350

Horain Jan Antoni — Horain Jan Nepomucen.

sić. Uhiegał się też o rozmaite urzędy i godności. Po Massalskim, posuniętym na biskupstwo wileńskie, został, za poparciem Familiі, której stale sprzyjał, referendarzem wielkim litewskim w r. 1762. Był administratorem dycezyjnymudzkiej po śmierci Tyszkiewicza, ale stolicy tej nie otrzymał. Podpisał konfederacyję generalną litewską 1764 roku podczas konwokacyjny. Uczestniczył w sejmie konwokacyjnym. Elekcyę Stanisława Augusta podpisał z województwem wileńskiem (Vol. leg. VII, 229). Posimo jednak, że ze strony konfederacyj litewskiej zasługi biskupa i brata jego, Jana, były zalecone przyszlemu królowi do nagrody, co nawiet za jego starianiem wpisano w konstytucye (Vol. leg. VII, 181), nieczego się więcej nie dołużył. Umarł, jak żołnierz na posterunku, podczas nieszpór w katedrze wileńskiej dnia 24 lipca 1774 roku, przeżywszy lat 89. Biskupem był 42 lata. — Wołonczewski „Biskupstwo żmudzkie”.

Ks. B. M.

3) H. Jan Antoni, wojewoda brzeszciański († 1777?). Za młodu miał tytuł wojskowy porucnika petyhorskiego znaku wojewody nowogrodzkiego (M. Radziwiłła), lecz o czynach jego wojennych nic nie słyszymy. Od Wiśniowieckiego Michała otrzymał urząd podwojewodzego wileńskiego i już w 1733 znajdował się na sejmie konwokacyjnym jako poseł. Na elekcyi stanął po stronie króla Stanisława Leszczyńskiego i trafił za nim aż do Królewca, gdzie sprawował urząd marszałka jego dworu. Po odjeździe Stanisława do Francyi H. wrócił na Litwę i trzymał się „Familii”, wysługując się szczególnie Michałowi Czartoryskiemu, księciu podkanclerzem. Był obrotny i zdatny, więc wśród zatargów między magnatami uwijał się tak zręcznie, że otrzymywał mandaty poselskie na sejm, które zresztą nie dochodziły przez całe panowanie Augusta III, oraz funkcye sądowe. W r. 1743 zmarł Wiśniowiecki, lecz od następcy jego na województwie wileńskiem, Radziwiłła, H. uzyskał zatwierdzenie na urządzie podwojewodziego i zrzekł się go dopiero w 1747 r., ponieważ postąpił na podkomorstwo wileńskie. Bywał też obierany do trybunału, a w 1752 r. marszałkował nawet w trybunale skarbowym. Matuszewicz w PaMIętnikach swoich zarzuca mu „ślepe przywiązanie” do Michała Czartoryskiego i upór zatwierdzania w sądzeniu spraw na jego korzyść. Jedna, mianowicie odsądzenie Abrahamowicza od pisarstwa ziemskiego wileńskiego, wywołała tumult na sejmiku i H. uciekać musiał przed oburzoną nań szlachtą. Był jednak znowu posłem na sejm 1761 i użył swego liberum velo, ale na prośbę wielu dostojników cofnał je i przywrócił czynność (activitatem) izbie poselskiej. W 1764 brał udział w reformach, wniesionych na sejmie konwokacyjnym przez „familię”, również jak w obiorze Stanisława Augusta, który wywzięcił się za usługi nadaniem kasztelanii

brześciańskiej, a w 1768 godności wojewody. W tym czasie wysycha najobfitsze źródło wiadomości o nim: Pamiętnik Matuszewicza (ob. skorowidz w wydaniu Pawińskiego). Jako senatør nie powiedział nic godnego uwagi na obu sejmach delegacyjnych 1768 i 1773—75, o ile z dyaryuszów można wnosić. Kalendarze Wileński i Grodzieński wymieniają go jako wojewodę jeszcze w 1777, bez gwardzki i krzyżyka, a więc bez orderów; w r. zaś 1778 imię jego znika, ustępując miejsca M. Łopacińskiemu. Na ten czas przeto przypada zgon H-a, a brak orderów i milczenie dyaryuszów wskazuje zapewne na usunięcie się od spraw publicznych, na znanie lub zniedołężnienie starości. Był żonaty dwa razy: z Puttkamerowną i z Zielińską, która była matką syna lepiej niż ojciec zapisanego w dziejach, Był to 4) H. Jan Nepomucen. Posłował on na sejmյ od r. 1782, widocznie zaś czynnym jest na sejmie czterooletnim i na urządzenie kommissarza w Kommissyi Skarbu Koronnego. Razem z Tadeuszem Czackim był delegowany do zrewidowania koron i insygniów królewskich w skarbeni krakowskim, w kwietniu 1790 r., gdy zaś nastąpiło złączenie Kommissyi Koronnej i Litewskiej w jedną Kommissyę Skarbową obojga narodów (1 lutego 1792), zasiadł w niej i służył swą pełnił gorliwie. Po wybuchu wojny otrzymał polecenie organizowania magazynów Komissoryatowych dla armii księcia Józefa Poniatowskiego, co uskutecznił przy pomocy superintendenta Źórawskiego ku zadowoleniu wodza (raport z d. 9 lipca 1792). W r. 1794 znajdował się w Warszawie i zaraz po zakończeniu walki z Igelstromem d. 19 kwietnia wszedł do Rady Zastępczej Tymczasowej, do wydziału wojskowego, 9 maja znajdował się już w Brzeźciu Litewskim na zebraniu, jako przewodniczący w akcie poddania się pod władzę Kościuszki; w dniu otwarcia Rady Najwyższej Narodowej d. 24 maja w Warszawie został zaliczony do jej składu, jako zastępca radzców, lecz niedługo bawił w mieście, Kościuszko bowiem zamianował go pełnomocnikiem do zaopatrywania dywizyj Cichockiego i Sierakowskiego oraz uzbrojeń na prawym brzegu Wisły. Niebawem d. 17 lipca dał mu rozkaz, ażeby „okrył i zabezpieczył brzegi Wisły od Pragi i Puław”. Jakoż H. ściągnął pospolite ruszenie z ziemi Sężyckiej i powiatu Garwolińskiego pod Demblin, Stężycę, Maciejowice, Tarnówek i Górę na d. 3 sierpnia, ale kierownictwo strategiczne było powierzone generał-lejtenantowi Jakóbowi Jasińskiemu. Miał H. rozległy zakres czynności cywilnych i rozkazywał kommissyom porządkowym cywilno-wojskowym, sięgającą aż do Brześcia. Kommissya Bielska skarżyła się na niego za uciążliwe zarządzenia, lecz otrzymała naganę od Rady Najw. Narodowej. W jednym z raportów H. użalał się że posesye majątkiejsze uchylają się od płacenia pieniędzy i od dostaw, jednakże wysyłał kom-

Horain Julian — Horbacki Gedeon.

351

menderującemu na Litwie Mokronoskiemu znaczne
sumy: 73 218 i 26 781 złp. Podczas katastrofy
maciejowickiej H. musiał znajdować się w War-
szawie, bo Rada N. N. d. 15 października wy-
znaczyła go razem z Gutakowskim, Wasilewskim
i Horalikiem „do odebrania, ułożenia i porząd-
nego złożenia w archiwum Rady N. N. papierów
po N. Naczelniku Tad. Kościuszce znajdujących
się”. Jest to ostatnia o nim wzmianka w zna-
nych źródłach. Dat urodzenia i śmierci nie po-
dali ani Jul. Bartoszewicz w „Enc. Org.” (więk-
szej) podług gazet, ani T. Korzon z akt urzę-
dowych w „Wewn. Dziejach Polski za St. Aug.”
T. K.
( skorowidz ).

Horain Julian (* 1821 - † 1883), literat,
urodzony w Radoszowicach, na Litwie; obok
gospodarstwa zajmował się piśmiennictwem i brał
udział w życiu publicystycznem swojego czasu,
poczynając od współpracownictwa w „Pamiętni-
ku naukowo-literackim”, wydawanym w Wilnie
r. 1849 - 51 przez Romualda Podbereskiego.
Umysł żywy, dowcip z artki, skłonność do kro-
tochwili, bystre spostrzeżenia widać już w pierw-
szym zbiorku powiastek H-a, ogłoszonych p. t.
„Chwile stracone” (Wilno 1858). Przełożył opo-
wiadanie kardynała Wisemana: „Lampa w przy-
bytku Pańskim” (Wilno 1859), komedyjkę Feuil-
leta: „Domowa Zagroda” (w dodatku do „Pisma
Zbiorowego Wileńskiego” r. 1859). W r. 1871,
znaglony okolicznościami, sprzedał majątek, a po-
bywszy kilka miesięcy w Dreźnie, przeniósł się
do Ameryki Północnej i osiadł w Hoboken, pod
Nowym Yorkiem, na gospodarstwie. W r. 1873
miął w Nowym Yorku odczyt o „Bajkach i baj-
kopisach polskich”, a od r. 1885 zaczął w „Bi-
 bliotece Warszawskiej” bardzo dowcipnie opo-
wiadać swoje przygody z podróży do Ameryki
i pierwszych miesięcy pobytu tamże, mieszając
z myślenia z ręczne z faktami rzeczywistemi.
W Nowym Yorku ogłosił r. 1875 „Kartę sym-
boliczną amerykańskiego stulecia”, a w „Tytgod-
niku ilustrowanym” warszawskim ponieścił „Wiel-
ką ramotę”, jak ją sam nazwał, pod zabawnym,
niby-algebraicznym tytułem „5 P — 1 R” (osobno
r. 1877 w Chicago), bardzo dowcipną. Przeniósł-
szy się do Kalifornii, nadsyłał do różnych cza-
sopism żywo pisane korrespondencye, które
w swoim czasie czytano z zajęciem. W r. 1880
wróciwszy z za Oceanu, osiadł naprzed we Lwo-
wie, potem w Krakowie, gdzie umarł. Był to
talent samorodny, pogodnego usposobienia, lu-
biący żartować z własnych bied i kłopotów.
Pisał niewytornie, ale potoczyście, dowcipnie
z zacięciem i werwą.
P. Chm.

Horajowicz, herb polski. Na tarczy, w po-
lu barwy niewiadomej, chorągiew, jak w herbie
Radwan (ob.), ale bez środków fałdy; u bocz-
nej, lewej fałdy przyczepona jest majuskuła la-
cińska E. Herbem tym pieczętowała się rodzi-
na litewsko-ruska Horajowiczów.—Źródła: Pie-
częć Jerzego Horajowicza z r. 1575; Piekosiński

„Heraldyka polska średniowieczna” (str. 317,
fig. 588).
D.

Horalek Wilhelm (XVIII w.), autor broszu-
ry politycznej z czasów Sejmu czteroletniego;
„Na pismo p. t. Czamarka i Sarafan... od-
powiednie pismo” (Warszawa 1791); dowodzi ko-
niecznej potrzeby utrzymania cechów i konfra-
ternii; domaga się wybrukowania ulicy Tamki,
a co sam ofiaruje złp. trzysta. Rzecz pisana
P. Chm.

Horapollo, bożek egipski, ob. Horus.

Horazdowice, miasto w Czechach, w okręgu
Písek, o 18 km. na zachodnio-północo-zachód od
Strakonic, 430 m. nad pow. morza, nad Wa-
tawą, lewym dopływem Wełtawy; stacya kolei
żelaznej. Około 3 500 m-ców. Posiada wiele
starych gmachów, jak: kościoł gotycki z XIV w.,
starą bramę z wysoką wieżą, ratusz, zamek
książąt Kinskych, fabryki zapalek, papiernie,
browar itd. W okolicy zwaliska zamków. W. N.

Horb, miasto w Wirtembergii, o 40 km. na
zachodnio-półudnio-zachód od Reutlingen, nad
Neckarem i na kolei żel. od Sztutgardu do Szaf-
huzy, 435 m. nad pow. morza; swemi murami
i wieżami robi wrażenie miasta średniowiecznego;
na poblizkiej górze kaplica, cel pielgrzymek.
Wyroby kamieniarskie, liczne browary, tartaki,
plantacye chmielu; około 2 500 m-ców. W. N.

Horbacki, herb polski. Na tarczy, w baru
barwy niewiadomej —na podstawie palik z ucze-
pionym u jego wierzchołka trójkątem. Z le-
wej strony palika znak
w kształcie odwróconej
litery S. Nad tarczą ko-
rona szlachecka. Herb ro-
dziny Daszkowiczów-Hor-
backich, ongi w woję-
wództwie Mścisławskiem
zamieszkałej.—Źródła:
Autograf z pieczęcią Je-
rzego Gedeona Horbac-
kiego, biskupa pińskie-
go, oraz pieczęć tegoż
bpa w posiadaniu Boisu-
nowskiego.
D.

Fig. 64. Horbacki (herb).

Horbacki Gedeon (z Horbatki Daszkie-
wicz-Horbacki), bazylianin, biskup piński i tu-
rowski, unicki, w w. XVIII. Mianowany w kwiet-
niu 1766 r. koadjutorem bpa pińskiego, Jerzego
Bułhaka, nazywał się biskupem turowskim. Kie-
dy Bułhak umarł w r. 1769, H. sam został bi-
skupem pińskim i turowskim. W dziesięć lat póź-
niej, po dobrowolnej rezygnacyi Cyryla Steckie-
go, biskupa łuckiego, z administracyi metropo-
lii, w sierpniu roku 1779 H. został administra-
torem kijowskim, ale ustąpił wkrótce zarząd
arcybiskupowi metropolicie Smogorzewskiemu.
Smogorzewski chciał H-ego mieć znowu koadju-
torem w metropolii. Dnia 6 października król
pozwolił na to, a 8 października wydano H-emu

352

Horbacki Joachim — Horčicky z Tepeńca Jakób.

nominację na koadjutorię. Był to pasterz gorliwy i bogobojny; umarł d. 22 lipca 1784 roku w Orszy, wracając z Teolina, dóbr kniazia Potemkina na Białorusi, gdzie na prośbę jego jeźdił wyświęcać na arcybiskupa połockiego ks. Lisowskiego.— J. Bartoszewicz w „Enc. S. Orgelbranda”.

Horbacki Joachim, biskup piński i turowski, unicki, wziął biskupstwo po Gedeonie H-im roku 1784 i przybrał sobie za koadjutora Józefa Bułhaka, biskupa turowskiego. Data jego zgonu niewiadoma. Bartoszewicz, opierając się na artykule p. t. „Listy samotnika”, drukowanym w „Kuryerze Wileńskim” r. 1862, pisze, że „podbudo” w r. 1804 ustanowił razem z szambelnem Onufrym Kostrowickim, czy też osobno, fundusz na utrzymanie konwiku z 10 ubogich uczniów przy szkole powiatowej w Słonimie, prowadzone przez kanoników regularnych. R.

Horbacki-Kononowicz Józef, bp mćsiławski, ob. Kononowicz-Horbacki.

Horbaczewski Jan, chemik czeski (* 20-go maja 1854 r. w Zarabińcu pod Tarnopolem); kształcił się w gimnazyum Tarnopolski, a potem studyował nauki lekarskie w Wiedniu i już na ławie uniwersyteckiej napisał pracę samodzielną „Über den Nervus Vestibuli”. Od r. 1875 był demonstratorem, a potem assystentem, przy katedrze chemii lekarskiej prof. Ludwiga. Przy ustanowieniu czeskiego fakultetu medycznego powołany do Pragi, został tam r. 1883 profesorem nadzwyczajnym, a w 1884 zwyczajnym, chemii lekarskiej. R. 1879 wydał „Über die durch Einwirkung von Salzsäure aus den Albuminoiden entstehenden Zersetzungsprodukte”. R. 1882 napisał „Über das Verhalten des Elastins bei der Pepsinverdauung”. Tegoż roku żoły był ważny komunikat Akademii, że udało mu się wyrobić syntetyczny kwas moczowy przez ogrzewanie moczu z glykokolem („Synthese der Harnsäure”), o co przed nim daremnie się kusili badacze najślawniejsi, jak Liebig, Wöhler, Beyer, M. Nencki, E. Fischer, Pinner. R. 1883 wydał „Beiträge zur Lehre von der Urämie”. Dalszem staraniem H-go było nakleżenie metody, która-by przy syntezie dawała lepsze wyniki, niż wspomniana wyżej metoda pierwsza. Na ten czas przypada powołanie go do czeskiego fakultetu medycznego, gdzie wypadło mu zająć się organizacyją instytutu chemii lekarskiej i gdzie w pierwszych leciech istnienia fakultetu musiał także wykładać i farmakologię. Mimo to postępował dalej gorliwie w swych badaniach i d. 5 maja r. 1885 przedstawił Akademii wiedeńskiej syntezę kwasu moczowego i syntezę kwasu metylomoczowego („Über künstliche Harn- und Methylharnsäure”). R. 1886 ogłosił „Neue Synthese des Kreatinin”, oraz „Über die volumetrische Stickstoffbestimmung im Harne und anderen Objecten des Thierkörpers”. Tegoż roku z assystentem swym, doktorem Kaněrą, przepro-

wadził cały szereg pierwszych w tym zakresie doświadczeń nad tworzeniem się kwasu moczego w ludzkiem ciele i wynik ich ogłosił po niemiecku („Über den Einfluss von Glycerin, Fett und Zucker auf die Ausscheidung der Harnsäure beim Menschen”) i po czesku („Pokusy o twořeni se kyselinry moćove w lidském těle”). Odtąd cała swą działalność prawie wyłącznie temu przedmiotowi poświęcił, a rozszerzywszy badania swoje do kwasu moczowego w zwierząt, przedsiębrał coraz - to nowe doświadczenia i dochodził też do coraz - to nowych ważnych wyników, które ogłaszał w bardzo licznych traktach po niemiecku (w rocznikach Akad. wiedeńskiej) i po czesku (w „Chemickim Listech”). R.

Hörberg Piotr (* d. 31 stycznia 1746 r. — † 24 stycznia 1816 roku), malarz szwedzki. Był pasterzem, potem właścicielem gruntu i wreszcie malarzem-samoukiem. Dopiero w 37-ym roku zdobył środki, pozwalające mu uczęszczać do akademii w Sztokholmie. Tu wkrótce dwu-krotnie został odznaczony. Od roku 1797 był członkiem Akademii sztuk pięknych, potem zaś malarzem nadwornym ówczesnego następcy trochu. Obrazów ołtarzowych wykonał 87. Ilość innych jego obrazów o treści religijnej i świeczej przewyższa liczbę 600. Pozostawił też mnóstwo miedziorytów, rysunków, między innemi wyborne rysunki antyków. Do najlepszych jego fresków należą Walki tytanów, w zamku Finspang. Posiadał silną wyobraźnię. Tematy religijne i wzniosłe udawały mu się lepiej od tych, które wymagały form pięknych lub pieszczonych. Odznaczał się również udzolnieniem do mechaniki; wynalazł nowy rodzaj skrzypiec. Utwory jego muzyczne są oryginalne i głęboko uczucio-we.—Por. H-a Autobiografia (tłóm. niem. Schildenera, Greifswald 1818).

Horburg, wieś w Alzacyi, w okręgu Kolmarskim, o 3 km. na wschód od Kolmaru, nad rzeką Ill (lewy dopływ Renu), kanałem Kolmarskim i przy kolei żelaznej; uprawa szparagów i owoców, fabryka konserw: przeszło 1000 m-ców. W pobliżu za czasów rzymskich znajdowała się wrownia, wzniesiona przeciw Alemanom. W. N.

Horbury, miasto w Anglii, w hrabstwie York, o 5 km. na południo-zachód od Wakefield; przedzalnie, fabryki sukienne i żelazne; około 6 000 m-ców. W. N.

Horčicky z Tepeńca (Sinapius) Jakób (Horčice po czesku znaczy—gorczyca, po łacinie Sinapis), (* 1575 w dobrach Krumlowskich—† 1622 w Pradze). Syn rodziców ubogich, służył przez pewien czas za kuchelica u jezuitów w Krumlowie, gdzie rektor, Bernard Koch, poznawszy się na jego zdolnościach, przyjął go do seminaryum pauprów. Po pięciu leciech nauki przydano go na pomocnika bratu Marcinowi Schaffnerowi, który był aptekarzem w kollegium, a słynął

Horčička Daniel — Horda.

353

jako lekarz i posiadał niemałe wiadomości w bo-
tanice i chemii; a ponieważ ani w Krumlowie,
ani w okolicy nie było medyka prawdziwego,
cieszył się więc praktyką bardzo rozległą, a H.
byl pilnym jego uczniem i pilnie się przygląda-
jego czynności, przez co sobie powodzenie zapew-
nił. W r. 1598 dał się na studya filozoficzne
do kollegium św. Klemensa w Pradze, gdzie go
przyjęto na alumna do seminaryum. Gorliwie
się oddając studyom naukowym, służył przy
tem kollegium za szafarza i za dyspensatora
u refektarzy, a w wolnych chwilach zbierał zio-
ła i preparował z nich różne kordyły i nalew-
ki, które za pozwoleniem rektora przedawał
u wrót ogrodu jezuickiego Wełtawą. Odbyt
miał bardzo wielki i ledwo mógł nastar-
czyć żądaniom. W roku wszakże 1600 poła-
no go, jako doświadczonego w gospodarstwie,
na zawiadomienie do kollegium w Jędrzejowym
Hradcu, skąd w r. 1606 ksieni klasztoru Świę-
tojerskiego uprosiła go sobie na rządzcę dóbr
klasztornych. Tam wszystkie wolne godziny
spędzał w swojem laboratoryum chemicznem,
w którym udało mu się dojść do pewnych no-
wych a ważnych wynalazków, o czem się do-
wiedziawszy, cesarz Rudolf II powołał go do
owego dworu i umieścił w swem laboratoryum
chemicznem. Okazywał mu wielkie względy
i osypywał go hojnemi darami, a w r. 1608
wyniósł do stanu szlacheckiego w przydomkiem
„z Tepeńca”. W tym-to czasie H. wyleczył ce-
sarza z ciężkiej choroby, na którą najślawniejsi
lekarze mu poradzić nie mogli, przez co zyskał
u dworu jeszcze większe znaczenie. Po śmierci
Rudolfa II r. 1612 został administratorem kró-
lewskich dóbr mielnickich, a w r. 1616 —
ich posiadaczem emfiteutycznym. H. był katoli-
kiem gorliwym: gdy w roku 1609 czescy Utra-
kiwiści domagali się wolności czeskiej konfes-
syi, wydał on i poświęcił kanclerzowi Lobkowi-
tzowi dzieło p. t. „Konfessi katolická t. j. vyp-
sáni pravé viry krěšłanské všeobecné, o nadéji,
lasce a spravedlnosti”. W Mielniku też krzewił
naukę katolicką bardzo żarliwie; stąd był w nie-
nawiści u zwolenników Utrakwizmu, i po defe-
nestracyi r. 1618 przez pewien czas siedział
w więzieniu, a w 1619 został z Czech nazawsze
wywołany. Po bitwie wszakże Białogorskiej
wrócił do dóbr Mielnickich, ale tylko na krótko,
gdyż w r. 1621, spadłszy z konia, doznal tak
ciężkiego obrażenia ciała, iż po całorocznych cier-
pieniach, zmarł nareszcie w kollegium św. Kle-
mensa, dokład na parę dni przed zgonem prze-
wieźć się kazał. Ostatnią wolą swoją ucznił
to kollegium głównym swym spadkobiercą, zapi-
sawisy mu 50 000 złotych reńckich i prawo
swe emfiteutyczne do dóbr Mielnickich (Schmidt
„Hist. Soc. Jesu” III).— „Ottův slov. nauč.” *

Horčička Daniel (Sinapius), pisarz sło-
wacki (* w Szczanach w Turczy — † 1706 roku
w Lewoczy). Kształcił się w Wittenberdze, po-

tem był rektorem i kaznodzieją, głównie w Jel-
szawie, Kamienianach i Radwaniu. Dziesięć lat
(1773—82) spędził na wygnaniu w Polsce, gdzie
był rektorem w Bojanowie (w Poznańskiem,
w powiecie Krobskim). Powróciwszy do kraju,
pracował jako kaznodzieja i inspektor gimnazyum
w Lewoczy. Z pism łacińskich H-i najważniej-
sz jest „Neoforum latino-slavicorum”, w któ-
rem w 30-u rozdziałach rozbiera słowacko-cze-
skie przysłowia, przypowiastki, w przedmowie zaś
przytacza wzory sławnych rodaków ze stanu
szlacheckiego, którzy miłowali język ojczysty,
a gromi wyrodnych nowych magnatów. Po sło-
wacku napisał: „Parlička Listek bożich” (Lewo-
cza 1701), przełożył z Kacpra Neumana „Jadro
všech modlitěb” (1683) i wydał Komeńskiego
„Orbis pictus”.*

Horčička Franciszek, malarz czeski (* r.
1776 w Pradze — † 1851 roku tamże). Kasztal-
cił się w Akademii malarskiej w Pradze pod
kierunkiem Józefa Berglera. W roku 1808 zo-
stał kustoszem galeryi obrazów księcia Rudolfa
Collorédo-Mansfelda. Odznaczył się głównie ja-
ko portrecista, ale malował także i obrazy reli-
gijne. Utwory jego są wysoko cenione za swą
oryginalność i wykończenie artystyczne. W ma-
larstwie enkaustycznem odznaczył się wielkim
gustem, a był także znakomitym restauratorem
starych obrazów. Należał do grona założycieli
„Jednoty vytvárnych umělců” i był drugim z ko-
nej jej przesem.*

Horčička czyli Orda, wyraz mongolsko-turecki,
oznaczał obozowisko hana, tudzież całę obszar
jego posiadłości. Podług organizacji dziesiętniej
Dżengis-hana (ob. t. XVIII str. 723) miały się
tem imieniem nazywać gromady wojowników
100-tysięczne, a takich miał on w 1207 r. pod
swą władzą siedem. Z czasem arytmetyczne
określenie straciło swą moc obowiązującą i H. stała
się nazwą wogóle dużej jakiejś masy ludu ko-
czowniczego. Po śmierci Dżengisa, wnuk jego,
wódź H-y Sinej (Keuk-Orda) Batu-Han (ob.),
uskuteczniając uchwałę kurultaju (sejmu) z r.
1235, wszedł do Europy i pustoszył ją aż po
Lignicę, Ołomuniec i Klosterneuburg, dopóki nie
znagliła go do powrotu śmierć wielkiego hana
Oktaja czyli Ugedeja. Nie zdażył wszakże na
obiór jego następcy i zatrzymał się na stepach
nadwożańskich. Tu na lewym brzegu Achtuby
budował dla siebie rezydencję Saraj, zwaną
też Carskiem miastem (dziś miasto powiatowe
Carew) i stał się założycielem: 1) Złotej H-y,
tak zwanej zapewne od złotej głowy czyli ko-
puły (attuka-tasza) na pałacu hana. Sam on
był Mongołem, większość wojska jego składała
się z Tatarów; step, zajęty przez niego, należał
do Połowców czyli Kumanów, wyżej nieco ucy-
wilizowanych przez islam: lecz łatwo oni poddali
się jemu i zleli się z przybyszami. Brat Batu-
Hana, Orda-Iczen, obrał sobie na rezydencję m.
Saganak, które stało się stolicą oddzielowej H-y,

Encyk. Powst. Iustr. Zess. 280. T. XXIX.

45

Hörde — Hordliczka Ignacy.

355

(t. XXIV); Drouin „Horde” w „Gr. Enc.” Lamiraulta.
T. K.

Hörde, miasto w Westfalii, w regencyi Arnsberskiej, o 4 km. na południo-wschód od Dortmundu, nad rzeką Emscher, prawym dopływem Renu, na krzyżownicym kolei żelaznych, na wysości 106 m. nad powierzchnią morza; w pobliżu stary zamek, służący obecnie za mieszkanie urzędnikom fabrycznym; wielkie fabryki żelazne, zatrudniające około 4 000 robotników. W roku 1895 liczba ludności wynosiła 18 638; blizko połowa katolików.
W. N.

Hordeaceae Kunth., Jęczmionowate, jedna z grup rodziny Traw (Gramineae). Kłoski 1—wielokwiatowe, pojedyńczo lub w skupieniu, na ząbkach szypułki, osadzone bezpośrednio lub na krótkich szypułeczkich. Kwatostan kłos. Należą tu rodzaje: *Triticum*—Pszenica, *Secale*—Żyto, *Elymus* — Wydmuchrzyca, *Hordeum* — Jęczmień, *Lolium*—Kąkolnica, *Lepturus*—Twałek. z. z.

Hordeinowy kwas otrzymuje się przy destylacyjnym ięczmienia (*Hordeum* — ob.) z wodnym kwasem siarkowym. Nierozpuszczalny w wodzie.
T. M.

Hordeolum, przypadłość powiek, ob. Jęczmyk.

Hordeum Tourn., Jęczmień, należy do rodziny Traw i obejmuje liczne gatunki, które dzielimy na Jęczmiona uprawne i J. dzikorosnące. — A) *Hordea sativa*, Jęczmiona uprawne. Kłosków 3, na każdym ząbku szypułki osadzonych. Dzielą się na trzy podrodzaje: 1. *H. polystichum* Doell, J. wielorzędowy, posiadający kłoski środkowe i boczne rodzajne. Cztery podgatunki: a) *hexastichum* L., 6-rzędowy, 1-let. i 1-rozc.; ziarna z plewami koronowemi zrosłe; kłos nabity, wskutek gęstego rozmieszczenia kłosków, potęgującego się ku dołowi, kształtu prawie piramidalnego, o 6-u wyraźnych rzędach; b) *parallelum* Koernicke, z mniej zwartym kłosem, o 6-u mniej wyraźnie zarysowujących się rzędach; już w zielonym stanie kłos równolegle ograniczony; c) *vulgare* L., pospolity, 1-l. i 1-r.; kłos jeszcze mniej niż u posprzedzającego nabity, gdyż niższe ziarna zakrywając najwyżej do połowy wyżej umieszczone; rzędów nieregularnych 6, z których tylko środkowe wyraźnie zarysowane, w bocznych rzędach kłoski są utożone naprzemianlegle; d) *coeleste* L., 1-r.; ziarna umieszczone w 6-u przeważnie nieregularnych rzędach, ziarna nagie, t. j. niezrośnięte z plewą. Tu należy odmiana J. nagiego, bezostnego, trójdzielnym zwanego (*H. coeleste trifurcatum* Schldl.). Zamiast ości, kończącej zwykle plewkę koronową jęczmienia, odmiana ostatnia posiada trójzębny wyrostek skórzasty.— 2. *H. distichum* L., J. dwurzędowy. U podrodzaju tego tylko średnie kłoski są rodzajne, boczne zaś płonne, wskutek zanikłych załączni

(natomiast pylniki normalne). Cztery podgatunki: a) *Zeocrithum* L., J. pawi; ziarna zrosłe z plewami, kłos bardzo zwarty, krótki i szeroki, od dołu ku górze zwężający się klinowato, ości odstające; b) *erectum*, prosty; kłos zwarty o brzegach równoległych; c) *nutans*, zwieszony; kłos luźny, często po dojrzeniu zwisający, czasami bywa rozgałęziający się (ramosum); d) *nudum* L., nagi; ziarna niezrośnięte z plewami.—3. *H. deficiens* Steudel, 1-l.; tylko średni kłosek rodzajny, brzeżne z mniej lub więcej zanikłemi organami, zawsze zaś brak normalnego pyłuku kwiatowego.—Wszystkie wymienione gatunki mają ziarna białe lub, co rzadziej, czarne. Do nich też należą nader liczne odmiany i rasy Jęczmienia uprawnego. Bliższe szczegóły ob. Jęczmień.—B) Jęczmiona dzikorosnące. Kłoski boczne osadzone na szypułeczkich i zawsze płonne. Dzielą się na gatunki, a) których kłoski boczne nie odróżniają się wielkością od środowiskowych, lecz ich plewki są pozbawione ości. *Hordeum bulbosum* ze źdźbłem cebulowato rozdętem ponad korzeuinem, trwały; b) płonne kłoski boczne mniejsze i z plewkami ościstemi. *Hordeum murinum*, J. mysi: plewy kłoska środkowego z obydwóch boków i plewa wewnętrzna kłosków bocznych u spodu z jednego boku opatrzone rzęsami, 1-l. i 1-r. Kwitnie w lipcu i sierpniu; wys. ½ — 1', pospolity. Odmiana *H. m. leporinum* Link. różni się od poprzedzającego gatunku orzęsieniem plew wewnętrznych kłosków bocznych z obydwóch boków. *H. secalinum* Schreber, J. żytni, z plewami pokrytemi szorstki głoskami, lecz nieorzęsionemi; boczne kwiaty nagie lub opatrzone rzadkiemi pojedyńczemi głoskami, trwały; wys. 1 — 2¹/²'. *Hordeum maritimum* Withering, J. nadmorski. Łodyga płóżącą się kolisto; plewy wszystkich kłosków szorstkie, plewy wewnętrzne kłosków bocznych półłancetowate i nieco uskrzydłone; 1-letni. Kwitnie w maju i w czerwcu; wys. 4.8 — 8". z. z.

Hordliczka Ignacy (* 1786 w Skalicach Czeskich—† 1854), założyciel firmy przemysłowej tego imienia w kraju naszym. Rodziców miał ubogich, licznem obarzonych rodzeństwem. Był najmłodszym z pomiędzy czterech braci; ojca stracił w niemowlęctwie, matkę w 8-ym roku życia. W 12-tym roku oddany do Pragi Czeskiej do brata swego, Maurycego, po odbyciu praktyki uczniowskiej służył jako subjekt. W 1807 r. się do Głogowa na Szląsku i tu pracował w fabryce chemicznej octu sztucznego I. Hausschilda. Wykształciwszy się w swoim zawodzie i posiadając zebrany pracą i oszczędnością kapitaliz 3 000 zł. pol., postanowił przenieść się do Warszawy dla założenia na własną rękę fabryki sztucznego octu winnego, co wówczas do rzadkości należało. Przedsiębiorstwo to powiodło się i znacznie podniosło byt materyalny założyciela. W 1813 r. ożenił