312

Höms — Honberg.

wonego odcienia ich bardzo ciemnej barwy skó-
ry; noszą oni fryzury osobliwzych kształtów.
Kraj ich obfituje w zwierzynę: to też są oni
znakomitymi łowcami, którzy z długim mieczem,
na koniu, polują na antylopy, bawoły, żyrafy,
nosoroże i słonie.
W. N.

Höms, miasto w Syryi, ob. Emeza.

Homunculus (Homuncio), wyraz zdrobniały od łac. homo—człowiek, znaczy więc dosłownie człowieczek. Podług pojęć zabobonnych kabalistów średniowiecznych nazwa ta oznaczała istotę ludzką, nie spłodzoną w sposób z przyrodą zgodny, lecz jakoby stworzoną sztucznie za pomocą zabiegów chemiczno-magicznych. W księżdzie „De generatione rerum naturalium”, przypisywanej Paracelsowi (ob.), znajdować się mają wskazówki i przepisy, jak dokonać dzieła tego można. Mrzonka ta niedorzecza, pochodziła ze Wschodu, zaprzątała nieraz umysły zwolenników alchemii oraz małii podczas Wieków Średnich i później nawet jeszcze, jak to, między innemi, stwierdzają słowa Tadeusza Czackiego: „W Smyrnie przez cztery pokolenia, jak msc. Samuela ze Lwowa, który za paszportem Jana Kazimierza bawił się przez lat 12 w Syryi i Palestynie, zaświadczenie, pracowano nad utworzeniem człowieka z nasienia, robiąc piecyki, jak w Egipcie na kurczetą....” („O Żydach” w M. Wiszniewskiego „Pomnikach historyi i literatury polskiej” w Krakowie 1835; T. III str. 54, przyp. 42). W naszej literaturze nadobnej H. jest wspomniany, chociaż nie pod tą nazwą, w romansie J. U. Niemcewicza „Lejbe i Siora” („Dzieła poet. wierszem i prozą” wyd. J. N. Bobrowicza, Lipsk 1838, T. VII str. 69); wiadomo też powszechnie, że Goethe w części drugiej „Fausta” przywodzi H-a jako istotę żyjącą i działającą. W czasach niedawnych jeszcze R. Hamerling (ob) nazwał tak jeden ze swych utworów poetycznych.— Por. Ch. Daremberg „Histoire des sciences médicales” (Paryż 1870, T. I str. 412) i H. Haeser „Lehrbuch der Geschichte d. Medic.” (wyd. 3-e T. II str. 84). Dr J. P.

Honan, jedna z wewnętrznych prowincyj chiń-
skich, poczęsi w dorzeczu dolnego Hoang-ho,
graniczy na północ z prowincyą Peczili i Szansi,
na zachód z Szensi, na południe z Hupe, na
wschód z Ngan-hoei, Kiang-su i Szantung. H.
przedstawia obszar trójkatny, rozciągający się od
31¼° do 37° szer. pn., obejmujący około 176 000
km. ☐ i dwadzieścia kiika milionów ludności.
Wschodnia część prowincyi przedstawia równinę,
zachodnia jest górzysta, wypełniona wschodniemi
unodnogami Kuen-Lunu, jak Tsin-ling-szan i Funin-
szan, złoženemi ze starych skał krystalicznych,
ze szczytami, sięgającemi około 2 500 m. wyso-
kości. Na górach niema ani jednego drzewka:
zniszczyła je odwieczna kultura chińska, która
sięgnęła też do szczytów górskich, zmieniając je

w pola uprawne. Łańcuchy tutejsze tworzą
dział wodny między systematem Hoang-ho i Jang-
tse-kiangu, a zarazem wybitną granicę fizyczną
między dwiema częściami Chin Właściwych: pół-
nocną i południową. Jeden dzień marszu prze-
nosi podróżu do zupełnie innego kraju: z in-
nym gruntem, klimatem, kulturą, środkami trans-
portu, obyczajami i t. d. Na południu rolnik
obawia się obitych deszczów, przynoszonych
przez musson letni, na północy susze są kłęską
rolnictwa; na północy uprawiają nasze zboża
wraz z prosem i kukurydzą, na południu—ryż;
na północy grunt składa się z wietrzanego lös-
su, na południu (pominąwszy góry)—z napływów
rzecznych. Prowincya H. należy do trzech dorze-
czy. Na północy przerzyna ją lub ogranicza
Hoang-ho; na wschodzie znaczna liczba rzek łą-
czy się, tworząc rzekę Hoei-ho (Hwei-ho), która
w sąsiedniej prowincyi Ngan-hoei, przepływa je-
zioro Hungtse i wpada do morza Żółtego, zuży-
kowując dawne szerokie uście rzeki Hoang-ho;
południo-zachód prowincyi wreszcie należy do do-
rzecza Han-kiangu (lewoje dopływu Jang-tse-
kiangu). H. jest bogato uposażona w dary przy-
rody: łagodność klimatu, malowniczość widoków
i żyzność gruntu zjednały jej miano „ogrodu
Chin”. Głównemi produktami są: psenica, ku-
kurydza, proso, ryż, mak (do wyrobu opium), ba-
wełna, wyborne owoce, jedwab i t. d. W po-
łudniowej części prowincyi znajdują się wielkie
pokłady rudy żelaznej, mającej przyszłość przed
sobą, gdyż węgiel jest w pobliżu; dobywają
też tutaj miedź, cynober, talk; znajdują się źró-
dła słone, a zapewne i pokłady soli kamiennej.
Z przemysłu rozwinięty jest szczególnie jedwab-
ny, którego ognisko znajduje się dokoła jeziora
Szao-king, gdyż jego woda dodaje tkaninie szcze-
gólniejszego blasku. Luszan jest siedliskiem
wyrobów szklanych. Głównem miastem prowin-
cyi jest Kai-fung. Miasto H. leży o 190 km.
na zachód od Kai-fung; jest miastem zabytków
historycznych.
W. N.

Honan fu, miasto w chińskiej prowincyi Ho-
nan, o 190 km. na zachód od Kai-fung, na lew-
mym brzegu rzeki Lo-ho, prawego dopływu
Hoang-ho, o 20 km. na południe od tej rzeki;
leży w dolinie otoczonej górami; na wzgórzach
okolicznych widać stare świątynie. Wzno-
sząca się od południa góra Sung-szan jest górą
świętą z wykutemi w skale posągami. H. leży
w punkcie bardzo ważnym dla handlu, gdyż tu
zbiegają się liczne drogi kołowe; z drogą któ-
ra prowadzi w górę Hoang-ho, łączą się
tu inne, prowadzące: na północo-wschód—do Tien-
tsinu, na południo-wschód—do Hoei-ho i Jang-tse-
kiangu dolnego, a na południe, przez góry, do
doliny Hau. W okolicy są grobyCSSM
dynastyj. Miasto H. dało Chinom pierw-
szego cesarza z dynastyi Song i grało dawniej
wielką rolę w historyi.
W. N.

Honberg, ruiny zamku, ob. Tuttlingen.

Honda — Hondius (ród).

313

Honda albo San Bartolomeo Honda, miasto w Ameryce Południowej, rzeczypospolitej Kolumbijskiej, departamencie Tolima, na wyso-kości 210 m. nad poziomem morza, pod 5º 12' szer. pn., na lewym brzegu rzeki Magdaleny przy uściu do niej rzeki Guali, poniżej katarakt Magdaleny. (Salto de Honda, którym zawdzięcza swe znaczenie, gdyż tu urywa się żegluga i trzeba przeładowywać towary; krótka kolej żelazna łączy miasto H. z wsi Caracoli. H. leży w do-linie pośród gór i ma klimat bardzo gorący. W 1805 zostało zniszczone przez trzęsienie zie-mi, które zburzyło tu klasztory i kollegium je-zuickie. Skład towarów przeznaczonych do Bo-goty, a także kory chinowej i tytoniu z Amba-lemy. Miasto brudne i podupadłe. Około 3000 mieszańców. W. N.

Hondecoeter d', hollenderska rodzina mala-ry, która w ciągu XVII stulecia wydała kil-ku zdolnych artystów. Najsłynniejszym był o-statni z nich, Melchior. — Najstarszy z rodzi-ny, Gillis d'H. (* 1583 w Utrechcie—† 1638 w Amsterdamie), pracował w Amsterdamie, gdzie z początku (1610) malował portrety, a pó-niej uprawiał przeważnie malarstwo pejzażowe, trzymając się maniery Roelanda Savery i Da-dyva Vinckebooms. Gillis d'H. należy do grupy artystów, którzy tradycyje szkoły flamandzkiej przenieśli na grunt hollenderski, ulegając nawza-jem wpływowi nowego swoje otoczenia. Obra-zy jego są bardzo rzadkie, znajdują się prze-ważnie po muzeach niemieckich, jak oto: w Schleissheimie (z r. 1609), w Kassel (z 1618 r.), w Donaueschingen (Koncert ptaków, z r. 1620), w Dreźnie (z 1629, z cyframi S. D. H.) i wreszcie w Berlinie, a także w Sztokholmie (w muzeum: Orfeusz pomiędzy zwierzętami na-tle pejzażowem). — Gysbert (Egidius) d'H. (* 1604), syn i uczeń poprzedzającego, pracował w Utrechcie, gdzie umarł w 1653 r. Uprawiał, podobnie jak ojciec, malarstwo pejzażowe, a tak-że malował z zamiłowaniem ptactwo wszelkiego rodzaju, głównie koguty i kaczki. Muzeum pań-stwowe amsterdamskie posiada pejzaż jego pędzla z r. 1652, a muzeum rotterdamskie—Kury i Ko-guty, z tegoż roku; obrazy te dają dokładne wyobrażenie o dwóch tematach, jakie H. z upo-dobaniem uprawiał. Z innych obrazów jego (w Amsterdamie i Hadze) wyborne są Koguty i Kury, w muzeum haskiem.—O bracie jego, Mikołaju, wiadomo tylko, że uprawiał malar-stwo w Delfcie.—Melchior (* 1636 w Utrech-cie—† 1695 r. w Amsterdamie), syn Gysberta d'H., odziedziczył po ojcu talent i upodobanie do malowania ptactwa; w specyalności tej doszdi do znakomitego wirtuozostwa, tak, że uważany jest powszechnie za najlepszego w Hollandiy malarza ptaków i drobiu. M. d'H. kształcił się w Utrechcie pod kierunkiem ojca swego, oraz wuja, Jana Baptyst Weenixa, który specylnie malował martwą zwierynę. Następnie przeby-

wał w Hadze (1659—63), a koniec życia spę-dził w Amsterdamie, dokład przeniósł się po r. 1663, gdzie się ożenił i gdzie 1668 r. uzyskał prawo obywatelstwa. M. d'H. malował z po-czątku widoki morskie, a następnie poświęcił się specyalnie odtwarzaniu ulubionej przez siebie rzeszy ptasich, jak oto: kur, kogutów, gęsi, pawi, kaczek i łabędzi. Świat swój skrzydligtanł on wybornie, umiał podpatrywać jego zwyczaje i rysy charakterystyczne; przedstawiał go prze-ważnie w naturalnej wielkości, w scenach spo-kojnych i ożywionych (Koncerty ptasie), nawet dramatycznych (Walki kogutów i innych ptaków, Ptactwo domowe napadnięte przez ptaki drapież-ane lub psy). Obrazy jego, wystudyowane z za-miłowaniem i znawstwem przedmiotu, są płeće prawdy i życia, a przytem trzymane w wybor-nym tonie świetlnym, mieniące się żywemi bar-wami piór ptasich, odznaczają się znakomitem wykończeniem akcessoryów. Wykończenie to nie przechodzi jednak w zbytną drobiazgowość, ale jest najczęściej wynikiem pracowitego wy-studyowania akcessoryów, którym artysta z za-miłowania swego nadaje samodzielne prawie znaczenie; słynne są np. obrazy jego, na których pióra ptasie i puch ich unoszą się w wietrztw lub na wodzie z takiem złudzeniem prawdy, że mimowoli pochłaniają główną uwagę widza, jak np. na obrazie jego zwanym dlatego „het veertje”, zdobującym muzeum państwowe w Am-sterdamie. Ptactwo zamorskie lub zwierzęta dzikie mniej mu się udawały. Na obrazach, przedmiot ten traktujących, jak np. Arka Noego (w muzeum brunświckiem), menażerya wszelkie-ge rodzaju (w muzeum amsterdamskiem, w Erm-i-tażu petersburskim i inn.) nie ma tego życia i prawdy, jak na innych obrazach; widać, że artysta nie przedstawiał tu swoje ulubione i wystudyowanego świata, jakim było dla niego przedewszystkiem ptactwo domowe. Obrazów M. d'H. jest bardzo wiele, zwykle noszą one podpis artysty, często są datowane, zwłaszcza pochodzące z 6, 7 i 8 dziesiątka XVII stulecia. Prawie wszystkie znaczniejsze muzea miast eu-ropejskich posiadają przynajmniej po jednym okazie płodnego jego pędzla. Najwięcej i może najlepszych obrazów H-a posiada muzeum am-sterdamskie, bo osiem, a pomiędzy niemi i wspo-mniany wyżej obraz z piórem unoszącym się na wodzie, uchodzący powszechnie za arcydzieło je-go. Haga posiada cztery obrazy, także bardzo dobre. Drezno, pomiędzy innemi, ma wyborną Walkę ptaków. Z innych zbiorów szczególnie piękne obrazy posiada galerya obrazów przy akademii wiedeńskiej (№ 781 Gęsi; 620 i 758 Pawie i Kury; 783 Indyk i Kogut). Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie ma dwa obrazy uchodzące za dzieła jego pędzla, ale mniej udat-nye (№ 63 i 93: Ptactwo domowe). s. s.

Hondius, zlatynizowane nazwisko rodziny hollenderskiej Hondt, która w drugiej połowie

Enc. Pow. Ustr. Zess. 229. T. XXIX.

40

Hondius Wilhelm.

315

w Hollandyi, oraz do większego, kwadratowego, przedstawiającego króla na galopującym koniu, na tle widoku z kolumnami wojsk, namiotami i murami zamkowemi w oddaleniu, sztychowane go i wydanego w Gdańsku 1641, oba „Cum privil. S. R. M-tis”, pierwszy także „et III. D. D. Ord. General, foed., Belgii”. Ostatnią pracą jeo- polską, i wogół ostatnią znaną pracą auten- tyczną, był portret tegoż samego księcia Janusza Radziwiłła, wojewody wil. i w. het. lit., które- go pierwszego z Polaków przed 19-tu laty szty- chował, tym razem podług obrazu Daniela Schulza. Ten-to pan polski miał go właśnie skłonić przed laty do opuszczenia Hollandyi i udania się do Polski (Bartynowski). Podług innych domnie- mań H. miał być przedstawiony królewiczo- wi Władysławowi w 1624 r., w czasie, gdy ten, podróżując po Hollandyi, jako miłośnik sztuki, zwiedzał skrzętnie muzea i odwiedzał miejscowych artystów w ich pracowniach. — Jakkolwiek dopiero 28-letni, H. był już wówczas wyróżnianym z pomiędzy innych w swoim kraju sztycharzem, i dlatego mógł być poleconym królewiczowi, tembardziej, że już wówczas brał udział w wykonywaniu map krajów polskich (Block). W każdym razie, poczawszy do 1634 do 1652 r., H. pracuje wyłącznie niemal dla Polski, gdzie przebywa od 1636 r. do 1652, a po tej dacie znika tam wszelki ślad jego byt- ności i žadnej wogółe pracy późniejszej nie od- naleziono. Prawdopodobnie z powodu przygoto- wującej się już wówczas wojny Polski ze Szwe- cyą H. opuścił już wtedy, podobnie jak Jere- miasz Falck, Gdańsk, i udał się do swej ojczy- zny. Block domyśla się, że H. żył jeszcze w r. 1660; a domyś ten opiera głównie na tym ar- gumencie, że portret Wilhelma III, księcia Ora- nii, którego sztychs w zbiorach wiedeńskich Al- bertina przypisują powszechnie H-owi, nie mógt być robionym na dłuższy czas przed 1660 r., zaledwie w tej epoce bowiem młodziektkiDispatches (* 1650 r.) mówiły dosiadać galopującego konia. Ogólna liczba dzieł H-a, to jest ręką jego szty- chowanych prac, w latach do 1623 do 1652 wynosi przedmiotów 69, w tej liczbie 53 por- trety, z których 35 stanowi portrety Polaków (jak oto: królów Władysława IV, Jana Kazimie- rza; królowej Maryi Ludwiki Gonzagi; Karola Ferdynanda Wazy, królewieza; Cecylii Renaty, królewnej; ks. Janusza Radziwiłła, het. w. lit.; Jerzego Ossolińskiego, kancl. w. kor.; Andrzeja Leszczyńskiego, arcyb. gnieźnieńskiego; Adama Kazanowskiego, marszałka nadwornego kor., ad- ministratora żup solnych i ceł morskich; Jana Karola Chodkiewicza het. w. lit.; Gerarda Dün- hoffa, wojem, pomorskiego; Zbigniewa Gora- goskie- go, kaszt. kijowskiego; wreszcie portrety trzech Sapiełów: Lwa, het. w. lit.; Kazimierza Leona, podkancl. lit., i Jana Piotra, słynnego wojownika za panowania Zygmunta III), lub osób z dwor- em polskim związanych, pozostałe zaś 18, ro-

bione po większej części w Hadze przed 1634 r., albo w Gdańsku przed 1652, są portretami osób panujących zagranicznych, albo mieszkań- ców i urzędników gdańskich cudzoziemskiego po- chodzenia, albo wreszcie uczonych literatów i ar- tystów owoczesnych hollenderskich i niemiec- kich, i w końcu portretem samego artysty, szty- chowanym przez niego w Hadze (1628 z por- tretu olejnego, pędzla Van Dycka, portretem uchodzącym za najlepszą pracę H-a, i który głównie, zdaniem zagranicznych historyków sztu- ki (G. Pawłowski), zapewnił mu wybitne miejsce w dziejach rytownictwa. Prócz portretów H. ry- tował mapy, plany, karty tytułowe do dzieł, podobizny bram tryumfalnych, posągów i herbów. Pomiędzy pracami tej kategoryi, zawierającemi 16 przedmiotów zna- nych i dotąd zachowanych, wyróżnić przede- wszystkiem należy prace rzeczy polskich doty- czące, których jest najwięcej. I tak: 16 tablic topograficzno-strategicznych oblenienia Smoleń- ska, rytowanych przez H-a podług rysunków bu- downiczego wojskowego Pleitnera (Gdańsk 1636), wydanych także jako atlas p. t. „Smolenscium urbs” (1640) z obszernym opisem Marcina Opitza (na planach tych jest także pięknie sztychowa- ny portret króla Władysława IV, w owalu oko- lonym wieńcem z liści laurowych); 7 tablic od- noszących do salin wielickich, a mianowicie 4 plany miasta Wielicki i 3 „trzech żup wie- lickich”, rysowanych i rytowanych przez H-a podług wymiarów geometry Marcina Germana (1645 — na trzech planszach żup, przedstawione są także roboty odpowiednie w salinach,ające dokładne wyobrażenie o tem jak przed dwustu pięćdziesięciu laty z górą, roboty te wykonywa- no); mapa Ukrainy z 8 tablic złożona, wykonan- a przez H-a, podług wymiarów francuza inzy- niera wojskowego i pułkownika na żołdzie kró- lewskim w armii polskiej—G. Levasseura de Beauplan (Gdańsk 1648) i dodana do jego opisu tego kraju; taka sama mapa większa również w 8 tablicach (Gdańsk 1650); mapa bagien piń- skich („Paludum Polesiae Tabula”), na arkuszu, rytowana podług szkiców d-ra medycyny Daniela Zwickera (Gdańsk 1650), i wreszcie mapa całej Polski podług rysunku Levasseura de Beauplan, kilkakrotnie wydawana w Amsterdamie u Dan- cera Danckertsa, a której H. nie dokończył, i dla- tego blachy, nabyte po jego śmierci, odbijał Danckerts pod swojem nazwiskiem. Wizerunki obu stron bramy tryumfalnej, wzniesionej w Gdań-sku w 1646 r. na cześć przybycia tam króla Władysława IV z małżonką swoją, Ludwiką Ma- ryą Gonzagą, przez niektórych zaliczane do naj- lepszych prac H-a, są wienią kopią wspaniałej tej budowli i jej ornamentów allegorycznych bałokowych. Blachy miedziane pierwotne prze- chowały się dotąd w ratuszu gdańskim, a nowe odbicia, sporządzone z nich roku 1860 w Berli- nie, przesłane zostały do muzeum miejskiego

316

Hondius Abraham.

w Gdańsku. Karty tytułowe, ozdobione rysunkami, wykonał H. do dzieł: „Artycuły sekuritatis”, „Speculum Saxonum” Szezerbica (Warszawa, w drukarni P. Elerta 1646) i „Bellum Scythico-Cosacicum” Pastoryusa (Gdańsk, u Jeźzego Förstera 1652); na pierwszej z nich wśród figur allegorycznych znajduje się także i portret Władysława IV, na „Bellum” pochód jeńców wojennych. Wielki sztych allegoryczny, przedstawiający Mądrość i Wspaniałomyślność, towarzyszące królowi, jest właściwie apoteozą odpowiedniego okresu pauwania Jana Kazimierza, sztychowaną podług rysunku Adolfa Boya, w Gdańsku r. 1649, z wyobrażeniem w środku postaci króla w stroju majestatycznym. H. sztychował także i wizerunek kolumny Zygmunta III na placu Zamkowym w Warszawie stojącej, z dokładnie odcyfrowanemi napisami, na obu tarczach będącimi; wielki to, staranowy sztych. Jako *curiosum* przytoczyć to także należy wyobrażenie łodygi krzywu różanego z sześciu pączkami, wyrosłemi, jak opiewa napis łaciński, dnia 10 sierpnia 1647 r. na Pradze w ogrodzie Bernardynów i ofiarowej przez nich domowi panującemu jako szczęśliwą dla domu tego wróżbę. Sztych ten, bardzo rzadki, znajduje się w muzeum gdańskiem, i do wodzi pobytu w owym czasie H-a w Warszawie (1647). Oto wszystkie polskie rzeczy, które, prócz portretów, H. sztychował. Pozostałe ze wspomnianych 16-u przedmiotów są następujące: atlas z 31 tablic wzorów rysunkowych, p. t. „Artis iconicae Tyronibus utilia et scitu necessaria publicae luci exposita, opera et studio Wilh. Hondii. Hag Bat. S. R. M-tis Pol. et Sueciae Sculptoris”, wydany w Gdańsku 1648; oraz duży sztych (folio) bez daty, ale z podpisem: „W. Hondius fecit”, przedstawiający Chrystusa na Krzyżu, z walką aniołów z demonami w obłokach i z hołdującemi Mu u stóp Krzyża władzcami świeckimi i książętami Kościoła — jest to jedyny sztych H-a treści religijnej.—Jak widać z wyliezonych dzieł, stanowiących pozostałość artystyczną H-a, pracował on głównie w Polsce i dla Polski; dlatego może mało jest znany we własnym kraju, a zyszajmniej, podobnie jak Falek, stosunkowo zamało tam ceniony. Prace H-a odzuaczają się prostotą, ale i czystością wykonania. W rzeczach własnej kompozycyi H.-ma dużo smaku i rylec bardzo delikatny, zwłaszcza przy obrabianiu drobnych przedmiotów, jak np. scen wojennych lub zabudowań, widzianych w oddaleniu, a ożywiających monotonne zwykle tło portretowe. Pięknym jest np. miniaturowy niemal widok zamku Malborskiego nad Nogatem, z drobnemi czółenkami i wozem z końmi u brzegu, na portrecie Dönhoffa z natury sztychowanym w roku 1643.—Najwybitniejszym uczniem jego i naśladowcą zarazem był Stefan van Praet, który przebywał w Gdańsku w łatach 1645—1646 i z nim razem pracował; vau Praet wybornie sztychował portrety przez H-a

rysowane, naśladując w wykonaniu manierę swego mistrza, jak np. portret Maryi Gonzagi, wielkości arkuszowej z r. 1645, lub portret arcybpa greekiego Melec. Smotryckiego, również in folio i w tymże roku, a także „Novi inventi sive machinae... studio Adami Wiebe Harlingensis excogitatae... delineatio” arkusz podłużny. Najbogatszy zbiór sztychów H-a za granicą posiada gabinet rycin w Gdańsku, u nas zaś w kraju muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie, chociaż i inne liczne zbiory zabytków krajowych osób prywatnych, a także i niektóre biblioteki mają dużo prac jego, odnoszących się do Polski. Muzeum miejskie gdańskie posiada prócz tego cenniejszy niż sztychy zabytek po tym artyście: w oddziale rytowniczym i rysunkowym znańdeje się tam mianowicie zeszyt foliantowy, złożony z 31 rysunków własnorocznych H-a. Są to portrety Polaków i sceny ludowe polskie, pierwsze rysowane sztyftem srebrnym na pergaminie, drugie, to jest sceny ludowe, nader charakterystyczne, robione są tuszem i wykończone starannie na papierze wielkości mniejszego folio, kształtu zwykłego lub podłużnego.

**Literatura:** Gwalbert Pawlikowski „O rytownikach polskich” (w „Czasopismie Lwowskim” z 1829, tom II str. 110–112); Edward baron Rastawiecki „Mapografia dawnej Polski” (Warszawa 1846); tegoż „Słownik malarzów polskich” (tamże 1855—57, T. I str. 195—196, T. III str. 236); Juliana Kołaczkowskiego „Słownik rytowników polskich” (Lwów 1874); Władysław Bartynowski „Wspomnienia o pracach rytowniczych Wilhelma H-a”, praca niedokończona, drukowana w ostatnich zeszytach „Przeglądę bibliograficzno-archeologicznego”, wydawanego w Warszawie przez C. Wilamowskiego (1882, tom III str. 195, 266, 313); M. Bersohn „O rytownikach gdańskich” (Warszawa 1887); J. C. Block „Das Kupferstich-Werk des Wilhelm H.” (Gdańsk 1891); K. v. Różyczy „Die Kupferstecher Danzigs” (Gdańsk 1893).— Reprodukcye sztychów H-a zawiera dzieło Józefa Łoskiego „Ryciny polskich i obcych rytowników XVI, XVII i XVIII wieku etc.” (Warszawa 1880), a także wspomniana wyżej monografia Blocka, w której pomieszczone są: portret konny Cecylii Renaty, Adama Kazanowskiego, apoteoza Jana Kazimierza, i najciekawszy, bo portret Bohdana Chmielnickiego, w odmianie nieznanej uczonym polskim, znajdujący się w zbiorach gdańskich. Odmiana ta polega na zmienionem przybraniu głowy jego: też sama bowiem czapka futrana oparta jest o uszy zwierzęce, a zamiast piór osadzone na niej z tą samą fantazyą dwa rogi końłe. W podpisie zamiast dux — ductor. Zresztą zgodny we wszystkiem z dwoma innemi odbiciami, które szczególnie opisuje W. Bartynowski, a za nim i Block.

H. Abraham, malarz i rytownik (* 1638 r. w Rotterdamie – † 1695 r. w Londynie), uchodzi

Hondo — Honduras, rzplita.

317

za syna Henryka i wnuka Josta H-a. Jako malarz słynął w swoim czasie, chwalono zwłaszcza jego talent kompozycyjny. Malował przeważnie zwierzęta. Jego tematy myśliwskie odznaczają się śmiałyym, pełnym siły rysunkiem; trzymane są najczęściej w tonie szaro-żółtym. Oto ważniejsze z nich: Polowanie na dziki i Polowanie na jelenie, w Ermitażu petersburskim; Polowanie na dziki, w Galeryi drezdeńskiej; albo wreszcie walki zwierząt rozmaitych z psami, w muzeum roterdamskiem — i pięć scen z połowań, w galeryi szweryujskiej. Za panowania Karola II H. przebywał stale w Londynie, gdzie obrazy jego, przedstawiające sceny z polowania i typy charakterystyczne psów wszelkiego gatunku, miały wielkie powodzenie, gdzie jednak umarł w nędy, głównie z powodu życia rozpustnego. Trawionki jego, przedstawiające rozmaitego gatunku zwierzęta i sceny z polowania (10 tablic), należą do bardzo rzadkich zabytków. S. S.

Hondo, Honsiu, Nippon, największa z wysp archipelagu Japońskiego, między 33-42° szer. pn. oraz 130-142° dług. wsch. Gr., oddzielona na północy od Jeso zapomocą cieśniny Tsugaru, na południu od Sikoko zapomocą cieśniny Linszoten, a od Kiusiu zapomocą odnogi morskiej Setoutsi, na zachodzie od lądu Azyi zapomocą morza Japońskiego, od wschodu zaś oblana Oceanem Wielkim; kształt wyspy jest sierpowaty, obszar powierzchni z sąsiedniami wysepkami wynosi 226 579 km. ☐, ludność — 33 000 000 (ob. Japonia). W. N.

Hondo, Rio, rzeka w Ameryce Środkowej, powstaje z połączenia dwóch rzek: Rio Bravo, wypływającej w Guatemali, i Booths River, wypływającej w Brytańskim Hondurasie, stanowi granicę między Yukatanem i Brytańskim Hondurasem i wpada do zatoki Szetumal morza Karibskiego. W N.

Fig. 59. Hondorf (herb).

Hondorf, Hohendorf, Hohndorf, herb polski. Na tarczy, w polu złotem, dwa słupy (pasy) równoległe, czerwone, i pas błękitny przez

środek, napoprzek. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy lilie kwitnące na jednej łodydze, z listkami. Labry z prawej strony czerwone, podbite srebrem, z lewej błękitne, podbite złotem. Odmiana herbu Nabram (ob.), służąca możnej rodzinie saskiej, w Prusach Zachodnich i w Polsce osiadłej. — Źródła: Niepieści (niedokładnie opisuje ten herb); Siebmaccher (III, 2, 222; VI, 8). D.

Hondschoote, miasto we Francyi, w departamentcie du Nord, o 17 km. na wschodnio-południowy wschód od Dunkierki, na granicy belgijskiej, w pobliżu kanału z Bergues do Furnes; do 2 000 m-ców. Posiada kościół z XVI wieku, ze wspaniałą wiezą gotyką, na 80 m. wysoką. Dawniej było to miasto znaczne, liczyło do 20 000 m-ców, posiadało fabryki sukna i materyj wejnianych; ale, zrujnowane i wyludnione przez wojny i pożary, posiadała obecnie tylko fabrykę tektry. Pod murami tego miasta, w r. 1793, Francuzi pod wodzą generała Houcharda odniesli zwycięstwo nad armią sprzymierzoną, dowodzoną przez księcia Yorku, marszałka Freytaga i księcia Oranii, i tym sposobem uwolnili Dunkierkę, obężoną przez Anglików i Austryaków. W. N.

Hondt, ob. Hondius.

Hondt de, ob. Canisius Piotr.

Honduras, jedna z pięciu rzeczypospolitych Ameryki Środkowej, trzecia co do wielkości. Obłana na północ i północo-wschód przez część morza Karaibskiego, zatokę Honduras, graniczy od północo-zachodu z San Salvadorem, a od południo-wschodu z Nikaragua; swoją najpołudniowszą częścią wciska się między dwie ostatnie rzeczypospolite, dosięgając zatoki Fonseca nad Oceanem Wielkim. Najpółnocniejszy punkt rzeczypospolitej, przyladek Honduras sięga 16°2', najpołudniowszy—na południe od uścia Rio Choluteca do zatoki Fonseca — 13°10'. Obszar powierzchni wynosi około 120 000 km. ☐, ludność—około 400 000. Pod względem ukształtowania powierzchni, pominąwszy nizkie, niezdrowe wybrzeże, H. przedstawia wyżynę około 1 000 m. średniej wysokości, a zatem o połowę niższą od Meksykańskiej; na grzbiecie tej wyżyny wznoszą się lesiste łańcuchy gór. Z północy na południe ciągnie się przez wyżynę zagłębienie, łączące zatokę Honduras z zatoką Fonseca; w zagłębieniu tem płynie rzeka Ulua ku północy, a Goascoran — na południe, a ponieważ działa wodny między niemi wznosi się tylko na 850 m., więc wzdłuż tego zagłębienia prowadzi jedna z najbardziej ożywionych dróg, łączących dwa oceany. Góry, wznoszące się na wyżynie, dosięgają średnio około 2 000 m., a najwyższy szczyt na zachodzie w grzbiecie San Juan, równoległym do wybrzeża Oceanu Wielkiego, wznosi się na 3 085 m. Najbliżej do morza Karaibskiego dochodzą góry: Omoa (2 100 m.) i Congrehoy (2 450 m.). Doliny rzek i potoków (bar-