuisset non pugnare consules: crediti eſt: quippe impune ſe inultaturos: non credi mi liti arma: rem ad ultimú ſeditionis erupturam: finem quidiffc romano imperio. His freti occur ſant portis: ingerunt probra: acore abſtinent: qu caſtra oppugnent. Eniucro non ultra contumelia pati romanus poſſe: totis caſtris undiq. ad consules curritur: non tam ſenſim ut ante per centurionu principes poſſulant: ſed paſſim omnes clamoribus agunt: matura res erat terguer ſantur tamen. Fabi us deinde ad crescentem tumultum iam metu ſe ditionis collega concedente: cum ſilentium classi co feciſſet: ego iſtos Manili poſſe vincere ſcio: uelle ne ſcirem: ipſi fecerunt: itaq. certum atq. decretum eſt non dare ſignum: niſi uiciores ſe reddituros ex hæc pugna iurent. consule romanum miles ſemel in acie ſeffellit: deos nunquam fallet. Centurio erat M. Flauoleus inter primores pugnae flagitator: ut etor inquit. M. Fabi reuertat ex acie ſi fallat: Iouem patrem graduumq. Martem alioſq. iratos inuocat deos: inde deinceps omnis exercitus in ſe quiſquu rat: Iuratis datur ſignum: arma capiunt: eunç in pugnam irar. ſpeiq. plemi: nunc ubent ethrufcos probra iacere: nunc armato ſibi quiſq. lingua prò ptum offerti. Omnium illo die: qua plebis: qua pa trum excumia iurtus fuit: fabia gens maxime en tuit: multis cunilibus certaminibus inſenſos ple bis animos illa pugna ſibi reconciliare ſtatunt in ſtritur acies: Nec uelens boſtis ethrufcaecq. lectiones detreſtant: prope certa ſpes erat: non magis ſecum pugnaturos: quam pugnauerint cum equis: maius

quoq aliquod in tam irritatis animis: & occasione
ancipiti baud desperandum eſse facinus: res aliter
longe cuenit: nam non alio anto bello infestior ro
manus: adeo hinc contumulus boſtes: hinc confu
les mora exacerbuerant: praelium iniit. Vix ex
plicandi ordinis ſpanum ethruscis ſint: cum pilis 1
ter primam trepidatione abieſtis temere magis:
quam emiſſis: pugna tam ad manus: iam ad ola
dios: ubi maris eſt: atrociſſimus: uenerat. Inter o
primores genus Fabium infligne ſpectaculo exſe
ploq cuibus erat ex bis. Q. Fabium: tertuo bic an
no conſul fuerat principem in conferctos ueiētes
cuntem ferox uiribus & armō: arte: tuſeus in
cantum inter multas uerſantem boſtium manus
gladio per pectus tranſſoſit: taelo extraeſto prae
ceps Fabius in multus abut. Senſit utraq acies u
nius uiri caſum. cedebar inde romanus: cum M.
Fabius conſul tranſiſte iacentis corpus: obiecta
q parma hoc iuraſtis inquit milites: ſuojentes
uos in caſtra reditiuros: adeo iouauiſſimos boſtes
magis timetis: quam louem Martemq: per qſ iuraltis
at ego iniuratus aut iuſtor reuertat: aut
prope te bic. Q. Fabi dimicans cadam: Conſuli tu
C. Fabius prioris anni conſul. uerbis ne iſtis frater
ut pugnent: te ſpectatur credis: diu impettabut:
per quos iurauere: & nos: ut decet: proceres: ut Fa
bio nomine eſt dignum pugnando potius qua
adhortando accendamus militum animos. ſic7
primum infestis haſtis prouolant duo Fabii: to
tamq monerunt ſecum aciem. Pradio ex parte
una reſtituto nibilo ſegnius in altero cornu Ma

nilius conful pugnam ciebat: ubi prope similis for-
tuna cest uerfata: nam ut altero cornu. Q. Fabii: sic
in hoc ipfum consulem Manilium iam uelut fusos
agentem boſtes: & in pigre milites fecuti ſunt. & ut
ille grani uulnere dictus ex acie cefſit: interfecluſa
dum rati rettulere: cefſiſtetq. loco ni conful alter
cum aliquot turmis equitum in eam partem cita
to equo aductus muere clamitans collegam: ſe in
dorem effuſo altero cornu adesse: rem inclinata
ſuſtinuſſet: Manilius quoq. ad restituendam aci
em ſe ipſe coram offert: duor. conſulum cognita
ora accendunt militum animos: ſimul & namor
tam erat boſtium acies: dum abundante multu-
dine fraeti ſubtracta ſubſidia mittunt ad caſtra
oppugnanda: in quae baud magno certamine ſa
to impetu dum praedae magis: quam pugnac. o
memores tererent tempus: triarum romani: qui pri
mam irruptionem ſuſtinere non poterant: miſſis
ad conſules nuncus: quo loco res eſet conglobati
ad praetorium redeunt: & ſua ſponte praelium
ipſi renouant: & Manilius conſul reuerus in ca
ſtra ad omnes portas milite oppoſito boſtibus ui
am clauferat. Ea deſperatio tuſeis rabiem magis: o
quæ audaciam accendit: nam cum incurſantes qua
cunque exiſtum oftenderet ſpes nano aliquotiensi
petu iſſent: globus iuuenum in ipſum consulem
inſignem armis inuadit. prima excepta a circum
ſtantibus ſacla: ſuſtineri deinde ius nequit: con
ſul mortiſero uulnere dictus cadit: ſuliq. circa om
nes. Tuſeis c reſcit audatia. Romanos terror per
tota caſtra trepidos agit: & ad extrema ventum

foret: ni legati rapto consulis corpore patefacteffet
una porta boſtibus uiam: ca erumpunt: conſter
nato aqmine abeuntes in uictoré alteré incidut
conſulem. ibi ite, caſi fufi, paffim. uictoria,
coregia parta: triftis tamen duobus tam claris
funeribus. Itaq, conſul decernente ſenatu triu,
phum: ſi exercitus ſine imperatore triuſphare
poffit: pro eximiá belli opera ſe paffurú: reſpò
dit ſe familia ſuncta. Q. Fabii fratris morte: o
Rep. ex parte orba: conſule altero amiffio pu
blico priuatoq, deſtormem luctu lauream non
aceptur, omni acto triumpho depoſitus trium
phus clarior ſuit: adco ſpreta in tempore gloria
interdum cumulatior redit. ſunera deinde du
o collegae fratrifq, ducit. inde in utroq lauda
tur: cum concedendo illis ſuas laudes: ipſe ma
ximam partem ca, ferret. Neq, ſumemor eius
quod initio conſulatus imbiberat reconcilia
dis animos plebis: ſaucios milites curandos
duvidit patribus: fabus plurimi dati: neq alibi
maiore curababiti. inde populares iam eſſe
Fabii: nec hoc ulla re nifi ſalubri reip parte. Igitur
non patr, magis: quam plebis ſtudus. Gm. Fabius
cum T. Verquinio conſul factus: neq bella: neq, dele
ctus: neq ullam alliam priorem curam agere: qua
ut iam aliqua ex arte inchoata concordiae ſpe: pri
mo quoq tempore cum patribus coaleſcerent ani
mi plebis. Itaq, principio anni cenſuit: priuſquas
quiſquam agrariae legis auctor tribunus exilſe
ret: occuparent patres ipſi ſuum minus facere:
capriuum agruim plebi quâmaxime acqualiter o

darent: aequum esse habere eos: quorum languine ac
sudore partus sit. Aspernati patres sunt questi et
quoque quidam ntimia gloria luxuriare & euane
scere unidum illud quondam Cefonis ingenius,
nullac deinde urbanea factiones fuere. Vexabat
tur incursionibus equorum latini: co cum exerci
tu Cefo missus in ipsoequor: agrum depopulat
dum transit. Equi se in oppida receperunt: muris
que tenebant: co nulla pugna memorabilis sunt.
At a recente boſte clades accepta temeritate alte
rius consulis: actum de exercitu effet: in Cefo Fa
bius in tempore subsidio ueniffet. Ex eo tempore
neque pax: neque bellum cum uicientibus fuit. Res
proxime in formam latrocinii uenerat: legioni,
bus romanis cedebant in urbem: ubi abductas
ſenſerant legiones: agros incurſabant: bellu qui
cte: quietem bello inuiocem cludentes: ita neque
totam res: neque perfici poterat. & alia bella aut pre
ſentia inſtabant: ut ab Equis: Volſeifque no diutius,
quam dolor recens proxime cladis tranſiſſet qui
eſcentibus: aut mox moturos se apparebat ſabinos
ſemper infestos Etbruriamque omnem. Sed uiciens bo
ſtis affiduus magis: quam gravis: contumelius ſe
pius qua periculo animos agitabat: quod nullo
tempore negligi poterat: aut auerti alio finebat.
Tum fabia qens ſenatum adit. conſul pro gente
loquitur. Aſſiduo magis quam magno preſidio,
ut ſcitis patres conſcripti: bellum uiciens coque: uos
alia bella curate: Fabios boſtes uicientibus date: au
ctores ſumus tutam ibi maiestatem Ro. nominis
fore: nostrum id nobis uelut familiare bellum

priuato fumptu gerere in animo est: respu. & mi
lite ille & pecunia uacet. Gratiae ingentes adte: cò,
sul e curia eogressus comitante Fabior agmine: qui
in uestibulo curiae senatulsconsultum expectantes
fteterant: domum redit: iussi armati postero die
ad limen consulis adesse: domos inde discedunt. Ma
nat tota urbe rumor: Fabios ad celum laudibus fe
runt: familiam unam subisse cuitatis onus. ueiés
bellum in priuatam curam: in priuata arma uerfi:
fi sint duae roboris eufdem in urbe gentes depofcat
baec uolscos libi: illa equos Po. Ro. pacem tranquillà
AGENTE OMNES FINITUMOS SUBIGI POPULOS POSSE. Fabi
postero die arma capiunt: quo iussi erant: conueni
unt. Conful paludatus eorediens in uestibulo genté
omnem suam instructo agmine uidet: acceptus in
medio figna ferri iubet. Nunquam exercitus neq
minor numero: neq clairor fama & admiratione
bominum per urbem inceffit. Sex &. cec. milites
omnes patricii: omnes unius gentis: quobz nemine
ducem sperneret: eogregius quibuslibet temporibus
senatus: ibant unius familiae uiribus uocienti popu
lo peftem minitantes: sequebatur turba propria: a
lia cognator. sodaliumq: nihil medium nec sp. nec
curam: fed imenfa omnia uoluentiú animo. alia pu
blica sollicitudine excitata fauore & admiratione
ftupens: ire fortes: ire felices iubent: inceptis cuen
tus pares reddere: consulatus inde ac triumphos o
mnia premia ab ſe: omnes honores ſperare. Praeterre
untibus capitolium arcemq & alia tepla: quicquid
deor. oculis: quicquid animo occurrit: praecantur:
ut illud aomen fauftum atq. felix mittant: loſpites
~~

breui in patriam ad parentes restituant. Incaffum
miffle praecces. infelici una a dextero Iano porte car
mentalis profecti ad cremeram flumen peruenunt.
is opportunus unius locus co[m]muniendo preſidio. L.
Aemylius inde & C. Scruilius conſules facti. & do
nee nil aliud: quam in populationibus res fuit: non
ad preſidium modo tutandum Fabu fatis erant: fed
tota regione: qua tuſeus a[ge]r romano adiacet: ſuato
ta omnia: infesta boſtium uagantes per utrumque ſi
nem facere. Interuallum deinde haud magnum po-
pulationibus fuit: dum & uendentes: accito ex Etbru
ria exercitu: praeſidium cremerac oppugnant: &
romane legiones ab. L. Aemylio conſule abductac eo
minus cum etbruſeis dimicant acie: quanqua u[x]
dirigendi aciem ſpatium ueientibus fuit: adeo in
ter primam trepidationem: dum poſt ſigna ordi
nes introcunt: ſubſidiaq locant: inueſta ſubito ab
latere romana ala equitum non pugnac modo ma-
piendac: fed conſiſtendi ademit locum: ita ſuſire
tro ad Saxa rubra ibi caſtra habebant: pacem ſuppl
ces petunt. cum impetratac ab inſita animis leui
tate ante deductum cremera romanum praeſidiu
pocnituit. Rurfum cum Fabus erat ueienti populo
ſine ullo maioris bell] apparatu certamen: nec erat
incurſiones modo in agros aut ſubita impetus iecur
ſantum: fed aliquotincs acquo campo collatis, fi
quis certatum: genſa una po. Ro. ſaepe ex opulc
tiffima: ut tum res erant: etbruſca cuuitate inſoria
tulit. Id primo acerbum indignum, ueientibus fu
it unum: inde conſilium ex re natum inſidius fero
cem boſſem captandi: gaudere etiam multo ſuccesſu

Fabris audacia

Fabus audaciam creſcere. itaq. & peccora praedanti
bus aliquotiens uelut caſu incidiſſent obuïa acta:
& agreſtium ſuga uadı. rediſi agri: & ſubſidia ar
marator. ad arcendas populationes miſſa: ſacpius
ſimulato: quam uero bello reſuſerunt. Iamq. Fabii
adeo contemſerant boſtem: ut ſua inuicta arma
neq loco: neq tempore ullo crederent ſuſtineri o
poſſe. baceſpes prouexit ut ad conſpecta procul
a cremera magno campi interuallo peccora: qua
quam rara boſtium apparerent arma: decurritet:
& cum improuidi effuſo curſu inſidias curca ipſi
iter locatas ſuperaſſent: palantefq. paſſim uaga: ut
ſit: pauore inecto raperent peccora ex inſidis ſubi
to confuſitur: & aduerſo & undiq. boſtes erant.
primo clamor circuſlatus exterruit: deinde tacla
ab omni parte accedebant: cocuntibusq. etbruſcis
iam continenti agmine armator. ſepti: quo ma
qis ſe boſtis inferebat: cogebantur bremore ſpatio
& ipſi orbem colligere: quae res paucitate cor. in
ſignem: & multitudinem etbruſcor. multiplicatis
in arcto ordinibus faciebat. tum omiſſa pugna: q.
in omnes partes parem intenderat: in unum loci
ſe omnes indinant: eo niſi corporibus armiſq. ru
pere cunque iam: duxit una in editum. leniter col
lem. inde primo reſtitere: mox ut respiriandi ſupor
ior locus ſpatium dedit: recipiendi q. a pauore ta
to animum pepulere etiam ſubeuntes: uincebatq.
auxilio loci paucitas: ni tugo circuſiſſus uciens
in uerticem collis euaſſet. ita ſuperior rurſus ho
ſtis factus: Fabii caeſi: ad unum omnes praefidi
umq. expugnatum. eee.vi. periffe ſatis cœuenit.

unum prope puberem actate relictum fiturpem
gentium Fabiac: dubiis rebus Po. Ro. saepe domi e
belli maximum futuræ aurculiium. Cum hæc ac
cepta clades efficit iam C. Horatius & T. Mene
nius confules erant. Menenius aduerfus tuæcos
uietoria clatos confestim miſſus. tum quoq ma
le pugnatum eſt: & ianiculum hoſtes occupane
re: obiſſa urbs foret ſuper bellum annona pre
mente: tranſicrant enim etbruſci tyberim: ni Hora
tius conſul e uolſcis effet reuocatus. adcoq id belli
ipſis institut moenibus: ut primo pugnatum ad e
ſpei ſit acquo Marte: ite: ad portam collinam: ibi
quæquam paruo momento ſuperior Ro. res ſuit: o
meliorem tamen militem recepto pristino animo
in futura prælia id certamen fecit. A. Verginius &
Sp. Seminius confules ſunt. Poſt acceptam proximæ
pugnae cladem uicentes abſtinuere acie. popula
tiones erant: & uelut ab arcu ianiculi paſſim in Ro
agrum impetus dabant: non uſquam pecora tuta:
non aſreſtes erant. capti deinde eadem arte ſunt:
qua ceperant Fabios. Secuti dedita opera paſſim ad
illecebras propulſa peccora præccipitatuere in infidi
as: quo plures erant: maior caedes ſunt. ex hæc clau
de atrox ira maioris cladis cauſa: atq. initii ſunt:
traeſto enim nocte tyberi cauſa Seruilii conſulis
adorti ſunt oppugnare: inde ſuli magna caede in
ianiculum ſe alore receperunt. Conſestim conſul
& ipſe tranſit tyberim: cauſa ſub ianiculo commu
nit. Postero die luce orta non nihil & beſterna ſe
licitate pugnae ferox: magis tamen inopia fru
menti: quautis præccipitia: dum celeriora effent:

agebant consilia: temere aduerfo ianiculo ad ea
stra boſtum aciem erexit. foediuſq; inde pulſus.
quam pridie populerat interuentu collegae ipſe
exercituſq; eſt ſeruatus: inter duas acies etbruſci
cum inuicem bis atq; illis terga darent occidione
occuſi: ita oppreſſum temeritate felici uciens bellu.
Vrbi cum pace laxior etiam annona reduct: & adue
&to ex Campania frumento: & poſteaqua tumor ſi
bi: cuiq; futurae inopiac abiit: eo quod abdiuſ ſue
rat prolato. Ex copia deinde otioq; laſciuere rurſ?
animi: & pristina mala: poſteaquam foris dectat
domi quaerere. Tribuni plebem agitare ſuo ueneno
agraria lege in reſiſtentes incitare patres: nec in uni
uerſos modo ſed in ſingulos. Q. Conſidius & T. Ge
nutius auſtores agrariae leois. T. Menenio diem di
cunt: inuidiae erat amiffum Cremerae praeſidiu
cui baud procul inde ſtatua conſul babuiffet: eam
oppreſſit: cum & patres baud minus quam pro Co
riolano annixi eſſent: & patris Agrippae fauorba
ud dum exeleuiffet. In multa temptarunt tribu
ni: cum capitis anquiſſent: duo millia aeris da
nato mulctam edixerunt: ea in caput uertit: ne
gant tuliffe ignominiam a egritudinemq; inde mor
bo abſumptum eſſe. Alius inde reus Sp. Seruilius
ut conſulatu abiit. C. Nautio & Publio Valerio eſo
ſulibus initio ſtatim anno ab. L. Ceditio & T. Statio
tribunis die dicta: no ut Menenius precibus ſuis
aut patre: ſed cum multa fiducia innocentiae gra
tiaeq tribunitios impetus tulit. & buie praelium
cum tuſeis ad ianiculum erat crimin: ſed ſeruidi
animi uir ut in publico periculo ante: ſic tum i ſuo

nōtbūos modo: fed plebem oratione feroci refutādo
exprobrandoq. T. Meneniu damnationem mortem
q: cumus patris munere refituta quondā plebs: eos
ipfos: quibus tuum facuinet magistratus: eas leges ha
beret. Periculum audacia discuſſit. iuuit & Vergi
nius collega teflis producus participando laudes.
magis tamen menemanum: adco mutauerant ani
mum: profuit widicium. Certamina domi finita:
ueiens bellum exortum: quibus fabini arma coniū
xerant. P. Valerius conſul: accitis latinor. bernicor.
q. auxilus: cum exercitu Velos miſſus: caſtra fabina
quae pro moenibus ſocior. locata erant confestim
aggreſtur: tantamq. trepidationē inecur: ut dum
diſperſi alii: alii manipulatim excurrunt: ad arcen
dam boſtium uim: ea porta: ubi ſignum intulerat
caperetur. intra uallum deinde cēdes magis: qua
praclium effe: tumultus e caſtris in urbem pene
trat tanquam Veus captis. ita paudii nientes: ad ar
ma currunt. pars fabinis eunt ſubſidio: pars ro
manos toto impetu intentos in caſtra adorunt.
pauliſper auerſi turbatiq. ſunt: deinde & ipſi utro
q. uerſis ſionis refiſtunt: & eques ab confuſe imiſ
lus tuſcos fundit ſuqatq. eademq. bora duo exer
citus: duaeq. potentiſimae & finitimae gentes ſu
peratae ſunt. Dum bace ad Velos geruntur: uol
ſei equiq. in latino agro poſuerant caſtra: popu
latiq. fines erant: eos per ſe ipſi latini affumptis
hermicus ſine romano aut duce aut auxilio caſtris e
xuerunt: ingenti præda practer ſuas recuperatas res
potiti ſunt. miſſus tamen ab Roma conſul in uolſcos
C. Nautius: mos: credo: non placebat ſine romano du

ce exercit qu, proprius feci unibus consilufq, bellage
rere nullum genus calamitatis contumeliacq, nō aedi
tum in uolfeos eſt: nec tamen perlici potuere: ut acie
dimicarent. L. Furius inde &c. Manilius conſules:
Manilio uelentes promincia euemt: non tamen bella
tum: induciac in annos. xl. petentibus datae: frumê
to ſtipendioq imperato. Paci externe conſeftum conti
nuatur discordia domi: agrariae legis tribumeus ſti
mulis plebs ſutebat. conſules nibil Meneniu damnatio
ne: nibil periculo deterriti Seruili ſumina in reſiſtut:
abeuntes magiſtratu conſules. Genutius tribunus ple
bis arripuit. L. Aemylius & Opiter Vergineus conſu
latum incunt. Vopſicum Iulium pro Verquinio in qui
buſdam annalibus conſulem inuenio. Hoc anno quof
cunq, conſules habuir: rei ad populum Furius & Ma
nilius: circueunt fordidati non plebem magis: quam
innores patrum: ſuadent: monent: honoribus & al
miſtratione reipublicae abſtineant: conſulares ue
ro falces: practextam: curulemo, ſellam: nibil aliuſ
quam pompam funeris putent: claris infligibus ue
lut inſultis uclaros ad mortem deſtinari. quod ſi cō
ſulatus tanta dulcedo ſit: iam nunc ita in animum iu
ducant: conſulatum captum & oppreſſum ad tribu
nicia poreſtate eſſe. conſuli uelut apparitori tribuni
cio omnia ad nutum imperium, tribuni agenda,
eſſe: ſi ſe cōmouerit: ſi reſpexerit patres: ſi aliuſ: qua
plebem eſſe in republica crediderit: exiliu Gn. Mar
ti: Meneniu damnationem: & mortem ſibi propo
nant ante oculos. His accenſi uocibus patres con
ſilia inde non publica ſed in priuato: ſeductaq, a
plurum conſcientia habuere, ubi cum id modo cō

staret iure an iniuria cripiendos esse reos: atrocis
fima quaeq[us] maxime placebat sententia nec au-
dor quæus audax facinori dearat. Igitur iudici
dic: cum plebs in foro erest a expectatione staret:
mirari primo quod non defcenderet tribunus: de,
inde cum iam mora ful spectrum fieret: deterritum a
primoribus credere: & defertam ac proditam pu-
blicam caufam queri. tandem: qui obuerat ue-
ftibulo tribuni fuerant: nunciant domi mortu-
um inuentum. quod ubi in totam concionem per-
tulit rumor: sicut acies funditur duce occifc: ita
dilapsi passim alii alio. precipuus pauor tribunos
unus erat: quâ nihil auxili sacratae leges haberet
morte collegae monitos. Nee fatis patres mode
rate ferre laericiam: adeoq[us] neminem noxe poenim-
tebat: ut etiam infontes feciſſe iudici uellent: pa-
lamq[ui] ferretur malo domandam tribuniciâ pote-
ſtatem. Sub hæ pessimi exempli iudoria delect[
] edicitur: pauentibus tribus fine intereſſio[
] ne ulla confuſes rem peragunt. Tum uero iraſci
plebs tribunor[um] ſilentio magis: quam confulum
imperio: & dicere actum eſſe de libertate ſua: i
rurſus ad antiqua reditû: cum Genutio una mor-
tuam ac ſepultam tribuniciam poteſtatê: aliuſ
agendum ac cogitandum quomodo reſiſtatur
patribus. id boe unum consilium eſſe: ut ſe ip-
ſa plebs: quando aliuſ nihil auxili babeat: de-
fendat. quattuor & uiq[ui]nti lictores apparere con-
ſulibus: eos ipſos plebis homines nihil contépſi us
neq[ui] infirmius: ſi ſint: qui contemnant. ſibi quen-
quam ea magna atq[ui] borrenda facere. His uoci

bus alii alios cum incitassent ad Voleronem Publiqui de plebe hominem: quia quod ordines duxisset: negaret se militem fieri debere: lictor missus est a consulibus. Volero appellat tribunos: cum auxilio nemo esset: consules spoliari hominem: & uir oas expediri iubent: proioco: inquit: ad populum Volero: quoniam tribuni eum Re. in conspectu suo uirgis caedi malunt: quâ ipsi in lecto suo auo bis trucidari: quo ferocius clamitabat: eo infesti us环cundere & spoliare lictor. tum Volero & praeualens ipse & adjuvantibus advocatis: repulso lictore: ubi indignantium pro se acerrimus erat clamor: eo se in turbam confectissimam recipit: clamitans prouoco: & fidem plebis imploro: adesse iures: adesse comilitones: nihil est: quod expectetis tribunos: quibus ip[s]s uestro auxilio opus est. Co[c] citati homines ueluti ad praelium se expediant: apparerat, omne: diserimen adesse: nihilquam s陆ctu[m] non publici fore: non primati iuris. Huc tantae tempeftati cum se consules obtulissent: faci le experti sunt par[que] tutam maiestatem s[ine] uirib[us] esse: iuolatis lictoribus: f施cibus fractis: e foro in curiam compelluntur incerti quatenus Volero e xerceret uictoriam: Correcente deinde tumulti cum senatu[m] uocari: uiffident: queruntur iniuri as suas: u[m]m plebis. Voleronis audaciam. Multis se rociter dictis sententiis uicere seniores: quibus i[que] pat[er]e aduerfus temeritate plebis certari non placuit. Voleronem amplexa plebs proximis co[m] mitis tribunum creat in eum annuum: qui. L. Pi[n]arii[us]. P. Furium consules habuit: contraq[ui]um

omnium opinionem qui cum uexandis prioris an
ni conſulibus adminiſtratur. tribunatum credebat
poſt publicam cauſam priuato dolore habito: ne
uerbo quidem uiolatis conſulibus rogationem tu
lit ad populum: ut plebem magiſtratus tributis co
mitus fiereat. Haud parua res ſub titulo prima/
specie minime atroci ſerebatur: ſed quae patriciis
omnem poteratem per clientium ſuffragia creā
di quos uellent. tribunos auferret. Huic actioni
gratifiſmae plebi cum ſuma ut reſiſterent patres
nee quae una ius ad reſiſtendum erat: ut inter
cederet aliquis ex collegio auctori rate aut con
ſulum: aut principum adduci poſſet: res tamen
ſuo ipſa uolimine grauis certa minibus in annu
extrabitur. Plebs Voleronc tribunum reſicit.
Patres ad ultimum dimicationis rati rem uentu
tam: Ap. Claudium Appui filium iam inde a pa
ternis certa minibus muſum inſeſtum, plebi co
ſulem faciunt: collega ei Quintius datur. Principio
ſtatum anni nihil prius: qua de lege agebatur: ſed
ut inuentor legis Volero: ſic Lectorius collega e
ius auctor cum recentior: tum acrior erat: ferocē
faciebat belli gloria ingens: quod aetatis eius o
baud quifquam manu promptior erat. Is cum
Volero practerqua de lege nihil loqueretur: in
ſedatione abſtinens conſulum: in accufatione
Appui: familiae q[ui] ſuperbiffime ac crudeliffimac
in plebem Ro. exorſus: cum a patribus non
conſulem: ſed carnificem ad uexandam &
lacerandam plebem creatum eſſe contêderet.
rudis in militari homine lingua no ſuppetebat

libertati animoq. Itaq. deficiente oratione quando
quidem non facile loquor: inquit: quirites: quâ quod
locutus sum: praeato craftuna die adesse: aut huc ego in
conspectu uistro moriar: aut perferam legem. Occupat
tribumi templum postero die. consules nobilitasque adi
pediendam legem in concione: consiftunt. ſumoueri Le
ctorius iubet: practerquam qui suſfragium in eant. ado
leſcentes nobiles ſtabant. nibil cedentes iatori. tum ex
bis prebendi quodam Lectorius iubet. conſul Appi
us negare ius eſſe tribuno in quenquam nifi in plebeii
non enim populi: ſed plebis cum magiſtratum eſſe:
nee illum ipsum ſumouere pro imperio poſſe more
maior: quia ita dicatur: ſi uobis undetur: diſeedit
quirites. Facile & contectum de iure differendo per
turbare Lectorium poterat. ardens igitur ira tribun
iatorem mittit ad conſulem: conſul iactorem ad tri
bunum: priuatum eſſe clamitans ſine imperio: ſine
magiſtratu: iuolatusque eſſet tribunus: ni concio omnis
atroxe coorta pro tribuno in conſulem eſſet: & con
cурсus hominum in foro ex tota urbe concitatae niſi
titudinis fieret. ſuſtinebat tamen Appius pertinac
a rantam tempeſtate: certatumque baud incruento o
praeio foret: ni Quintius conſul alter conſularibus
negotio dato ut collegam iu: ſi aliter non poſſent: de
foro abducerent: ipſe nunc plebem ſeuientem pre
cibus lenire: nunc orare tribunos: ut concilium di
mitterent: darent irae ſpatium: non uim ſuam illis
tempus ademptur: ſed consilium iuribus additi
rum: & patres in populi: & conſulem in patre: fore
potestate. Aegre ſedata ab Quintio plebs: multo ac
grius conſul alter a patribus. Dimiſſo tandem con

cilio plebis: senatum consules babent: ubi cum tu
mor atq. ira inuicem sententias uariaffent: quo
magis spatio interposito ab impetu ad consultā
dum aduocabantur: eo plus abborrebant a certa-
tione animi: adco ut Quintio gratias ageret: quod
eius opera mitigata discordia effet: ab Appio pe-
titur: ut tantam confularem maiestate eſſe uel
let. quanta in concordi ciuitate eſſe posſet: dum
tribuni & consules ad ſe quifq. omnia trabant.
nibl relictum eſſe uirium in medio: diftractas
laceratamq. rem publicam per magistratus quoR.
in manu ſit: quam ut incolumis ſit: querci. Appi-
us contra: teſtari deos atq. homines: remp. prodi
per metum ac deſeri non confulem ſenatui: ſed ſe
natum consuli deeſſe: orauiores accipi leges: quā
in ſacro monte accepte ſunt: iudicus tamen patrū
conſenſu quicu[n]it. lex ſilentio perſertur. Tum pri
mum tributis comitis creati tribuni ſunt: nume
to etiam addito tres perinde ac duo antea fuerint:
Piso auctor eſt: nominat quoq. tribunos:
Gn. Sicciun. L. Numitorium. M. Ductus. Sp.
Illicium. L. Mecilium. Volſcum: eſquitumq[ui]er
ſeditionem romanam eſt coortu[m]: uaitauctrat
aoros ut ſi qua ſe cec[]ſio plebis fieret: ad ſe recep[ui]
baberet, cōpolitis deinde rebus caſtra retro mouere.
Ap. Claudius in uolſcos miſſus. Quintio Equi
prouincia eu[n]nit. Eadem in militia ſcencia Appu-
quae domi eſſe: eo liberior: quod ſine tribunia
is uinculis erat: odiſſe plebem plus quā paterno
odio: quod ſe iud[ic]um uidebat ex ca: ſe unico cōſu
ſule obiecto aduerſus tribuniciam potestatem:

perlatam legem esse: quam minore conatu nequa
quam tanta patrum spe priores impedierant co
sules. Hac utra indignatioque ferocem animu adue
xandum facuo imperio exercitum stimulabat:
nee ulla ui domari poterat: tantum certamen
imbiberat: segniter: otiose: negligenter: contu
maciter omnia agere: nec pudor: nec metus co
ercebat: si citois agi uellet agmen: tardius sedu
lo incedere: si adhortator operis ad effect: omnes
sua sponte motam remittere industriâ: pre senti
uultus dimittere: tacite prætereunte executari:
ut inictus ille odio plebeio animus interdum
moveretur: omni nequiqua acerbitate propta
nibil iam cum militibus agere: a centurionibus
corruptum exercitum dicere: tribunos plebeios
canillans: interdum & Volerones uocare. Nibil
cor uolsc: nefscbant: instabantque eo magis spe
rantes idem certamen animo: aduer sus Ap
pium habitur: exercitum romanu: quod ad
uer sus Fabium consulem habuisset. Caetera
multo Appio: quâ Fabio uiolentior fuit: non
enim uincere tantum noluit ut fabianus: sed
uina uoluit: productus in aciem turpi fuga pe
tit castra: nec ante restitut: quam signa inferen
tem nolscum munimentis uidit: foedamque ex
tremi ag minimis caedem: tum expreffa uis ad pu
onandum ut uictor iam a uallo ſimouretur
boſtis. ſatis tamen appareret capi tantum ca
ſtra militem romanum noluiffe: alii gaude
re ſua clade atq: ignomonia. Quibus nihil in
fra dictus ferox Appiu animus: cum in ſuper ſae

uire uellet: concionem, aduocaret: concurrunt
ad eum legati tribum, monentes: ne uti, expe-
riri uellet: impetium cuius uis omnis in confe-
su obedientium effet: negare milites ulgo se ad
concionem ituros: paſſimq, exaudiri uoces poſtu-
lantium: ut caſtra ex uolſco agro moucantur:
boſtem uictorem paulo ante prope in portis
ac uallo ſuſſe: ingentiſq, mali non ſuſpicionem
modo: ſed apertam ſpeciem obuerſari ante oculi
los. Viedus tandem quando quidem nibil præ-
ter tempus nox, lucerarentur: remiſſa concio-
ne iter in inſequentem diem pronunciari cum
uſſiſſet: prima luce classico ſignum profectuōs
dedit. Cum maxime agmen c caltris explicare
tur: uolſci: ut eodem ſigno excitati, nouſſimos
adoriuntur, a quibus perlatus ad primos tumul-
tus co pauore ſigna, & ordines turbuit: ut neq,
imperia exaudiri: neq, inſtru acies poſset: nemo
uſtius niſi fugac memor: ita effuſo agmine per ſtra-
gem corporum armō, euafere: ut prius boſtis de
liſteret ſequi: quam romanus fugere. Tandem colle-
dus ex diſſipato curu militibus: conſul: cum reno
cando nequicquā ſuos per ſecutis effet: in pacato
agro caſtra poſuit: aduocata concione in uectus
baud falſo in prodiſorem exercitum militaris diſci
plinac: deſertorem ſigno: ubi ſigna: ubi arma effet
ſingulos rogitans: inermes milites: ſigno amilſo ſi-
gniferos: ad hoc centuriones dupliciariſq: qui re-
liquerant ordines: utquis caſtos ſecuri perculſit: ce-
tera multitudo ſorte decimuſquiſq, ad ſupplici ſe-
th. Contra ea: in equis inter conſulem ac milite com-

tate ac beneficius certatum est: & natura Quintius
erat Senior: & sevitia infelix collegae: quo is magis
gauderet ingenio ſuo: effecerat. Huc tantae cœor
diae ducis exercitusq[ui] non auſi offerre ſe Equi u[m]
gar[ui] populabundum h[o]ſtem per agros paſſi. nec
uſto ante bello latius inde ad ſae praedac: omnis
militi data est: addebantur & laudes: quibus h[au]nd
minus quam præmio gaudent militum animi.
Tum duci: tum propter duec[m] patribus quoq[ui] pla
catior exercitus reduit: ſibi parentem: alteri exer
citiu[m] dominum datum ab ſenatu memorans. Varia
tum fortuna bellu[m] atroci discordia domi foriſq[ui] an
num exactum inflignem maxime comitia tribu
nicia efficiunt. res maior iudoria ſuſeepſi certami
nis: quam uſu[m] plus enim dignitatis comitiu[m] ipſis
detrad[um] est patribus ex consilio ſuumquendis:
quam iu[m]rum aut plebi addi[tum]: aut dempti[ui] pa
tribus. Turbulentior inde annus excoepit. L. Valeri
o.T. Aemylio confultibus: tum propter cœtamina
bominum de lege agraria: tum propter iudicium Ap.
Claudii: cui acerrimo aduerſario legis: caufamq[ui] o
poſſef[tor] publici agri tanquâ tertio confuli ſuſtinc
ti. M. Ductius & Gn. Siccius diem dixere. N[u]qua[
ante] tam inuſi[m] plebi reus ad iudicium uocatus
populi est: plenus ſua[re]: plenus paterna[re] irarum:
pattres quoq[ui] non temere pro uſto acque annixi
ſunt: propugnatorem ſenatus maiestatisq[ui] u[m]
dicem ſua[re]: ad omnes tribum[ei]os plebioru[m]q[ui] op
poſitum tumultus: modum dum taxat in cœr
tamine cœreſſum obuci iratae plebi. Vinus e pa
tribus ipſe Ap. Claudius & tribunos: & plebem:

& suum iudicium pro nibilo habebat: illum non minae plebis: non senatus præces perpellere: ut quam potuere: non modo ut uestem mutaret: a ut supplex præchenfaret homines: sed ne ut exco fueta quidem alisperitate orationis: cum ad populum agenda cauſa effect: aliquid leniret atq[ui] ſum mitteret. idem habitus oris: eadem contumacia in uultu: idem in oratione ſpiritus erat. adeo ut magna pars plebis Appium non minus reunit: meret: quam conſulem timuerat: ſemel cauſas dixit: quo ſemper agere omnia ſolitus erat accu ſatorio ſpiritu: adeoq[ui] conf tantia ſua & tribunos obſtupeſecit & plebem: ut diem ipſi ſua uoluit: te producerent. trabi deinde rem ſinerent. baud ita multum interim temporis ſuit: ante tamen: quam prædicta dies ueniret: morbo moritur: cu ius cum laudationem tribunt plebis impedire co narentur: plebs fraudari ſolemn[em] honore ſupremum diem tanti uiri noluit: & laudatione tam acquis auribus mortui audiuit: qua uiri excu ſationem audiuerat: & exequias frequens cele brauit. Eodem anno Valerius conſul cum exera tu in equos p[ro]fectus: cum hoſtem ad præclum clicere non poſset: caſtra oppugnare eſt adortus: prohibuit ſoeda tempeſtas cum orand[ine] ac to nitribus c[oe]lo deicta: admiſationem: deinde auxit ſigno receptui dato: adeo tranquilla ſerentas reddita: ut uelut numine aliquo deſenſa ca ſtra: oppugnare ite: re reliq[io] fuerit. omnis ira bel li ad pop[ulationem] agri uertitur. Alter conſul Aemylius in ſabinis bellum geſſit: & ibi: quia bo

fus moenibus se tenebat: uaitati agri sunt. Incen
diis deinde non villarum modo: sed etiam uicque
quibus frequenter habitabantur: fabini exciti:
cum prædatoribus occurrissent ancipiti prælio
dignissi. Postero die retulere castra in tutiora loca-
idem tatis consuli uisum cum pro uicto relinqueret
boftem: integro inde decedet bello. Inter hec bel
la manente discordia domi. T. Numittus Priscus.
A. Verginius consules facti. Non ultra widebat
tur latura plebs dilationem agrariae legis: ulti
maq uis parabatur: cum uolscos adesse fumo ex
incendiis villarum fugaq agrestium cognitum est: ca
res maturam iam seditionem ac prope crumpen
tem oppreffit. Conſules coacti ex templo ab se
natu ad bellum edicta ex urbe inuentute: tran
quilliorem cacteram plebem fecerunt. & boſtes
quidem nihil aliud: quæ perſuas uiano timore
romanis citato agmine abeunt. Numittus An
tium aduerſus uolscos. Verginius contra equos
profectus. ibi ex infidiis prope magna accepta
clade: uirtus militum rem prolaplam negligen
tia consulis reſtitut. Melius in uolscis impera
tum est. ſuli primo prælio boſtes: & in urbem
Antium: ut tum res erat: opulentiffimä acti:
quam conſul oppugnare non auſus. Cenonem
aliud oppidum nequaquam tam opulentus
ab antiatibus cœpit. Dum equi uolſciq. romanos
exercitus tenent: fabini uſq. ad portas urbis
populantes inceſtere: deinde ipfì paucis poſt
diebus ad uobus exercitibus utroq. per uam co
ſule ingreſſo in fines: plus cladium: quâ intule

rant: acceperunt. Extremo anno pacis aliquid fuit: sed ut semper alias sollicite pacis certamine patrum & plebis. Irata plebs interesse confularibus comitissi noluit per patres clientelæ, patrum consules creati. P. Quintius & Quintius Serulius similem annum priori consules habent: seditiosa initia: bello deinde externo tranquilla. Sabini cruftuminos campos et tato agmine transforelli: cum caedes & incendium circum amenem flumen feciſſent: a porta propè col lina moenibulæ pulſi: ingentes tamen praedas homi num pecudum, egere quos Servilius conſul inſefto agmine inſecutus: ipſum quidem agmen adipiſſi ac quis locis non potuit: populationem adeo effuſe fecit: ut nibil bello intaetum relinqueret: multipliciæ ca pta praeda rediret. Et in Volſcis reſp. egregie gecta tu ducis: tum militum opera: primum acquo campo ſi quis collatis pugnatum: ingenti caede utrinque plur i mo ſanguine: & Ro. quia paucitas damno ſentiendo propior erat: gradum reſtuliffent: in ſalubri menda cito conſul fugere hofftes a cornu altero clamitans cœ citaſſet aciem: impetu facto: dum ſe putant uinc: uicere. Conſul metuens ne nimis inſtando renou ret certamen: ſignum receptu dedit. Interceſſero pauci dies uelut tacitis induens utrinque ſumpta qui eres: per quos ingens ius hominum ex omnibus uol ſeis: equiſque populis in caſtra uenit: bauſd dubitans: ſi ſenſerint: romanos node abituros: itaq. tertia ut qilia ad caſtra oppugnanda uenient. Quintius ſe dato tumultu quem terror ſubitus excimerat: eſu manere in rentorus quietum militum iuſſet: ber meor: cohortem in ſationem educit: cormicines:

tubicineſq; in equos impoſitos canere ante nallum.
tubet: ſollicitumq; hoffem ad lucem tenere: reliquú
nochis adeo tranquilla omnia in caſtris ſuere: ut
ſomni quoq romanis copia effet. Volſcos ſpecies
armatoſ peditum: quos & plures effe & roma
nos putabant: fremitus hinnitufq; equoq: qui in
ſueto ſedente equite: & infup aures agitante ſoni
tu faciebant: intentos uclut ad impetum hoffuú
tenuit. Vbi illuxit: romanus integer: faciatufq;
ſomno productus in aciem ſeffum ſtando & ui
gilus uolſcum primo impetu perculit: quanqua
cessere magis: quam pulſi hoffes: quia a tergo e
rant clui: in quos poſt principia integris ordi
nibus tutus receptus ſuitt. Conſul ubi ad iniquú
locum uentum eſt: ſiſtit aciem: miles acore tene
ri: clamare & poſcere: ut perculſis inſtare lice
at: ferocius agunt equites circumſuſi duci: uoci
ferantur ſe ante ſigna ituros. Dum cunctatur
conſul iurute militum fructus: loco par: fidés
conclamat ſe ituros damoremq; res eſt ſecuta: fi
xis in terram pilis: quo leutores ardua euaderet
curſu ſubeunt. Volſcis effuſis ad primum impe
tum miſſilibus taels: ſaxa obiacentia pedibus in
gerit in ſubeuntes: turbatoſq; uſibus erebris urget
ex ſuperiore loco. ſic prope oneratum eſt ſinſtr:
romanis cornu: ni referentibus gradum conſul in
crepando ſimul temeritate: ſimul ignamiam pu
dore metum exculſſet: reſiſtere primo obſtina
tis animis: deinde ut obtinentes locum uires ſere
bant: audent ultro gradum inſerte: & clamore
renouato comouent aciem: tum rurſus impetu

s i d l i c e r e t : s i e r i p o s t e . E o d e m a n n o . C . L i c i m u s S t o l o :

a . M. Popilio Lenate fua lege decemmillibus aeris eſt dæ
natus: quod mille iugerum agrum cum filio poffideret:
emancipandoq[ur] filium fraudem legi feciſet. prohibitum
deinceps per tribunos plebis leges in caſtris ferri. Noui
conſuiles inde. M. Fabius Ambustus. ii. & M. Popilius Le-
nas. ii. duo bella habuere. facile alter[ur] cum tyburtibus q[ui]
Lenas geſſit: qui hoſte in urbem compulſo agros uafaſt
uit. Falıſci tarquinienſeſq[ur] alterum conſulem prima pu-
qna ſuſderunt. inde terror maximus ſuit: quod ſacerdo
tes eorum ſaſcibus ardentibus anquibusq[ur] praelatis in
cessu ſuriali militem romanum inſucta turbauerut ſpe-
cie: & tunc quidem uelut lymphati & attoniti munime-
tis ſuis trepido agmine inciderunt. deinde ubi conſul
legatq[ur] ac tribuni pueror[ur] ſitu ſana miracula pauentes
iiridebant increpabantq[ur] uertit animos repente pudor:
& in ea ipſa: quae ſugerant: uelut cacci ruebant: diſuſſo
itaq[ur] uano apparatu hoſtium cum in ipſos armatos ſe intu
luffent: auerterunt totam aciem: caſtrifq[ur] etiam eo die
potu: praeda ingenti parta uictores reuerterunt: mili
taribus iocis cum apparatum hoſtium: tum ſuum incre-
pantes pauor[re]. Concitatur deinde omne nomen ethru
ſcum & tarquinienſibus falıſtılq[ur] ducibus ad ſalinas p[
ueniunt: aduerſus cum terrorem dictator. C. Marius
R utilius primus de plebe dictus magiſtrum equitum:
item de plebe. C. Plautium dixit. Id uero patribus idi-
gnum uideri etiam dictaturam in promiſcuo eſſe: om
niq[ur] ope impediebant: nequid dictatori ad id bellu de
cerneretur parareturue. eo promptius cuncta ſerente
dictatore populus iuſſit. profectus ab urbe utraq[ur] par
te tyberis ratibus exercitu: quocunque fama hoſtui du

cebat: traecito: multos populatores agros uagos palan-
tes oppreffit: castra quoq nec opinato agreffus cepit:
&. vii. illibus boſtum captis: caeteris aut caefis: aut
agro romano fugatis: ſine auſtoritare patrum popu-
li iuſſu triumphavit. Quia nec per dictatorem plebe-
um: nec per Popilium conſulem comitia conſulari ha-
beri uolebant: & alter conſul Fabius bello retinebatur:
res ad interregnum redit. Interreges deinceps. Q. Ser-
uilius Hala. M. Fabius: Gn. Manilius. C. Fabius. C. Sulpi-
cius. L. A. emylius. Q. Seruilius. M. Fabius Ambustus.
In ſecundo interregno orta contentio eſt: qſ duo patri-
ci conſules creabantur: intercedentibus tribunis inter-
rex Fabius atebat in. xii. tabulis legem eſſe: ut quodcunque
poſtremum populus iuſſet id ius ratumque eſſe. Cum in
tercedendo tribuni nihil aliud: quam ut different comm-
tia ualuiffent: duo patricii conſules creati sunt. C. Sulpi-
cius Potitus tertius. M. Valerius Publicola: eodemque diu ma-
giſtratum interunt. Quadringentesimo anno: quam urbs
romana condita erat: quinto triceſumo quam a gallis rece-
pta: ablatus poſt nonum annum a plebe conſulatu patricii
conſules ambo ex interregno magiſtratum interunt. C.
Potitus tert. M. Valerius Publicola. Empulium eo ano ex
tyburtibus bauſd memorando certamque captum: ſiue du-
orum conſulum auſpicio bellum ibi gefium eſt: ut ſcripſe
re quidam: ſeu per idem tempus tarquinienſium quoq i
funt uaſtati agri a Sulpitio conſule: quo Valerius aduerſ-
tyburtes legiones duxit. Domi maius certamen conſuli
bus cum plebe ac tribunis erat. fidei iam ſuac non ſolum
uirtutis ducebant: ut accepiſſent duo patricii conſulatu:
ita ambobus patricius mandare: quin aut toto cedendus
eſſet: ſi plebeius iam magiſtratus ſi at conſulatus: aut poſſi

dendum torum: quam poſſionē integram a patribus ac
cepſſent. Contra plebs fremit quid ſe inuere: quid in par-
te cimum cenſeri: ſi quod duorum hominum iurture. L-
Sextii ac. C. Licium partum ſit: id obtinere univerſi no poſ-
ſint: uel reges: uel decēuros: uel ſi quod trīſtius ſit: impe-
ru nomen patiendum eſſe potius: quam ambos patrícios
conſules uideant: nec muicem pareatur atq. unperetur:
ſed pars altera in aeterno imperio locata: plebem nulſqua
alio natam: quam ad ſeruendum putet. Non deſunt tri-
buni auctores turbar: ſed inter concitatos per ſe omnes
ux duces eminent. Aliquòriens fruſtra in campum de-
ſenſum cum eſſet: multiq. per ſeditiones achi comitia
les dies: poſtremo uicta per ſeuerantia conſulum plebs:
eo dolor erupit: ut tribunos actum eſſe de libertate uoci
ſerantes: reſin quendunq. non campum iam ſolum: ſed e-
tiam urbem capta atq. oppreſſam regno patricior: moe-
ſta plebs ſequeretur. Conſules relich a parte populi per
inſrequentiam comitia nihil ſequenti perficiunt: creati
conſules ambo patriciu. M. Fabius Ambustus tert. T. Qui
tius. In quibusdam annalibus pro T. Quinto. M. Popili
um conſulem inuenio. Duo bella eo anno proſpere gecta:
cum tyburtibus, ad deditionē pugnatī. Saſſula ex his
urbs capta: cacteraq. oppida eandem fortunam habu-
ſſent: ni univerſa gens poſitis armis in fidem conſulis
uemiſſet. triumphatum de tyburtibus: alioquin mitis
uictoria ſuit. In tarquiniens acerbe ſacuitum multis
mortalibus in acte caeſis: ex ingenti captuor: nume-
ro. eee. xlviii. delecti nobilissimus quiſq. qui Romam
mitteretur: uolgu aliu d trucidatum: nec populus in
eos: qui miſſi Romam erant: mitior ſuit: medio in fo-
ro omnes uirgis caeſi ac ſecuri percuſſi: id pro immo

latis in foro tarquinienſium romanis poene hoſtibus
redditum. Res bello bene gectae: ut ſainnites quoq a
miciam peterent: effecerunt: legatis eor comiter ab
ſenatu reſponſum: foedere in ſocietatem accepti. Non
eadem domi: quae militiae fortuna erat plebi romanæ:
nam & ſi unciario foenore facto leuata uſura erat: ſor
te ipſa obruebantur: inopes: nexumq unibant. eo nec a
patricios ambos conſules: nec comitior cura publica
ue ſtudia prae priuatis incoſmodis plebs ad animu ad
mitrebat. Conſulatus uterq apud patricios manet. co
ſules creati. C. Sulpitius Potitus quart. M. Valerius Pu
blicola iter. In bellum etbruſcum intentam ciuitatem:
qua caeritem populum miſericordia conſanguinitatis
tarquinienſibus adiunctum fama ferebat legati latini
ad uolſcos conuertere: nunciantes exercitu conſcriptu
armatumq iam ſuis finibus ſiminere inde populabun
dos in agrum romanum uenturos eſſe. Cenſuit igitur
ſenatus neutram negligendam rem eſſe: utroq legione
ſcribI: conſuleq fortiri prouincias iuſſi. Indinavit de
inde pars maior curae in etbruſcum bellum: poſteaq
litteris Sulpicii conſuſis: cui Tarquinii prouincia euene
tat: cognitum eſt depopulatum agrum circa ſalinas ro
manas: praedaeq partem in ceritum fines auectam: &
haud dubie uuentutem eius populi inter praedatores
fuiffe. Itaq Valerium conſule uolſcis oppoſitum: caſtra
q ad finem tuſculanum habentem reuocatum inde ſe
natus dictatorem dicere iuſſit. T. Manlium. L. filium di
xit. Is cum ſibi maſſtrum equitum. A. CorneliuM Coſ
ſum dixiſſet: conſulari exercitu contentus ex auectori
tate patrum ac populi iuſſu caeritibus bellum indixit.
Tum primum caerites tanquã in uerbis hoſtium uis t

maior ad bellum significandum: quam in suis factis. q.
per populationem romanos lacefficrant: effet: uerus bel
li terror inuafit: & quam non suar: urium ea dimicatio
effet: cernebant: poenitebatq. populationis: & tarquini
enses execrabantur defechonis auftores: nec arma aut
bellum quifquæ apparere: fed pro ſe quifq. legatos mit,
ti iubebat ad petendam erroris ueniam. 1 egati ſenatû
cum adiſſent: ab ſenatu reiech ad populum rogauerut
deos: quor: ſacra bello gallico accepta rite procuraſſet:
ut romanos florentes ea ſui miſericordia caperet: qua
ſe rebus afflittis quondam populi romani cepiffet: co,
uerſiq. ad deubra Veaſtac. hoſpitium flaminum uſtali,
umq. ab ſe caſte ac religioſe cultum inuocabant: ea ne
meritos crederet quifquæ hoſtes repente ſine cauſa fa-
ctos: aut ſi quid hoſtiliter feciſſent: confilio id magis q.
furore lapſos feciſſe: ut ſua uetera beneficia locata pre
ſertum apud tam gratos nouis corrumperent maleſci-
is: florentem q. Po. Ro. ac feliciffimum bello ſibi deſume
rent hoſtem: cuius afflitti amiciciam cepiſſent: ne ap-
pellarent confilium: quae uis ac neceſſitas appellada
effet: tranſeuntes agmine inſeito per agrum ſuum tar-
quunienſes: cum praeter uiam nihil periſſent: traxiſſe
quofdam agreſtium populations eius: quae ſibi crimi
in derur comites: eos ſeu dedi placeat: dedere ſe parato
eſſe: ſeu ſupplicio affici daturos poenas. Caere ſacrari
um Po. Ro. diuerſorium ſacerdotum: ac receptaculû ro-
manor ſacrorû: intactum inuiolatumq. crimine belli
hoſpitio Veaſtac. cultuſq. diis darent. Mont populum nô
tam cauſa praeſens: quâ uetus meritum: ut maleſciu: q.
benefici potius ſmemores effent: itaq. pax populo cae-
reti data: induciaſq. in centum annos factas ſenatuiscon

sulto referri placuit. In falificos eodem noxios crimine
mis belli conuerfa est: fed boſtes nufquam inuenti. Cum popu-
latione peragrati fines eſſent: ab oppugnatione urbi um te
peratum: legionibus q Romam reductis: reliquum anni
muris turribuſq reficiendis consumptu: & aedes Apol-
linis dedicata est. Extremo anno comitia confularia cer-
tamen patru ac plebis diremit: tribunis negantibus paſ-
furos comitia haberi niſi ſecundum licimam legem habe-
rentur: dictatorem obſtinato tollere potius totum ȇrepu.
conſulatum: quam promiſcum patribus ac plebi facere.
Prolatandis igitur comutis: cum dictator magiſtratu a
bifſet: res ad interregnum reduit. Inſestam inde patribus
plebem interreges cum accepiſſent: ad undecimum inter-
regem ſeditionibus certatum est. Legis licimae patroci-
um tribum iactabant: propior dolor plebi foenoris igra-
ualſcentis erat: curaeq priuatae in certamibus publicis
erumpebant. QuoR: ſedio patres. L. Cornelium Scipionc
interregem concordiae cauſa obſeruare legem licimam
comutis confularibus iuſſere. P. Valerio Publicolae datus
a plebe collega. C. Martius Rurilus. Inclinatis ſemel in eo-
cordiam animis: noui conſules foenebrem quoq re: quae
duſtinere unanimos uidebatur: lenare aggreſſi: ſolutionc
alieni acris in publicam curam uerterunt: quinq uiris cre-
atis: quos menſarios ab diſpenſatione pecuniac appella-
runt. Ii merin aequitate curaq ſunt: ut per omnium anu-
alium monumenta celebres nominibus eſſent: ſuere autc
C. Dullius. P. Decius. Mus. M. Papyrius. Q. Publius: & T.
Aemylius: qui rem difficillimā tractatu: & plerunq par-
ti utriq ſemper certe alteri granč: tum alia moderatione:
tum impendio magis publico: qua iactura ſuſtinuerunt:
tarda enim nomina & impeditiora inertia debitor: quas

facultatibus aut aerarium menſis cum aere in foro politis
diffoluit: ut populo prius caueretur: aut aestimatio acquis
rerum pretius liberavit: ut non modo ſine iniuria: ſed etiá
ſine querimonius partis utriusq. exhaufa uis ingens aeris
alienu ſit. Terror inde uianus bellí ethrusci cum coniuraffe
duodecim populos fama effet: dictatorem dici coeget. di
ſtus in caſtris: eo enim ad conſules miſſum ſenatulconſu
lum eſt. C. Iulius magiſter equitum adiectus. L. Aemyli
us. Caeterum foris tranquilla omnia ſuere: temptatū do
mi per dictatorem: ut ambo patricii conſules crearentur:
rem ad interregnum produxit. Duo interreges. C. Sulpi
cius: &. M. Fabius interpoſiti obtinuere: qd dictator ſri
ſtra tetenderat. mitiore iam plebe ob recens meritum æris
aliem ut ambo patricii conſules crearentur. creati ipſe. C.
Sulpicius Potitus: qui prior interregno abiit: &. T. Quin
tius Penus. quidam Cefonem cognomen Quintio adueuít.
Ad bellum ambo profecti. Faliccum Quintius: Sulpicius
tarquinienſe: nulſquam acie congreſſo hoſte: cum agris &
magis: quâ hominibus urrendo populandoq. gesserunt bel
la. cuius lentae tabis ſenio uicta utriusq. pertinacia popu
li eſt: ut primum a conſulibus: deinde permiffu coru ab
ſenatu inducias peterent in quadraginta annos impetraue
tunt. Ita polita duor. bello: quae ſminebant: cura: dum a
liqua ab armis quiues eſſet: quia ſolutio aeris alieni multa,
tum reu mutauerat dominos: cenſum agi placuit: caete
rum cum cenſoribus creandis uicta comittà eſſent: pro
ſeſſus ſe petere cenſurâ. C. M. artius R utilius: qui primus
dictator de plebe fuerat: concordiam ordinu turbant: qd
uidebatur quidem tempore alieno feciſſe: quia ambo tum
forte patricii conſules erant: qui rationem eius ſe habitu
tos negabant. ſed & ipſe constantia inceptum obtinuit:

& tribuni omni in recuperando ius confularibus comitus
amiffum adiuuerunt: & cum ipfius uiri maiestas nullius
honorisuffragium non acquabat: cum per cunde: qui
ad dictaturam aperuiffet uiam cenfuram quoque in par-
tem uocari plebs uolebat. Nec uariatum comitus eft: qu-
cum Manlio Nevio cenfor Martius crearetur. Dictato-
rem quoque annus habuit. M. Fabium nullo terrore t
belli: fed ne licinia lex comitus confularibus obferua
retur: magifter equitum dictatori additus. Q. Seruilius,
nec tamen dictatura potentiorem cum consenfum pa-
trum confularibus comitiis fecit: quâ cenforius fuerat
M. Popilius Lenas a plebe conful: a patribus. L. Corneli-
us Scipio datus. Fortuna quoque illuftriorem plebeium
confulem fecit: nam cum ingentem galloR exercitum
in agro latino castra posuifle nunciatum eftet: Scipio
ne graui morbo implicito: gallicum bellum Popilio ex-
tra ordinem datum. is impigre exercitu scripto: cum
omnes extra portam capenam ad Martis aedem con-
uenire armatos iuniores iuſſet: ſignaq, eodem quæ
ſtores ex aerario deferre: quattuor expletis legioni
bus: quod ſuperfuit militu. P. Valerio Publicolae pre-
tori tradidit: auctor patribus ſcribendi alterius exer-
citus: quod ad incertos belli euentus subsidium reip.
eſſet. Ipſe iam ſatis omnibus instruſtis comparatisq,
ad hoſtem pergit: cuius ut prius noſceret iures: quâ
periculo ultimo temptaret: in tumulo: quæ proximù
castris galloR capere potuit: uallum ducere coepit. Ges
ferox: & ingenii audi ad puoqna: cum procul uilis ro-
manor ſignis ut extemplo praelium initura, explicu-
ſet aciem: poſteaqua neq in aequum dimitti agmen
uidit: & tum loci altitudine: tum uallo etiam integri

romanos: perculfos pauore rata simul opportuniores
quod intenti tum maxime operi effent: truci clamore
aggreditur. Ab romanis nec opus intermiſſum: triarii
erant: qui muniebant: & ab haſtatis principiubuſq: qui
pro munitionibus intenti armatiq: ſteterant praelium
imitum: practer uirtutem locus quoq: ſuperior adiuuit:
ut pila omnia haſtaeq: non tanqua ex equo miſſa uana:
quod plerunq: fit: caderent: ſed omnia librata ponderib?
ſigerentur: oneratiq: taelis galli: quibus aut corpora trāſ
fixa: aut praeſtruata inbaerentibus gerebant ſcuta: cu
curſu pene in aduerſum ſubiſſent: primo incerti reſtite
re: deinde cum ipſa cunctatio & his animos minuiffet:
& auxiſſet hoſti: impulſi retro ruere aliu ſuper alios: ſtra
gemq: inter ſe caede ipſa ſoediorem dare: adco praeccipi
ti turba obtriti plures: qua ferro necati. Nec du certa
romanis uiectoria erat: alia in campum diſreſſis ſuper
erat moles: naq: multitudo gallo: ſenſum omne talis
damni exuperans: uelut noua rurſus ex oriente acie:
integrum militem aduerſus uiectore hoſtem ciebat: ſte
titq: ſuppreſſo impetu romanus: & quia iterum ſeffis ſu
beunda dimicatio erat: & quod conſul dum inter primo
res incautus agitat: leuo humero machera prope traie
to cesserat parumper ex acie. Iamq: omiſſa cunctan
do uiectoria erat: cum conſul uulnere alligato reuedus
ad prima ſigna: quid ſtas: inquit: miles? non cum lati
no ſabinoq: hoſte res eſt: quem uiectum armis ſocium
ex hoſte facias: in belluas ſtrinximus ferrum: aurien
dus haud dandus eſt ſanguis. propulſtis a caſtris: ſupi
na ualle pracciputes egiſtis: ſtatis corporibus hoſtium
ſuperſtatis? complete eadem ſtrage campos: qua mo
tes repleſtis. nolite ſpectare dum ſtantes nos fugiant:

inferenda sunt signa: & uadendum in boſtem. His adbor,
tationibus iterum coorti pellunt loco primos manipuloſ
galloſ: cuneis deinde in medium agmen perrumpunt.
Inde barbari diffipati: quibus nec certa imperia: nec du,
ces eſſent: uertunt impetum in ſuos: ſuliq, per campos
& praeter caſtra eriam ſua ſuga praelati: qd aeditiſſimū
inter aequales tumulos occurrebat: oculis arcem albana
petunt. Conſul non ultra caſtra inſecutus: quia & uuln'
degrauabat: & ſubiicere exercitum pugna ſeſſum nono
labori nolebat: a perſequendo boſte continuit tumulis ab
boſte occupatis. Praeda omni caſtro: militi data: uictore
exercitum opulentumq, gallicis ſpolus R omam reductu.
moram triumpbo uulnus conſulis attulit. cademq, cauſa
dictatoris deſyderium fecit ſenatui: ut eſſet: qui aegris
conſulibus comitia haberet. Dictator. L. Furius Camillus
dictus addito magiſtro equitū. P. Cornelio Scipione red
didit patribus poſſionem priſtinam conſulatus. Iſpe
ob id meritum ingenti patrum ſtudio creatus conſul col
legam Ap. Claudium Crassum dixit. Priuſqua mirent &
nomini conſules magiſtratum: triumpbus a Popilio de gal
lis actus magno ſanore plebis: muſſitantefq, inter ſe roga
bant: num quem plebeu conſulis poeniteret? ſimul dic
tatorem increpabant qui liciniae legis ſpretae merce
dem: conſularum priuata cupiditate: quam publica
iuria foediorem cepiſſet: ut ſe iſpe conſule dictator cre
aret. Annus hie multis uariisq, motibus fuit inſignis
galli ex albanis montibus: quia byemis uim pati nequi
erant: per campos maritimaq, loca uagi populabantur.
Mare inſeſtum caſſibus grecor, erat: oraq, ſittoris anti
atis laurenſq, tractus & tyberis boſtia: ut praedones ma
ritimi cum terreſtribus congreſſi ancipiti praelioſem!

decertarent: dubuq discefferit in castra galli: graeci retro
ad naues uictos se: an uictores putarent. Inter bos maxi
mus longe exritit terror: concilia populoR: latinor ad lu
cum ferentinae habita: responsumq: baud ambiguum un
perantibus milites romamis datum: abifterent impera,
re ius: quorum auxilio egerent: latinos pro sua libertate
potius: quam pro alieno imperio laturos arma. Inter
duo simul bella externa defectione etiam sociorù sena
tus anxius: cum cerneret metu tenendos: quos fides nò
tenuisset: extendere omnes imperii uires confules dele
ctu habendo iussit: cum quippe standum exereitu esse:
quando socialis coetus defereret. Vndiq: non urbanatà
tum: sed etiam agresti iuuentute decem legiones scriptæ
dicuntur: quaternummillium & ducentor: peditum eq
tumq: trecentor: quem nunc nonum exercitum si qua
externa ius ingruat: he uires populi romani: quas uix
terrar: capit orbis: contractae in unum baud facile ef
ficiant. adeo in quae laboramus: sola creumus diutias
luxuriamq. Inter caetera tristia eius anni consul alter
Appius Claudius in ipso bellu apparatu moritur: redi
erantq: res ad Camillu: cui unico consuli uel ob alta di
onationem baud subuciendam dictaturæ: uel ob omen
faustum ad gallicum tumultum cognominis: dictato/
rem arrogari baud satis decorum unum est patribus. +
Conful duabus legionibus urbi praepositis: octo cum L.
Pinario praetore diuilis memor paternę iurtutis galli
cum sibi bellum extra fortem sumit praetorem mariti
mam oram tutari: graccosq: arcere littoribus iussit: & i
cum in agrum pomprinum desce ndiffet: quia neq: in ca
pis congredi nulla cogente re uolebat: & prohibendo po
pulatioribus: quos rapto miuere necessitas cogebat: satis

domari credebat hoitem locum idoneum ſtatius delectit. ubi cum ſtationibus quieti tempus terrerent: gallus proceſſit magnitudine atq. armis inſignis: quaticuſque ſcutum haſta cum ſilentium feciſſet: prouocat per in terpretem unum ex romanis: qui ſecum ferro decer nat. Marcus erat Valerius tribunus militum adolescens qui baud indigniorem codem decore ſe: quam. T. Man lium ratus: prius ſeſiſtatus conſulis uoluntate in me dium armatus proceſſit. Minus inſigne certamen bu manum numine interpoſito deo: factum: nam conſenti iam manum romano coruus repente in galca con ſedit in hoſtem uerſus: quod primo ut augurium cælo miſſum laetus accepit tribunus: precatus deinde ſidi uus: ſi diu a eſſet: qui ſibi praeperet miſiſſet: uolens propitiuſq. adefſet. dictu mirabile tenuit non ſolum. ales captam ſemed ſed: ſed quotienſcung certam e mitum eſt: leuans ſe alis os oculoſq. hoſtis roſtro & un quibus appetit: donec territum prodigii talis uſu oculiſq. ſimul ac mente turbatum Valerius obtruncat. coruus e conspectu elatus orientem petit. Hactenus quiete utrinq. ſtationes ſuere: poſteaquâ ſpoliare cor puſ caeſi hoſtis tribunus coepit: nec galli ſe ſtatione te nuerunt: & romanor. curſus ad uicior e etiam ocior ſi it: ibi circa iacentis galli corpus contracto certamine pugna atrox concitatur. Iam non manpulis proxima rum ſtationum: ſed legionibus utrinq. effuſis res geri tur. Camillus laetum militem victoria tribuni: ſaetu tam praeſentibus ac ſecundis diu ſre in praelium inbet: oſtentanq. inſionem ſpolus tribunum: hunc imitare miles aiebat: & circa iacentem duce ſterne gal loq. cateruas. Diu homineſq. illi affuere pugnae de

pugnatum haud quacuā certamine ambiguo cum gal-
lis eſt: adeo duobem militum cuentum inter quos pugna-
tum erat: utraque acies animis perceperat. Inter primos:
quoque concurſus alios excitauerat: atrox praelium ſiut:
alia multutudo priuſquam ad coniectum taci ueniret: ter-
guertit: primio per Volſcos falernum agrum diffipa-
ti ſiut: inde Appultiam ac mare inferum petierunt. Co-
ſul concione ad uocata: laudatum tributum decē bobus
aureaq[ula] corona donat: ipſe iuſſus ab ſenatu bellum mari-
tumum curare cum praetore iunxit caſtra. ibi quia res
trabi ſequitia graeco[que] non cōmitentium ſe in aciem ui-
debantur: dictatorem comitiō[que] cauſa T. Manlium Tor-
quatum ex auſtoritate ſenatus dixit: dictator magiſtro
equitum. A. Cornelio Coſſo dicto confularia comitia i
habuit: acmulumq[ui] decoris ſui abſentem. M. Valerium
Coruinum: id enim illi deinde cognomimus ſuit ſummo
ſauore populi tris & iuginti natum annos conſulem re-
nunciat: collega Coruino de plebe. M. Popilius Lenas
iii[mi] conſuſfuturus datus est. Cum graecis a Camillo nul-
la memorabilis gesta res: nec illi terra: nec romanus bel-
lator mari erat. Postremo: cum litteribus arcerentur: a
qua etiam praeter alia neceſſaria uſui deficient: Itali
am reliquere. Cuius populi ea cuiuſq[ui] gentis dafſis fu-
erit: nihil certi est: maxime Siciliae ſuſſe tyrannos cre-
diderim: nam ulterior graecia ea tempeſtate intelectu
ſeſſa bello iam macedonii opes borrebat: Exercitibus
dimiſſis: cum & foris pax & domi concordia ordinum
ocium eſſet: ne nimis laetae res eſſet. peſtilentia ciuita
tem adorta: coegit ſenatum imperare duuviis ut libros
ſiſbillinos inſpicerent: coru[n]q[ui] monitu lectiſterni ſuit.
Eodem anno Satricum ab antiatibus colonia deducta.

restituta quibus: quam latini diruerant: & cum carthagine
sibus legatis Romae fœdus iactum: cum amicicam & soci
etarem petentes ueniffent. Idem otium domi fortis man
fit. T. Manlio Torquato. ii. C. Plautio confulibus: femmancia
trium tantum ex unciario factum fœnus: & in pensiones æ,
quas tricennii ita: ut quarta praeſens eſset: solutio aeris ali
eni dispenſata eſt: & ſic quoque, parte plebis affecta: fidesta
men publica priuatis difficultatibus potior ad curam ſena
tui fuit. leuatae maxime res: quia tributo ac delectu ſup
ſeffum. Tertio anno poſt Satricum reſtitutum auolſeis. M.
Valerius Coruinus ſecundum conſul cum C. Petilio factus:
cum ex latio nunciatum eſset legatos ab Antio circunire
populos latinorum: ad concitandum bellum: priuſqua plus
boſtium fieret uolſeis arina inferre iuſſus ad Satricum
exercitu inſefto peregit: quo cum antiates alii quod uolſi pre
paratis iam ante: ſi quid ab Roma moueretur: copus oc
cuſſent: nulla mora inter inſenſos diutino odio dimicæ
di facta eſt: uolſi ferocior ad rebellandum: quâ ad bellan
dum gens certamine uiciti: fuga effuſa Satrici moenia
petunt: & ne in muris quidem ſatis ſima ſpe: cum corona
militum cimeta iam ſcalis caperetur urbs: ad quattuormi
lia praeter multitudinem imbellem ſefe dedidere. oppidû
dirutum atque incenſum: ab acde tantum matris Matutae
abſtinuere igne: præca omnis militi data: extra præda
quattuormillia dedit or habiti: cos uincros conſul ante v
currum triumphans egit: uaenditis deinde magnam pecu
niam in aerarium redegit. Sunt qui banc multitudinem
captuam ſeruor: ſuiffe ſcrabant. id magis uerifimile eſt:
quam deditos ueniiffe. Hos conſules ſecuti sunt. M. Fabi
us Dorfus. Ser. Sulpicius Camerinus. Auruncum deinde
bellum ab repentina populatione coepit: moe tuq ne id fa

etum populi unius consilium omnis nominis latini effet:
dictator uclut aduerfus armatum iam latium. L. Furius
creatus magiftrum equitum. Gn. Manlium Capitolini
dixit: & cum qd per magnos tumultus fieri solitū erat:
iuſtitio indicto delectus ſin uocationibus babitus effet:
legiones: quantum maturari potuit: in auruncos ductae
ibi praedonum magis: quā hoſtium animi inuenti. prima
itaq acie debellatum eſt. Dictator tamen: quia & ultro
bellum intulerant: & ſine detreſtatione ſe certamini of
ſerebant: deorum quoq opes adhibendas ratus: inter ip
ſam dimiſationem aedem Iunoni Monetae uoit: cuus
damnatus uoti: cum victor Romam reuertiſſet: dictatu
raſe abdicavit. Senatus duuuiros ad eandem aedem pro
amplitudine Po. Ro. faciendam creari iuſſit. locus in ar
ce deſtinatus: quae area aedium. M. Manlii Capitolini
fuerat. Conſules dictatoris exercitu ad bellum uolſcum
uſi: Soram ex hoſtibus mecautos adorti ceperunt. Anno
poſteaquā uota erat aedes Monetae: dedicatur. C. Mar
tio Rutilio. iii. T. Manlio Torquato. ii. conſulibus. Prodi
giuſ extremo dedicatione in ſecutum ſimile uetuſto
montis albani prodigio: nāq & lapidibus pluit: & nox
inter diu uſa intendi: libri ſq. inspectis: cum plena reli
gione ciuitas effet: ſenatui placuit dictatorē feri ar con
ſituendar: cauſa dici. dictus. P. Valerius Publicola ma
guſter equitum ei. Q. Fabius Ambuſtus datus eſt: nō tri
bus tantum ſupplicatrum ire placuit: ſed finitimos etiā
populos: ordoq iis: quo quiq die ſupplicarent: ſtatutus.
Iudicia co anno populi tritia in ſoeneratores facta: qui
bus ab aedilibus dicta dies effet: traduntur. Et res ba
ud ulla inſigni ad memoriam: cauſa ad interregnum re
diut. Ex interregno: ut id actum uideri poſset: ambo pa

tricii consules creati sunt. M. Valerius Coruinus tertus
A. Cornelius Cottus. Maiora iam binc bella & uribus
boſtium: & longinquitate uel regionum uel temporu
ſpatio: quibus bellatum est: dicentur. nanq; co anno ad
ueri us ſamnites gentem opibus armiſq; ualidam mota
arma: Samnitum bellum ancipiti marte geſtum Pyrrh'
boſtis: Pyrrhurn poeni ſecuti: quanta rerum moles?
quotiens in extrema periculor: periculor: uentù: ut
in banc magnitudinem: quae uix ſuftinetur: erigi im
perium poſset? Belli autem cauſa cum ſamnitibus ro
imanis: cum ſocietate amiciciaq; iuncti eſſent: extrin
ſecus uenit: non orta inter ipſos est. Samnites ſidicims
iniuſta arma: quia uribus plus poterant: cum intuliſ
ſent: coacti inopes ad opulentior: auxilium confuſere
campanis ſele coniungunt. Campani magis nomen ad
praefidium ſociorum: qua ſitres cum attuſſent: flu
entes luxu ab duratis uſu armor: in ſidicino pulſi ag
in ſe deinde molem omne belli uerterunt. nāq: ſamni
tes: omiſſis ſidicinis: ipſam arcem finitimo: campa
nos adorti: unde acque facilis uiciora: praedae at
q; gloriae plus eſſet. Tifata iminentes Capuac: colles
cum praeſidio firmo occupaſſent: deſcedi dunt inde
quadrato agmine in planici: quae Capuam Tifataq
interiacet: ibi rurſus acie dimicatum: aduerſoq; præ
lio campani intra moenia pulſi: cum robore iuuentu
tis ſuae occiſo: nulla ſpes eſſet propinqua: coacti sunt
ab romanis petere auxilium. Iegati introdi: in ſe
natum maxime in banc ſententiam locuti ſur. Popu
lus nos campanus legatos ad uos patres conſcripti e
miſit amiciam in perpetuum auxilium praeſens a
uobis petitum: quam ſi ſecundis noſtris rebus petiſſe

mus: sicut coepta celerius: ita infirmiore uinculo con-
tracta effect. tunc enim ut qui ex acquo non ueniffe in
amicitiam meminiffemus: amici forſitan pariter ac t
nunc ſubiecti atq. obnoxii uobis minus effemus: nunc
miſericordia ueltra conciliati: auxilioq. in dubiis re-
bus defenſi: beneficium quoq. acceptum colamus: opor
tet: ne ingrati atq. omni ope diuina humanaq. indigni
uideamur. Neq. hercule qd ſamnites priores amici ſo-
ciioq. uobis facti ſunt: ad id ualere arbitrot: ne nos in a
micicia ſuſcipiamur: ſed ut uetuſtae & gradu honoris
nos praefent. neq enim foedere ſamnitiu[m: nequa no-
ua uingeretis foedera: cautum eſt. Fuit quidem apud
uos ſemper iuſta cauſa amiciae: uelle eum uobis ami
cum eſſe qui uos appeteret. Campani & ſi fortuna pre-
fens magnifice loqui prohibet: non urbis amplitudine
non agri ubertate ulli populo praeterquæ uobis cedè-
tes: haud parua: ut arbitrot: acceſſo bonis rebus uris
in amicicnam uenimus ueltram: equis uolſciſq. aeter
nis hoſtibus buiis urbis quandocunque mouerit: ab
tergo erimus: & qd nos pro ſalute noſtra priores fece
titis: id nos pro imperio uelſtro & gloria ſemper facie
mus. Subactus iis gentibus: quae inter nos uoſq. ſunt:
quod propediē ſutur ſpondet & uirtus & fortuna ue
ſtra: continens imperium uoſq. ad nos habebitis. A cer
bum & miſerum eſt: quod fateri nos fortuna noſtra
coget: eo uentum eſt patres conſcripti: ut aut amicor
aut inimicor: campani ſimus. ſi defenditis uelſri: ſi de
ſeritis ſamnitiu[m erimus. Capuam ergo: & Campani
am omne uelſris an ſamnitiu[m uiribus accedere ma
litis: deliberate. Omnibus quidem romani uelſtræ mi
ſericordiam: ueltrumq. auxilium acquum eſt petere:

us tamen maxime qui eam implorantibus aliis auxili
um dum supra uires uas præfiant: omnes in hanc ne
cessitate uenerunt: quanquam pugnauius uerbo pro
fidicis: re pro nobis: cum iideremus finitimum po
pulum nefario latrocinio famnitium peti: & ubi con
flagrassent fidicini ad nos tratectu illud incendius
essë. Nec enim nunc quia dolent: inuriam accepta
famnites: sed quia gaudent sibi oblatam essë caufam:
oppugnatum nos uenient: an si ultio irac bacc: & non
occasio cupiditatis explendae effect: par e fuit: quod se
mel in fidicino agro iter in Campania ipfa legiones no
ftras cecidere? quae eft uſta tam infestá ira quam per
duas acies fufus ſanguis explere non potuerit: adde
buic populationem agrorum: praedas hominum atq
pecudum actas: incendia uillar ac ruinas: omniafer
to igni q uafata. Hicine ira expleri non potuit: Sed
cupiditas explenda eft: ca ad oppugnandam Capua
rapit: aut delere urbem pulcherrumam: aut ipſi poſſi
dere uolunt. Sed uos potius romani beneficio ueliro
occupate eam quam illos habere per maleficium ſina
tis. Non loquor apud recufantem uſta bella populi:
sed tamen: si offenderitis auxilia ueliro: ne bello qui
dem arbitror uobis opus fore: uſq ad nos contemptus
famnitum peruenit: ſupra non aſcendit: itaq, umbraue
ſtri auxili romani tegi poſſumus: quicquid deinde ha
buerimus: quicquid ipſi fuerimus: ueliroim id omne e
xuitumaturi. Vobis arabitur ager campanus: uobis Ca
pua urbs frequentabitur: conditor: parenti: deo: im
inortalium numero nobis eritis: nulla colonia ueliro
erit: quae nos obsequio erga nos fideq ſuperet. Annu
ite patres conferipti nutum numenq ueſtru inuictum

campanis & ibete

campanis: & iubete ſperare in columnem Capuam futu-
ram. Qua frequentia omnium generum multitudinis &
proſequente creditis nos illinc profectos? quam omnia
iotor& & lachryma& plena reliquiffe. in qua nunc ex,
pectatione ſenatum: populum campanum: coniuges li,
beroſq. nostros eſſe. ſtare omnem multitudinem ad por-
tas utam hinc ferentem proſpectantes certum babeo: qd
illis nos P. C. ſollicitis ac pendentibus animis renunciare
iubeatis. alter& responſum ſalutem victoriam lucem aeli
bertatem alter& ominari borreo: quae ferat. Proude ut
aut de ueſtris futuris ſociis atq. amicis: aut nuſqua ullis
futuris nobis conſulture. Summoris deinde legatis cum co
ſultus ſenatus eſſet: & ſi magnae parti urbs maxima opu
lentiffimaq. Italiæ: uberrimus ager mariq. propinquus ad
uarietates annonæ borreium Populi Romani fore uideba
tur: tamen tanta utilitate fides antiquior ſunt: reſponditq.
ita ex auctoritate ſenatus conſul. Auxilio uos campani
dignos cenſet ſenatus: ſed ita nobilcum amicicam inſtitu-
par eſt: ne qua uetuſtior amicicia ac ſocietas uioletur: ſa-
nites nobilcum foedere iuncti ſunt. itaq. arma deos priuſ
quam homines molatura aduerſus famnites uobis nega
mus: legatos: ſicut fas iuſq. eſt: ad ſocios atq. amicos preca
tum mittemus: nequa uobis uis fiat. A d ea princeps lega
tionis: ſic enim domo mandat ſu attulerat: quando quides
inquit: nostra tueri aduerſus iim atq. iniuriam iuſta uino
uultis: ueſtra certe defenderis. Itaq. populum campanu
urbem Capuam: agros: delubra deum: humanaq. omnia
in ueſtram P. C. populi romani dicionem dedimus: quic
quid deinde patiemur: deditu ueſtri paſſuri. Sub bacc di-
eta omnes manus ad conſuiles tendentes plenlachryma
tum in ueſtibulo curiae procubueruſt. Comotu patres &

uice fortunae, humanarum: si ille praepotens populus,
luxuria potentia, clarus: a quo paulo ante auxilium fit,
nitimi petissent: adeo infractos giceret animos: ut se ip
se: sua, omnia potestatis alienae faceret. tum iam fides
agi uisa deditos non prodi: neq factur aequa populum
famnitium cen塞bant: si agrum urbem, per deditione
factam populi romani oppugnarent. legatos itaq extrepi,
mitti ad famnites placuit: data mandata ut preces ca,
panor: responsum senatus amiciciae famnitium memo,
ris: deditionem postremo factam famnitibus exponeret
peterent pro societate: amiciciaq ut dediticius suis par
cerent: neq in eum aq: qui Po. Ro. factus esset: bofilia
arma inferrent si leniter agendo parum proficient: i
denunciarent famnitibus Po. Ro. senatuq, uerbis: ut Ca
pua urbe campanoq, agro abominent. Hac legatis age,
tibus in concilio famnitium adeo est ferociter responus:
ut non solum gesturos se esse diceret id bellum: sed maq
stratus cor e curia egreffi stantibus legatis praefectos co,
hortium uocarent: iuq dara uoce imperarent: ut præda/
tum in agru campanum extemplo proficierentur. Hac
legatione Romam relata: positis omnium aliareris cu
ris: patres focialibus ad res repetend as miſſis: belloq,
quia non redderentur solemni more indicto: decreue
tunt: ut primo quoq tempore de eam ad populum fer
retur: iuſſuq populi conſules ambo cum duobus ab ur
be exercitibus profecti Valerius in Campaniā. Corneli
us in Samnium: ille ad montem caluum: bic ad Satricu
lam caſtra ponunt. Priori Valerio famnitium legiones:
eo nanq omnem belli molem inclinaturam cenſebant:
occurrunt. ſimul in campanos ſtimulabat ira tam prom
ptos nunc ad ferenda: nunc ad accerfenda aduerſus se

auxilia. Vt uero castra romana underunt: ferociter pro se
quifqsignum duces poscere: affirmare eadem fortuna ro-
manum campanolatur: opem: qua campanus fidicino
tulerit. Valerius leibus certaminibus temptandiboftus
cauſa baud ita multos moratus dies signum pugnae p-
poſuit: paucis fuos adhortatus. Ne nonum bellum eos:
nouuſqhoſtis terreret: quicquid ab urbe longius profer-
rent arma: magis magiſqin imbelles gentes eos prodire.
Ne fidicinor campanorqdadibus famnitium aſtima-
rent uirtutem: qualeſunqinter ſe certauerint: necesse
fuiffe alteram partem uinci: campanos quidem baud du-
bie magis nimio luxu fluentibus rebus molliciaqfuas: qua-
mi boſtium uictos eſſe. Quid autem eſſe duo proſpera in
tot ſacculis bella famnitium aduerſus tot decora Po. Ro.
qui triumphos pene plures: quam annos ab urbe condi-
ta numeret: qui omnia circa ſe Sabinos: Etbruriam: La-
tinos: Hernicos: Volſcos: Autuincos domita armis habe-
at: qui gallos tot praelius caeſos: poſtremo in mare ac t-
naues ſuga copulerit? Cum gloria belluertiutute ſua +
quæqfretos ire in aciem debere: tum etiam intucri cu-
lus ductu auſpicioqincunda pugna ſit: utrum qui audi-
endus dūtaxat magnificus adhortator ſit uerbis tātus
ferox operum militarium expers: an qui & ipſe tacla-
tractare: procedere ante ſigna: uerſari media in mole
puqnae ſeiat. Facta mea non dicta uos milites: inquit: ſe
qui uolo: nec disciplinam modo: ſed exemplum etiam a
me petere. Non factionibus modo: nec per conciones
uſitatas nobilibus: ſed bac dextra mihitres conſulatus
ſummamqlaudem peperi. Fuit: cum hoc dici poterat:
patrieius enim erat: & aliberatoribus patriæ ortus: &
eodem anno familia iſta conſulatū: quo urbs baec con-

sulembabuit: nunciam nobis patribus uobifque plebeus
promifcuus confulatus patet: nec generis ut ante: sed ut
 tutis eft premium. Proude fummum quodque spectare &
milites decus. Non fi mibi nouum hoc Coruini cognome
dius auctoribus homines dediftis: PublicolaR ueriftum
familiae noſtrae cognomen memoria exceflit. ſemper
ego plebem romana militiae domiq: primatus in magi
ffratibus parus magnifque aeque tribus ac conſul eode
tenore per omnes deinceps confulatus colo: atq: colui.
Nunc quid inſtat: diis bene iuuantibus nouum atq: in
tegrum de ſamnitibus triumphum mecum petite. No
alias milii familiarior dux fuit: omnia inter infimos &
militum. haud grauate munia obeundo: in ludo præte
rea militari cum uelocitatis iirium inter ſe aequales &
certamina incunt: comiter facilis uincere ac uinci multu
codem: nec quenquam alipernari parem: qui ſe offerret
factis: benignus pro re dictis: haud minus libertatis ali
enae: quâ ſuæ dignitatis memor: & quo nihil popularius
eſt: quibus artibus petierat magiſtratus: uſdem gerebat.
Irag univerſus exercitus incredibili alacritate adhorta
tionem p[ro]ſecutus ducis caſtris e[cre]ditur: praelium ut
quod maxime unquam pari ſpe: utrinque aequis iiribus
cum fiducia ſui fine contemptu boſtium comiſum eſt.
Samnitibus ferociam ang ebant nouae res g[e]ſtæ: & pau
cos ante dies geminata iuſtoria. Romani contra qua
dringent[ur] annor: decora: & conditae urbi aequalis ui
[ſtoria. utriſque tamen nouus boſtis curam addebat: p[ug]na
indicio fuit: quos g[e]fferint animos. n[ä]q: ita conſfixerit:
ut aliquandiu in neutram partem inclinaret acies. T[um]
conſul trepidationem inueiendâ ratus quando ui p[ell]inò
poterant: e[qu]itibus immiſſis turbare prima ſigna boſtui

conatur: quos ubi nequicquam tumultuantes in spatio
exiguo noluere turmas uidit: nec posse aperire in boſtes
uiam: reuectus in anteſhanos legionum cum deſulut
ſet ex equo: noſtrum: inquit: peditum illud milites eſt
opus agitedum ut me underitis: quacunque inſeffero in
aciem boſtium ferro uiam facientem: ſic pro ſe quiſq ob
uios ſternite. Illa nunc omnia qua nunc erectae micat
baſtacem pateſcpta ſtrage uaita cernetis. Haec dicta de
derat: cum equites conſulis iuſſu diſcurrunt in cornua
legionibusq in mediam aciem aperiunt uiam: Prunus
omnium conſul inuadit boſtem: & cum quo forte contu
lit gradum: obtruncat. boe ſpectaculo accenſi dextra le
uaq ante ſe quiſq memorandum praelium ciet: ſtant ob
nixi ſamnites: quanquam plura accipiunt: quâ inferunt
uulnera. Aliquandiu tam pugnatum erat: atrox caedes
curca ſigna ſamnitiuſm: ſuga a nulla dum parte erat: ade
omorte ſola uinci deſtinauerant animis. Itaq romani
cum effuere tam laſſitudine ures ſentirent: & diei ba
ud multum ſupereſſe: accenſi ira concitant ſe in boſtem.
Tum primum reſſerri pedem: arq melinaru rem in ſugam
apparuit: tum capi occidi ſamnis: nec ſuperſuiffent mul
ti: minox inſtoriam magis: quâ pradium diremiſſet. & ro
mani fatebantur nunquam cum pertinenciore boſte cœſt
ctum: & ſamnites cum quaereretur: quacnam prima ča
tam obſtinatos mouiſſet in ſuga: oculos ſibi romanor ar
dere iuſos aliebant: uel anolq multus: & ſurentia ora: id
plus quâ ex alia ulla re terroris ortum: quem terrorem
non pugnae ſolum euentu: ſed nocturna protectione
conſeſſiunt. Poſtero die uacuis boſtium caſtris romani
potiur: quo ſe omnis campanor multitudo gratula
bunda effudit. Cacter: hoc gaudium magna propecla

de in Samnio foedatum est. nam ab Satricula profectus,
Cornelius consul exercitum incaute in saltum caua
ualle peruum circa, in seffum ab hoſte induxit: nec
prius ſqaë recipi tuto ſigna non poterant: iminentem
capiti hoſſe uidit. Dum id morae ſamnitibus est: quo
ad totum in uallem infimam dimitteret agmen. P. De
cius tribunus militum conspicit unum aeditum in sal
tu collem iminentem hoſtium caſtris aditu arduum i
pedito agmini expeditis haud difficilem: itaq. consuli
territo animi uidessu: inquit: A. Cornelius caumen
illud ſupra hoſtem: arx illa est ſpei ſalutifq. noſtrae: ſi
eam: quoniam cacci reliquere ſamnites: impigre capi
mus: nec tu mibi p[ro]prijs qua] unius legionis principes ba
ſtatos dederis: cum quibus ubi eu aſero in ſummü: per
ge hinc omni liber metu: teq. & exercitum ſerua: neq. n.
moueri hoſtis ſubiectus nobis ad omnes ictus ſine ſua
pernicie poterit. nos deinde aut fortuna Po. Ro. aut no
tra virtus expediet. Collaudatus a consule: accepto &
praeſidio: uad it occultus per saltum: nec prius ab hoſſe
est uifus: qua] loco: quem petebat: appropinquavit. Inde
admiratione pauentibus cunctis: cum omnium in ſe t,
uertiffet oculos & ſpatium consuli dedit ad ſeducendu
agmen in aequiorem locum: & ipſe in ſummo constitut
uertice. Samnites dum buc illuc ſigna uertunt: utriuſq.
rei omiffa occasione neq. conſequi consule: niſi per ean
dem uallem in qua paulo ante ſubiectum eum taelis ſu
is habuerant: poſſunt: nec erigere agmen in captu ſuper
ſe ab Decio rumulum: ſed cum ira in bos magis: qui for
tunam gerendae rei eripuerant: tum propinquitas lo,
ci atq. ipſa pancitas incitat: & nunc circundare undig
collem armatis uolunt: ut a consule Decium interdudn

nunc uiam patefacere: ut digner fos in uallem adoriant:
incertos quid aqerent: nox oppreſſit. Decium prumum
ſpes tenuit cum ſubeuntibus in aduerſum collem ex ſu-
periore loco ſe pugnatur: deinde admiratio inceſſit: o
qd nec pugnam inirent: nec: ſi ab eo confilio iniquitate
loci deterrorentur: opere ſe ualloq circu n darent. Tum
centurionibus ad ſe uocatis: quaenam illa inſcitia belli
ac pigricia eſt: aut quonam modo iſt i ex ſicidinis ca-
paniQB uictoria pepererunt: huc atq uiluc ſigna moue-
ti: ac modo in unum conferri: modo educi uidetis: opus
quidem incipit nemo: cum iam circu ndati uallo potue
rimus eſſe. Tum uero nos ſimiles iſtoB ſimus: ſi diut i,
us hie moremur: qua comodum ſit: agitedum ite meci:
ut dum lucis aliquid ſupereſt: quibus locis praeſidia po-
nant: qua pateant: hinc exitus exploremus. Haec oia
ſagulo gregali amictus: centurionibus item manipula-
trium habitu militum ductis: ne ducem circu nire hoſtes
notarent: perluſtrauit. Vigiliis deinde diſpoſitis: caete-
ris: caeteris omnibus reſteram dari uibet: ubi ſecunde
uigiliae buccinae datum ſignu eſſet: armati eſu ſilentio
ad ſe conuenirent. Quo ubi: ſiut edictum erat: taciti
conuenerunt: hoc ſilentium milites: inquit: omisſo mi-
litari aſſenſu in me audiendo ſeruandum eſt: ubi ſen-
tentiam meam uobis peregero: tum quibus eadem pla-
cebunt: in dexteram partem taciti tranſibitis: quæ pars
maior erit: eo ſtabitur confilio. Non ſuga delatos: nec
inertia relictos hie uos circu nuchit hoſtis: uirtute cepi:
ſtis locum: uirtute hinc oportet euadatis: ueniendo huc
exercitum eſregium populi romani ſeruaſtis: crumpſe
do hinc uoſmetipſos ſeruate: digni eſtis: qui pauci plu-
ribus opem tuleritis: ipſi nullius auxilio equeritis. Cuj

co hoſte res eſt: qui beſterno die delendi omnis exercit?
fortuna per ſecordiam uſus non ſit: hunc tam opportuni
collem imminentem capit ſuo non ante uiderit: quâ captu
a nobis nos tam paucos tot ipſi millibus hominum: nec a
ſcenſu arcuerit: nec tenentes locum: cujus dictu tantú ſupeſt:
uallo circuſed erit: quem uidentem ac uigulantem: ſic e
luſeritis: ſopitum oportet fallatis: imo necesse eſt. in eo e
nim loco res ſunt noſtræ: ut ego uobis magis neceſſitatis
ueſtræ index: quâ consilii auctior ſim: neq. enim maneatis
an abeam: hinc deliberari poterſt: cum præter arma &
animos armorum memores: nihil uobis fortuna reliqui ſe
cerit: fame aut ſiti moriendum ſit: ſi plus quâ uios ac ro
manos dectet ferrum timeamus. Ergo una eſt salus erum
pere hinc atq. abire. aut id interdiu aut nocte faciamus: o
portet. Et ce hoc alud minus dubium: quippe ſi lux expe-
ctetur: quae ſpes eſt non uallo perpetuo ſoffaq. nos ſeptu
rum boſſe: qui nunc corporibus ſuis ſubiectis undiq. cin
xerit: ut uideris collem: atqui ſinox opportuna eſt erup-
tion: ſicut eſt: bacc profecto noctis aptiffima hora: eſt ſi
qno ſecunda uigiliae conuenitis: quod tempus mortales
ſomno altiſſimo premit: per corpora ſopita uadetis: uel ſi
lentio inc autoſs fallentes: uel ſentientibus damore ſubito &
pauorem inieſturi: me modo ſequimini: quem ſecuti eſtus:
ego eandem: quæ duxit hue: ſequar fortunam. Quibus æ
bacc ſalutaria uidentur: agitedum in dexteram parte pedi
bus tranſite. Omnes tranſicunt: uadentemq. per intermiſ
ſa custodius loca. Decium ſecuti ſunt. Iam cuaſerant media
calſtra: cum ſupereandens uigillum ſtrata ſomno corpora
miles offenſo ſcuto praebuit ſonitum: quo excitatus ui
gil cum proximum mouſſer: eredtig alios concitarent: igna
ti ciues: an hoſtes praeſidium crumperent: an conſul calſtra

cepiſſet. Decius quoniam non fallerent: damorem tollere
inſis militibus torpidos ſonno inſuper pauore exanimat:
quo impediti nec arma impigre capere: nec obſiſtere: nec
inſequi poterant. Inter trepidationem tumultuam ſamni
tuum praeſidium romanum obuiis cultodibus caeſis ad
caſtra conſulis peruadit. Aliquuntum ſupererat noctis:
tamq[ui] in tuto uidebantur eſſe: macti uirtute: inquit: mili
tes Romani: & enim ueſtrum iter ac creditum omnia ſac
cula laudibus ſerent: ſed ad conſpiciendam tantam uirtu
tem luce ac die opus eſt: nec uos digni eſtis: quos cum ta
ta gloria in caſtra reduces ſilentium ac nox tegat: biu[
ccem quieti opperiamur. Dictis obtemperatum: atq[ui]
primum illuxit: praemiſſo nuncio ad conſulem in caſtra
ingenti gaudio concitantur. & teſſera data in columns re
uerti: qui ſua corpora pro ſalute omnium bauſd dubio pe
triculo obicenſſent: pro ſe quiſq[ui] obuiam effuſi gratulant:
ſingulos univerſaſq[ui] ſeruatores ſuos uocant: diſs laudes o
gratiaſq[ui] agunt. Decium in caelum ſerunt. Hic Decu ca
ſtrenſis triumphus fuit incedentis per media caſtra cum
armato praeſidio: coniectis in eum omnium ocuſis: & om
ni bonore tribunum conſuli acquantibus. Vbi ad practo
rium uentum eſt: conſul classico ad concionem uocat: or
ſuſq[ui] meritas decu laudes: interfante ipſo Decio diſtulit co
cionem: qui auctor omnia poſt habendi: dum occafio i ma
nibus eſſer: per pulit conſulem: ut hoſtes & nocturno pa
uore attonitos: & circa collem caſtellatim diſſipatos aggre
deretur: credere etiam aliquos ad ſe ſequendum miſſos
per ſaltum uagari. Iuſſae legiones arma capere: egressa[que]
castris cum per exploratores notior iam ſaltus eſſer: una
patentiore ad hoſtem ducuntur: quem incautum impro
uioſo adortæ: cum palati paſſim ſamnitiu[m] milites pleriq[ui]

inermes nec coire in unum: nec arma capere nec recipe
re intra uallum se poſſent: paucitem primum intra ca
ſtra compellunt: deinde caſtra ipfa turbatis ſtationibus
capiunt: perſertur circa collem clamor: fugatq. ex ſuis
quenq praeſidiis. ita magna pars abſenti ceſſit: quos in
tra uallum egerat pauor. Fuere autem ad. xxx. millia
omnes caeſi: caſtra direpta. Ita rebus geſtis conſul ad
uocata concione. P. Decii non coeptas ſolum ante: ſed +
cumulatas noua uirtute laudes peragit: & praeter mili
taria alia dona: aurea corona cum: & centum bobus exi
mioq uno albo opimo auratis cornibus donavit. Milites,
qui in praeſidio ſimul fuerant duplici frumento in perpe
tuum: in praeſentia ſingulis bobus binifq. tunicis donati.
Secundum conſulis donationem: legiones gramineam
coronam obſidionalem damore donum approbantes
Decio imponunt. altera corona eiusdem bonoris index
a praeſidio ſuo impoſita eſt. His decoratus inſignibus &
bouem eximium Marti immolaui: centum boves mili
tibus dono dedit: qui ſecum in expeditione fuerant. Hic
dem militibus legiones libras farris & ſextarios uini co
tulere omniaq. ea ingenti alacritarate per damorem
litarem indicem omnium aſſenſus gerebantur. Tertia
puqna ad Sueſſulam comiſſa eſt: qua fugatus a M. Vale
rio ſamnitium exercitus: omni robore iuuentur do
mo accito certamine ultimo fortunã experiri ſtatuit.
ab Sueſſula nuncii trepidi Capuam: inde equites cita
ti ad Valerium conſulem opem oratum ueniant. Con
ſeſtim ſigna mota reliſtis impedimentis caſtro: uali
do praeſidio raptim agitur agmen nec procul ab hoſte
locum exiſuum: ut quibus praeter equos caeterorum
iumentorum. calonumq. turba abeſſet: caſtris cepit. Sam

niti exercitus uelut baud ulla mora pugnae futura effet:
aciem inſtruit: deinde poſteaqua nemo obnus ibat: in
ſeſtis ſignis ad caſtra boſtium ſuccedit. ibi ut militem
in uallo uidit: miſſiq ab omni parte exploratum quam
in exiſquum orbem in contracta caſtra eſſent: paucitate
inde boſtium colligentes reſtulerunt: ſremere omnis a/
cies: complendas eſſe foſſas ſcindendum, uallum: & i
caſtra inſtumpendum: tranſactu ea temeritate bellu fo/
ret: ni duces continuſſent impetum militum. Caeteru
quiā multitudo ſua cōmeatibus grauis: & prius ſeden
do ad Suеſſulam: & tum certaminis mora baud pro/
cul ab reſ: omnium inopia eſſet: placuit dum induſtus
maneret boſtis frumentatum per agros militem duci: in
terim & romano: qui expeditus quantum humeris in
ter arma geti poſſet: frumenti ſecum attuſſet: deſu/
tura omnia. Conſul palatos per agros cum uidiffet bo/
ſtes: ſtationes infrequentes reſiſtas: paucis milites adhor
tatus ad caſtra oppugnanda ducit: quae cum primo
damore atq impetu ceſſet: pluribus boſtium in ten
toris ſuis: qua in portis ualloq caeſis: ſiona capriua in u
num locum conferri uſſit: reſiduſq duabus legionibus
cultodiac & praeſidii cauſa graui edicto monitis: ut do
nec ipſe reuertiſſet: praeda abſtinerent: proſectus ag
mine inſtruſto: cum praemiſſus eques uelut inſaſine
diſſipatos ſamnites aſeret: caedem ingentem fecit: nam
neq ſigno coire inter ſe: neq utrum caſtra peterent: an
longiorem intenderent fugam territis conſtare poterat
tantumq ſuge ac formidinis ſuit: ut ad. xl. millia ſcuton
nequaq tor caeſis: & ſiona militaria cum ius: quae in ca
ſtris capta erant ad. clxx. ad conſulem deſetrentur. Tu3
in caſtra boſtium reſtitum: ibiq omnis praeda militi data.

Huius certamnis fortuna & falificos cum in inducitis cent
foedus petere ab senatu coegit: & latinos iam exercitibus
comparatis ab romano in peligrum uertit bellum. Nec
ita rei gestae fama Italiae se funibus tenuit: sed carbaguere
les quoque legatos gratulatum Romam miſere cum coronæ
auræ dono: quae in capitolio in Louis cella ponereſt: ſuit
pondo. XXV. Conſules ambo de ſamnitibus triumpbarſt:
ſequente Decio inſigni cum laude doniſq; cum incondito
militari ioco baud minus tribuni celebre nomen: qua con
ſulum eſſet. Campanor: deinde ſue ſſanorùq: auditæ lega
ciones: preeantibus datum ut præſidium eo in hyberna
mitteretur: quo ſamnitium excurſiones arcerentur. Iam
tum minime ſalubris militari disciplinae Capua: inſtru
mento omnium uoluptatum delimitos militum animos a
uertit a memoria patriæ: inibanturq: confilia in hybernis
eodem ſedere adimende campanis Capuæ: per quod illi
cam antīquis cultoribus ad omniſſent: nec unmerito ſui
ipſor: exemplum in eos uerſurù. Cur autem potius cam
pani agor. Italiae umberrimum: dignam agro urbem: qui nec
ſe: nec ſua tutari poſſint: qua inictor exercitus baberet:
qui ſuo ſuидore & ſanguine inde ſamnites depuſſet: An
aequum eſſe dedituros ſuos illa felicitate atq: amœmita
te perfrui: ſe militando ſedios in pectulenti atq: arido circa
urbem ſolo lucidi: aut in urbe inſidentem labem creſſe/
tus in dies ſoenoris pati: Hace agitata occultis coniuratio
nibus: nec dum unſoq:ata in omnes confilia inuenit nouus
conſul Claudius Martius Rutilius: cui Campania forte
prouincia euenerat: Quinto Seruilio collega ad urbem re/
licto. Itaq: cum omnia: ſi cut gēſta erant: per tribunos com
perta: & aetate baberet & ſui doctus: qui ppe qui à quart.
conſul eſſet: dictatorq & cenſor ſuſſet: optimum ratus

differendo specim quandocunque uellent consilii exequen/
di: militarem impetum fruistrari: rumorem diffipat in &
bifdem oppidis: & anno post præfidia hybernatura: di/
uiſa enim erant per Campaniacurbes: manuuerantq.
a Capua consilia in exercitum omnem. Eolaxamento co/
gitationibus dato: quiemuit in præſentia ſeditio: conſul
clecto in aſtius milite: dum quietos ſamnites habebat
exercitum purgare missionibus turbulentoribus
minum instituit: alius einerita dicendo ſtipendia eſſe:
alios graues iam aetate eſſe aut uiribus parzialidos: qui
dam in comeatus mittebantur. Singuli primo: deinde &
cohortes quaedam quia procul ab domo & rebus ſuis by
bernaſſent per ſpeciem militarium usuum magna pars
ablegati: quam multitudine conſul alter Romæ: præ-
torq. alias ex alius ſingendo moras retinebat. & primo
quidem ignari Iudificationis minime inuiti domos re-
uſebant: poſte qua neq reuerti ad ſigna primos: neefer-
me alium: quam qui in Campania hybernaſſent: præca-
pueq. ex ius ſeditionis auctores multi uiderunt: primum
admiratio: deinde baud dubius timor inceſit animos:
consilia ſua emanasse: iam quaefitiones: iam iudicia: iam
occulta ſingulorum ſupplicia: impotensq. & crudele consi-
lium: ac patruum in ſe regnum paffuros. Hace qui in ca-
ſtris erant: occultis ſermonibus ſerunt: nervos coniura-
tionis eſectos arte conſulis cernentes. Cobors una: cù
baud procul Anxur eſset: ad Lautulas ſaltu anguſto in
ter mare ac montes confedit: ad excipiendo quos con-
ful alius atq. alius: ut ante dictum eſt: cauſis mittebat. Ia-
ualida adinodum numero manus erat: nec quicquæ ad
iufi exercitus formam praeter ducem decerat: incompo-
ſiti itaq. prædantes in aequa albanum perueniunt: & ſub

iugo Albae longe castra uallo cingunt: perfecto deinde
opere reliquum dici de imperatore sumendo sententis
decertant: nulli ex praefentibus fatis fidentes: quæ au
tem ab domo posse acciri: quem patre aut plebis eæ: qui
aut se tanto periculo sciens offerat: aut cui ex inuria i
sanientis exercitus cauſa recte cōmittatur: Postero die
cum eadem deliberario teneret: ex praedatoribus ua
gis quidam compertum attulerunt. T. Quintium in tu
iculanum agrum colere urbis honorem, immemorem.
Patriciae hic ur gentis erat: cui cum militiae magna cù
gloria actæ finem pes alter ex uulnere claudus feciſſet:
ruti agere uitam procul ambitione ac foro constituit. No
mine audito extemplo agouere uirum: & quod bene
uerteret: acciri iuſſerunt: ſed parum ſpei erat uoluntate
quicquam factur: uim adbibere ac metum placuit. Ita
q[ui] filentio noctis cum tectum villae: qui ad id miſſi erat:
intraſſent: ſomno graui Quintium oppreſſum nibil me
dium: aut imperium atq[ui] bonorem: aut ubi restaret: mot
tem: ni ſequeretur denunciantes in castra pertraxerunt.
Imperator extemplo ad ueniens appellatus: inſigniaq[
]honoris exterrito ſubitae rei miraculo deferunt: & ad
urbem ducere iubent. Suo magis inde impetu: quam c[]o
ſilio ducis: conuſſus ſignis: inſeſto agmine ad lapidem
octauum uiae: quae nunc appia eſt: perueniunt: iſſentq[
]conſeſtim ad urbem: ni uenire contra exercitum: dicta
toremq[ui] aduerſus ſe. M. Valerium Coruinum dictum au
diſſent: & magiſtrum equitum. L. Aemylium Mamer
cum. Vbi primum in conspectu uentum eſt: arma ſigna
q[ui] agouere: extemplo omnibus memoria patriae iras p[er]
miſſit: nondum erant tam fortes ad ſanguinem ciuiles:
nee praeter externa nouerant bella: ultimaq[ui] rabies ſecſ

sio ab suis habebatur. Itaq iam duces: iam milites utrin
q congressus quaerere ad colloquia. Quintius: quem at
morum etiam pro patria facietas teneret nedum ad uer
suis patriam: Coruinus omnes caritate ciues praecipue
milites: & ante alios suum exercitum complexus: ad t
colloquium procefit. cognito ei extemplo baud minor
ab aduerfatis uerecundia: quâ ab suis filentium datû.
Deos inquit: imortales milites uestros publicos meoſo,
ab urbe proficiens ita adoravi: ueniam, ſupplex po
poſci: ut mihi de uobis concordiae parte gloriam: non
uictoriam darent. ſatis fuit eritq unde belli decus pari
atur: hinc pax petenda eſt: qd deos imortales inter nu
cupanda uota expopoſci: eius me compotem uoti uos
facere potefis: ſi meminiffe uultis: non uos in Samnio:
nec in Volſcis: ſed in romano ſolo caſtra habere: ſi illos e
colles: quos cernitis: patriae uelſtrae eſſe: ſi hunc exer
citum cuiu[m uelſtq. ſi me confulem uelſtrum: cuius
ductu auſpicioq priore anno bis legiones ſamnitiu[m fu
diſtis: bis caſtra ui cepiſtis. Ego ſum. M. Valerius Coru
nus milites: cuius uos nobilitatem beneficiis erga uos 4
non iniurius ſenſiſtis: nullius ſuperbae in uos legis: nul
lius crudelis ſenatuſconſulti auſtor: in omnibus meis 1
periis in me ſeuerior: quam in uos. Ac ſi cui gens: ſi cui
ſua uittus: ſi cui etiam maiestas: ſi cui bonores ſubdere
ſpiritus potuerunt: iis eram natus: id ſpecimen mei de
deram: ea actate conſulatum adeptus eram: ut potueri
tris & uiqinti annos natus conſui patribus quoq ferox
eſſe non ſolum plebi. Quod meum factum dictumue
conſulis grauius: quam tribuni auſtis? eodem teno
te duos inſequentes conſulatus geſſi: eodem baec impe
trioſa dictatura geretur: ut neq in bos meos & patriae'

meae milites mitior quam in uos borreo dicere hoſtes. Et
go uos prius in me ſtrinxeritis ferrum: quam in uos ego:
intunc clamor prius incipiet atq. impetus: ſi dimicandum
eſt inducite in animum qd non induxerunt patres auip.
ueſtri: non illi: qui in ſacrum montem ſeceſſerunt: no hi
qui poſtea auentinum inſederunt. expectate dum uobis
ſingulis: ut olim Coriolano matres coniuges q. crinibus
pallis obuiac ab urbe ueniant tum uolſcorq. legiones: quia
romanum habebant ducem: quicuerunt: uos romanus e
xereitus non deſtiteritis impio bello: T. Quinti quocuq.
iſtic loco ſeu uolens: ſeu inuitus constituti: ſi dimicandu
erit: tum tu in nouiffimos te recipito: ſugeris etiam bo
neſtus: tergum q. cui dederis: quam pugnaueris cōtra
patriam: nunc ad pacificandum bene atq. boneste inter
primos ſtabis: & colloqui huius ſalutaris interpres fue
ris: poſtulate æqua & ferte: quanqua uel iniquis ſtandu
potius: quam impias inter nos conferamus manus. T. v
Quintius plenus lachrymar: ad ſuos uerſus me quoq in
quit: milites: ſi quis uſus mei eſt: meliorem pacis: quam
belli babetis ducem. non enim illa modo uolſcus aut fam
nus: ſed romanus uerba fecit: ueſter conſut: ueſter impe
rator milites: cuius auſpicia pro uobis experta: noſite:
aduerſus uos uelle experiri. Qui pugnarent uobſcum
inſeſtius & alios duces ſenatus habuit: qui maxime ſuis
militibus placeret: cui plurimum uos imperatori uelſto
crederitis: eum elegit. pacem etiam: qui uincere poſſut
uolunt: quid uos uelle oportet? quin omiſſis ira: & ſpe
fallacibus auſtoribus noſipſos: noſtraq omnia cognitæ
permittimus fidei. Approbantibus clamore multus. T.
Quintius ante ſigna progreſſus: in poſteſtate dictatoris
milites fore dixit: orauit ut cauſam miſeroq. ciuium

susciperet: suſceptamque cadem fide: qua tempore admini
ſtrare ſolitus eſſet: tueretur. ſibisfe privatim nihil cauere:
nolle alibi: quâ ininocentia ſpem habere: militibus cauſ
dum quod apud patres ſemel plebi iterum legionibus cau-
tum ſit: ne fraudi ſecellio eſſet. Quintio collaudato: cæ-
teris bonum animum habere iuſſis: dictator equo cito
to ad urbem reueſtus: aucteribus patribus tulit ad po-
pulum in loco perillimini ne cui militum fraudi ſecellio
eſſet. orauit etiam bona uenia quirites: ne quis eam re-
ioco ſerione cuiquam exprobraret. I ex quoque acrata
militaris lata eſt: ne cuius militis ſcripti nomen uſi ip-
ſo uolente deleretur: additumque legi ne quis ubi tribu-
nus militum ſuſſet: poſtea ordinnim ductor eſſet. Id o-
propter. P. Salonium poſtulatum eſt a coniuratis: qui
alternis prope annis & tribunus militum & primus cen-
turio erat: quem nunc prumipilum appellant. huc inſe-
ſi milites erant: quod ſemper aduerſatus nows conſiiliis
ſuſſet: & ne participes conſe eſſet: qui ab Lautulis ſuſuſſet.
Itaq cum hoc unum propter Salonium ab ſenatu non im-
petraretur: tum Salonius obſeſatus patres conſcriptos
ne ſuum bonorem pluris: quâ concordiam cuitatis acſti-
marent: perpulit ut id quoque ſerretur. A eque impotens i-
poſtulatum ſunt ut deſtipendio equitum: merebant autem
triplex ca tempeſtate: acra demerentur: quod aduerſati
coniurationi ſuſſent. Praeter baccinuenio apud quodam
L. Genutium tribunum plebis tuliffe ad populum ne ſoe-
nerare liceret. Item alii plebifcitis cautum ne quis eum
dem magiſtrarum intra decem annos caperet: neu duos ma-
giſtratus uno anno gereret: utiſ liceret conſules ambos
plebeios creari: quae ſi omnia conceſſa ſunt plebi: appar-
baud paruas uires defectionem habuiffe. Aliis annalibò

proditum eit neq, dictatorem Valerium dictum: sed p[ro]conſulem rem omnem actam: neq, antequam Romas ueniretur: sed Romae eam multitudinem coniurato[rum] ad arma conſternatam eſſe. nec in T. Quintii uillam: sed in aedes. C. Manlii nocte impetum factum: eumq, a coniuratis compraebenſum ut dux fiet: inde ad qua[rum] lapidem profectos loco munito, conſediff[er]e: nec ab ducibus mentionem concordiae ortam: ſed repente c[ui] in aciem armati exercitus proceſſent: salutationem factam: & permixtos dextras iungere ac complectu inter ſe lachrymantes milites coepiff[er]e: coactoſq, conſules cum uiderent auerſos a dimicacione militum animos: retu[rum] liſſe ad patres de concordia reconcilianda, adeo nihil praeterqua[em] ſeditionem ſuiff[er]e: eamq, compoſita inter antiquos reß, auſtores conſtat. Et huius ſama ſeditions: & ſuiceptum cum ſamnitibus graue bellum: aliquot po[p]ulos a romana ſocietate auertit: & praeter latinorum infidum iam foedus priuernates etiam Norbam: atq[ui]t[em] ſetiam finitimas colonias romanas incurſione ſubita[rum] depopulati ſunt.

AM CONSVLes erant. C. Plautius. II. L. Aemilius Mamercus: cum Setini Norbaniq Romam nuncius de fectionis priuernatium cum queri moniis acceptae dadis uenerunt. + Volscorum item exercitum duce An tiati populo confediffe ad Satrici allatum est. utrunq bellum Plautio forte euenit. prius ad Priuernum profectus extemplo a cie conflixit: baud magno certamine deuiecti boſtes: op pidum captum: redditumq priuernatibus: praefidio ualido impoſito: agri partes duae ademptae. Inde victor exercitus Satricum contra antiates ductus: ibi magna utrinq caede atrox prelium fuit: & cum tempeſtas eos neutro inclinata ſpe dimicantes diremiſſet: romanini hil eo certamine tam ambiguofeffi in poſterum diem praeium parant. Volſcis recenſentibus quos uiros in a cie amiſſent: baud quaqua idem animus ad iterandu periculum fuit: nocte prouietis Antium agmine trepi do ſaucius ac parte impedimentorum reſicta abierunt. At mori magna uis tum inter caeſa corpora boſtium: tum caſtris inuenta est: caLuæ matri dare ſe conſul dixit: fi nesq boſtium uſq ad oramaritimam est depopulatus. Alteri conſuli Aemylio ingreſſo ad ſabellum agrum non caſtra ſamnitium: nò legiones uſquam oppoſitae: ferro igniq uas tantem agros legati ſamnitium pacem orantes ad eunt. a quo reiecti ad ſenatum potestate fa

eta dicendi: politis ferocibus animis: pacem sibi ab ro
manis belli quibus aduerfus ficidinos petierunt: quae fe
eo iustius petere in amicicnam Po. Ro. secundis suis re
bus: non aduerfis ut campani ueniffet: & aduerfus fidi
cinos fumerent arma fuos ſemper hoſtes: Po. Ro. munſq
amicos: qui nec ut ſamnites in pace amicicnam: nec ut
campani auxilium in bello petiffent: nec infide Po. Ro.
nec in dicione eſſent. Cum de poſtularis ſamnitium T.
Aemylius praetor ſenatum conſuluſſer: reddendique
bis foedus patres cenſuiffent: praetor ſamnitibus reſpo
dit. Nec quo minus perpetua amicicna eſſet per Po. Ro.
ſtetiffe: nec e contradici quin quoniam ipſos belli culpa
ſua contracti tedium coeperit: amicicna deintegro re
concilietur. Quod ad ſicidinos attrinect: nihil intercedi +
quo minus ſamniti populo pacis belli liberum arbitri
um ſit. Foedere ieto: cum domum reuertiffent: exteplo
inde exercitus romanus ductus annuo ſupendio & triu
mensium frumento accepto: quod pepigerat conſul:
ut tempus induciis daret: quo ad legati rediſſent. Sam
nites copiis uſdein: quibus uſi aduerſus romanum bel
lum fuerant: contra ſicidinos profecti bauſ in dubia
ſpe erant naturae hoſtium urbis poriundac. Tum ab
ſicidicinis deditio prius ad romanos coepta fieri eſt.
deinde poſte aqua patres ut ſeram eam ultimaq[ula]tè
necessitate expressam aspernabantur: ad latinos iam
ſua ſponte in arina inotos facta eſt. nec campani q[ui]de
adco inuriac[ae] ſamnitium: quâ beneficiu[m] Romanu[m] me
moria praeſentior erat: bis ſe armis abſtinuere. Ex bis
tot populis ingens exercitus duce latino fines ſamniti
um ingreſſus plus populationibus: quam praeliis cladi
um fecit. & quanqua ſuperiores certamnibus latini e/

rant: bau[n]di[n]t:

rant: baud inulti: ne faci us dimicandum forct: agro bo
ftum excelfere. Id spatium famnitibus datum est Romæ
legatos mittendi: qui cum a diffent fenatum: conquesti
eadem fc foederatos pati: quae boſtes eſſent pati: pre
cibus infimis petiere: ut fatis ducerent: romani dictori
am: quam famnitibus ex campano ſi di cinoq. boſte eri
puſſent: ne uinci etiam ſe ab igna uiffinis populis fine
rent. latinos campanoſq. ſi ſub dicione Po. Ro. eſſent: pro
imperio arcerent famniti agro: ſin imperium abnueret:
armis coiercerent. A duerſus bace resſonſum anceps da
tum: quia fateri pigebat in potestate ſua latinos iam uo
eſſe: timebant q. ue arguendo abalienarent. Campano
rum aliam condicionem eſſe: qui non foedere: ſed per
deditionem in fidem uemiffent: itaq. campanos ſeu ue
lunt: ſeu nolint quieturos: in foedere latino nihil eſſe:
qat bellare: cum quibus ipſi uelint: probibeantur. Quod
responſum ſi cuit dubios ſamnites: quid nam facturus
romanum censerent: dimi ſit: ita campanos metu aba
liena ut: latinos uelut nihil iam non concedentibus roma
nis ferociores fecit: Ita per ſpeciem aduerſus ſamnites 4
belli parandi crebra concilia indicentes: omnibus conſul-
tationibus inter ſe principes occultre romanum coquebat
bellum: huc quoq. aduerſus ſeruatores ſuos bello capa
nus aderat. Sed quanqua omnia de industria celabant:
primq. qua monerentur romani: tolli ab ſergo ſamnitè
boſtem uolebant: tamen per quosdam primatis boſpii
is neceflitu di nibusq. coniunctos indicia conu rations
eius Romam emanarunt: uſſuq. ante conſulibus abdi
care ſe magiſtratu: quo maturius non conſules aduer
ſus tantam molembeli crearentur: religio inceſſit: ab
eis quor. imminutum imperium eſſet: comitia haberi.

Itaq interreçnum initum: duo interteçcs fuerunt M. Valerius M. Fabius. Creauere consules. T. Manliu Tor, quatum tert. P. Decium Murem. Eo anno Alexandri Epiri regem Italiam classe appulisse conſtat. qd bellu ſi prima ſatis proſpera ſuiffent: haud dubie ad romaios perueniſſet. Eadem aetas maoni Alexandri rerum e: quem ſorore buius ortum in alio tractu orbis inuiceli bellis iuuenem fortuna morbo extunxit. Caeter to mani: & ſi defectio ſocior nominiſq. latini haud dubia erat: tamen tanquam de ſamnitibus non de ſe curama gerent: decem principes latinor Romam euocauerit: quibus imperarent: quae uellent: Praſtores tum duos latini babebant. L. Annuum Seninum: & L. Numitium Cetcienſem ambo ex coloniis romanis per quos preter Signiam: Velitrafq: & ipſas colonias romanas uolſi etiā excuti ad arma erant: eos nominatim euocari placuit. Haud cuiquam dubium erat: ſuper quare accirentur: itaq concilio prius habito prætores qua Romai profici ſeentur: euocatos ſe ab ſenatu docent romano: & quæ actum iri ſecum credant: quid nam ad ea reſponderi t. placeat: referunt. Cum aliud aliu cenſeret. tum Annius. Quanquam ipſe ego rettuli: quid reſponderi placeret: tamen maqiis ad ſummare noſtra, pertinere arbitror: quid agendum nobis: qua quid loquendum ſit: facili e. rit explicatis confiuis accommodare rebus uerba: Nam ſi etiam nunc ſub umbra foederis æqui ſeruitute pati t. poſſumus: quid abest: quin proditis ſidicinis non romai nororolium: ſed ſamnitium quoq dicto pareamus? reſpo. deamuſq. romanis nos: ubi inuenerint: poſituros arma? Sin autem tandem libertatis deſyderium moreret años: ſi foedus eſt: ſi ſocietas æquatio iuris eſt: ſi confanqui

neos nos romanorum effe: quod olim pudebat: nunc glori
arilicet: si socialis illus exercitus iis eft: quo adiuncto
duplicent uires suas: quem secernere confuiles ab se bel
lis propriis lumendis ponendisq; nolint: cur non omnia
acquantur? cur non altera latinis consil datur: ubi par
urium: ibi & imperu pars eft: Eft quidem nobis hoc p
se haud nimis amplum: quippe concedentibus Romā
caput Latio effe: sed ut amplum: sed ut amplū wideri
poffet: diuturna patientia fecimus. At si quando unq;
confociandi imperii usurpandae libertatis tempus op
taftis: en hoc tempus adest: & uirtute ueftra: & benoni
tate deum uobis datum. Temptat is parientiam nega
do militem: quis dubitat exarſiffe eos: cum plus duce
tor: annor: morem ſoluerimus? pertulerunt tamē huc
dolorem. bellum noſtro nomine cum pelignis geſſim?
quine noſtrorum quidem finium per nos tuendor ius
antea dabant: nihil interceſſerunt. Sidicinos inſide
receptos: campanos ad nos ab se desceſſe: exercitus nos
parare aduerſus ſamnites foederatos suos au dierunt:
nee mouerunt se ab urbe. unde haec illis tanta modewna
nifi confcientia iirium & noſtra: & ſua: ? Idoneos au
ctores habeo querentibus de nobis ſamnitibus ita reſ
ponſum ab ſenatu romano effe: ut facile appareret:
ne ipſos iam poſtulare ut Latium ſub imperio romano
ſit: uſurpate modo poſtulando: & qd illi nobis taciti co
cedunt. Si quem hoc metus dicere prohibet: en ipſe au
diente non populo romano modo ſenatuiq;: sed Ioue ip
ſo: qui capitolium incolit: profiteor me di etur: ut ſi
nos in foedere ac ſocietate effe uelint: conſulem alteru
ab nobis ſenatuisq; partem accipiant. Haec ferociter no
ſuadenti ſolum ſed pollicenti clamore & affenſu omne

permiserunt ut ageret: diceretq. quae e repu. nomi-
nis latini fideq. sua uiderentur. Vbi est Romam uentù
in capitolio ei senatus datus est: ibi cum T. Manlius co-
sul egisset cum eis ex auctoritate patrum: ne famniti
bus foederatis bellum inferrent. Annius tanquam ut-
ctor armis capitolium cœpit: non legatus iure gen-
tium loqueretur: tempus erat: inquit. T. Manli: uolq. o-
patres conscripti tandem iam nos nobiscum nibh pro i-
perio agere: cum florentissimum deum benignitate nunc
latium armis utrisq. famnitibus bello utq. is: fidicinis &
campanisq. loci: nunc etiam uolscis adiunctis uidere
tis: colonias quoq. uestras latimum romano praetulisset
imperium: sed quoniam uos regno imporenti finem ut
unponatis non inducit is in animum: nos quanquam
armis possumus afferere latium in libertate: conſan-
quimitati tamen hoc dabimus: ut condiciones pacis
feramus aequas utrisq.: quoniam uires quoq. acquari
dus immortalibus placuit: conſulem alterum Roma:
alterum ex Latio creari oportet: ſenatus parte aequa
ex utraq. gente eſſe: unum populum: unam temp. fieri:
& ut imperii eadem ſedes ſit: idemq. omnibus nomen:
quoniam ab alteruq. parte conceci neceſſe est: quod
utrisq. bene vertat: ſit baec ſane patria potior: & roma-
ni omnes uocemur. Forte ita accidit: ut paret ſerocte,
buius & tomam conſule. T. Manlium haberent: qui a
deo non tenuit iram: ut ſit tanta dementia patres cœſci
ptos cœpit: ut ab ſetino homine leges acciperent: p
gladio cinctum in ſenatum ſe eſſe uentur: palā dice
ret: & quencung in curia latinum uidiffet: ſua manu
interemptur: & converſus ad ſimulacrum Iouſ. Au
di Iupiter baec ſeelera: inquit: audite ius faſq.: peregri-

nos consules: & peregrinum senatum in tuo Iupiter angu-
rato templo caprus: atq. ipse oppressus unius us es? bacc
cine fecerat Tullus romanus rex cum albanis patribus
uestris latini? bacc. I. Tarquinius uobis cum poftea fec
dera fecit: Non uenit in mentem pugna apud regillum
lacum: adeo & cladum uestram ueterum: & benefici
orum nostro erga nos obliti eftis? Cum consulis uocē
subsecuta patem indignatio eſset: proditur memoriae
aduerſus crebram implorationem deum quos testes fec
derum ſaepius inuocabant consules uocem Annibalsper-
nentis numina Iouis romani auditam certe cum com-
motus ita ſc ab ueſtibulo templi citato gradu proriperō
laplus per gradus capite graniter offenſo impactus imo
ita eſt ſaxo ut ſopiretur: exanimatum auctores quoniam
non omnes ſunt: mibi quoque in incerto reiſtum ſit: ſic ut
inter feceret ruptore teſtationē ingentifragore caeli &
procellam eſſuam: nam & uera eſſe: & aptam ad repre-
sentandam iram deum fieta poſſunt. Torquatus miſſus
ab senatu ad dimittendos legatos: cum iacentem Annibals
uidiffet: exclamat: ita ut populo patribus, audita
nox pariter ſit: bene habet: diu pium mouete bellum: e-
celeſte numen: es magne Iupiter: haud fruſtra te patre
deum hominum, baccate lacraumus. Quid cedat is
quirites: uoſq. patreſe consulti arma capere diuſ duibus:
ſic ſtratas legiones latino-R. dabo: quem ad modum lega
tum iacentem uidetis. A ſſenſu populi excepta nox con-
ſulis tantum ardoris animi fecit: ut legatos proficiſcet es
cura magiſtratum magis: qui miſſu consulis proſequebā
tur: quam ius gentium ab ita impetuō hominum tegerē:
Conſenfit & ſenatus bellum: consuletq. duobus ſcriptis
exercitibus per marſos: peligroſq. proſecri: adiumto ſam

nitium exercitu: ad Capuam: quo iam latini foci quod
uenerant: castra locant. Ibi in quiete utriq[us] consuli ea
dem dicitur uiſa ſpecies uiri maioris quâ humano ba
bitu auquſtiori ſq[ui] dicentis: ex una acie imperatorem:
ex altera exercitum diuſ manibus: matriq[us] Terrae de
beri: utrius exercitus imperator legiones boſtium ſu
perq[ui] eas ſe deuouiſſet: eius populi parti ſq[ui] uictoriam
fore. Hos ubi nocturnos ſuiſus inter ſe conſuiles contu
lerunt: placuit ad auere candam deum itam uicümâ
caedi: ſimul ut ſi ex eis eadem: quae ſomno uiſa fuerat
portenderentur: alteruter conſulum ſata impleret. V
bi reſponſa aruſpicum infidenti iam animo tacitæ re
ligioni congruerunt: tum adſibitis legatis tribuni ſq[ui]
& imperiis deum propalam exſolitis: ne mors uolun
taria conſuiles exercitum in acie terreret: comparant
inter ſe: ut ab utra parte cedere romanus exercitus
coepiſſet: inde ſe conſui deuoueret pro Po. Ro. quiri
buſq[ui] Agitatii et in concilio eſt: ut ſi quando unq[ui]a ſe
uero ullum imperio bellum adminiſtratu eſset: tuncu
ti diſciplina militaris ad priscos redigeretur mores. e
Curam acuebat: quod aduerſus latinos bellandù erat:
lingua moribus: armor: genere: inſtitutis ante omnia
militaribus congruentes milites militibus: centurio
nibus centuriones: tri. buni tribunis compares college
q[ui] uſdem praefidiis ſaepe iuſdem manipulis permixti
fuerant. Per haec ne quo errore milites caperentur: e
dicunt conſuiles ne quis extra ordinem in hoſtem pu
gnaret. Forte inter cæteros turmas: praefectos qui ex
ploratum in omnes partes dimiſſi erant. T. Manlius co
ſulis filius ſuper castra boſtium cum ſuis turmalibus e
uaſit: ut nix taeli iactu ab ſtatione proxima abeſſet:

ubi tuſculani crant equites: praeerat Genutius Mettus
uir tum genere inter ſuos: tum factus clarus. is ubi to
manos equites inſignem inter cos praecederet con
ſulis filium: nam omnes inter ſe utiq[us] illuſtres uiri no
uerant: cognout: una ne ait turma romani cum latinis
ſociſq[ae] bellum gefturi eſtis: quid interea conſules: quid
duo exercitus conſulares agent. Aderunt & tempore:
Manlius: inquit: & cum illis aderit Iupiter ipſe foederii
a uobis violato[re] teſtis: qui plus poterſt pollerq[ae]. Si ad re-
gillum lacum ad ſatietatem ueſtram pugnauimus: hie
quoq[ae] efficiemus profecto ne nimis acies uobis: & collata
ſigna nobiscum cordi ſint. Ad ea Genutius paululum ab
ſuis equo prouectus: uis ne igitur dum dies ita uenit: qua
magno conatu exercitus moueatis: interea tu ipſe con-
gredi mecum: ut noſtro duob[us] iam binc cuentu cernatur
quantum eques latinus romano praeſtet? Mouet feroce
animum iuuenis ſeu ira: ſeu detreſandi certaminis pu-
dor: ſeu inexuperabilis uis fati: oblitus itaq[ae] imperu pa-
trii: conſulumq[ae] edicti praeceps ad id certamen agitur:
quo uinceret an uinceretur: haud multum intereſſet. e
quitibus caeteris uelut ad ſpectaculum ſummotis: ſpatio
quod parui interiacebat campi aduerſos concitant eq[us];
& cum inſeſtis cufpidibus concurriſſent: Manlu cufpis
ſuper galeam boſtis Mettus trans ceruicem equi elapſa eſt.
circunaſtis deinde equis: cum prior ad iterandum iſt[i]u
Manlius confurrexiffet: ſpiculum inter aures equi fixit:
ad cu[ius] uulneris ſenſum cum equus prioribus pedibus
erectis magna ui caput quateret: excuſſit equitem: quæ
cufpide parmaq[ae] innixum attolentem ſe a graui caſu:
Manlius a iugulo ita: ut per coſtas ferrum immineret:
terre affixit: ſpoluſq[ae] lec[i]us ad ſuos reuectus c[um] ouante

gandio rumma in castra: atque deinde ad praetorium ad pa-
trem tendit ignoramus fati futuri: quæ laus an poena meri-
ta effet. Vt me omnes: inquit: pater: tuo sanguine ortum
uere ferrent: prouocatus equeftria baccæ spolia capta ex
bofte caſſo porto. Quod ubi audivit consul: extemplo fi-
lum auerfatus concionē classico aduocati uiffit: quæ u-
bi frequens conuenit. Quando quidem: inquit: tu. T. Mā-
li: neq: imperium consulari: neq: maiestatem patriam ue-
ritus aduerſus edictum nostrum extra ordinē in boſte
pugnafiti: & quantum in te fuit: diſciplinam militarye:
qua ſtectit ad hanc diem romanares ſolufiti: meq. in ca-
necessitatem adduxiſt: ut aut reipu. mibi: aut meime
orumq. obliuſcendum ſit: nos potius nostro debito ple-
etemur: quæ reſpu. tanto ſuo damno nostra peccata lu-
at: trifte exemplum: ſed in poſter. ſalubre inuentuti eri
mus. Me quidem cum unigenita caritas liber: tum ſpe-
cimen iſtud iuirtutis deceptum una imagine decoris inte-
mouet: ſed cum aut morte tua ſanchienda ſint consulum
imperia: aut impunitate in perpetuum abroganda: necite
quidem: ſi quid in te noſtrı. ſanguinis eſt: receſare cenſa-
quin diſciplinā militarem culpa tua prolapsam poenare
ſtituas. Lictor deliga ad palum. Exanimari omnes ta. atro-
ci unperio: nec aliter quam in ſe quiſq. diſtrictam cernen
tes ſecurim metu magis: quā modesti a quicuere. Itaque
lut emerſo ab admiratione animo cum ſilentio defixiſte,
tiſſent: repente poſtea quā cœtuice cœſa ſuſus eſt: cruor: tu
libero conquethu coortæ uoces ſunt: ut neq. lamentis: ne-
q. execrationibus parceretur: ſpoliſq. contectum iuuenis
corpus: quantum militaribus ſtudiis ſunus illum concele-
brari potest: ſtructo extra uallum rogo concremaretur.
Manliana imperia non in praefentia modo horrenda: ſed

exempli etiam tristis in poſter ſeffent: fecit tamen atro
citas poenae obedientem duci militem: praeterquam
quod uigiliae custodiaeq: & ordo ſtationum intentioris
ubiq curae erant: & in ultimo etiam certaine: cum de
ſcenum in aciē eſt: ea ſeueritas profuit: fuit enim cui
li maxime bello puoſa ſimilis: adeo nihil apud latinos
diffonum ab romana rep. praeter animos erat: Clype,
is ante romani uſi ſunt: deinde poſtea quaſtipendia
trii facti: ſcuta pro clypeis fecere: & quod autem pha
langes ſimiles macedonicis: hoc poſtea mampulati
ſtructa acies coepit eſſe: poſtremo in plures ordines i
ſtruebatur. ordo enim ſexagenos milites: duos centuri
ones: uexillarium unum habebat. Prima acies baſtati
erant: manipuli quindecim diſtantes inter ſe modicu
ſpatium. manipulus levis uicenos milites: aliam tur
bam ſcutator habebat: leues autem: qui baſtam tan
tum geraſq. gererent: uocabantur. Haec prima frons
in aciē florem iuuenum pubeſcentium ad militiamba
bebat: robustior inde acetas totidem manipulorum: qui
bus principibus eſt nomen: bos ſequebantur ſcutati
omnes inſignibus maſcime armis: hoc xxx. manipulo
rum aqmen antepilanos appellabant: quia ſub ſignis iā
aliu quindecim ordines locabantur: ex quibus ordo un
quiſq. tres partes habebat: earum una quanq. primum
pilum uocabant: tribus ex uexillis comſtabat: uexillus
cXXX. homines erant: Primum uexillum triarios duce
bat ueteranum militem ſpecta: uirtutis ſecundi to
rarios minus roboris aetate factisq. tertium accenſos i
minime fiduciæ manu: eo & in poſtremam aciem reiui
ebantur. Vbi bis ordinibus exercitus inſtructus eſſet:
baſtati omnium primi puoſam inibant. ſi baſtati pro

fligare boſtem non poſſent: pede preſſo cos retroceden,
tes in interualla ordinum principes recipiebant. tum
principum puoſna erat: baſtati ſequebantur. triatuſub
uexillis confidebant. ſinſtro crure porrecto: ſcuta ini,
xa humeris: baſtas ſub erecta cufpide in terra fixas ba,
ud fecus: quâ uallo ſepta inborretet acies: tenentes. Si
apud principes quoq. baud fatis proſpere eſſet puoſna,
tum: a prima acie ad triarios ſenſim reſerebantur. inde
rem ad triatios rediſſe: cum ſlaboratur: prouerbio incre
bruit. Triarii confuſgentes ubi in interualla ordinu ſuo
rum principes & baſtatos recepiſſent: extemplo cœpref,
fis ordinibus uelut daudebant uias: unoq. continente ag,
mine iam nulla ſpe poſt reliſta in boſtem incidebat. ide
rat formidoloſſimum boſt: cum uelut uictos inſecuti:
nouam repente acie exuſentem auſtam numero cer
nebant. Scribebantur bae quatuor ſere legiones quin
uis millibus peditum: equitibus in ſingulâs legiones:
trecentis: alter tantum exlatino delectu aduiciebatur:
qui ea tempeſtate boſtes erant romanis: eodemq. ordi
ne inſtru xerant aciem. Tum nec uexilla cum uexillis ſa
tum: uniuersi baſtati cum baſtatis: principes cum pri
cipibus: ſed centurio quoq. cum centurione ſi ordines t
turbati non eſſent: haud qua quâ fatis ualidus: cacteru
ſtrenuus uir peritufq. militiae: Latinus uiribus ingens:
bellatorq. primus: notiſſimi inter ſe: quia ſemper pares
ordines duxerunt. Romano baud fatis fidenti uiribus
iam Romae perniſſum erat ab conſulibus: ut ſubcen
turionê ſibi quem uellet legeret: qui tutaretur cum ab
uno deſtinato boſte: iſq. iuuenis in acie oblatus ex cent
turione latino uictoriam tulit. Pugnatum eſt haud pro
cul a radicibus ueluuii montis: qua uia ad Veſerim ſe

rebat. Romani consules: priuſquam educerent in acie:
imolauerunt. Decio caput iecineris afamiliari parte œ
ſum aruſpex dicitur oſtendiffe: alioquin accepta diu
hoſtiam eſſe: Manlium eſregie litaſſe. At qui bene ba
bet: inquit Decius: ſi a collega litatum eſt. Inſtruſtis ſi
cut ante dictum eſt ordinibus proceſſere in aciem: Ma
lius dextero: Decius leuo cornu præccrat: Primo utriq
acquisi uiribus eodem ardore animor: gercbatur res: A
deinde ab leuo cornu baſtati romani non ſerentes im
preſſionem latinor: ſed ad principes recepere. In hae
trepidatione Decius consuſ. M. Valerium magna uo/
ce indamat: Deor: inquit: ope Valeri opus eſt: agedū
pontiſex publicus Po. Ro. præci uerba: quibus me prole
gtionibus deuoucam. Pontiſex eum toga praetexta ſume
re iuſſit: & uelato capite manu ſubter togam ad mentus
exerta ſuper taelum ſubiectum pedibus ſtantem ſic di
cere: Lane: Iupiter: Mars pater: Quirine: Bellona: Lares:
diui Nouenſiles: dii Indigetes: diui quor: eſt potestas
noſtrorum hoſtium: diu: manes uos precor: ueneror:
ueniam peto fero: uti populo romano: Quiritium uī
uiſtoriam: proſperetis: hoſteſ: populi romani. Qui
ritium terrore formidine morte: afficiatis. Sicut t
uerbis nuncupau: ita pro repu. Quiritium: exercitu:
legionibus: auxilus populi romani: Quiritium: legio
nes: auxilia: hoſtium mecum diu: manibus deuoue.
Hacc ita præcatus lictores ire ad T. Manlium uibet:
mature: collegae: ſe deuotum pro exercitu nuncia
tc. ipſe incinctus cinctu gabino armatus in equum
inſiuit: ac ſe in medios hoſtes immiſit. Conſpectus
ab utra: acie aliquanto auquſtior humano uisſu ſicut
caelo miſſus: piaculum omnis deor: irae: qui peſtem

ab fuis auerfam in boſtes ferret. Ita omnis terror pauor
q, cum illo latus: ſigna primo latinor: turbauit: deide
in totam penitus aciem peruaſit. Euideniffimum id fu-
it: quod quacunque equo inuectus eſt: ibi baud ſecus: quâ
peſtifero ſydere iſt i pauebant. ubi uero corruit obru-
tus taelis: iam baud dubie in de conſternatae cohortes
latinor: ſugam ac uafitatem late fecerunt. ſimul & to-
mani exolutis religione animis: uelut tum primu ſign
dato coorti pugnam integram ædiderunt: nam & rota
rii procurrebant inter antepilanos: addiderant quires
baitatis ac principibus: & triarii genu dextero omnixi
nutum conſulis ad conſurgendum expectabant: proce-
dente deinde certamine cum aliis patribus multitudo
ſuperare latinor: Manlius conſul audito cuentu colle,
gæ cum ut ius falq erat: lacrymis non minus: quâ lau-
dibus ſproſcutus tam memorabilem mortem eſet:
pauliſper addubitauit: an conſurgendi triariis tempus
eſet: deinde melius tatus integros eos ad ultimum di-
ſerimen ſernari: accenſos a nouiſſima acie ante ſigna
procedere iubet. Qui ubi ſubiere: extemplo latini tan-
quâ idem aduerſarii feciſſent: triarios ſuos excitaue-
runt: qui aliquandiu pugna atroci cum & ſemetiſſi fa-
tigaiſſent: & baitas aut praeſiſſent aut hebetaiſſent:
pellerent ui tamen boſtem: debellatum iam rati perue-
tumq ad extremam aciem: tum conſul triariis conſur-
gite nunc: inquit: integri aduerſus ſeſſos: memores pa-
triæ parentumq & coniugum ac liberor: memores con-
ſulis pro ueſtra uictoria morte occubantis. Vbi triarii
conſurrexerunt integri refulgentibus armis: noua ex
improuiſo orta acies recepris in interualla ordinu an/
tepilanis: clamore ſublato principia latinor: pertur

bant: haſtifq, ora ſo dientes: primo robore uiror: caeſo per
alios manipulos uelut inermes prope in tacti eualere: tâ
taq, caede perruſere cunoſe: ut uix quartam partem
relinquerent boſtium. Samnites quoq, ſub radicibus t
montis procul inſtruſti preſuere terrorē latimis. Cae-
terum inter omnes cines ſocioſq, praecipua eius laus bel
li penes conſules ſuit: quor, alter omnes minas perteu
laq, ab deis ſuperis inferiſq, in ſe unum uertit: alter eam
tute: eoq, concilio in praelio ſuit: ut facile conuenerit in
ter ſomanos latinoſq, qui eius puoſæ memoriam poſte
ris tradiderunt: utrius partis. T. Manlius dux ſuſſet: e
ius futuram hand dubie ſuſſe in dictoriam. Latini ex ſu-
ga ſe Minturnas contulerunt. caſtra ſecundum praeliu
capta: multiq, mortales: ibi uui oppreſſi maxime cam-
pani Decu corpus ne eo die muu eniretur: nox quaeren
tes oppreſſu: poſtulo die inuentum inter maximâ bo-
ſtium ſtragem coopertum talis: ſiuuſq, compar morti
celebrante collega factum. Illud aduciendum uide tur:
licere conſuli dictatoriq, & pretori cum legiones boſt
um deuonear: non uti q, ſe: ſed quem uelut ex legione ro-
mana ſcriptum euem: deuouere: ſi is bomo: qui deu-
tus eſt moritur probe factum uideri: ni moritur: tum
ſignum ſeptem pedes altum aut maius in terra deſodi:
& piaculum boſtiam caedi. ubi illud ſignum deſoſtu
erit: eo maſſiſtratum romanum deſcendere fas non e-
ſin aut e ſele deuouere uolet ſicuti Decius deuouit: m
moritur: neq ſuum: neq publicum diuinum pure ſa-
cuet. Qui ſele deuouerit: Vulcano arma ſiue cu alii di-
uo uouere uolet: ſiue boſtia: ſiue quo alio uolet: ius
eſto. Taeło ſuper q, diſans conſul praecatus eſt: boſſe
potiri fas non eſt: ſi potiatur: Marti ſolitaurilibus

piaculum fieri. Hac & si omnis diuini humaniq, moris
memoria abol circuit: noua peregrinaq, omnia priscis ac
patriis praeferendo: haud abre duxi uerbis quoq, ip
fis: ut tradita nuncuparaq, sunt referre. Romanis poſt
praedium demum factum ſamnites ueniffe ſubſidio
expectato euentu puqnae apud quofdam auctores i
uenio. Latinis quoq ab Launio auxilium dum delibe
rando terunt tempus uiectis demum ferri coeptrum. &
cum tam portis prima ſigna: & pars agminis effet e
GRETTA: nuncio allato de clade latinor, cum converſis
ſiquis retro in urbem rediretur: praetorem eor, nomi
ne Milionium dixiſſe ferunt: pro paulula uia magnam
mercedem romanis eſſe ſoluendam. Quilatinor, puone
ſuperfuerant multis itineribus diffipati: cum ſe in unu
conglobaſſent. Vescia urbs eis receptaculum fuit. Ibi in
conſiliis Numitiuſs imperator eor, affirmando commu
nem uere matrem belli utranq, aciem pari caede pro
ſtrauiffe: uietoriaeq, nomen tantum penes romanos eſ:
& caeteram pro uicis fortuna illos gerere: ſunesta duo
conſulum practoria: alter, parricid, fili: alter, conſulis
deuoti caede: trucidatum exercitum omne: caeſos ha
ſtatos principesq, ſtragt & ante ſigna & poſt ſigna ſa
et am: triarios poſtremo tem reſtituiffe. Latinor & ſi
pariter accifae copiae ſint: tamen ſupplemento uel la
tium propiis eſſe uel Volſcos: quam Romam. Itaq, ſi
uideatur eis ſe ex latinis & ex uolſcis populis inuentu
te propere excita reditur, inſeſto exercitu Capuam
eſſe: romanof, nihil tum minus: quam praedium expe
ſtantes nec opinato aduentu perculſur. Fallacibus lit
teris circa latium nomenq, uolſcum miſſis: quia: qno
interfuerunt puonæ: ad credendum temere faciliores

erant: tumultuarius undiq. exercitus raptum conscript?
conuenit. Huic agmini Torquatus consul ad Trifanum:
inter Sinueffam Minturnaſq. is locus eſt: occurrit. pri
uſquam caſtris locus caperetur: ſarcinis utrinq. in acer
uum conieſtis: pugnatum debellatumq. eſt: ad co eni
accifae res ſunt ut consuli uiſtorem exercitum ad po
pulandos agros eor. ducenti: dederent ſe omnes lati
ni: deditionemq. eam campani ſe querentur. Latium
Capuaq. agro mulctati: latinus aget priuernati addito
agro: & falernus: qui populi campani fuerat: uſq. ad
Vulturnum flumen plebi romanæ diuiduntur: bina in
Latio iugera ita ut dodrantem ex priuernati comple
tent data: terna in Falerno quadrantibus etiam pro
longinquitate adieſtis. Extra poenam ſuere latinor.
laurentes campanor. equites: quia non deſciuerat.
Cum laurentibus renouari foedus iuſſum: renouatq.
ex eo quot annis poſt diem decimum latina: equi
bus campanis cuitas data: monumentum q. ut eſſet:
aeneam tabulam in aede Caſtoris Romae fixerunt:
uectigal quoq. eis campanus populus iuſſus pendere
inſingulos quot annis ſuere autem mille & ſexcenti
denarii: nümi quadrageni quini. Ita bello geſto: pecu
nius poenaq. pro cuiuſq. merito perſolutis. T. Manlius
Romam redit: cui uenienti ſeniores tantum obuiam e
xiffe conſtat: iuuentutem & tunc & omni uita dende
auerſatam cum execratamq. Antiates in agrum hoſt
enſem ardeatem ſolonium incurſiones fecerunt. Man
lius consul: quia ipſe per ualitudinē id bellum exequi ne
quierat: dictatorem. L. Papirium Caſſum: qui tu forte
erat praetor: dixit: ab eo magiſter equitum. L. Papyrius
curſor dictus. Nibil memorabile aduerſus antiates ab

dictatorem gestum est: cum aliquot menches statua in a,
gro antiate babuisset. Anno insigni victoria de tot ac
tam potentibus populis: ad hoc consulum alterius nobi
li morte: alterius sicut truci ita claro ad memoriam im
perio successere consules. T. Aemylius Mamercus: &
P. Philo: neq in similem materia rerum: & ipsi aut suar
ter: aut partium in repu. magis qua patriae memores:
latinos ob iram agri amiſi rebellantes in campis ſene
darus ſiderunt: castrisq exuerunt. Ibi Publico cuius du
ctu: auſpicioq res gestae erant: in deditionem accipien
telatinos populos: quor ibi inuentus caeſa erat: Aemy
lius ad Pedum exercitum duxit. Pedanos tuebatur Ty
bius praenestinus uditernuſq populus: uenerant & ab
Lanunno Antioq auxilia. Vbi cum praeius quidem ſu
perior romanus eſset ad urbem ipſam Pedum: caſtraq
ſocior populoq: quae urbi ad iuncta erant: du integer
labor restaret: bello inſecto repente omiſo: conſul qua
collegae decretum triumphum audiuit: ipſe quoq tri
umpbi ante victoriam flagitator Romam rediut. Qua
cupiditare offenſis patribus negantibus, niſi Pedo ca
pto: aut dedito triumphum: hinc alienatus ab ſenatu
Aemylius ſeditioſum similem tributatibus deinde co
ſulatum geſſit: Nam neq: quoad fuit conſul: crimina
ri apud populum patres deſtitit: collega band quaquá
aduerſante: qua & ipſe de plebe erat: materiam autem
praebebat: criminibus ager in latino falernoq, agro t
maligne plebi diuſus: & poſte aqua ſenatus ſimre im
perium conſulibus cupiens: dictatorem aduerſus rebel
lantes latinos dici iuſſit: Aemylius cuius tum faſces e/
rant collegam dictatorem dixit: ab eo magiſter equitù
Iunius Brutus dictus. Dictatura popularis & orationi

bus in parres criminoſis fuit: & quod tres leges fecun
diffimas plebi: aduerſas nobilitati tulit: unam ut ple
bifcita omnes quirites tenerent: alteram ut legum: o
quae comitus centuriatis ferrentur: ante initum ſuf,
fragium patres auſtores fierent: tertiam ut alter uti
q: ex plebe cum eo uentum ſit: ut utrung: plebeium fi
eri liceret: cenſor crearetur. Plus eo anno domi accep
tum cladis a conſulibus ac dictatore qua ex uictoria
cor: bellicaſq: rebus foris auſtum imperium patres ere
debant. Anno inſequenti L. Furio Camillo. C. Memo
conſulibus: quo insigniſtus omiffa res Aemylio ſuperti
ri: ſani conſuli exprobraretur: Pedum armis utribuſq:
& omni in expugnandum ac delendum ſenatus fre
mit: coacti q: nomi conſules omnibus eam rem praeuer
ti proficifecuntur. Iam latio is ſtatus erat re: ut neq.
bellum: neq: pacem pati poſſent: ad bellum opes decerat:
pacem ob agri adempti dolorem aspernabantur: medi
is conſiluſ itandum uidebatur: ut oppidis ſe tenerent:
ne laceſſus romanus cauſam belli babetur: & ſi cuius
oppidi obſidio nunciata eſet: undiq: ex omnibus popu
lus auxilium obſeſſis ferretur. Neq: tamen niſi admodi
a paucis populis pedani adium ſunt: tyburtes praenesti
niq: quor: ager propior erat: Pedum peruenere. Ari
cimos lanuimolq: & ueliternos antiaribus uolſeis ſe co
ungentes ad Aſturae flumen. Menius improuiſo ador
tus ſudit. Camillus ad Pedum cum tyburtibus maxiſe
ualido exercitu maiore mole quanqua æque proſpe
to euentu pugnat. Tumultum inaxime repentina inter
praetum eruprio oppidanor: fecit: in quos parte exer
citus conuerſa Camillus non compulit ſolum eos intra
moenio: ſed codem etiam die cum ipſos auxiliaq: eor.

perculisset: oppidum scalis cecit. Placuit inde iam ma-
tore conatu animo, ab unius expugnatione urbis ad
perdomandum Latium victorem circunducere exer-
citum, nec quicuere antequam expugnando aut in de-
ditionem accipiendo singulas urbes Latium omne sube-
gere. Praesidius inde dispostitis per recepta oppida Ro-
mam ad destinarium omnium consensu triumphi decess
fere. additus triumpho honos: ut statuam equestris eis
tara illa acetate res in foro ponerentur. Prinque quam co-
mitia in insequentem annum consules rogarent: Camil-
lus de latinis populis ad senatum rettulit: atq. ita differe
ruit. Patres conscripiti quod bello armis in Latio agere
dum fuit: id iam deumbenignitate ac uti tute militis
ad finem venit. caeſi ad Pedum Asturamque funt exer-
cius boſtium: oppida latina omnia & Antium ex uol-
fis aut ui capta: aut recepta in deditionem praesidius te-
nentur ueſtris. Reliquia consultatio est: quoniam re
bellando sæpius nos sollicitant: quonam modo perpe-
tua pace quietos obtineamus: diu immortales ita nos
potentes huius consili fecerunt: ut fit Latium deinde
an non fit: in ueſtra manu posuerint. Itaq. pace uobis:
qd ad latinos attinet parare in perpetuum uel sæuere
do: uel ignoſcendo poteritis. Vultis crudeliter consule
re in deditos uictero? licet delere omne latum uitaſ
inde solitudines facere: unde sociali egressio exercitu
per multa bella magna, ſaepe uſi eſtis. Vultis exem
plo maio: augere rem Romanæ victos in cuitatè ac
cipiendo: materia crescendi per ſummam gloriam
ſuppeditat certe id firmiffimum longe imperium e:
quo obedientes gaudent: Sed maturato opus est: quod
ſtatuere placet: tor populos inter ſpem metuam.

suspens animi habetis: & uestram itaq. de ciso curam
quamprimum absolui: & illorum animos dum expe-
datione stupent: seu poena: seu benefitio praeoccupa-
ti oportet. Nolstrum enim fuit efficere: ut omnium re-
rum uobis ad confulendum poteftas effet. uestrum e-
decernere: quid oprimum uobis rei? publicae fit. Pri-
cipes senatus relationem conſulis de ſumma rebus lau-
dare: ſed cum alio? cauſa alia effect: ita expediri poſſe
conſilium dicere: ut pro merito cuiuſq. ſtatueretur: ſi
de ſingulis nominatim referrent populis. Relatumi
qitur de ſingulis decretumq. Lanuvinis ciuitas data
ſacraq. ſua reddita: cum eo utaedes locuſq. Sospitae Iu-
nonis cōmunis lanuvinis municipibus cum populo e-
romano effect. Articini nomentaniq. & pedani eodem
iure: quo lanuini in ciuitatem accepti. Tuſculanis &
ſcruata ciuitas: quam habebant: crimenq. rebellionis
a publica fraude in paucos auſtores uerſum. In ueliter
nos ueteres cines romanos: quod totiens rebellaſſent:
grauiter ſaeutum: & muri delecti: & senatus inde ab
ductus: uſſiq. trans tyberim habitare: ut eius: qui ciso
tyberim depreſſenſus effect: uſq. ad mille paſſuum cla-
rigatio effect: nec priuſqua aere per ſoluto: is qui cecipſ
ſet: extra uincula captum baberet. in agrum ſenatox.
coloni miſſi: quibus aſcriptis ſpeciem antiquae fre-
quentiae Velitrae receperunt. Et Antium noua colo-
nia miſſa: cum eo ut antiatibus permitreretur: ſi &
ipſi aſcribi coloni uellent: naues inde longæ abactae
interdictumq. mare antiati populo eſt: & ciuitas da-
ta. Tyburtes praenestiniq. agro mulctati: neq. ob receſſ
tantum rebellionis commune cum aliis latinis crinč
ſed quod tedio imperii romani cum gallis gente effe

rata arma quondam confociaffent. Caeteris latinis po
pulis connubia: comerciaq; & confilia iter se ademerit.
Campanis equitibus honoris cauſa: quia cum latinis
rebellare noluifſent: fundaſſq; & formianis: quod per
fines eor; tuta pacataq ſemper ſuſſet uia: cimitas fine
ſuffragio data. Cumanos ſueſſulanofq; eudem iuris
conditioniſq; cuius Capuam eſſe placuit. Naues anti
atium partim in naualia Romae ſub ductae: partim
incenſæ: roſtraſq; ca; ſuggeſtum: in foro extructum
adornari placuit: roſtraq; id templum appellatum.
C. Sulpitio Longo. P. Elio Petro conſulibus cum uia nò
opes magis romanae: quam beneficus parta gratia
bona pace obtinerent: inter ſidicinos auruncofq; bellum
ortum. Aurunci a. T. Manlio conſule in deditionem ac
cepti nihil deinde mouerant: eo petendi auxili ab ro
manis cauſa iuſtior ſuit: ſed priuſqua conſules aburbe
iuſſerat enim ſenatus defendi auruncos: exercitù ad,
ducerent: ſama affertur auruncos oppidum deferutile:
profugofq; cum coniugibus ac liberis ſueſſam commu
nife: quae nunc aurumca appellata: mocia antiqua e
orum urbemq; a ſidicinis deleram. Ob ea inſenius con
ſulibus ſenatus: quor; cunctatione proditi ſoci eſſent:
dictatorem dici iuſſit: dictus eſt Claudius Regillenſis
magiſtrum equitù. C. Claudium Hortatorc dixit. Re
ligio inde inlecta de dictatore: & cum augures iutio cre
atum underi dixiſſent: dictator magiſterq; equitum ſe
magiſtratu abdicarunt. Eo anno minuta iuſtalis ſuſpe
da primo propter mundiorem iuſto cultu inſimulata:
deinde apud pontifices ab indice ſeruo: cum decreto eo
rum iuſſa eſſet ſacris abſtinere: familiamq; in potestate
habere: facto indicio uia ſub terram ad portam collina

dextera uia ſtrata

dextera uia strata deoffa: ſcelerato campo ab inceſto
id eiloco nomen factum. Eodem anno. Q. Publius Phi
lo praetor primum de plebe: aduerſante Sulpicio co
ſule: qui negabat rationem eius ſe habitur: eſt fact?
ſenatuq: cum in ſummis imperiis id non obtrinuſſet
minus in practura intendente. Inſequens. L. Papyrio
Craſſo: Cefone Duillio ſconſulibus Auſonum magis.
nono: quâ magno bello ſuit inſignis: ea gens Cales ur,
bem incolebat: ſidicinis ſinitimis arma commixerat:
unoq: praelio bauſa ſane memorabili duor: populo:
exercitus ſuſus: propinquitare urbiu[m] ad ſugam
pronior: & in ſuga ipfa tutior ſuit: nec tamen omiſſa
eus belli cura patribus: quia totiens iam ſidicini aut
ipſi mouerant bellum: aut mouentibus auxilium tu
lerant: aut cauſa armor: ſuerant. Itaq: omni ope an
nixi ſuit: ut maximum ea tempeſtate imperatorus
M. Valerium Coru[n]inum ſconſulem quart. faceret: col
lega additus Coru[n]ino. M. Attilius Regulus: & ne for
te cauſu erraretur: petitum a ſconſulibus ut extra forſe
Coru[n]ini ea prouincia eſſet. Exercitu inſiore a ſuperiori
bus ſconſulibus accepto: ad Cales unde bellum ortum e
rat: proſeetus: cum boſtes ab ſuperioris enam certami
mis memoria paudidos clamore atq. impetu primo ſudif
ſet: moema ipfa oppugnare eſt aggreſſus: & militum
quidem is erat ardor: ut iam inde cum ſcalis ſucceedere
ad muros uellent: euafuroſq. contenderent. Coru[n]us:
quia id arduum factu erat: ſabore militum potius: quâ
periculo peragere inceptum uoluit. Itaq. & aggerem: &
uneas egit: turreſq. miro admouit: qua[rum] ſorte
oblaſta opportunitas praeuenerit. nãq. M. Fabius capti
uus romanus: cum per negligentiam cuſtodum ſelto dic

uinculis ruptis per murum inter opera romanorum a religata ad pinnam muri restet suspenus manibus se demisset: per pulit imperatorem ac uino epuliski sopis tos hoestes aggroderetur nec maiore certamine capti cum urbe autones sunt: quæ acie fusi erant. praeda ca pta ingens est: prae fidoque impolito Calibus: reducær Romam legiones. consul ex senatus consulto triupba uit: & ne Attilius expers gloriae esset: iussi ambo consules aduerfus fidicinos diuere exercitum. dictatore ante ex senatus consulto comitior, habendorf causam dixerunt. L. Aemylium Mamercum: is magistrum quorum. Q. Publius Philonem dixit. Dictatore comitia habente: consules creati sunt. T. Veturius. Sp. Poft humius. Et libelli pars cum fidicinis restabat: tamen ut beneficio praeuenirent defyderiui plebis: de colo nia deducenda Cales rettulerunt: factoque senatus consulto ut duomilia quingenti homines conseriberen tur: tres ueros coloniae deducendae: agroque diu idun do creauerunt Cefonem Duilium. T. Quintium M. Fabium: nam deinde consules auferibus exercitu accepto ingreffu hoftium fines populando uisquamem nia atque urbem peruenerunt. Ibi quia ingenti exerci tu comparato fidicini & ipfì pro extrema fpe dimica turi enixe uidebantur: & Samnium fama crat conciri ad bellum dictatora consulibus ex au thoritate senatus dictus. P. Cornelius Ruffinus magifter equitum M. Antonius. Religio deinde inceffit uitio bos crea tos: magistratu se abdicauerunt: & quia peftilentia infe cuta est uelut omnibus eo uitio contactis au spici is: res ad interregnum rediit. Ab interregno initop quintum demum interregem. M. Valerium Coruinm

creati consules. L. Cornelius iterum & Gn. Domitius. &
Tranquillis rebus fama gallici belli pro tumultu aluit:
ut dictatorem dici placeret dictus. M. Papyrius Craf.
& magister equitum. P. Valerius Publicola: a quibus cù
delectus intentius: quâ aduerfus finitima bella babere
tur: exploratores miſſi attulerunt quieta omnia apud
gallos eſſe. Samnium quoq iam altere annum turbari
novis consilius ſuſpectum erat: eo ex agro ſidicino exer
citus romanus non eſt deductus. cactere ſamnites bellû
Alexandri epirenfis in lucanos traxit: qui duo populi
aduerſus regem excursionem a Paesto faciente ſignis
collatis pugnauerunt. co certamine ſuperior Alexand
der: incertum qua fide culturus: ſi perinde caetera pro
celfiffent: pacem cum romanis fecit. Eodem anno cen
ſus actus: nouiq ciues cenſi: tribus propter eos addite
Metia: & Scapna. Cenfores addiderunt. Q. Philo. Sp.
Postbumius. Romani facti accetrani lege ab. L. Papyrio
praetore lata: qua ciuitas fine ſuffragio data. Haec eo
anno domi militiae q gesta. Foedus inſequens annus
ſeu intemperie cadit: ſeu bumana fraude fuit. M. Clau
dio Marcello. T. Valerio consulibus: Flaccum: Potituo q
uarie in annalibus cognomen consulibus inuenio: cae
tere in eo parui refert: quid ucri ſit: illud peruellim: nec
omnes auſtores ſunt proditum falſo eſſe: uenenis abſu
ptos: quobmors infamem annum peſtilentia fecerit:
ſicuit proditur: tamen res nec cui auſtoq abrogauerim
fidem: exponenda eſt. Cum primores ciuitatis ſimilib
morbis eodem ferme omnes euentu morerentur: acil
la quaedam ad. Q. Fabium Maximum ædilem curru
lem indicaturam ſe cauſam publicae peſtis profefſa e:
ſi ab eo ſibi fides data eſſet: haud futur noxæ indiciu.

Fabius confestim rem ad consules: consules ad senatum
referunt: consensuq; ordinis fides indici data. Tum pa-
tefactum muliebri fraude cuuitatem premi: matro-
nasq; ea uenena coquere: & si sequi se extemplo uelit
manifesto deprachendi posse. Secuti indicem: & co/
quentes quafdam medicamenta: & recondita alia
inuenerunt: quibus in forum delatis: &. xx. matrois:
apud quas deprachenfa erant per uiatorem accitis: duq-
ex eis Cornelia ac Serulia patriciae utraq; gentis cum
ea medicamenta salubria eſſe contenderent: ab confu-
tante indice bibere iuſſae: ut ſe falſum cōmentum ar-
querent: ſpatio ad colloquendum ſumpto cum ſummo
to populo in conspectu omnium rem ad cacteras retulif-
ſent: bauſd abnuentibus & illis bibere epoto medicam-
to ſuamet ipſe fraude omnes interierunt: comprachen-
ſae extemplo car. comites magnum numere matrona-
tum indicauerunt: ex quibus ad. clxx. damnata. Ne-
q; de ueneficiis ante eam die Romae quaefitum eſt. +
Prodigii ea res loco habita: captisq; magis mentibus: q;
confeceleratis ſimilis uisa. Itaq; memoria ex annalib-
repetita in ſeſſionibus quondam plebis clauum ab
dictatore fixum: alienataſq; discordia mentes homi-
num eo piaculo compotes ſin feciſſe: dictatore clau-
figendi cauſa creari placuit creatus. Gn. Quinrius
magistrum equitum. L. Valerium dixit: qui fixo clau-
uo magistratu ſe abdicarunt. Creati consules. L. Pa-
pirius Crassus iterum. L. Plautius Venox: cuius prin-
cipio anni legati ex Volſeis Frabaterni & lucani Ro-
mam uenerunt: orantes ut in fidem acciperentur: ſi
a ſamnitium armis defenſi eſſent: ſe ſub imperio Po-
Ro. fideliter atq; obedienter futuros. Miſſitum ab

ſenatu legati: denunciatum q. famnitibus: ut eor; popu
lor: finibus uim abſtinerent: ualuitq. ealegatio no tas
quia pacem uolebant ſammites: qua quia nondum pa
rati erant ad bellum. Eodem anno priuernas bellum
initum: cuius ſoci fundani dux etiam fundanus fuit.
Vitrubius Vaccus uir non domi ſolum: ſed etiā Romæ
diarus: aedes ſuere in palatio eius: quae Vacci prata
diruto aedificio publicatoq. ſolo appellata. aduerſus
bunc ualſtantem effuſe ſetinum: norbanum q. & co/
ranum agrum. L. Papyrius profectus ſaud procul caſtris
eius confedit. Vitrubio nec ut uallo ſe teneret aduerſus
ualidiorem boſtem ſana conſtare mens: nec ut longius
a caſtris dimicaret animus ſuppetere: uix tota extra
portam caſtro: explicata acie: fugam magis retro q.
praehium: aut boſtem expectante milite: ſine conſilio:
ſine audacia depugnat: & ut leuſi momento nec ambi
gue eſt uictus: ita breuitate ipſa loci faciliq. receptu in
tam propinqua caſtra ſaud acore militem a multa cae,
de eſt tutatus: nec ſere quifquam in ipſo certaine pan
ci in turba fugae extremae cum in caſtra ruerent: caeſi:
primiſq. tenebris Priuernum inde petitum agmine tre
pido: ut muris potius: qua uallo ſe ſe tutarentur. A. Pri
uerno Plautius alter: peruaſtatis paſſim agris: praedaq
abacta: in agrum fundanum exercitum inducit ingre
dienti fines ſenatus fundanor: occurrit: negant ſe pro
Vitrubio ſectamq. eius ſecutis precatum uenitſe: ſed
pro fundano populo: quem extra culpam bellu eſſe ip,
ſum Vitrubium indicasse: cum receptaculum fugae Pri
uernum habuerit non patriam Fundanos. Priuerni i
gitur boſtes Po. Ro. quacrendos perſequendosq. eſſe q.
limul a fundanis ac romanis utriuſq. patriae immemo

res defecerunt. Fundanis pacem esse: & animos romam
nos: & gratam memoriam acceptae cuitatis: orare se
confulem: ut bellum ab innoxio populo abestineat: a
gros: urbem: corpora ipso: coniugumque ac liberorum su
orum in potestatem Po. Ro. esse futuraq. Collaudatis su
danis: conful litteris Romam missis: in officio funda
nos esse: ad Priuernum flexit iter. Prius animaduer
sum in eos qui capita coniurationis fuerant a consule
scribit Claudius ad. ccd. ex coniuratis in etos Rom
missos: eamque deditionem a senatu non acceptam quod
cgenum atque bumilium poena defungi uelle fundanu
populum consuerint. Priuernum duobus consulari
bus exercitibus cum obsideretur: alter conful comiti
orum cauſa Romæ revocatus. Carceres eo anno in
circo primum statuti. Nondum perfunctos cura
priuernatis belli tumultus gallici fama atrox inuaſt
baud ferme unquam negocta patribus. Extemplo
gitur consules now. L. Aemylus Mamercus: & Gn.
Plautius eo ipso die kal. quintilibus: quo magistrat
interunt: compare inter se provincias inſi. Mamer
cus cui gallicum bellum euenerat: ſcribere exercitù
ſine ulla uacationis uenia: quia opificum quoque uulo
& ſellus arui minime militiae idoneum genus exciti
dicuntur. Veioſq. ingens exercitus contra actus ut in
de obuiam gallis iretur. longius diſcedi: ne alio iti
nere boſtis falleret ad urbem incedens non placuit.
Paucos deinde poſt dies ſatis explorata temporis e
ius quiete a gallis priuernum omnis conuerſa uis.
Duplex inde fama est: alii ui captam urbe Vitrubii
q.uiuum in potestatem ueniffe: alii priuſquam ulti
ma adhiberetur uis: ipfum se in deditionem conſu

lis caduceum praeferentis permisiffe autorebus funt:
Vitrubiumque ab suis traditum. Senatus de Vitrubi^
priuernatibus consultus consulem Plautium: di
rutis Priuerni muris: praeфidioque valido impoſito:
ad triumphum arceſit. Vitrubium in carcerе af
ſeruari uiffit: quo ad conſul rediffet: tum uerbera,
tum necari: aedes eius: quae eſſent in palatio: di
ruendas, bona Semonilano cenſuerunt cenſcrada:
quodque aeris ex eis redactum eſt: ex eo abenei orbes
ſacti: politi in facello Semonilani aduerſus aedem
Quirini. De ſenatu priuernate ita decretum ut q
ſenator Priuerni poſt defectione ab romanis ma
ſuffer tranſtyberim eadem lege: qua ueliterni ba
bitaret. His ita decretis uſque ad triumphuī Plautii
ſilentium de priuernatibus ſuit: poſt triumphuī
conſul necato Vitrubio ſociis, eius noxiaci apud ſa
tiatos iam ſupliciis nocentium tutam mentione
de priuernatibus ratus. Quoniam defectionis autio
res inquit: meritas poenas & ab diuſ immortalibus:
& a nobis patres conſcripti: quid placet de innoxia
multitudine fieri: equidem & ſi meæ partes exqui
rendae magis ſententiæ: quâ dandæ funt: tamen
cum uideam priuernates uicinos ſamnitibus eſſe
unde nunc nobis incertiffima pax eſt: quam mini
mum ira: inter uos illoſque relinqui uelim. Cum ip
ſa per ſe res anceps eſſet: prout cuiusque ingenium e
rat atrocius mitiſue ſua dentibus: tum incertiora om
nia unus ex priuernatibus legatis fecit magis cödi
cionis: in qua natus eſſet: quam praeſentis neceſſita
tis memor: qui interrogatus a quodam trifſioris ſen
tentiae autore: quam poenam meritos priuernates

censeret: eam in quit: quam merentur: qui se libertate dignos cencent: cuius feroci response infestiores factos cum underet consul: eos qui ante priuernatium caufas impugnabant: ut ipse benigna interrogatione mitius responsem elicet: quid si poenam inquit: remittimus uobis: qualem nos pacem uobis cum habituros speremus? Sibonam dederitis: inquit: & fidelem: & perpetuâ: si malâ baud diuturnam. Tum uero minari nec id ambiguit priuernatem quidam: & illis uocibus ad repellandum incitari pacatos populos. Pars melior senatus ad meliora responsea trabere: & dicere uti & liberi uocê auditâ: an credi posse illum populum aut hominem demuin ea condicione: cumus cum poeniteat: diutius: quâ necesse fit: manufesti pacem esse fidam: ubi uoluntarii pacati sunt: neq. co loco: ubi servitutem esse uelunt: fidem sperandam esse. In hanc sententiam maxime consul ipse inclinavit animos: identidem ad principes fontes, tiar: consulares uti exaudiri possit a pluribus dicendo eos demum: qui nihil praeterquam de libertate cogitant dignos esse: qui romani fiant. Itaq. & in senatu caufam obtrinuere: & ex auctoritate patrum latum ad populi est: ut priuernatibus ciuitas daretur. Eodem ano Anxur trecenti in coloniam multi sunt: bina uigera agri acceperunt. Secutus est annus nulla re bellu domine in signis. P. Plautio Proculo. P. Cornelio Scapula consuli, bus: praeterquam quod Fregellæ: Signioris est ager: demet uolscor: fuerat: colonia deducta: & populo uniceratio data a. M. Flavio in funere matris. Crant: qui per se cum honorandae parentis meritam mercedem populo solutâ interpretarentur: quod cum die dicta ab aedibus crimine strupratae matris familiae absoluisset. v

Data uifceratio in praeteritam iudicii gratiam honoris etiam cauſa fuit: tributatuq[ula] plebei proximisq[ula] comiti, is abſens petentibus praefertur. Palaepolis fuit baud, procul inde: ubi nunc Neapolis ſita eſt: duabus uribus populus idem habitat: Cumis erat oriundi: Cumania Chalcide cuboica originem trahunt: Claffe qua adue, di ab domo fuerant: multum in ora maris etus: quod accolunt: potuere. Primo in inſulas Aenariam & Pithe, cuſas curreſſi: deinde in continentem auſi ſedes tranſ ferre. Haece cuitas tum ſuis uiribus: tum ſamnitium infida aduerſus romanos ſocietate fracta: ſiue peſtilē tia: quae romanam urbem adorta nunciabatur fidēs: multa boſtilia aduerſus romanos agrum campanum falernumq[ui]ncolentes fecit. Igitur. L. Cornelio Lentu, lo. P. Philone uteq[ui] consulibus ſoecialibus Palaepolin alres repetendas miſſis: cum relatum eſſet a graccis: gen, te lingua magis ſtrenua: qua factis ferox reſponſum: ex auſtitoritate patrum populus palepolitanis bellum ſi cri iuſſit. Inter ſonſules provinciis comparatis: bello ore ci perſequendi Publio euenerunt. Cornelius altero ex ercitu ſamnitibus: ſi qua ſe mouerent: oppoſitus: fama autem erat defectioni campanor: iminentes ad moturos caſtra: ibi optimum uifum Cornelio ſtatua habere. Ab utroq[ui] ſonſule exiguam ſpem pacis cum ſamnitibus eſ' certior ſit ſenatus. Publius duomillia nolanor: militum & quatuor ſamnitium: magis nolanis cogentibus: qua uoluntate græcor: recepta Palaepoli miſerat. Romarco pertum eſt delectum in dictum a magiſtratibus: uniuer ſum Samnium erectum: ac uicuos populos priuernatē fundanumq[ui] & formianum baud ambique ſollicitari. Ob haec cum legatos mitti placuiffet: prius ad ſamnite:

quam bellum fieret: responsum redditur a Samnitibus
ferox. ultro incusabant iniurias romanorum: neq eo ne'
ligentius ea: quae ipfis obiuerentur: purgabant: baud
ullo publico consilio auxilioe iuvari graccos: nec fun
danum formianum ue a se sollicitatos: quippe minime
poenitere se uirium suarum: si bellum placeat. Caeteru
non posse diffimulare: aegre pati cuitatee Samnitium:
quod Fregellas ex uolscis captas dirutaSQ ab se resti
tuerit romanus populus: coloniam in Samnitium a
gro impoſuerit: quam coloni eorum Fregellas appellent.
eam se contumeliam iniuriamq niſi ab iis: qui fecerit
dematur: ipſos omni ui depulſuros eſſe. Cum roman
legatus ad diſceptandum eos ad cōmunes ſocios atq
amicos uocaret. Quid per plexe agimus: in quit: no/
ſtra certamina romani non uerba legaton nec homi
num quiſquam diſceprator: ſed campus campanus:
in quo concurrendum eſt: & arma & cōmunis mars
belli decernet. Proinde inter Capuam Sueſſulam q ca
ſtra caſtris conferamus: & Samnis: Romanus ne im
perio Italiam regat: decernamus. Legati romanorum tu
ſe non quo boſtis uocafferet: ſed quo imperatores ſui du
xuſſent: ituros eſſe responderunt. Iam Publius inter
Palepolin Neapolinq loco opportune capto diremerat
boſtibus ſocietatem auxili mutui: qua ut quiſq loc
premeretur: inter ſe uſi fuerant. Itaq cum & comitio
tum dies inſtaret: & Publiumiminentem boſtium mu
tis auocari ab ſpe capiendæ in dies urbis baud e rep.
eſſet: actum cum tribunis eſt: ad populum ferret: ut
cum. P. Philo conſulatu abiſſet: proconſultem gereret.
quo ad debellatum cum graccis eſſet. L. Cornelio: qa
ne eum quidem in Samnium iam ingreſſum revocari

ab imperu belli placebat: litterae missæ ut dictatorem co-
mitio: cauſa diceret. dixit. M. Claudium Marcellum:
ab eo magiſter equitum dictus. Sp. Poſtbumius. Nec ta-
men ab dictatore comitia ſunt habita: quia uitio ne cre-
atus eſſet: in diſquifitionem uenit. conſulti auqures ui-
tioſum uideri dictatorem pronunciauerunt. Eam re-
tribuni ſuſpectam infamem, criminando fecerunt: na-
neq. facile ſuiffe id uitium noſci cum conſul oriente no-
de ſilentio diceret dictator: neq. ab conſule cuiquam
publice priuatim q. de ea re ſcriptum eſset: nec quæquâ
mortalium eſtare: qui ſe uidiſſe: aut audiuiffe quid di-
cat: quod auſpicium dirimeret: neq. auqures diuina-
re Romae ſedentes potuiffe: quid in caſtris conſuli ui-
tu eueniſſet. cui non apparere qd plebeius dictator ſit
dictus: id uitium auguribus uiſum. Haec alia q. ab tri-
bunis nequicquam iactata ſunt: tamen ad interregni-
tes redit: dilatifs, alia atq. alia cauſa comitus quartus
decimus demum interre Lucius Aemylius conſules
creat. C. Petilium: Lucium Papyrium Mugilanum: cur
ſorem in aliis annalibus inuenio. Eodem anno Alexâ-
driam in Aegypto prodiſum conditam: Alexandrû
q. Epiro regem ab exule lucano interſectum ſorte do-
donci Louis euentu affirmaſſe. Accito ab tarentinis
in Italiam data dictio erat: caucret Acheruſiam a
quam Pandofiamq. urbem: ibi fatis eius terminum da-
tr: eoq. ocius tranſmiſit in Italiam: ut quam maxime pro
cul abeſſet urbe Pandofia in Epiro & acheronte amni:
quem ex Molofide deſluentem in Itaſona inferna acci-
pit theſportius ſinus. Caetero: ut ferme ſuiriendo iſne/
dia ſata ruſtur: cum ſæpe brutias lucanaſq. legiones ſu-
diſſet. Heraclæam tarentinor. coloniâ Conſentiâ ex

lucanis Sipontum, brutior, coloniam ac Erniam: alias
inde meffapior, & lucanor cepiffet urbes: & trecentas
familias illustres in Epirum: quas obfidum numero t
habetet: miſſet: haud procul Pandofia urbe imminen
te lucanis ac brutiis ſinibus tris tumulos aliquantum
inter ſe diſtantes inſedit. ex quibus excurſiones i om
nem partem agri boſtilis faceret: & ducentos ſerme t
lucanor exules circa ſe pro fidis habebat: ut p[]leraq et
generis inſema ſunt cum fortuna mutabilem gerentes
ſidem: umbres continui campis omnibus inundantes
cum interduſſent trifari am exceritum a mutuo iter
ſe auxilio: duo praeſidia: quae ſine rege erant: impro
uſo boſtum aduentu opprimuntur: delectis eis ad ip
ſius obſidionem omnes converſi. inde a[l]u canis exult
bus ad ſuos nunc[]i miſſi ſunt: pactoq[]reditu promiſſi
eſt regem aut iuimum aut mortuum in potefarem da
turos. Cacterum cum delectis ipſe eGREGium facimus au
ſus per medios erumpit hoſtes: & ducem lucanor com
minis congreſſum obtru[n]cat: contrabeniſt ſuos ex ſu
ga palatos peruenit ad amnem ru[n]inis recentibus p[]otis:
quem uis a quae abſtulerat indicantem iter: que cum
in certo uado tranſiret agmen: ſeffus metu ac labore mi
les increpans nomen abominandum fluminis acheros
iure uocaris inquit. Quod ubi ad aures accidit regis:
adiecit extemplo animum fatis ſuis: ſubſtitutq[] dubi
us an tranſiret. Tum Sotinius minifter ex regiis p[]ue
tris: quid in tanto diſerimine periculi cunctaretur: I
terrogans: indicat lucanos inſidius quaerere locum.
quod ubi reſpexit rex procul grege facto ueniente ſtr
git gladium: & per medium amnem tranſmittit equi.
Iamq[] in uadum eGREſſum eminus ueruto lucanus exu[]l

tans figit. lapsum inde cum inbaerente taelo corpus ex
anime detulit amnis in boſtium praeſidia. Ibi foeda lace
ratio corporis facta: nanq; præciso medio partem Con
ſentiam miſere pars ipſis reſenta ad ludibrium: quae cu
iaculis ſaxiſq; procul inſeſeretur: mulier una humanaR.
irare ultra ſiem ſacuienti turbae imixta paruſper ut
ſuſtinerent preccata: flens ait uirium ſibi liberoſq; capto
apud boſtes eſſe: ſperare corpore regio ut cunoq; mulecta,
to ſe ſuos redemptura. Is ſinis laſerationi ſuit: ſepultuq;
conſentuæ: quod membro: reliquum ſuit: cura mulieris
unius: offaq; Metapontum ad boſtes remiſſa: in de Epiȗ
duſcata ad Cleopatram uxorem: ſororemoq; Olympiadeq:
quarum mater magni Alexandri altera: ſoror altera ſuit.
Hace de Alexandri epirenſis trifi euentu: quanqua ro
mano bello fortuna cum abſinuit: tamen qua in Italia
bella geſit: paucis dixiſe ſatis ſit. Eodem anno lecſuſter
nium Romae quinto poſt conditam urbem: uſiem qui
bus ante placandis habitum eſt diu. Nom deinde conſu
les iuſu populi cum inſuſent: qui indicerent ſamnitibus
bellum: ipſi maiore conatu: qua aduerſus graecos cùcda
parabant: & alia noua niuil tum animo tale agitantibus
aceſſerunt auxilia: lucani atq; appuſt: qui bus gentibus i
nibil ad eam diem cum Ro. Po. fuerat: in ſidem uenerunt
arma uiroſq; ad bellum pollucentes: foedere ergo in amici
ciam accepi. Eodem tempore etiam in Samnio res pro
ſpere geſta: tria oppida in potestatem uenerunt. Alife:
Callirite: Ruffrium: aliuſq; aſter primo aduentu conſu
lum longe lateq; eſt peruaſtatus. Hoc bello tam proſpere
comiſſo: bello quoq; alteri: quo gracci obſidebantur: iam
fins aderat: nam præterquæ quod interſeptis munime
tus boſtium pars parti abſciffa eſſet: foediora aliquanto

intra muros us: quibus boſtis territabat: patiebantur:
& uelut capti a ſuifmetipſis praeſidiis: indigna iam li
beris quoq ac coniugibus: & quae captarum urbiu ex,
trema ſunt: patiebantur. Itaq cum & a Tarento & a ſa,
nitibus ſama effet noua auxilia uentura: ſamnitium
pluſquam uellet intra menia eſſe rebantur: tarenti,
nob inuentutem graeci graecos baud minus per quos ſa,
niti nolanoq: quam ut romanis boſtibus reſiſterent: ex-
pectabant. Poſtremo leuſſimum malor deditio ad ro-
manos uisa. Charilaus & Nymphius principes cinita
tis comunicato inter ſe confilio partes ad rem gerenda
diuſere: ut alter ad imperatorem romanorum tranſuſuge
ret: alter ſubſiſteret ad praebendam opportunam con-
filio urbem Charilaus ſuit: qui ad P. Philonem uenit:
& quod bonum fauſtum felix, palaepolitanis popu-
loq romano effet: tradere ſe ait moenia ſtatuſſe. eo
facon utrum ab ſe prodita an ſeruata patria uideat:
inſide romana poſitum eſſe: ſibi priuatim nec paciſa
quicquam nec petere: publice petere: qua paciſci +
magis: ut ſi ſuccessiſſet inceptum: cogitaret populus
romanus potius cum quanto ſtudio periculoq redi
tum in amicicam ſuam eſſet: quam qua ſtulticia &
temeritate de officio deceſſum. Collaudatus ab impe-
ratore triamillia militum ad occupandam eam parte
urbis: quam ſamnites inſidebant accepit: praeſidio
ci. L. Quintius tribunus militum praepolitus. Eodem
tempore & Nymphius praetorem ſamnitium atte
aggræſſus perpulerat: ut quoniam omnis romanus
exercatus aut circa Palaepolin: aut in Samnio eſſet: ſi
neret ſe daffe circuiebi ad romanum agrum: non
oram modo maris: ſed ipſi urbi propinqua loca depo-

pulaturum: sed ut falleret nocte proficiencium esse:
extemploq naues deducendas. Quod quo maturius fit,
eret: omnis iuuentus famnitium practer necessarium
urbis praefidium ad litrus milla. Vbi dum Nymphius
intenebris: & multitudine femetipfa impediente: sedu-
lo alius alia imperia turbans terit tempus. Charilaus ex
compoſito ab focus in urbem receptus cum ſumma ur-
bis romano milite impleſset: tolli clamorem iuſſit: ad
quem graeci ſigno accepto a principibus: quieuere: o
Nolani per aucteram partem urbis uia Nolam ferete
eſſu Quunt: famnitibus excludis ab urbe: ut expeditior
impraeſentia ſuga: ita foedior poſtea qua periculo eua
ſerunt uſa: quippe qui inermes nulla reque ſiuar non re-
licta inter hoſtes: ludibrium externis non modo fed po-
pularibus etia: ſpoliati atque egentes domos rediere. Ha-
ud ignarus opinionis alterius: qua haec proditio a ſa-
nitibus ſacta traditur: cum auctoribus hoc dedi: qui
bus dignius credi eſt. Tum foedus neapolitanum. eo e-
num deinde ſumma rei graecoque uenit: ſimilius uero ſa-
cut ipſos in amicicam rediſſe. Publico triumphus decre-
tus: qdſatis credebatur obſidione domitos hoſtes in
fidem ueniffe. Duo ſingularia haec ei uiro primum
contigere: prorogatio imperiu non ante in ullo ſacta
& acto honore triumphus. Aliud ſubinde bellum eui
alterius orae graecis exortum: nanc cum tarentini
rem palaepolitanam uana ſpe auxili aliqualdiu ſuſti-
nuſſent: poſtea quam romanos urbe potitos accepere:
uelut deſtituti ac non qui ipſi deſtituſſent increpare
palaepolitanos: ira atque inuidia in romanos ſurere: eo
etiam quod lucanos & appulos: nanc utraque eo anno
ſociatas coepta eſt: in fidem Po. Ro ueniffe allatū eſt.

quippe prope modum peruentum ad se esse: iamq. in eo
rem esse: ut romani aut boſtes: aut domini habendi ſunt,
diſcrimen profecto rerum ſua: in bello ſamnitium euè,
tuq. eius ierti: eam ſolam gentem reſtare: nec eam ipſa
ſatis ualidam: quando lucanus deſecerit: quem reuoca,
ri adhuc impelliq. ad abolendam ſocietatem romanam
poſse: ſi qua ars ſerendis diſcordiis adhibeatur. Hac
conſilia cum apud cupidos rerum nonanda: ualiffet:
ex iuMENTute quidam lucanus: precio acciti: clari magi
inter populares quam honesti: inter ſe mulctati ipſi un-
quis cum corpora nuda intuſſent in euium coetum uo,
ciſerati ſunt: ſe quod caſtra romana ingredi auſi eſſent:
a conſule uirgis caeſos ac propre ſecuri percuſſos eſſe.
Deſormis ſuapte natura res cum ſpeciem inuriæ magis
quam doli prae ſe ferret: Concitati homines cogut cla,
more ſuo magiſtratus ſenatum uocare: & alii circuiffa
tes concilium in romanos poſcunt: alii ad concitandus
in arma multitudinem agreſtum diſeurrunt: tumul,
tuq. etiam ſanos conſternate animos dečernitur: ut ſo,
cietas cum ſamnitibus renouaretur: legatiq. ad eàrem
mittantur. Repentina res quia quam cauſam nullam
tam ne fidem quidem habebat. coacti a ſamnitibus da
re obſides: & praeſidia in loca munita accipere: caeci
fraude & ira nihil recuſarunt. Dilicere deinde breui:
fraus coepit: poſteaquam criminum falſo: auſtores
Tarentum comiſtratiere: ſed amiffa omni de ſe poſta-
te: nihil ultra: quam ut poeniteret: fruſtra reſtabat.
Eo anno plebi romanae uelut aliud initium libertatis
factum eſt: quod nec iu deſierunt. mutatum autem ius
ob unius ſoſenatoris ſimul libidinem: ſimul crude/
litatem inflignem. L. Papyrius is ſuit: cui cum ſenatul

confulto Publius ob aës alienum paternum nexum dedi,
set: quem aetas formaq; ad misericordiam dicere poterat,
ad libidinem & contumeliam animum accenderunt: &
florem ætatis eius fructum aduenticium crediti ratus:
primo perlicere adolescentem fermone incesit eest cona
tus: deinde poſteaquam aspernabantur flagitium au,
res: minis territare atq; identidem admonere fortunae:
poſtremo cum ingenuitatis magis: quâ praefentis con-
ditionis memorem underet: nudari iubet ierberaq; af,
ferri. Quibus laceratus iuuenis cum se in publicum pro-
ripuisset libidinem crudelitatemq; conquerens foenera/
toris: ingens uis hominum cum aetatis miseratione atq;
indignitate iniuriae accenſa: tum ſuae conditionis libe-
rum q; ſuor: respectu: inforum atq; inde aomine facto ad i
curiam concurrit: & cum confuſes tumultu repentino eo,
acti ſenatum uocarent: introeuntibus in curiam patribus
laceratum iuuenis tergum procumbentes ad singulorum
pedes oftendebant. Victum eo die ob impotentem iniuti,
amunius ingens uinculum fidei: iuſſiq; confuſes ferre ad
populum: ne quis nifi qui noxiam meruisset: donec poenâ
luere: in compedibus aut in nervo teneretur: pecunie cre-
ditae: bona debitoris non corpus obnoxium eſset. itaq; no
xiſoluti: cautumq; in poſterre ne nectarerent. Eodem ano
cum fatis per seipfium ſamnitiu[m bellum: & defectio re-
pens lucanor: auſtoreſq; defectionis tarenti[que ſollicitos
baberent patres: acceſſit: ut & ueſtinus populus ſamni-
tibus ſele coniungeret. Quae res ſicur eo anno ſermoni
bus magis paſſim hominum iactata: quam in publico ul
lo concilio eſt. ita inſequenris anni conſulibus. L. Furio
Camillo iter. Iunio Bruto Scaueg; nulla prior potior
quiſa eſt: de qua ad ſenatum referrent: & quanquam

nouares erat: tamen tanta cura patres inceffit: ut pa-
riter eam suceptam neglectam timerent: ne aut i-
punitas eorum laiciuia superbia, aut bello poenae ex-
petitæ metu propinquo atque ira concirent finitimos
populos. Et erat genus omne abunde bello famniti-
bus par marfi: peligniq: & marucini: quos suueftin-
attingeret: omnes habendos boſtes. Vicit tamen pars
quae in praefentia wideri potuit maioris animi qua-
conſilii: ſed euentus docuit fortes fortunã iuuare. &
Bellum exauctoritate patrum populos aduerſus ue-
ſtinos uſſit: provincia ea Bruto: Samnium Camillo
forte euenit. exercitus utroq duch: & cura tuendoru
ſinium boſtes prohibiti coniungere arma. Cacterum
alte: & conſulem. L. Furium: cui maior moles reru[m]
poſita erat: morbo oravi implicitum fortuna bello v-
ſubtraxit: uſſuſq dictatorem dicere rei gerendae a-
cauſa longe claritatum bello ea tempeſtate dixit.
L. Papyrium Curiſore: a quo. Q. Fabius Maximus Ru-
tianus magiſter equitæ eſt dictus: par nobile rebus
in eo magiſtratu geſtis: discordia ramen: qua prope
ad ultimum dimicationis uentum eſt: nobilius. Ab
altero conſule in ueſtinis multiplex bellum nec uſqua-
uario euentu geſtum eſt: nam & peruaſtauit agros: &
populando atque urendo tecta boſtium ſataq, in aciem
inuitos extraxit: & ita prælio uno accidit ueſtinoru
res haud quaqua tamen incruento milite ſuo: ut non
in caſtra ſoluin reſuferent boſtes: ſed iam ne uallo qui
dem ac boſſis freti dilaberentur in oppida ſitu urbius
mocenibuſq se defenſuri. Poſtremo oppida quoque ex-
pugnare adortus: primo Cutinam ingenti ardore mi-
litum aut uulnerera: qda haud ſere quiſquam ite[ger]

praelio exceſſerat: ſcalis cepit: deinde Cingilia utruſ
qurbis praedam militibus: qſ eos neq portae: neq,
muri hoſtium arcuerant: conceſſit. In Samnium incer
tus itum auſpiciis eſt: cuius rei uitium non in belli euern
tum: quod proſpere gectum e: ſed in rabiem atq. uras i
perato: uertitur. Nanq Papyrius dictator a pullari
monitus: cum ad auſpicium petendum Romam pro
ſicſceretur: magiſtro equitum denunciauit ut ſe ſelo,
co teneret: neu abſente ſe cum hoſte manum confere,
ret. Fabuis cum poſt proſectionem dictatoris per ex
ploratores comperiſſet: perinde omnia ſoluta apud ho
ltes ac ſinemo romanus in Samnio eſſet: ſeu ferox ado
leſcens indignitate accenſus: quod omnia in dictato,
re widerentur reſpoſita eſſe: ſeu occafione bene geten,
dae rei inductus: exercitu inſtructo paratoq: proſe
ctus ad Imbrinium: ita uocant locum: acie cum ſam
nitibus conſfixit. Ea fortuna pugnae ſuit: ut nihil reli
dum ſit: quo ſi affuſſet dictator: res melius geri potu
erit: non dux militi: non duci miles deſuit: eques etiā
auctore. L. Cominio tribuno: qui aliquotiens impetu
capto perrumpere non poterat hoſtium agmen detra
xit frenos equis: atq. ita concitatos calcaribus permi
ſit ut ſuſtincre eos nulla uis poſſet per arma: per uiros
late ſtraudem dedere ſecutus pedes impetum equituz
turbatis hoſtibus intulit ſigna. uigintimillia hoſtium
caeſa co die traduntur. Auſtores babeo bis cum hoſte
ſigna collata dictatore abſente: bis rem eſregie gectā.
apud antiquiſſimos auſtores una baec pugna inueni
tur: in quibusdam annalibus tota res praetermiſſa e.
Magiſter equitum ut ex tanta caede multis potitus
ſpolus: congeſta in ingentem aceruum hoſtilia arma

subdito igne concremavit seu uorum id deoR cuiptam
fuit: seu credere libet Fabio auctori eo factum: ne su-
ae gloriae fructum dictator caperet: nomenq ibi feci
beret: aut spolia in triumpho ferret. Littere quoq de
re prospere gesta ad senatum non ad dictatore miffle
argumentum fuere minime cum eo cōmunicautis e
laudem. Ita certe dictator id factum accepit: ut lae
tis alus victoria parte prae se ferret iram trifitiāq
miffloq repente senatu se ex curia proripuit: tum ue-
ro non ſamnitium magis legiones: qua maiestatē di
ctatoriam & disciplinam militare a magiftro equitū
uictam & euerſam dictitans: ſi illu impune ſpreſu m
perium fuiflet. Itaq picnus minare iraeq profectus i
caſtra cum maximis itineribus illet: non tamen prae
uenire ſamam aduentus ſui potuit: praecurrerant.n.
ab urbe: qui nunciarent dictatorem auidum poenae
uenire: alternis pene uerbis. T. Manu facta laudante.
Fabius extemplo: concione aduocata: obſtatus mili
tes eſt: ut qua uirtute rempu. ab inſeſtūſimis boſtibus
defendiſſent: eadem ſe: emus ductu auſpicioq uicuffet.
ab impotenti crudelitate dictatoris tutarentur. Venu-
te amentem inuidia: irae uirtuti alienae felicitatiq:
furere quod ſe absente: reſp. gesta eſregie eſtet: malle
ſi mutare fortunam poſſet: apud ſamnites: quam ro-
manos victoriam eſſe: imperium dictaturae ſpreſum
tanquam non eadem mente pugnari uetuerit: qua t
pugnatum dolcat: & tunc inuidia impedire uirtutem
alienā voluiffe cupidiſſimiſq ablatur: arma fuiffe mi
litibus: ne ſe absente moueri poſſent: & nunc id fure
re id aegre pati: qd fine. L. Papyrio non inermes: uō
mana milites fuerint. qd ſe. Q. Fabius magiſtrum v

equiū duxerit

equitum duxerit ac non accensum dictatoris. Quid illum facturum fuisset: si quod belli caclus ferunt: in armis commus aduerfa pugna euemisset: qui sibi deuicetis boftibus repu. bene gesta ita ut non ab illo unico duce melius geri potuerit: supplicium magiftro equitum & tunc victori minetur. Neq[ui]lum magiftro equitum infestiorem quâ centurionibus: quâ militibus eſſe: ſi poſſet in omnes faciuntur: fuisset: quia id nequeat in unum ſeuire: & iam in uidiam tanquam ignem ſumma petere in caput consilii in ducem incurrere. Si ſe ſimul cum gloria rei gestae extinxiſſet: tunc victorem uelut in capto exercitu do minantem quicquid licuerit: in magiftro equitum in militibus auſur[em]. Proinde adessent in ſua cauſa omni um libertati. Si conſenſum exercitus eundem qui in praelio fuerit in tuenda victoria uideat: & ſalutem u[nus omnibus curae eſſet: inclinatur[que] ad clementiores ſententiam anum[rum]. poſtremo ſeu itam fortunaſ[que] ſua[que] illo[rum] fidei utiutriq[ui] permittere. Clamor et tora concione ortus uti bonum animum haberet: ne mi[n]uiem illu[m]im alatur[que] ſaluis legionibus romanis. Haud multo poſt di[ctator] adiuerit: classico[que] extemplo ad concionem aduencauit. Tum ſilentio facto: praeco Q. Fabium magiſtrum equitum citauit: qui ſimul ex inferiore loco ad tributal acceſſit: tum dictator quaero: in quit: de te. Q. Fabi: cum ſummum imperium dictatoris ſit: pareant[que] et c[or]ſules regia potest[as]: practoreſ[que] iſdem auſpiciis: q[ui]bus consules creati: æquum cenſeas nec ne magiſtrum eq[ui]tum dicto auſtientem eſſe: item q[ui]b[us] illud interrogo? cum me incertis auſpiciis profectum ab domo ſcirem: utri[m]i mibi turbat[que] religionibus reſpu. in discrimen committenda fuerit: an auſpicia repetenda nequid diu[s] dubiis

agerem? simul illud: quac dictatori religio impedimè,
to ad rem gerendam fuerit: num ea magifter equitum
solutus ac liber potuerit esse? Sed quid ego haec inter,
rogo? cum si ego tacitus abissem: tamen tibi ad uolun-
tatis interpretationem meæ dirigenda tua sentëna
fuerit: quin tu respondeas: uetuerim ne quicquâ tel
me abſente agere? uetuerim ne ſigna cum hoſtibus cò,
ferre: quo tu imperio meo ſpreto: incertis auſpiciis: tur
batis religionibus: aduerſus morem militarem diſci,
plinamq[ui] maior & numen deoque auſus es cum hoſte
confligere? Ad haec quae interrogatus es: responde: ex
tra ca caue uocem mittas. Accede liſtor accede. Aduer
ſus ſingula Q. Fabio cum respondere haud facile effet:
& nunc quereretur accuſatorem eundem capitis ſui
ac iudicem esse: modo uitam ſibi cripi cutius: qua glo-
triam reß gectat: poſſe uociferaretur: purgaretq[ui]e in
uicem: atq[ui] ultro accuſaret: tunc Papirius redintegra/
ta ira ſpoliari magiſtrum equitum ac uirgas & ſecures
expediri tuſſit. Fabius fidem militum implorans lace/
rantibus ueſtem liſtoribus ad triarios tumultum iam
in concionem miſcentes ſele recepit: inde clamor per
totam concionè eſt perlatus: alibi preces: alibi minę au
diebantur: qui proximi forte tribunalı ſteterat: quia
ſubectu oculis imperatoris noſcutari poterant: orabat:
ut parceret magiſtro equitum: neu cum eo exercitum
damnaret. extrema concio & circa Fabium globus in
crepabant inclaementem dictatorem: nec procul ſedi
tione aberant. Ne tribunal quidem ſatis quietu erat:
legat circunſtantes ſellam orabant: ut rem in poſteru
diem diſerret: & iræ ſuæ ſpatium & confilio tempus
darer: ſatis caſtigatam adolescentiam Fabii eſſe: ſatis

deformatam uiectoriam: ne ad extremum finè supplicii
tenderet: neu unico iuxeni: neu patri eius darissimo ui
to: neu fabiae genti eam iniungeret ignominiam. cum
parum precibus: parum cauſa proficereat: intueri ſæ
uientem concionè ubebant: ita irritatis militum ani
mis ſubdere ignem ac materiam ſeditioni non eſſe æ
tatis: non prudentiæ eius: neminem id Quinto Fabio
poenam deprecanti ſuam uitio uer ſuè: ſed dictatori:
ſi occaecatus ira infestam multitudinem in ſe prauo cer
tamine mouſſet. Postremo ne id ſe gratiæ dare. Q.
Fabii crederet: ſe iuſturandum dare paratos eſſe non
uideri reip. expedire in. Q. Fabium eo tempore animad
uerti. His uocibus cum in ſe magis concitarent dicta
torem: quam magiſtro equitum placaret: iuſſi de tri
bunali deſcendere legati: & ſilentio nequicquâ per pre
conem temptato prae ſtrepitu ac tumultu nec ipſius
dictatoris: nec apparitorum eius uox audiretur: nox
uelut in praelio certamini finem fecit: magiſter equitû
iuſſus postero die ad eſſe: cum omnes affirmarent in
festius Papyrium exarſuè agitatum contentione ip
ſa exacerbatum q. clam ex caſtris Romam profugit:
& parre auctore. Q. Fabio: quiter iam conſul dictator
q. fuerat uocato extemplo ſenatu: cum maxime con
quereretur apud patres uim atq. iuri iam dictatoris:
repente ſtrepitus ante curiam litterarè ſubmoentium
auditur: & ipſe inſenſus aderat: poſtea quâ comperit
profectum ex caſtris cum expedito equitatu ſecutus.
Iterata deinde contentione praebendi Papyrius Fabii
iuſſit: ubi cum deprecantibus primoribus patrum atq.
uniuer ſo ſenatu perſtaret incepto imitis animus. Tum
pater. M. Fabius: quando quidem: inquit: apud te nec

auctoritas senatus nec aetas mea: cui orbitatem paras;
nec uirtus nobilitas magistri equitum a te ipso nomi
natim ualet: nec preces: quae saepe hostem mitigauere:
quae deoR iras placant: tribunos plebis appello & pro
uoco ad populum: cum q. tibi fugienti exercitus tui fugi
enti senatus judicium iudicem fero: qui certe unus plus
quam tua dictatura potest pollerq: undero cessurus ne
pronocationis: cui rex romanus Tullus Hostilius cessit.
Ex curia in concionem itur: quo cum paucis dictator: cu
omni genere principum magister equitum ascendisset:
deduci cum de rostris Papyrius in partem inferiore uoffit
secutus pater bene agis inquit: cum eo nos deduci uoffiti:
unde priuati uocem mittere possemus. Ibi primo nontà
perpetuae orationes: quâ alterationes exaudiebantur.
Vicit deinde strepitum uox & indignatio Fabi senis in
crepantis superbiam crudelitatem Papirii: se quoq di
ctatorem Romæ fuisset: nec a se quenquam nec plebis q.
dem hominem: non centurionem: non militem violatum.
Papyrium tanquam ex hostium ducibus: sic ex romano
imperatore victoriam & triumphum petere. Quantum
interesset inter moderationem antiquorum & nouam su
perbiam crudelitatem dictatorem Quintium Cincin
natum in L. Minutium. consulem ex obediione a se ab
reptum non ultra saeuille: quâ ut legatum ad exercitum
pro consule relinqueret M. Furium Camillum in L. Fu
rio qui contempta suæ senectute & auctoritate foedissi
mo cum cuentu puignasse: non solum in præfentia mo
deratum iræ suæ: nequid de collega fecus populo: aut se
natu scriberet: sed cum reueruisset potissimum ex tribu
nis consularibus habuisset quem ex collegis optione a se
natu data sibi imperiu delegerit. Nam populi q.

dem: penes quem potestas omnium rebus effectet: ne ira qui
dem unquam atrociorem in eos fuisse: qui temeritare at
q. inictia exercitus amissient: quâ ut pecunia eos mul
etaret: capite annullitum obrem bello male gestam de
imperatore nullo ad eam diem esse: nunc ducibus Po.
Ro. quae ne inictis quidem bello fas fuerit: urogas & se
cures victoribus & amississimos meritis triumphos intc
prari. Quid enim tandem passur: fuisse filium suum: sibi
xercitum amisset: si fuitur fugatus castris exutus fuisse:
quo ultra iram intolerant, eius excesuram fuisse: quâ
ut uerberaret necaretab. Quam conveniens esse propter
Quintum Fabium civitatem inicticia victoriam supplica
tionibus ac gratulationibus esse: cum propter quę delu
bra pateant: aræ sacrificiis fument: bonore domis cumu
lentur: mudatum urogis lacerari in conspectu populi ro
mani: intuentem capitolium: atque arcem: deoque ab se duo
bus praclis haud fructra aduocatos: quo id animo exerci
tum: qui eius ductu audivi: uiculdet: laturum: quę lu
dum in castris romanis: quam læticiam inter boves fore.
Haec simul urogans querens, deum hominum, fidem ob
testans: & complexus filium plurimis cum lachrymis age
bat. Stabat cum eo senatus maiestas: fauor populi: tribu
nicium auxilium: memoria absentis exercitus. Ex alte
ra parte imperium inuicium populi romani: & discipli
na rei militaris: & dictatoris edictum pro numine semp
obferuatur: & manliana imperia & potissima fili earitas
publicæ utilitati actabantur. Hoc etiam. L. Brutus con
ditorem romanae libertatis antea in duobus liberis se
cesse: nunc patres comes & senes faciles de alieno unpe
rio fpreto tanquam rei paruae disciplinæ militaris euer
sae inuenti gratiam facere se tamen peristaturum ince

pto nec ei: qui aduerſus dictum ſuum turbatis religio,
nibus ac dubiis auſpiciis puoſaſſet: quicquam ex iuſta
poena remiſſur. Maiestas imperiu perpetua ne eſſet nò
eſſe in ſua potestate. L. Papyrium nibil de eius iure di
minitur. optare ne potestas tribunicia inuiolata ipſa
uiolet interceſſione ſua romanum imperium: neu po
pulus romanus in ſe potiſſimum dictatorem & ius di
Etaturę extinguat. Quod ſi feciſſet: non L. Papyrium
ſed tribunos: ſed prauum populi iudicium ne quicquæ
poſteros accuſaturos cum polluta ſemel militari diſci
plina: non miles centurionis: non centurio tribuni: nò
tribunus legati: non legatus conſulis: non maſiſter e/
quitum dictatoris pareat imperio: nemo hominum: x
nemo deoR uerecundiam habeat: non edicta imperato
rum: non auſpicia obſeruentur: ſine comeatu uagi mi
lites in pacato in boſtico errent: immemores ſacrameni:
licentia ſola: ubi uelint: exauſtorent: infrequentia deſe
rantur ſigna: neq conueniatur ad edictum: nec diſcerna
tur interdiu noſte equo iniquo loco: iniſſu imperatoris
puo[n]nent: & non ſigna: non ordines ſeruent: latrocinii
modo caeca & fortuita pro ſolemni & ſacrata militia
ſit. Horum criminum uos reos in omnia ſæcula offer
te tribuni plebis ueftra obnoxia capita pro licentia. Q.
Fabii obiicite. Stupentes tribunos & ſuam iam uicem
maſis anxios: quam eius: cui auxilium ab ſe petebat:
liberavit onere conſenſus Po. Ro. ad preces & obreſtati
onem uerſus: ut ſibi poenam maſiſtri equitum dicta
tor remitteret. tribuni quoq inclinatam rem in preces
ſub ſecuti: orare dictatorem: inſiſtunt ut ueniam erro
tri humano: ueniam adolescentiæ. Q. Fabii daret: ſatis
eum poenar. dediſſe. iam ipſe adolescens: iam pater

M. Fabius contentionis obliti procumbere ad genua & iram deprecari dictatoris. Tunc dictator filentio facto bene babet: in quit: quirites: uicit disciplina militaris: uicit imperii malestas: quæ in discrimine fuerunt anulla poſt banc diem eſſent: non noxæ eximitur. Q. Fabius: qui contra edictum imperatoris pugnauit: ſed noxæ damnatus donatur Po. Ro. donatur tribuniciæ poſteſtati: precarium non iuſtum auxilium ferenti. Vitie Q. Fabi felicior hoc conſenſu ciuitatis ad tuendum te quam in qua paulo ante exultabas uictoria: uie id faſcus auſus: cuius tibi ne parens quidem: ſi eodem loco ſuſſet: quo. L. Papirius: ueniam dediſſet. Mecum ut uotles: reuerteris in gratiam Po. Ro. cui uitam debes: nihil maus præſtiteris quâ ſi hic tibi dies ſatis documenti dederit: ut bello ac pace pati legitima imperia poſſis. Cum ſe nihil morari magiſtrum equitum pronunciass: digreſſum cum templo laetus ſenatus: laetior populus circunſuſi ac gratulantes hinc magiſtro equitum: hinc dictatori proſecuri ſunt: firmatum, imperiu militare haud minus periculo. Q. Fabii: quâ ſupplicio miſerabi li adolescentis Manlii uidebatur. Forte ita eo anno eue nit: ut quotienscunq[ur] dictator ab exercitu receſſit: hoſſe in Samnio mouerentur: caeter[que] in oculis exemploſo erat Q. Fabius. M. Valerio legato: qui in caſtris præerat ne quam uim hoſtrium magis: quâ trucem dictatoris irâ ti meret. Itaq[ur] frumentatores cum circuienti ex infidus cæſi loco iniquo eſſent: creditum uulgo eſt ſubueniri eis a legato potuiffe: ni tristia edicta exborruiſſet. ea i quoq ira alienauit a dictatore militum animos: iam an te inſenſos q[ui] inplacabilis Quinto Fabio ſuſſet: & quod ſuis precibus negaſſet ei Po. Ro. ueniam dediſſet. Poſtea

quam dictator: præpoſito in urbe. L. Papyrio Crafto ma-
giftro equitum. Quinto Fabio utero quicquæ pro magi-
tratu agere: in caſtra rediit: neq cuibus fatis aétus ad-
uentus eius fuit: nec hoſtibus quicquam attulit terroris.
Nanq poſtero die ſeu ignari ueniffe dictatorem: ſeu adſet
an abeſset: paruifacientes inſtruſta acie ad caſtra acceſ-
ſerunt. Cæterum tantum momenti in uno uiro. L. Papy-
rio fuit: ut ſi ducis confilia ſanor ſubſecutus militu foret:
debellari eo die cum famnitibus potuiffe: pro baud du-
bio habitum ſit: ita inſtruxit aciem loco ac ſubſidiis: ita
omni arte bellica firmanuit. Cæſtatum a milite ac de indu-
ſtria: ut obſtrectaretur laudibus ducis ipſedita victoriae.
Plures famnitium cecidere: plures romani uulneratiluit.
Senſit peritus dux: quæ res victoriae obſtaret: tempera-
dum ingenium ſuum eſſe: & ſeueritatem miſcendam eo-
mitati. itaq adſibitis legatis ipſe circum ſaucios milites
inſerens in tentoria caput: ſingulos ut ſe ſe haberent: ro-
qitans: curam cor nominatim legatis tribunifq & præ-
ſeus demandabat: tem per ſe popularem ita dexter e/
git: ut medendis corporibus animi multo plus militum
imperatori reconciliarentur: nec quicquam ad ſalubri-
tatem efficacius fuerit: quam quod grato animo ea cu-
ra accepra eſt. Reſecto exercitu cum hoſte congreſſus
baud dubia ſpe ſua militumq ita fudit fugavitq fam-
nites: ut ille ultimus eis dies conſervendi ſigna cum di-
ctatore fuerit. Inceſſit deinde: qua duxit: prædæ ſpes
uiſtor exercitus: perluſtrauitq hoſtium agros nulla ar-
ma: nullam uim nec apertam nec inſidus expertus. Ad
debat alacritatem: quod dictator prædam omnem edi-
xerat militibus: nec ita magis publica: quâ primatum co-
pendium in hoſtem acuebat. His cladibus ſubacti ſam'

nites pacem a dictatore petiere: cum quo pacti ut singula
uestimenta militibus & annuum flupendium darent. Cui
ire ad senatum iussi essent: secuturos se dictatorem respon-
derunt: unius eius fidei iurtutiq, caufam suam comme-
dantes. ita deductus ex famnibus exereitus. Dictator
triumphans urbem est ingreſſus: & cum se dictatura ab
dicare uellet: iussu patrum: priuſqua abdicaret: conſu-
les creavit Claudium Sulpitium Longum ite?. Q. Aemy-
lum Caeritanum. Samnites inſecta pace: quia de condi-
cionibus agebatur: inducias annuas ab urbe rettulerunt:
nee care: ipſa, ſaneta fides ſuit: adeo poſtqua Papyrus
abiſſe magiſtratu nunciatum est: arrecti ad bellandum
animi ſunt: Claudio Sulpicio. Q. Aemylio: Aulum qui
dam annales habent conſuſe. Ad deſectione famnitiu-
appulum novum bellum accesseſt: utroq, exereitus iussi.
Sulpitio Samnites: Appulia Aemylio ſorte euenerunt.
Sunt qui non iſpis appulis bellum illatu: ſed ſocios eius
gentis populos ab famnitiu[m ut atq, imurus defenſos ſeru-
bant. Cacter: fortuna famnitiu[m uix a ſeipſis eo tempore
propulſantiu[m bellu[m: propius ut fit uero facit no appu-
lis ab famnibus arma illata: ſed cum utraq, ſimul gente
bellum romanis ſuſſe. Nec tamen res illa memorabilis
acta: ager appulus Samnium, euſaſtatum: boſtes nec bic
nee ille inuenti. Romæ nocturnus terror ita ex ſomno
trepidam repente cuitatem exciuit: ut capitolium atq,
arx moeniaq, & portæ plena armator: fuerint: & cum
concurſatum clamatum, ad arma omnibus locis effet:
prima luce nec auctor: nec cauſa terroris comparuit.
Eodem anno de tuſculanis ſtacia rogatione ſuit iudi
cium. M. Flaminus tribunus plebis tulit ad populum ut
in tuſculanos animaduerteretur: quor ope ac conſilio

ueliterni priuernateſq. Po. Ro. bellum feciſent. Populus tuſculanus cum coniugibus ac liberis Romam uenit: ea multitudo ueste mutata & ſpecie reor tribus circuit omnibus ſe omnium aduoluens. Plus itaq. miſericordia ad poenæ ueniam quam cauſa ad crimen purgandum ua luit. Tribus omnes praeter polliam antiquarunt legem. Polliæ ſententia ſiut puberes uerberatos necari: coniuges liberoſq. ſub corona lege belli uaenire: memoriamq. eius iræ tuſculanis in poenæ tam atrocis auſtores man ſitte ad patrum ætatem conſtat: nec quenquam ex pollia tribu candidatum ferme datum papyriam ferre ſoli tum. In ſequenti anno. Q. Fabio L. Fuluio conſulibus A. Cornelius Aruina dictator: &. M. Fabius Ambuſtus ma quiter equitum: metu grauioris in Samnio belli: condu cta enim pretio a ſunitimis iuuentus dicebatur: intëtio re delectu habito: eorumque exercitum aduerſus ſam nites duxerunt: caſtra in boſtico incurioſe ita polita, tanquam procul ab effect boſtis: cum ſubito aduenere i ſamnitium legiones tanta ferocia ut uallum uſq. ad ſtationem romanam inferrent. noxiam appetebat: id prohibuit munimenta adoriri: nec diffimulabant or ta luce poſtero die facturos. Dictator ubi propriorem ſpe dimicationem uidit: ne militum uirtutam damnolo cus effect: iqnibus crebris reiſtis: qui conſpectum boſt iu[m fruſtarentur: ſilentio legiones educit: nec tamen fallere propter propinquitatem caſtro[que] potuit. eques extemplo inſecutus ita inſtitut agmini: ut donec luce ſceret prælio abſtineret: nec pedeſtres quidem copiæ ante lucem caſtris egreſſæ. Eques luce demum auſus incurſare in boſtem: car pendo nouiſtimos premendo q. iniquis ad tranſitum locis agmen detinuit. interim

pedes equitem affecutus: & totis iam copus fatnis ut
qebat. Tum dictator poſtea quaſi line magno incommo
do progredi non poterat: eum ipſum in quo conſute
rat: locum caſtris cōmuniri iuſſit. Id uero circunſu
ſo undiq. equitatu: ut uallum peteretur: opuſq. incipe
ret: fieri non poterat. Itaq. cum neq. eundi neq. manc
di copiam eſſe uidet: inſtruit aciem impedimentis ex
acie remotis: inſtruuntur contra & hoſſes & animis: &
wiribus pares. auxerat id maxime animos quod igna
ti loco iniquo non hoſtī ceſſum: uedut fugientes ac terri
tos terribiles ipſi ſecuti fuerant. Id aliquandui æquauit
puqnam: iampridem deſueto ſamnite clamorem ſoma
ni exercitus pati. At hercule illo die ab bora diei tertia
ad octaua: ita anceps dicitur certamen ſtetiffe: ut neq.
clamor: ut primo ſemel concurſum eſt ſublatus iteratu
ſit: neq. ſigna promota loco retroue recepta: neq. recur
ſum ab uſſa ſit parte. in ſuo quiſq. gradu obnixi urgetes
ſcutis line reſpiratione ac reſpectu puqnabant: ſremi
tus equalis tenorq. idem puqnæ in deſatigatione ulti
mam: aut noctem ſpectabat: Iam uiris uires: iam ferro
ſua uis: iam ducibus conſilia deerant: eum ſubito ſam
nitium equites cum turma una longius prouecta acce
piſſent impedimenta romanor. procul ab armatis ſi
ne præſidio: line munimento ſtare: auiditate præda
impetum faciunt. Quod ubi dictatori nuncius trepi
dus attulit: line modo: inquit: ſe præda præpediant.
alii deinde ſuper alios diripi paſſim ferriq. fortunas mi
litum uociferabantur. Tum maſſtro equitum accito:
uides tu: inquit. M. Fabi ab hoſtium equite omuſſam
puqnam: bærent impediti impedimentis noſtris: ag
ogredere: qd inter praedandum omni multitudini eue

nit: diffipatos: raros equis infidentes: raros quibus fer,
rum in manu sit: inuenies: equos dum præda onerat
caede inermes: cruentam illis prædam redde. mibi
legiones peditum pugna curæ erunt: penes te eque
stre fit decus. Equitum acies qualis: quæ esse instruchis
sima potest: inuecta in diffipatos impeditos boites cae
de omnia replet. inter sarcinas omittas repente obiace
tes pedibus fugientium consternatoribus equos neque
pugnæ neque fugæ satis potentes cæduntur. Tum dele
to prope equitatu boftium. M. Fabius circumductis pau
lum alis a tergo pedestrem aciem adoritur. clamor in
de nouus accedens & famnitium animos terruit: &
dictator ubi respectantes boftium antefignanos: turba
raqs signa & fluctuante m aciem uidit: tum appellare
tum adhortari milites: tribunos principes ordinum
nominatim ad iterandam fecum pugna uocare. Nona
to damore signa inferunt: & quocunque ingrediebant:
magis magni turbatos boites cernebant. Eques ipse
iam primis erat in conspectu: & Cornelius respiciens
ad manipulos militum quod manu: quod uoce poterat: mo
strabat hexilla se suor parma cernere equitum. Quod,
ubi auditum simulque uisum est: adeo repente laboris per
diem pene totum tolerant unnerum oblitum sunt: ut
baud fecus: quæ si tum integri e castris signum pugnæ
accepi sent: concitaverunt se in boitem. nec ultra famis
tolerare terrorem equitum peditum, ui potuit: partid
in medio cæsi: partim in fuga diffipari sunt. pedestres
restantes ac cireumentos cedunt: ab equite fugientis
strages est facta: inter quos & ipse imperator cecidit.
Hoc demum præium famnitium res ita infregit: ut om
tibus concilius fremerent: minime id quidem miru esse.

siumpio bello & contra foedus suscepto: infestioribus me-
rito dus: quam hominibus nihil profspere agerent: expi-
andum id bellum magna mercede luendum quæ esse id re-
ferre tantum utrum supplicia noxio paucor: an omni-
um innoxio præbeant sanguine: audebant, iamquidem
nominare auctores armor: unum maxime nomen per
consensum clamantium Brutuli Papyriu exaudiebatur.
Vir nobilis potens erat haud dubie proximam induci:
ruptor: de eo coach referre prætores decretum fecerunt:
ut Brutulus Papyrius romanis dederetur: & cum eo pre-
da omnis romana captur quod Romam mitterentur: quæq-
res per sæciales ex fœdere reperitæ essent: secundus ius
falsi restituerentur. sæciales Romam: ut censuerunt:
mili. & corpus Brutuli exanime ipse morte voluntaria
ignominiæ se ac supplicio subtraxit: placuit cum corpo,
re bona eius quoque dedi. nihil tamen earerem præter cap-
tuos: & si qua cognita ex præda sunt: acceplum est: sed
cæteram rerum irrita sunt deditio, dictator ex senatu sibi
sulto triumpbavit. Hoc bello a consulibus bellatum: qui
dam auctores sunt: eos quod famnitibus triumphasse. Fa-
bium etiam in Appullam processisse: atque magnas i
prædas egisse nec disere piant quin dictator eo anno.
A. Cornelius fuerit id ambigitur bellis ne gerendi cauſa
creatus fit: an ut eſset qui ludis romanis: quia. L. Plauti
us prætor grani morbo forte implicitus erat: signu mit-
tendis quadragis daret: fune tufq. eo haud ſane memora
di in pernici ministerio se dictatura abdicaret: nec facile
est aut rem rei: aut auctorem auctori præferre. Viciatã
memoriam funebribus laudibus reor falsoq. magni
titulis: diu m familia ad se quæ famam rerum gelfar
honorum quæ fallente mendacio trabunt. inde certe & fin

quem meorum suppliciorem iudicem feram, neminem neque
populum: neque priuatum fugio. Quod si nihil cum potere
tiore iuris humani relinquitur inopi: at ego ad deos uti
dices intolerandæ superbiæ confugia: & precabor ut ias suas uerant in eos: quibus non suæ redditæ res: nò
alienæ accumulatæ fatis sunt: quorum sæuiciam non mors
noxiorum: non deditio exanimatorum corporum: non bona se
quentia domini deditionem exatient: placari nequeat.
nihil bauriendum sanguinem lanianda uiscera nostra
præbuerimus. Iustum est bellum famnites: quibus nec
ceffarium: & pia arma quibus nulla nifi in armis relin
quitur spes. Proinde cum rebus humanis maximum momentum
sit: quâ propitiis rem: quâ aduerfis agant duis:
pro certo habere priora bella aduerfus deos magis: quâ
homines gefiffe hoc quod instat ducibus ipfis diis gefitu
ros. Haec non laeta magis: quâ uera uaticinatus: exerci
tu edicto circa caudium castra quâ potest occultiffime
ducit: in de ad Calatiam: ubi iam consules romanos ca
ftraeque audivbat: milites decem pастors, habitu mit
tit: pecoraque diuerfos alium alibi habuilibus procul romanis
paſcere iuber præfidus: ubi inciderint in praedatores
ut idem omnibus fermo confet legiones famnitium
in Appulia eſse: Luceriam omnibus copiis circuſidere:
nee procul abeſse quin ui capiant. Iam & is etiam ru
morante de induſtria uulgatus uenerat ad romanos:
ſed fidem auxere captiui eo maxime quod fermo int
omnes congruebat. Haud erat dubium: quin lucerim
opem romanus ferret bonis ac fidelibus ſociis ſimul ne
Appulia omnis ad præſentè terrorem deficeret. ea
modo quæ irent: consultatio fuit: Duæ ad Luceriam
ferebant suæ. altera propter oram ſuperi maris patés

apertaq: fed quanto tutior: tanto uere longior: altera
per furcas caudinas breutor: fed ita natura loci est: sal
tus duo alti filuolig funt montibus circa se perpetuis i-
ter se iuncti: iacet inter eos fatis patens clausus in me-
dio campus herbidus aquoſuq: per quem medium
iter est: fed antequa uenias ad eum: intrandæ primæ
anguſtæ funt: & aut eadem: qua te inſinuaucris retro
uia repetenda: aut ſi ire porro pergas: per alium saltu
artiorem impeditioreing euadendum. In eum campu
uia alia per cauam rupem romani remisso agmine: t
cum ad alias anguſtias protinus pergerent: ſeptas de
icctu arbor: ſaxor: q ingentium obiacente mole inue-
nere. cum frans boſtilis apparuſſet: præſidium etia
in ſumo saltu confpictur: citati inde retro: qua uene
tunt perqunt repetere uiam: eam quoq clauſam ſua
obice armiſq inueniunt: ſiunt inde graduin ſine ul
lius imperio: ſtupor omnium animos ac uelut torpor
quidam inſolitus membra tenet: intuenteq alii alios
cum alterum quiſq magis mentis compotem ac confi
lii ducerent: diu immobiles ſilent: deinde ubi prætor
a conſulum erigi undere & expedire quoſdam utilia o
peri: quanquam ludibrio fore munentes perditis rebus
ac ſpe omni adempta cernebant: tamen ne culpam ma
lis adderent pro ſe quiſq nec bortante ullo: nec impera-
te ad munieſtum uerſi: caſtra prope a quam uallo cir
cundant: ſua ipſi opera laboremq irritum: praeterqua
qoſ boſtes ſuperbe in crepabant miſerabili conſeſſione
cudentes: ad conſuiles moeſtos ne aduocantes quidem
in conſilium: quando nec conſilio: nec auxilio locus es
ſet: ſua ſponte legati ac tribuni conueniunt: militeq in
prætorium uerſi: opem quam iux du immortales ferre

poterant: ab ducibus exposcunt. Quærentes magis quam
confulentes nox oppreſſit: cum pro ingenio quiſq. freme,
rent: alius per obices uara: alius per diuera montium p
ſiluas: qua ferri arma poterant: camus: modo ad hoſtem
peruenire licent: quem per annos iam prope. xx. alcimus.
omnia æqua ac plana crunt romano in perſidum ſamni,
tem pugnanti: alius quo aut qua camus? num montes &
moliri ſede ſua paramus? dum baec iminebant uoſa qua
tu ad hoſtem uenics: armati: inermes: fortes: ignaui pa,
riter omnes captu atq. uiculſumus. ne ferrum quidem ad
bene moriendum oblaturus eſt hoſtis: ſedens bellum con
fictet. His inuicem ſermonibus tanquam quietus immemo,
res nox traducta eſt. Ne ſamnitibus quidem conſilium
intam lætis ſuppetebat rebus: itaq. univerſi Herennium
Pontium patrem imperatoris per litteras conſulendum
 cenſuerunt. Iam is græior annis non militaribus ſolum:
ſed eunilibus quoq. abſeſſerat muneribus in corpore ta
men affecto uigebat uis animi conſuliq. Is ubi accepit ad
ſurcas caudinas inter duos saltus clauſos exercitus roma
nos: conſultus ab nuncio filii cenſuſt omnes inde quaſpri
mum inuiolatos dimittendos. quæ ubi ſpreta ſententia e
iterumq. eodem remeante nuncio conſulebatur: cenſuſt
ad unum omnes interſiendos. Quæ ubi tam diſcordia
inter ſe uelut ex ancipiti oraculo reſponſa data ſunt: qua
quam filius ipſe in primis iam animum quoq. patris co
ſenuſſe in affecto corpore rebatur: tamen conſenſu om
nium uiectus eſt: ut ipſum in conſilium acciperet. Nec gra
uatus ſenex plauroſtro in caſtra ducitur: aduerſus uocatui
q. in conſilium ita ferme locutus eſt: ut nihil ſententiae
ſua mutaret: cauſas tantum adueret. Priore ſe conſilio:
quod optimum duceret: cum potentiſſimo populo per

ingens beneficium perpetuam firmare pace amicizia;
altero consilio in multas ætates: quibus amissis duobus
exercitibus: haud facile receptura uires romana res o
bellum differre tertium nullum consilium esse. Cum
fulius alii, principes percunet, ando exquirent: quid
li media uia consilium caperetur: ut & dimitterentur
incolumes: & leges is iure belli uictis imponerent? ita
quidem sententia: inquit: ea est: quæ neq, amicos pa
rat: neq, minimos tollit: feriate modo quos ignomnia
irritaueritis. Ea est romana oens quæ uicta quiescere
necfciat: iuuet semper in pectoribus illor, quicquid iste
præsens necessitas iniunxerit: neq, eos ante multipli
ces poenas expetitas, anobis quiescere finet. Neutra
sententia accepta: Herennius domum aductus. Et in
castris romanis cum frustra multi conatus ad erum
pendum capri essent: etiam omnium reß inopia ess
uicti necessitate legatos mittunt: qui primum paces
peterent: æquam: si pacem non impetrarent: proioca
rent ad pugnam. Tum Pontius debellatū esse respōdit:
& quoniam ne uicti quidem ac capti fortunam fateri
sorent: inermes cum lingulis uestimentis sub iugum
miſſur: alias condiciones pacis æquas uictis ac uido
ribus fore: si agro famnitium decederetur: coloniae
ab ducerentur. Ius inde legibus romanum ac famni
tem æquo fœdere uictur. His condicionibus paratū
se esse fœdus cum consulibus ferire: si quid eor, displi
ceat legatos iam redire ad se uetuit. Hæc cum legatio
renunciaretur: tantus gemitus omnium subito exor
tus est: tantaq, mœsticia inceſſit: ut non grauius accep
turi uiderentur: ſinunciaretur omnibus eo loco mor
tem oppetendam esse. Cum diu ſilentium fuisset: nec

conſules aut pro ſœdere tam turpi: aut contra ſœdus
tam neceſſarium biſcere poſſent: tum L. Lentulus: qui
tum princeps legator: uirtute atq. bonoribus erat: pa
trem: inquit meum conſules ſæpe audii memorante
ſe in capitolio unum non ſuiffe auſtorem ſenatui re
dimendæ auro a gallis ciuitatis: quando nec ſoffa ual
loq. ab ignauilſimo ad opera ac muniendum boſte clau
ſi eſſent: & crumpere ſinon ſine periculo magno: tamè
ſine certa pernicie poſſent. Quod ſi illis: ut decurrere
ex capitolio armatis in hoſtem licuit: quo ſæpe modo
obſeſi in obſidentes eruperunt: ita nobis acquo: aut i
niquo loco dimicandi tantûmodo cum boſte copia eſ
ſet: non mibi paterni animi undoles in conſilio dando
deefſet. Equidem mortem pro patria præclaram eſſe
fateor: & me uel deuouere pro populo romano legioni
buſq. uel in medios me mittere hoſtes paratus ſuin:
ſed hic patriam uideo: hic quicquid romanœ legio
tum eſt: quæ ſi pro ſe ipſis ad mortem ruere uolunt:
quid habent: quod morte ſua ſeruent? tecta urbis di
cat aliquis & moenia: & eam turbam: a qua urbs inco
litur: imo hercule produntur ea magis omnia deleto
hoc exercitu: non ſeruantur. quis enim ea tuebitur?
imbellis uidelicet atq. inermis multitud: tam hercu
le: quâ a gallo: impetu defendit. an a Veiis exercitû
Camillumq. ducem implorabunt: Hic omnis ſpes opes
q. ſunt: quas ſeruando patriam ſeruamus: dedendo ad
necem patriam deferimus ac prodimus. At ſœda at
q. ignominioſa deditio eſt: ſed ea caritas patriæ eſt:
ut tam ignominia eam: quâ morte noſtra ſi opus ſit:
ſeruemus. Subeatur ergo iſta: quantacuq. eſt indigni
tas: & pareatur neceſſitati: quam ne diu quidem ſupant.

Ite confules: redimite armis cuitatem: quam auro maiores nostri redemerunt. Confules perfecti ad Pontium in colloquium cum de fœdere victor agitaret: negarunt iniussu populi fœdus fieri posse nec sive fœcialibus corrunoniaque alia solumni. Itaqnon ut uulgo credunt: Clau, diuſque etiam scribit fœdere pax caudina: ſed per ſponſi onem facta eſt. quid enim aut ſponſoribus in fœdere obus effect aut obſidibus ubi precatione res tranſigitur: per quem populum fiat: quo minus legibus dictis ſteſ: ut enim ita Iupiter feriat: quem ad modum a fœcialibus porcus feriatur. Spoponderunt confules: præfecti: legati: quæ tores: tribuni militum: nomina quibus omnium: qui ſpoponderunt: extant: ubi ſi ex fœdere acuta res effect propter quam duobus fœcialium non extarent: & propter necef fariam fœderis dilatione: obſides etiam ſexcenti equi: tes imperati: qui capite luerent: ſi pacto non ſtaretur: tè puse inde ſtatutum tradendis obſidibus: exercitu quinerni mitrendo. Redintegravit luctum in castris confu lum aduentus: ut uix abus abſtinerent manus: quorum temeritate in eum locum deduci effect: quod etiam a ſœdus inde: qua ueniffent abituri illis non duce loco non exploratorem ſuſſe: bœlluarum modo cæcos in foveam miſtos alii alios intueri: contemplari arma mox tradenda & inermes futuras dextras obnoxia corporabo ſti. Proponere ſibim en p[er]ante oculos in quin boſtile: & ludibria victoris: & uultus ſuperbos: & per armatos in ermium iter. inde fœdi agminis miſerabilem utam per ſocios urbes: reditum in patriam ac parentes: quo ſepe ipſi maiores eorum triumphantes ueniffent. Se ſolos ſine uulnere: ſine ferro: ſine acie vietas: ſibi non ſtringere liti, cuirſe gladios: non manum cum boſte conferre: ſibi ne

quicquæ animos

quicquā animos datos. Hæc frememnbus bora fatalis igitur minime aduenit omnia trifiora experiundo factura: quæ quæ praeceperant animis. Iamprimum cum singulis uesti mentis incermes extra uallum exire iussi: & primi traditi obfides: atq. in custodiam abducti. Tum a consulibus abire li eftores iussi: paludamenta, detracta tantam inter eos: q. pani loante eos execrantes dedendos lacrandoque censuerant miſeratione fecit: ut ſua quiſque condicionis oblitus ab illa deſor matione tantæ maiefatis iuſt a neſando ſpectaculo auer teret oculos. Primi conſuiles prope ſeminudi ſub iugui miſ ſi: tum ut quiſque gradu proximus erat: ita ignominiæ obieſtus: tum deinceps ſingulæ legiones circumſabāt armati ex probrantes cludentefque: gladium etiam plæruſque intemptati: uulnerati quidam neceſtis: ſi uultus eorum indignitate reru acior uietorem offendiſſet. Ita traduci ſub iugum: & qùd pene grauius erat per boſtium oculos: cum ex ſaltu cuaſiſ ſent: ac ſi uelut ab inferis extra: tum primum lucem aſpiciere iussi ſunt: tamen ipfa lux ita deſorme intuentibus agmen omni morte trifior ſuit. Itaq. cum ante nocte Capuam peruenire poſſent incerti de ſide ſociorum: & quod pudor præpediebat: circa uiam baud procul Capua omnium egea corpora humi proſtrauerunt. Quod ubi est Capuānun ciatum euicuſeratio iussa ſociorum ſuperbiam ingenitæ campanis: confectum inſignia ſua consulibus: falces: lictores: arma: equos: uestimenta: cœmatus militibus benignœ mutunt: & uenientibus Capuam cunctus ſenatus popu luſque obiam egreſſus: iussi omnibus boſpitalibus prima tuſque & publicis fungitur officus: neque illis ſociorum comitas: uultuſque benigni & alloqua non modo ſermonem elicere ſed ne ut oculos quidem attollereat: aut conſolantes amiccos contra intuereatur efficere poterant: adeo ſuper moe

rorem pudor quoq effugere colloquia & cœtus hominum cogebat. Postero die cum iuuenes nobiles miſſi a Capua: ut proficiſcentes ad finem campanum proſequerentur: reuertiſſent: uocatiq in curiam percunctantibus maioribus natu: multo ſibi moeſtiores & abiectores animi inſos referrent: adeo ſilens ac prope mutum aqmen inſeſſiſſe: tacere indolem illam romanam: ablatolq cù armis animos: non reddere ſalutem non ſalutantibus dare reſponſum: non biſcere quenquam præ metu potuiffe: tâ quam ſerentibus ad huc ceruicibus iuqum ſub quod emiſſi eſſent. Habere ſamnites uictoriam non præclara ſolum: ſed etiam perpetuam: cepiſſe enim eos no Româ ſiut ante gallos: ſed quod multo bellocoſius fuerit roâ nam uirtute ſerociamq. Cum hæc dicerentur audire turq: & deploratum pene romanum nomen in cofilio ſociq fidelium eſſet: dicitur Offillus Acalauus. Oui filius clarus genere factiſq tum etiam ætateuerendus: longe aliter ſehabere tem dixiſſe: ſilentium illud obſi natum: fixoſq in terram oculos: & ſurdas ad omnia ſolatia aures: & pudorè intuendæ lucis: ingentemolè ira: ex alto animi cientis indicia eſſe: aut romana ſe ignorare ingenia: aut ſilentium illud ſamnitibus flebi les breui clamores gemituſq excitatuq: caudinæq pa: cis aliquanto ſamnitibus: quâ romanis truſtiore memo: riam fore. quippe ſuos quemq eon animos habiturum ubicunq: congreſſuri ſint: ſaltus caudinos non ubiq ſa: nitibus fore. Iam Romæ & ſua infamis clades erat: ob ſeſſos primum audierunt: truſtior in de ignominioſe pa: cis: quam periculi nuncius ſuit. Ad famam obſidionis delectus haberi cœptus erat: dimiſſus deinde auxilio: apparatus: poſteaquâ deditionem tam ſœde factâ acce:

perunt: extemploq; fine ulla publica auctoritate concef
lum in omnem formam luctus eſt. Tabernæ circa foru
dauſæ: iuſticiumq; in ſono in ſua ſponte cœptum: priuſ
quam indictum: lati clau: annuli aurei politi: pene moë
ſtior exercitu ipſo ciuitas eſſe: nec ducibus ſolum atq;
auctoribus ſponſoribuſq; pacis iraſci: ſed innoxios etia
milites odiffe & negare urbi techiſue accipiendos. Qua
concitationem animor: fregit aduentus exercitus etia
iratis miſerabilis: non enim tanquam in patriam reuerte
tes ex inſperato in columns: ſed captoſ: habitu uultuq,
ingreſſi ſero in urbem: ita ſe in ſuis quiſq; techiſ abdi
runt: ut poſtero die atq; inſquentibus diebus nemo eo
rum forum aut publicum aſpicere uellet. Conſules i pri
uato abdiſi nibil pro maſiſtratu agere: niſi q; d expref
lum ſenatuiſconſulto eſt: ut dictatorem dicerent comiti
orum cauſa. Q. Fabium Ambuſtum dixerunt: &. P. Ae
mylium Petum maſiſtrum equitum: quibus utio crea
tis: ſuſſechi. M. Aemylius Pappus dictator. L. Valerius
Flaccus maſiſter equitum nec per eos comitia habita: &
quia tedebat populum omnium maſiſtratum eius ani
tes ad interregnum rediut. interreges. Q. Fabius Maxi
mus. M. Valerius Coruinus. Is conſules creavit. Q. Pu
blium Philonem: &. L. Papyrium Curſorem iteru: haud
dubio conſenſu ciuitatis q; d nulli ea tempeſtate duces
dariores eſſent. Quo creati ſunt die: eo ſic enim placu
erat patribus: maſiſtratum inierunt: ſolemnibuſq; ſa
ctis perſectis: de pace caudina rettulerunt: &. Publius
penes quem falſes erant: dic Spuri Poſtbumi: inquit.
Qui ubi ſurrexit: eodem illo uultu quo ſub iugum miſſ
erat: haud ſum ignarus: inquit: conſules ignominiæ no
honoris cauſa me primum excitatum iuſſumq; dicere