Primus

Sibp, pportio nò, e i armòcìcis numeris:  
Iz pot? bis q armonice sùr cópòsita et nu  
merata. Et si oicat aliquis pportionata in  
numero numerato eò ordiata a pportio ò q  
eft in numero numè r e et sic oz adbuc iu  
xra sìam platonis principia aie: et alioz pn  
cipia ec numetos formales et pportionem  
q e in iftis: dicem q non sùt principia reruz  
bn q numerata sunt et sub pportio e nume  
t re exiftunt: sed pot? bn q conaturalia sunt  
vnicuiqz generi qd costituit: et io má et for  
ma nò costitui. ibam bn q nuerata sùr aut  
in pportio ò numeri exiftùt: iz pot? bz q sùt  
pma principia conaturalia fìbtaie: et file eft  
de costituieub quâitatè et qglibz gen?. Et  
bis accidit numerari: et i pportio ò numeri  
eè. Et doc platone decepit q et ià fapiètes  
becipiuqz bìm accìns: q neuitabilr sequimr  
numeros eſſe pma principia rerù sìoſiz bfi  
q principia rerù costituerèt eas: iz q i ppoz  
tione numerali exiſtùt: et h quidè mó dicù  
muli yaler od itellectu oim sequenùs obi a  
ge de optionib platonis. Si at aliquis no  
bis obyciar q nos ipi ſupiuq còceſſule vid  
mur aiaz mouere ſequi agit ſei i vniverſum  
corpuz: dicem q no eò illud ppe monere ſe  
ipſa: et io re ya ſic mouit ſe aia et alq motos  
tea p effect? re eſequim q ab ipb sunt et mi  
simplr manèt imobileſ. Et doc etià modo  
pnus motor in quolibet ordie idacit moiù  
inobile q mot? aci? mouètis vt a quo eſt  
mot?: et nó vt in quo eſt ſient i ibo et eſt aci?  
mobil ſicut i quo eſt ſicut i ſub ſecio. Et io  
motor nó mouet iz mobile qn ineſt ei mo  
tus úc mouet: iz igif multi ſunt modi qbus  
aliquid mouet p accìns in quolibet genere  
pdicamèti: in mot? p ſe no eſt nifi in tribus  
generib?, et q in quàtitate nó eſt otarietaf  
nifi bn q quàtutas e termin phicorç corpo  
rù in quo cònenit ei p ſecù i ip ſecù eò: ibo  
duos oz e e mot? i quàtitate et i vitroq alios  
rum genep tì vnù hiq gen?: et ita sùt qim  
or generales motue: et ome illos ab aia: p  
ros e neceſſaria ſecluſim: ſic p ex pdcuif  
Est igif neceſſario còcedèduz iam phico  
mom p ſe vel p accìns ppe neqq: moueri:  
t sic manifeſta e ſoluto oim eop q inducia  
fùt ex platonis opióib?. Sed id q oio dea

struere disputatiòem istà videſe q ab anti  
quo termegisto et a ſocrate: et nunc a ommis  
et icatatoribus cònemièter aſſerif q. ſi, i cor  
pore exiſtes quos angelos vel demoſe vo  
cat et aie exute a corporibus moueaf de loco  
ad locu: cui ena vitate nos ipi ſum expi  
i magicis. Seo de bis nos o ſputabim in  
ſcia de nã deop q pbi: pme ps qda e: ab  
areſtole edita. Autia ſi tale ſubſtantie mo  
uec mot? erit oio equoc ad motu phticu:ta  
leſ eni ſubſtatie in ſut pportiòales ſpacio p  
qdo e mot? p aliquà qua itatè vel idiniſtibie  
quàutatis qdo ſit in eis. Et io neq: méſura  
mot? ipaz neq: mot ipſe ex pncipis pbi:  
cis cái pot. bate at de phticis loquimur in  
oíden es phtice imobilè eòiam iira eos  
qui ex pncipis q ipſi phtica eò dicebá: cæ  
re voluerut moi: aie: et dixet utiam moue  
re ſeipſaz

Lapitulù octaum de ipròbatione opì
nionis que oixuiam eſſe armonià corporis
commixtì

Zlidà at eoq qui diffiniutiam per
motu eò: dicui ea mouere corp? i quo
eſt localiter in eo ipfa localr mouet vt de
mocrit? qui dicit ſi lem cám eò motus aiati
corpis qle dirit philip p? quidà didafchal
ſi e octora comediaz: docebat ei comicos
cóuocare in villis boies ad carmina audiè
da: p h q fierèi imagines deop mobileſ p
pier quarù spectaculù boies cofluerèt reſe
rens oedalum antiquitus feciſe ligneam
imaginè mineue mobilè in oib? mébaf ita
q vidèbaf cantare p motuz lingue et tripuz
diare. Laufa aùt mot? fuit q in 2cano ima
gin. ſuerut in fixa organa in argeto viuo et
ad motu illi? moueri videbät ſicut adbuc i
ſellis et imaginibus: pedes etià ſtabà ſup
rotulas puntas in qbus arcus cócani fuer
rùt et diſtincti p celulas et cù argéru viuum
descèdebat in anteriori arcu p celulas iunc
posterior arcus elenabaf et 2uertebaf iota.
et tuc imago mouebat de loco ad locu: quia
necess. bavuit q ad eandè prie mouereſ ad
qua mouebaf ſuſile ſine argéru viuuz. Et
ſilez cauſà motus animaliù poit democris

c 3

Libr

tus dicit enim 〈que〉 indiuisibiles spe in se mo-
nentur eo 〈que〉 apie nate sunt non manere si-
ne quiescere propter caufam superius in
ductam. et cum sic mouentur spe ille tunc
trabunt secum et mouent totum corpus in
eandem partem ad quam ipse mouentur
eboc leue est destruere. primo enim que
remus a democrito que sit causa 〈que〉
sunt animalia qii volut. cui enim causa
nō 〈que〉 spa idiuisibil 〈que〉 nuq[ui] gescere pōt. To-
stat at 〈que〉 idē 〈que〉 ca, pceſſui motus et qetis in
animalibus. Qualiter enim idiuisibil 〈que〉 spa fa-
ciat quiete v'l'officile vel ipoffibile 〈que〉 dicere
demecrito, difficile quidā ſi fingat ſtrictio-
nē atbomop facere quietez qii ſut in pleno
impossibile aſt ſi nunc velit adoptare cām.
derocrit? ei in pleno dixit bas spas gesſe
re: et i vacuo mouert. Aliu[n]erat at loquē
do ex bis 〈que〉 appent ad ſenſu: nō ex tali ca-
cāſ aliu[n]z mor 〈que〉 pceſſuus qii ſu ex necitate
aliciuus quod quescere nō pōt: 13 pon? ex
volūtate libera et intellu[m] caſatur qii nō ne-
ceſſario mouet ſed qii volut. Eod. m auē
modo et ibimeus pbilolog 〈que〉 at volet redde
tre cām naturalē 〈que〉 aia mouz corpus et oni-
dit cauſa ex necellitate mouſtem et non ex
voluntate: dicit eni[3] 〈que〉 in eo mouet corpus
in quo ipfa in ſe ipſa mouentur. Iſpam au-
tem in ſeipſa dicit neceſſario mouert. Et Do-
net autem corpus quia complexa ad ipiu[n]z
ſicut forma incorporata corpori et cōnexa ei
dem ſin omnes vires ſua[que] dicit eni[3] pla-
que anima constitutur ex armonicis nume-
ris: et diſpartitur per numeros i partes coz-
po[ris]: quos numeros vocat plato elemen-
ta: et ideo dicit eam componi ex elementis
ſiue constitut: hoc est ex primis numeris es-
lementalium. Conſtitutur autem sic ex e[ra]
lementis: qua[renus] habeat ſenſum et po-
tentiam cognoscitiam omnium ex nume-
ris armonialiter componētibus eam: quia
ſiast diximus ſuperius nifi componetur
ex numeris primordialibus non cognosce
ret omnia: quia non effet in potentia reſpe
tu omnium: nifi talem babet armonia[3]
que effet terty ordinis: quia tunc ex illumis-
natione fluente percipit caufam primam
et intelligentias que p[re]ccedunt eam ex o[nt]

dine nature: et ſquentia percipit ex capad-
tate potentie que est ante: formam corporas
lem: et per bos numeros fert totum mun-
du[que] in ſeipſa: eo 〈que〉 babet motus con-
ſonates ad principales partes mundi. Et
xit enim plato 〈que〉 deus deorum opifer deo
tum omnium prumo fecit ozbem recti quā
do dedit ei nā[que] ignis 〈que〉 e[recta]z dimenſionu
et recti mot 〈que〉 ſic dixim? i 2° ce. et mū, et p[ui]o
Deinde vt ordinate et equaliter accederet
et recederet cauſando generationem et cos-
ruptionem reflexit recitudinem dimenſio-
num eius in circulum eo 〈que〉 rectum cum ſit
vnt 〈que〉 ſplici[que] forme pricipi[ui] 〈que〉 linee circula[n]t
que est ouarum formarum: quatu[que] vna est
concauitas et alia connexitas. habita auē
figura et motu circularibus non ſuit ſuffici-
entia in mou circulari qui est ſuper polos
mundi ab oriente in occidentem et per occi-
dens regirando in orientis quoniam vno mo
do ſe habens non accedit et recedit ſed ei
tur et occidit ſuper eſdem parte eodem
modo: ſic in diuſeris locis non dimera[que] cau-
ſarétur. propter quod dixit plato 〈que〉 circula-
vnum deus deorum dominus ouliu[m] in ou
os círculos onplicitur coo[dina]tos: quonu
vn? 〈que〉 equinocualis qui mouent ſuper po-
los mundi faciens motum diu[n]ium qui e[
motus ozbis primi. ſecundus autem ſi[mi]l-
culus ſigno[n]uz qui babet polos prop[io]s
mobiles in ouobus palellis: quonu? vnuſ
est aquilonaris poli: et alter meridianus:
ſuper cuius polos omnes ſtelle mouentur
et iſt[que] circuli ſunt reru[n]z coordinati quia vn?
facit longitudine in omnibus bu[que] ge-
nerantur ab ozbe: alier autem latitudinem
et motus qui est ſuper polos eius est ame-
ridie in aquilonem: et econuerſo inter onof-
ſo[ſticiales] círculos. Et iu[er]um autem illo[
circulo[n]uz qui est círculus ſigno[n]uz diu[m]i-
in. vy. círculos planetarum: hoc est ſatemi-
iu[n]is. martius, solis, mercury, veneris, et lu-
ne: quorum omnium motus est a meridie
in septentrionem ſuper polos ozbis ſigno-
rum et bos motus dixit et bene principia
omnium motum naturalium. animam
autem posuit ticut ſuperius diximus in co-
sinio eternitatis et temporis: et p[re]cieat au[nt]

Primus

am mundicuius parculares anime sunt
tançs imagines: et ideo dixit etiam in anis
ma bm naturam esse aspectus recus: eo q
 cognoscendo egredi directe sup reru ratdes
et numeros: quibp[os] res 3titum. Huc
eut aspectu reflxit in motib9 anime in cir
culum:qa anima a se incipit ut dicebat bas
bens in se omnibus rerum ratdes: et quæ erci
tate a rebe extra efficiunt principi sciente: et
ideo dixit plato: q[ui] cum anima progreditur
recte in res extra reflectis cognitio rerum in
seffa: q[ui] in se cognoscit eorum que sunt roeſ
et recordaf. Dicit eim Boet. in cōsolatioe
phie: q[ui] platonis musa p[lanat] verum q[ui]
quiſq[ur] dixit immemo: recordatur. et sic p[re]
feriòsem recti in circum causam in anima
veritatis intellectus. In ſuplizibus auæz
sunt duo ordines motu7 moto7 i genere
Inq[ui]dcip[em] mot[em] et moto7 qui est aplas
nes vocatus: quasi ſine errore existens et re
ctus: qui est mot[em]iurnus. Alter autem mo-
tus est ſine ordo intelligente ſecundi ordinis
et mor[ati]atitudinis 3odiaci: qui dicif motus
planes quasi erraticus: quia in eo ſunt di-
gressiones multe diuerſarui planetarum: et sic
etiam est in anima in qua mouet ſemp[ite]l-
lectus recie: et ſine errore. Fantasia antez et
ſcupiſecca: et recte et nò recte: ſicut p[bab]iſ
in ſequitibus. et ideo in anima dixit: ſse du-
os p[ios] circulos ſicut in celo: et duos p[ri]
mos motus. Alteru aŭt dixit in, vn. diuidi
qui est ſub fantasinatibus: et mole carnis p
gratua. vnde oſcit iam in ſpera ſaturni ac
cipere memoria logaz: et in ſpera ſoniam ac
pere ratificatoem p[abili]us ſine optionuz
in ſpera autem martis irascibilē: et in ſpera ſo
liſ ſensibiliu[rum] illustraſonem: in ſpera autem
mercuri[us] estimat[em]em nociu7 t] cōnueni[n]tis:
t] in ſpera veneris t] cupiſeibiſirac: et in ſpe
ra lune motus quos mouet inſequiſdo na-
turam corporis: et attrabido nutriſdo ang[es]
do t] generādo. omes c[im]iſt. vn. gironagi
quasi ſunt motus aliquado recti: aliquado
nò recti: et omes in circulu7 reflecru7 incip[ie]
do ab anima t] in animā terminari: quoniam
plato dixit: q[ui] omnibus species ſunt in anima
t] q[ui] n[ot] niſi exercitaf a rebus extra. Dicebat
eui animas ab initio factas in gnābilibus

t in cōpibus stellis: et quâdo deſcédut tunc
per inco[por]eu deſcédut: et in ozbe p[mo] qui
dem ſunt rectoru7 moru7: et in deſcêu p[or]
bes planetarum accipiunt vires et motus
quos oſtimus: et panlarim vſq[ur] ad onq[ur]
nis deſmiſ et ibi in briate cratbere lacteo
qui est dulcedo carnis quasi carnales effi-
ciunt et obliuſcunt ſupiores armonie: cuſt
tamè similitudinez et ſpecies in ſe babent.
Quâdo aŭt excitare redeunt in corpore ad
ppriu7 bonu7 et innaui7 ſib[em] ſcias et viutef
tuic reaſcédut p[er] geminas ad ſt. llas cōpes.
Si aŭt ſunt mali meriti in ſecûda tráſcorpa
tône efficiu7 ſere vel bestie alie morib9 eorum
2gruèt: et de boc alibi in numeris nis lo
cuti ſumq[ui]t. Dicebat autem oia bec p[ro]tanq[ur]
celi motq[ui]ſent aie mor[em] et eſconuerlo. Id[os]
aŭt oſputates 2ra bec que dicta ſunt p[mo]
dicimq[ui] q[ui] bene 2igit dicere q[ui] aia ſit ma-
gnitudo vel virt[em] in corpe que magnitudine
baber ex nis: et boc tamè ſeu qu[em] ex dicti pla-
tonis ybi oſcit: q[ui] aia ſim armoniacos mu-
meros aptata est corpi. Si znális est corpi
ſicut viſus oculo: vel quaſitaf magnitudin
opor[ter] q[ui] aŭt ſit magnitudo vl' virt[em] aliqua
i magnitudine ex nis. dico aŭt q[ui] boc nò b[ui]
dicif et ſamè oſcif. plato ei vult q[ui] aia bui-
ois mûdi talib[em] ſuſt: ſicut est aia illa que aliq[ui]
boc est in quibusda vocat intellectus. dixit
eim iam mûdi eſſe intellectualem. Laus[ca]
aŭt quare boc a platone oicaf est: q[ui] in ſelle
cualis aia n[ot] est et aia ſensibili ſel deſide
ratina: et n[ot] p[ui]t eis aliqualiter aptari. pprie
tates circuli: quia n[ot] reueru7 ſupra ſe ſicut
intellectualis aia que incipit a ſe quer[edo]
de intelligibili ſet reflecti[que] ſupra ſe q[ui] n[ot] in-
uenit ip[em] nec est aia ſicut bec ſensibl[is] ter
ra que n[ot] babet niſi moru7 reçu7 p[ro]ſtanuâ
ſui a celo. Sed aia intellecualis est imago
eternitatis: et quod amodo cauſa temp[or]is
t] ideo ſupioru7 mot[em] innenium potius in ea
q[ui] in alia: q[ui] ipa est quasi q[ui] dâ p[ncipi]u7 na
ture: et ideo mot[em] p[ini] in na7 i ea innenium.
Sed 2tra boc obuiantes dicimq[ui] q[ui] taſes
ſunt mot[em] intellectus: tunc ſunt mot[em] intelle-
cus corporales: et ſequitur q[ui] ip[em] intellec-
aut ſit corpus aut virnus in corpore que n[ot]
erplet mot[em] ſuos niſi p[corpus]: quia cirei.

Liber

latio forma est corporalis actus: et act9 corporis est alicui9 opatus virtutis corpee. Dicamus igitur qui intellectus debet habere con tinuitare et rónabile est quidem habere cornee. Dicimus talem qualem habet opanio eius: que vocat intelligencia sive intelligere. Similiter autem et ipse actio intellect9 sive intelligere rónale est quidem habere cornee et oris que intelligem, sive quodam intelligencia sive intelligens alicui9 quod habemus cornee. Et sive intelligens alicui9 quod habemus cornee et corne, et corne corne: et sive intelligens corne corne: ergo intel lectus non est sic continuus ut circulus: sed opor7; aut fit ipfibile: aut non corne: sicut magnitudo sive quâtitas est cornee. Si ei def quidem intelligit est magnitudo quod conti nua: tunc querat a platonem qualiter posse in intelligere magnitudinem maibematicam: alia quæcunque quâtitate cornee. aut eni intelligem eam accipiendo totam simul: aut accipiendo partes, et si intelligit accipiendo partes: aut hoc est ita quidem accipiat partes indiufibiles que sunt pucta: si in pucta oporiet ptes vocare: quia de hoc non facim modo motione aliquâ: eo quidem aduerfam quod supponit pune:ta partes esse ex quib2 componit magnitu do: quia hoc ipfiaff. rebat aut accipit ptes diuifibiles que sunt vere ptes magnitudis. Quocunque autem istorù modo ut accepfio intellect9 non est nisi tact quidam quo magnitudo que est intellect9 tangit magnitudine2 que intelligit quâdo simui sunt in vlerimis. Et liquidè intellect9 accipiendo magnitudinem intellectam tangit puncta ipfius: cum puncta sive infinita in qualibet magnitudine: ne: et infinita tangendo quodlibet non con tigat ptraùsire tagentem: sequitur quod intellectus nunquam finiet quatuor quod magnitudine2 intelligido quâ se im9 esse finitâ. Si autem tan git bim partes que magnitudinem habet: hoc dupliciter poreft fieri, aut ei ille sunt aliquot e partes que numerat totum: ut decem de cime: vel due medie: vel quatuor quarte: et sic de alios, aut non sunt aliquoret: et sic non numerant totum: et si tâgit aliquotas intelligendo magnitudinem: tunc multiocies intelligendo tangit idem. Si autem intelligens

do tangit eas que non sunt aliquote: cum talem infinite sint in qualibet magnitudine: oporiet intelligem intelligendo infinities tandem idem, licet enim tangat diveras ptes in numero: ipse tamen omnes sunt idem raice et intelligem: quia omnes sunt vni9 speciis et formè bim quidem partes cotinu: nec alia omnia falsa esse expimur in intelligib9 no stris: quia idem quodam intelligem nosferer intelligit magnitudinem aliquam intelligem non tangit eam put intelligi nisi semel. Si autem dicat aliquis quia omnes partes magnitudinis intellectes sunt vnirationis: ideo sufficiens est vnà quodam tangere ptem et non oporiet ipfim tangere alias: quia omnes intelligit per illam quæcunque tangit: quicqueram9 quare bim hoc oporiet ipfum esse sicut circulum: aut etiam omnino sive etiam vnirneraliter esse alicuius magnitudinis: quia sive forma circuli bene tangeret ptem illam: et sive magnitudine existens: nisi esse acceptin9 ipfet magnitudinis: sicut et in vertate modo est. Redeam autez ad ptes pme divisionis: et dicam9 quod circularis intelligens non tangit intelligam magnitudine2 bim partes: sed necessarum est ut ius totus tangat et cum totus non fit extra ptes luas bim et tangit non poreft tangi totum: utinam bim ptes et in partib9 fuis omnibus: et tunc quod ramus sicut puse: quis erit pium tac quod do sicut totum tangit intelligendo circularis nosferer intellect9. Si autem foret dicentem quod intellect9 nosferer non est circul9 nega circula ris formè: contra hoc est: quia in vertente oporiet quod intellect9 sit bica circula: de quo diximus. Jam eni scitum est quod acio et mor intellec9 est intelligentia sive intelligere et intelligetia est circulatio: ut dicit platoque motus circuli ergo oporiet quod intellectui fit circulus, motus enim circuli circulatio est: et motus intellect9 intelligetia est. Sicuti utur se habet motus ad moris: ita mobile ad mobile: sed dicit plato intelligentia esse circulatorem ergo necessitas habet dicere intelligem eam: contra oporiet quod intelligentia intelligem sempaliquidem intelligat idem: et continue reflectant sup illud: et hoc 03, ppter ill6

Primus

q[ui] nos[er] intelleクts dicitur eſt ut p[ro]p[er]tua circulano que ſemp[in] idem reueruntur Et bo[c] quidem falſiſtimu[m] est: quia nulla e[m] intelligentia circularis. Si enim eſt aliqua circularis opor[er]et q[ui]e[st] aut practica que est ſicut arte[m] mechanice que ratiocinăur de operibus: aut ſpeculan[ue] quarum finis est veritas ſcita: et nos videm[que] omnes prætice directe vadunt ad finem ſuum qui est id quod operat[ur] et ſo[n]stitu[er] e[m] per arte[m]: ſic dom[que] aut lectus: et non reueruntur. ſpeculan[ue] vero terminat[ur] rationib[us] diſſiniti]n[u]que ſunt principia in ip[s]is: et p[cedunt] directe ad conclusi]em. Ratio enim omnis q[ui]a c[er]ta est: aut est incomplexi aut compl[ex]: et ſi est quide[s] incompleci per ip[m] habemus scientiam quid差atis rerum que vocat[que] ſientia quid: et illa est diſſinitio. Si autem est complexi per ip[m] acquirim[que] ſcientiam propter quid aliquid est in ſubjecto: et h[uius] est deſmonstratio: et in ſcientiis intelleciu[n]is non habem[que] aliud: quia p[b]abilium est opinio[m]: et non intelleciu[m] demonstracionem autem ſunt finite[q]: ſunt a[pr]incipio quod est cauſa dicens p[ro]pter quid: que est medi[que] terminus in eis: et ſinem habent determinat[ur] ad quę p[cedunt]: qui est aut c[ó]clusio aut ſi[]logiſm[?] Si enim concludant[ur] ſyltme conclusiones tunc est stat[que] in eis: ſi autem non concludant tur ille: tunc conclusio ſume[n] in alio ſi[]logiſmo p[ore]: et adiungeſ alid mediu[m] et alia maſo[rum] extremitas: et concludeſ alia concluſio[m]: et ideo non reueruntur in idem omnino: a quo inceperunt: ſicut facit circulatio circu[m] li. Accipient enim ſemper medium alind: et v[ol]timam extremitate[m] alia[que]: et p[cedunt] ad ſinem determinat[ur]. Al[tem]zu[m] autem est er tremitas: quia extremum et v[ol]timum ſunt idem: et ſic ab hoc procedit in finem in quo erit status. Circulatio autem reflectit ſe in principium vnde incep[t]. Diſſiniti]ones aut[em] omnes quib[us] nos ſimus quid est res ſunt finite: quia diſſinentia in generibus p[er]miſſt: eo q[ui] extra genus p[er]ſum nibi[] v[n]iu[m] cum inuenitur: quod in diſſiniti]o[rum] poſſur po[n]itergo intelleciu[m] non est circuluo[m]. Alm[pl]us c[um] circulatio ſit circuli revolutio que multociens ſit ſicut revolutio celit: ruc mul

tociens intelligit idem: et deteniet ab eod[em] in idem intelligendo. Lum aut[em] id a quo procedit intelleciu[m] ſit motu[m] per ſe: id aut tem in quod procedit non ſit motu[m] per ſe erit idem motu[m] per ſe: et ſic contradictoria de eodem verificant tur. Si autem ſorte aliquis dixerit q[ui] p[lato] non loquitur ſin veritatem ſed ſin meba[ſa] foram: et assimilan[t] intelleciu[m] motu[m] circuli: est quidem hoc peccatum in p[bi]ematis tibus: quia contra meba[ſa] foras non contin[uit] vii rationibus obniantis: tam[que] ſi ni n[fi]at vii hoc modo peccatu[m] adbuc est: quia in telleciu[m] magiſ assimilatur quieti q[ui]b[us] motu[m] et ſimiliter est de ſi[]logiſmo. diximus in qui to p[bi]ſicozu[m]: q[ui] ſi nos consideremus id in quo quieſcitur: tunc id est forma que inten[dit]ur per motu[m] totum: et est perſecta: cum motus ſit acu[m] imperfectus. Intelligere autem non est imperfectus acu[m] ſed per ſecu[m]: et ſimiliter ſi[]logiſm[?] et ideo ei i[]quo quieſcitur a motu[m] magiſ assimila[t]. Etibil enim perfectius est in anima q[ui] intelligere ſin acu[m]: et considerare per ſi[]logiſm[u]: q[ui]b[us] habita[m] intelligens: et ideo illa opera[t]io beatiudinis pars est: et optimu[m] anima intelleciu[m] admirabile[m] habes de lectatio[n]es: quibus nibi[m] est contrarium. Et ideo etiam diximus in ſeptimo p[bi]ſicozu[m]: q[ui] in ſedendo et gefcendo ſit anima ſciens et p[ro]dés. Si aut forte aligs dicat: q[ui] intelleciu[m] est numerus complexus corpori et n[ò] corpu[s]: tunc ſequitur ad minu[m] q[ui] ſit virti]ope trans in corpore: ſicut viſus in oculo. quia omnis viſus complexa ad corpor[u] et p[ro]poſtionara est ſic corporiim[m]ixta q[ui] n[ò] ope ratur ſine ip[s]: eo q[ui] ip[s]a viſus est acti]corpu[s] vel partis eius: et tunc intelligere n[ò] est beatum et felicitas: quia id non est lene[t] ſed est quaſi motu[m] ex obligatione corpor[u]ris in quo est non est aliquid beatiudinis. H[aut]ure autem est intelligere in intelleciu[m] ſi est viſus complexa ad corpor[u]. Si enim mo[tus] eius qui est intelligentia vel intelligere est extra natura intelli[ct]ius: et est a corpore in quo est: ruc labori[o]sa e[m] actio: ſicut videre et audire: et op[ò]des q[ui] i organi[n]is ſut corpor[u]q[ui]

Liber

Habestis enim est commiseri corpori in
operando: neq2 posse babere operaioem a
corpore absolutam. Adbuc autem cum anis
ma intellectualis 6m pla. de scendat per ca
prizomu a compe stella: et sic i desiderio ei?
in corporari vt dicit: oporiter et iteleciu fuge
re incorpatoem. Adeli? ei est intellectui no
esse cum corpore ita q[ui] lit immixt ei; et non
separata babeat acionem: q[ui]s esse c[ui] corpore
et in corporeatu et immixtu et in tinn q[ui] no agat
sine ipso: et h[uius]dem sic esse confusetu est ei
ci et multis videc. quia etiam notum est q[ui]
intellectus nullius corporis est acus: et ba
bet operaioem a corpore liberrimä. Deco
cuit autem plato adbuc: quia c[ui]s diceret ce
lum circulariter moueri: non dedit bui? cau-
sam manifesta: precipue cum poneret celu
esse nature ignis: cuius est recte moueri: nisi
reflectat in circulum iustu dei deorum: et tunc
accidit ei circulariter moueri: et non conuen-
nit ei per se: neq2 etiã anime 6m plon[em] sub-
stantialiter c[œ]uenit circulariter ferri: sed 6m
accidens sic mouet inquantu[que] aspect? eius
qui natura est rectus in circulum est reflexus
Hec potest dici q[ui] causa motuus anime sit
corpus: quia anima ponit mouere et magis
causare motum in corpore q[ui] ecotrrario: igitur
videc et omnib[us] bis que dicta sunt anis-
mam male dici esse monentem se circulari-
ter: et per hoc mouere corpus. Adbuc pla-
to non assignavit aliqua cau sam: quare me
lius dicis et magis congruit deum deo cum
animam sic fecisse vt mouerec q[ui]s vt quiescere
ret. Hec assignavit cau sam quare melius
est ip[er] circulariter mouere seip[as]: q[ui]s alio
motu locali, et ideo dictum suum s[ine] causa
est: et s[ine] sideraiose p[he]: quia pho[rum] est
causas ostedere eorum que dicit. Quoniam
autem bec intetio qua querimut: qualiter ani
ma a deo deoq[ui] exiuit in esse: et qualis sit in
seip[as]: utrum quiescens vel mota: magis p[]
p[ia] est alteris rai[ō]ibus quas in p[ra]ma p[hi]a
inducemus. Dimittam? eam nunc et que-
ramus p[hi]cas opiniones circa i[stas] passio-
nes anime et causas. Dicamus igif[que] buic
opinioni et pluribus aliorum opinionibus
accidere vnum commune incōueniens: et
hoc est q[ui] omnes c[œ]ueniut in hoc q[ui] anima

copulatur corpori sicut motor et actus eius
et nihil determinát de corpore p[ro]pter qua[li]
causam et qualium dispositionem corporis sit
anima motor et actus: et tamen abſq[ui] omnib[us]
videc hoc esse necessariu: quia no[rum] q[ui]s
libet agens agit in hoc patiens: neq2 hoc
agens in quodlibet patiens: et similiter no[rum]
glibet motor et mouet quodc[ui]s mobile: sed
p[ro]pter comunicat[em] que est et ponu[em]
inter hoc agens et hoc patiens: illud agit: et
hoc patitur: et hoc mouet: et illud mouetur,
licet autem materia et forma no[rum] comunicat
in aliqua alia forma: vel in aliqua alia ma-
teria que sit media inter ea: eo q[ui] no[rum] per me
dium forma iungit materie: tamet bec mate
ria p[ro]pter appropiatam p[u]atiorem que est in
ea efficitur: pp[ro]tia materia bui[s]us formet: et li
militer bic[ui]o motor: pp[ro]tius efficit bui[s] moi
et bec p[u]atio in e[entia] est idem formet: licet
6m esse sit differens: et in ſbectio est idem ma-
terie: licet in effentia sit differens. Et iboum
explanat[que]s p[ro]fecim? in p[ro]mo p[hi]coz: circa
ſinem. Similiter autem dicim? anima non p
medium vniti corpori: et hoc patet in vege-
tabilí. Sed vegetabilis non est medií quo
sensibilis anima corpi vnatur. quia it[em] eſset
medium: eſset diſpoſitio materie: et adbuc
ſequeref necessario ip[as]eſse accidens in alia
libus: et hoc no[rum] est veru: sed dicim? effentiá
anime sensibilis immediate eſse c[œ]untuncas
corpori animalis: ſed bec effentia babet de
ſe manátel y[ut]es plurimas: q[ui]s q[ui]dá ſunt
vegetatiu: et quedam ſensibiles: et ideo ve
getatiu[u] est in ſenitituo sicut po[ti]tia et par[]
potestatis eius: et no[rum] p[re]cedit ip[er]um ſic[ui]t ob
ſp[ositio]. Eodem autem modo penitus est de
vegetatíuo et ſenitituo per comparat[que]s ad
intellectualem animam in homine: et bec
in ſequentib[us] demonſtrabunt per rationes
necessitáris et p[hi]cas. H[uius] autem ſupponamus
comunicat[em] eſse bui[que] anime 6m p[er]em ad
hoc corp? et non ad aliu[d 6m ſpeciem: et bu
ius anime 6m individuum ad hoc corpus
et non ad aliu[d 6m individuum. Et ideo ſi
eſset coniuctio anime ad corpus: vel agens
ris ad patiens contingens: et non eſſent di
{s}p[ositiones determinantes vnum alii; non
eſset communicatio inter vnum et aliu[d.

["Primus", "Et ideo videnç quidaç loqui de anima ac\nfi fit equaliter aptanum ei quodlibet corpº.\ndiuit enim tantum in communi quid fit anis\nmat: qu videlicet fit aut spa indiscibilis; aut\nnumerus monens se t ac si omnis anima oi\nanimæ fit eiusdem nature et eiusdeº speciei\net nihil dicunt de natura corporis quod sus ce\nptibile est anime quare hoc babeat figuræ\nequinam: et hoc bumanam. Et istam offe\nrentiam quam videmº in figura et situ orga\nnoü et membrorù diuerſificari in omni ani\nmaliſc ac ſi ipi arbitrenç fabulas pitagoreæ in\nlegibº ſuis dictas eſſe veras. Molens eim\npitagoras facere cines colere pietatè et in\nſticiam fabulat? est animas malorù cuiuſ\nexire de yno corp in aliuſ deterioriis còdi\nſonis: ita qu anima dominis ingrediebatur\ncorpº leonis vel alin: quod nullo modo fie\nri potest ſin naturam: quoniam no est diuerſi\ntas in figuris et organiis corporis: niſi ppter\ndiuerſitate animarù quia diuerſitas mate\nre est ppter diuerſitate ſorme. Sicut enim\nvidemº in artibº mechaniciæ: qu quelibet qu\nrit ſua ppria inſtrumêta p que expleat ſuas\nopatòes: et no potest explere p alia: ita ê de\nanimabus diuerſis in ſpecie et in numero.\nArhebítectonica eim que ſtruit domos que\nrit ſecurim et dolobam: et no potest pſicere\nopus ſuum per fistulam: vel alia inſtrumê-\nta alteriº artis: ita est etiá qu anima leonis qu\nrit membza leonis ſibi p que et no per alia\npot explere opatòes ſuas. Determinatu\nſiget est de corpe cujuſſibet anime ſi debeat\nſci bene de animarù diuerſitate: et qui no\ndeterminat de anima pur exigit hoc corpº:\nvel illud: facit ac ſi aliquis in artibus putet\nq tectonica que est coſstructiva domº inſtru\nart ſibi inſtrumêrù tibicinnz ſicut fistulas\net ſolles: et per illas faciat opuſ domus.", "Lapín nonuz de solutoe obiectionis qu\nvér ex alteràtibus, pbari qia monentur p le\nqbificæ: et in illo est bona demostratio de\nintellectualis anime immortalitate.", "Aia autem quæ opinio tradixi de anis\nmaque et ipa cœnient cum alio pbi\nbis in aliquot et illa multis fuit credibilis:", "neqz habet minor: p. p. p. p. p. p. p.\nneqz habet minor: p. p. p. p. p. p. p.\ndictarù opinioni: quia ratoës directe pbi\ncas pbet inter omnes opiniones: quando\nraioës omniù opinioni cœferùf in com\nDicit auë cí fi q. còraria que cœnient duo\npliciter se complectitur: aliquado eni com\nplectunt se no salutatis qualitatibus corp\ncomplectunt sicut faciut miscibility i mixto\net bec vocat mixto sicut dixim in fine libi\npigeneos, aliquando autem complectunt ita\nq. saluant species et qualitates complexo\nrum: sicut homogenea cœnient ad eberos\ngenerorum cœstituonem: sicut os caro neru\net buiufmodi in cœtituionem manus. Dice\nbant igit cí fi armonia et ppozitio et tempe\nramêtum cœmixtòis et cœpositois ê anima-\neo q. videbant omnia mifceri et componi\nbim medietaté geometricâ: sicut alibi diri-\nmus: et banc medietaté rôem ſive ppozitio\nnem temperamêt et compositois et mixtis\nre animâ eſſe dicebat. Luins ſentécie em\npedocles fuit deken p. p. p. p. p. p. p.\np. p. p. p. p. p. p. p

Liber

Conuenit autem magis de sanitate dicere
quæ sit armonia quæ anima: et universaliter de
virtutibus et potentia sive habitus corporis:
reis: qui sic sunt in corpe et ipse mixtus
est ex contrariis vel composituri. Illi enim
sunt in corpore diffusi etiam quantitate corpori
rum et etn componendum qualitates et quæ
titates est quibus sano: alio, hoc autez mori
do non inest aliqua anima corpori: quæ vna
sit animatio alio etiam qualitate et quantitatez
mixtorum vel compositorum, quia licet ante
ma vegetabilis et sensibilis sunt viututes ope
rantes in corpore et non expléttes operatio
nes suas: nisi in corporis aliqua parte: tamem
non sunt corporize virtutes per modum qui
dictus est: et ideo babitus corporalis virtus
corporea est vel qualitas. Anima autez ve
getabilis et sensibilis et viris suas sunt et
dem virtutes incorporee: sed non corporize
Intelleク nec virtus est corpea nec virtus
in corpore: sed separata: sicut nos in multis
locis ostendimus in phisicis libris phicozii
ceremun. Et hoc autem facile manifestas ei
qui tèptat reddere causas operationis et pas
sionis: quare vna sit vitina: et altera
auditory: et tertia imaginativa: et quarta in
tellectuosa: cause ille armonie non coюeniut
quia non possumus dicere quæ ex abundans
tia flectamis super colora oculi compositio
babeat vitus: et quæ abundantia colore super
sanguinem in aure sit auditus: et sic de alio
dineris armonis mixtorum et compositorum.
Et non enim differt imaginatio a reductis:
tia in hoc quæ plus babeat ossis carnis vel
econuerso. Amplius autem nos sciemus
armoniam non esse anima si dividimus ar
monia in duo: considerates pmo maxime
ea que sunt, ppria armonie: et hoc est vi
deamus, ppria magnitudinis que babent
motum et politiбem sive situm: et considere
mus compositōnem ipsius armonie que est
ex talibus: quia ille tales magnitudines sic
composite consonant: ideo non contigit ac
cipere aliquod mixtorum vel compositorum
primum: quia in tali compositione non est
ignis iuxta ignem, primus: ita quæ non sit alio
quid medium: quia plurimù cuiuslibet ele
nenti cum plurimo alterius est: et ideo vbi

cunque ignis est iuxta aquas et cetera elementa: et econuerso quodlibet cum quolibet et bec est una itentio armonie: et est proptia. Et alia autez parte dicit armonia, ponio que est in rebus misciblebus et componibili libus ante quibus miscerant. Oportet enim ut proponata sit quelibet cuilibet: quia aliter: neque misceri: nec cōponi possent ad alidem vnù constituendam: et h[ab]armonia est in vnoquodque miscibilitye et componibilitate respectu aliterius: et non est omnium simul mixtorum et compositorum: et ideo non ita, pprie dicat armonia sicut priori modo dicta: sed neutro itaque modo: u[m]onabile est anima dicere armoniam esse. Et dixtrura enim et copositio corporis multiz facile inuefficat quod sibi in quolibet mébro similis vel diffimili. Etubste enim diversa sunt diversam partium corporis compositiones: et insunt: quia in offe scimus plus esse terrestreitatis in carne autem plus esse sanguinis: et sic de alio. Etque ratur ergo cuius membi compositio vel cœpō est intellectus? et cui modi alia mixtio et copositio et sensitiva potentia: cuius sicut petitiva: et non erit assignare. Similis autez ex illa opinione sequitur quæ inconueni est animam dicere esse ratōnem et ponionem contempamenti vel mixture. Et non enim vna et cadem ratio est armonie contempamenti etiam quam est os et etn quam est cauto. Et ergo multe et diversa sunt buinſe modi contemperandi ratios in vno corpora animato: multo cieni sequitur multas inesse animas in corpore eodem. ponitur ſi quidem anima esse ratio et armonia contemperamenti. corpus autem organici in partibus diffimilibus: multas habet tales atque monias. Et dec igitur communiter dicta sunt contra eos qui armoniam dicebant et anamam. Sed specialiter ab Empedocleio, o pinione inueſtagit aliquis que anima specialiter anima ſit. Dicit enim Empes docles quodlibet corporum mixtorum et armonia esse quādam etiam formam. Quæra mus igitur ab eo vitru[m] anima ſit illa ppotatio ſine ratio contemperandi que est in finibus membris corporis: vel fit anima in mixtis corporibus et membris ex tali

Primus

mixturee eú in altere sit aliquid a mixtura e pportio. Si.n.sit mixtura lingulorum mébro rum:tunc ineuitabiliter sequitur multas eê animas in vno e odem corpore. Si au tê sit alterum aliquid cauſatum a mixtura ad minns ab Empe. differentia debuit al ſignari. Amp. at ſi dicat Empe. animam nò eſſe mixturam ipſa:led cauſari ab ea in mébris:tunc queremus ab eo virum cons cos mixtura euſuilibet mébi eſt cauſa aie auſt imp[er]t aliqua que eſt 6m quandam rò nem t.pportionem. t ſi concedat e[]corſ mixtura quelibet eſt ca anime:tunc adbuc sequitrn in vno corpe eſſe multas animas Si aŭt aliqua ſpecialis e[]ca:tunc debuit il la aſſignari ab Empedocle Amp. aŭt ſi aia dicatur eſſe alteru a mixtura mébrozu: tunc queramus de ipſa anima ytrù ipſa ſit ratio quedam t.pportio mixtionis euſuſda câta a mixtura mébrozu: aut e[]aligd alteru eſtra rònem armoic[]e: t ſi quidem dicat e[] mixtura e rò tempamenti câta ab armo nia corporali membrozu tunc e[]nùs r[]pònem corporis 6m nàm t 6m e[]t boc nò puenit q[] anima eſt agens t moués t r[]tinens. Lo[] pus aut e[]ſe patiens t motù t rectù. Ag[]es at t mouens t regens in omnib[]e eſt an pa tiens t motù t rectù. Si aŭt dicat e[] e[] alter u extra ròem membroz[]e armonie ex[n]i:te ſibiip[]i stradicet t p[]ieter boc debuiffet aſſi gnare quale quid e[] illud. bec igitur opinio tales quales dicte ſunt b[]5[] le oppositòes parnas at t paucas h[]uit rationes que idu terùt Empe. e[] credidit animam eſſe ar monià:quarù vna e[] videbatur Empe. miru[]q[]e aia nò e[] armonia carnis t offis t b[]9[]re p[]irtractiones carnis t offis aia de ficit i aliai. Adbuc aŭt ſi dicat aia nò eſſe i q[]ilibet p[]re:ita e[] quelibet ptinum b[]e]at aliam eo e[] anima nò e[] rò t.pportio compositòis vel mixture que e[] igitur ca[]e ista membra corupuſ q[]ui deſicit anima t expirat. be at ròes indigne ſunt vt soluantur quoniam aia nò deſicit p[]tracra carnetaut aliqua tali p[]e quia deſtrutur organum eius t.p[]pria m[]a in qua e[]:t nò ſo forma que eſt anima ſalvari baud potest p[]ieter intellec[]ualem animam que b[]5[] aliquid p[]ieter corporus ſaluans ip[]a[]z

ſicut infra patebit. Lorumpitur aŭt e ſol uif armonia corporis egrediente aia nò: q[] anima cotinet corpus t mixturaz eius. t nò tinente ablato necesse eſt solui armoniam mixtionis t còpositionis. Quod quidem igitur nò eſt possibile animam eſſe ermoni am: t e[] nò potest circulariter moueri e[] ma nifestum ex bis que inducta ſunt. Secùdu acc[]ſis autem ſicut dictum eſt ſuperius con tingit animaz moueri t mouere quodam[]o ſeip[]a[]z. Adonetur. n. corpus in quo eſt aia t boc corpus mouetur ab anima : t ita mo uendo corpus mouet anima quodammo do ſeip[]am: quia momentibus nobis nec e[] moneri ea que in nobis ſunt. b[] autem q[] dam dicunt dubitationem babere de intel lectu: b[]5[] de hoc inferi? disputabimus.

Lapiulù decimù de improbatione opi nionis que dicit animam eſſe numerù ſeip ſum mouentem.

ATIONABILLUS autem aliquis ac cipiet dubitat[]em an mouetur có siderans ea que nunc inducunt: ex illis. n. anima 6m ſeip[]am moueri forte vi debitur alicui motu ph[]ico qui eſt alteratio t qui etiam eſt in aliquibus c[]u motu locali dicim[]e. n. aia[]z tristari gaudere cóſidere spe rare t timere: amp. autem iraſci t ſentire Dec autem omnia motus dicere viden[]t e[] cum boc inſunt anime t 6m ipſa forte vi debatur alicui moueri animam. ſunt. n. omnia ita paſſiòes ſine paſſibiles qualita tes illate t 6m itas dixi? alterari p[]h[]ilice i ſeptimo p[]h[]icoz[]um. Sed abſ[]q[]uo dubio non neceſſario sequitur ex bis e[] alteretur aia 6m ſe quia b[] non ſunt in anima:led potius ab anima in corpore vel in corporis aliqua parte que mouetur itis paſſionibus que i[] ducte ſunt. Si. n. iter alia q[]u[]maxime gaud dere dolere aut intelligere possibili intellec tu qui venit de ignorantia in scientiam ſunt motus p[]h[]ilici tunc mag[]is cotingit moue t i[]num quod[]q[]u membrum q[]ui animam b[]5[] ſe. Sed moneri ſic ab anima eſt ſicut iraſci aut timere ex eo e[] ex aliqua cauſa anima cor: ſic vel aliter moueat. Quando enim ira ſicit primo mouet anima cor 6m ſistolem

0

Liber

ppter conturbationem: et secuło 6m diasto
lem ppter nocumentu repellendu. Quan
do autem timet tunc mouet 6m istolem con
tinuè. Intelligere aut 6m intellectu posse
bilez forsit an est bmóí cp nó fine motu
cuiusdam partis corporis explef: aut forfis
tan est altez quodda: quoniam 6m cp comu
nicat ei cóicat corpori non fit fine moru cu
iusda partis corporis. Secundum autem
qo é in se virtus non cóicant fit fine moru
corporis ficut in pre supra diximus: et ad
buc in pre inferius in sequi ibus tertio li
bri buis ſcie dicemus. Ex autem que
funt cù moru corporis: quedam quidez fi
unt in eo qo 6m locuz mouetur: quī istoles
t diaſtoſes ſunt in eo cp cor in loco moue
uetur cóstringendo ſe et apiendo. Quedaz
auté ſiut 6m alterationem: ſic motus qui é
in ipſis passionibus calefacto ſanguie vel
infrigidato. Dicere aut c ipfa aia 6m ſeip
ſa moneaf irascendo: ſike est ac ſiquif dicat
iam 6m ſe moueri textendo vel edificado
Lum. n. aliquis text vel edificat é ab aia
motus: et id quod subiçitur motui: et id
quod mouef est manus vel pes: vel alioq
aliorem mébroiz exteriorum: et similiter
quado irascit v'l timet vel gaudet: ab aia
motus. Et quod subiçitur motui est cor
vel alteru membrum interius quod moue
tar. Et io nó facit plus aia q[ui illud: q[ui
nó differunt niſi in hoc q in istis mouetur
membru intrinsecu occultu: et ideo vulgus
credit q in istis moueaf aia. In illis auté
vident moueri mébra exteriora: et ideo ois
cunt in talibus moueri corp vel coluncu
ex corpora t aia. Melius auté dicitur fine
dubio aiam misereri aut addiscere aut in-
telligere: sed boiem totu per aiam: qa mo-
tus et actiones prie coniunctorum ſut 6m
potentias: et potentias näles que inſut
aliquado aie: aliquado corpori. A autez
dico boiem moueri in aia vel p anima nó
ſignificat rei motum eé in aia vel per aiam
tanq[ui motus in anima exisfat tanq[ui in ſub
iecto quod mon etur: ſed ſunt motus illi
dupliciter. Aliquando, n. pertingut ab ex-
terioribus vſq[ui ad ipſam: aliquado antex
ſunt ab ipa et ſenſus qui é motus ſenſibi

liuſ ſperum est ptingenſ ab exteriorib[que]vſq
ad aiam. Reminiscientia auté et memoua
incipiunt ab anima et veniunt vſq[ui] ad mo
tus ſenſibiluſ ſperum que ſunt in origiáſe
ſuú: et vſq[ui] ad quietes ſenſuú: eo q ſenſus
non ſemp mouét 6m actu. Sed intellecu
poſſibilis quo est oia intelligibilia fieri est
ſba quedá separata: et videt non co[sump]
aliquo modo corporis coruptione. Quod
ſic demoſtraíde pbatur: accipiaſ, n. apre
babitis intellectu: eſſe potentiá intellectua
li forma determinata ad ens in ná quod é
ante corporeitaé. Omnis, n. potencia qua
est aliquid fieri ſi debeat eſſe aliquid in ná
necesse é cp ſit p forma dáté eſſe illi rei náli
oſtincta et determinata: buis pbariſſ
veritas est in oibus abſq[ui] coruadietione:
inſtantia. Intellecuus autem poſſibilis é
potencia qua est omnia fieri 6m intellecu
licut in tertio buis ſcietie: libro p[ro]babí
Lú ergo ſit in natura 6ta potencia: ipa for
ma que é intellectualitaſ determinata: et bi
ſtincta: ergo est 6ba quedam separata: q[ui]
sepatum in genere ſbe habens potentiá:
acu in ſeipſo est 6ba: babetur át per p[ro]babi
ta q ipfa é incorporea ante quantitate: cor
poris et cótrarietate 6m natura exis: 15 nó
ſcedat ipm tempore. Jinde arguitur ſic
nibil eoq[ui] que 6m natura ſunt precedenta
quedá alia corumpuntur coruptione cor-
rú que sequunt ipſum. Intellecuus autez
ſive anima intellectualis ſic ſe bet ad co[nu]
p[ro] corporis p[ro]ſicis coruptione. Autem
dendum autem est q plato p[ro]pter istam
e[mon]ſtrationem dixit animam ante cor-
poza 6m tempus ſuſſe: et ſecutus est eum
i boc g[reg]oriq[ui] nicen: q[ui]boc auté minuſ est co
cedendum: ſed inferius boc i[m]p[ro]babí.
Es[]t autem perſuasio que poſt demonſtra
tionem inducitur: quaſi ſi intellecuus posſi
bilis corumpere corporis coruptione:
oportet etiam cp alteraretur corporis alte-
ratione: ſicat videmus alterari viſi[us] et au-
ditum: et o[ſes] virtutes quatu[rum] est com[un]ica
tio cum corpe: 13 boc per accidens conuen-
nat ipſis: virtutibus: per ſe auté conuèit ex
ganif ipſarú. Si aut[em] ſic alterarek intellecu

Primus

enuf: hoc est maximum et debilitate que est
a destructione corruptionis in natura: ut
et hoc est debilitas senis. In illa autem de
bilitate virtutes anime: sed debilitas illa
non p[ro]fet accidit virtutibus que opantur in or-
ganiis; sed organis ipsis sicut diximus quin
s[ic] ſenex accipiat p[ro] medicinam v[er] aliam co-
p[er]nem oculum b[us] qui est clarus et purus
ip[er] videbitur sicut iuuenis, ergo nec debili-
tis que non redundat ad virtutem anime ni
ſi p[ro]organu nullo mo attingit virtute3 i[no]
po[re]nam cuinus nullus est organu io: talis at
virtus est intellectus possibilis sicut ſupra
p[er]batu e. Seiu, n. non e in ſubſtinetu aliquid
animam: ſed in ſubſtinetu aliquid corp[us]
in quo est anima: sicut et ebrhetas et quedar
alie infirmitates que opilant in ſonen non ſa-
ciunt hoc niſi p[ro] alteratores que alterant cor-
p[us] ſicur ip[er]n ialem et cereb[us] et b[us] ip[er]
alias a quibus accipit intellectus p[er]ſes in-
telligibles. Et hoc est simpliciter causa
q[ui] morx quidam delirat ex mordinatione et
diffolutione corp[us] in quo est fataſtia a qua
accidit intellec[ui] quoniam ſicur diximus ſupi-
us tam et ſi intellec[us] no[mi] cōſecet c[ui] corpe: co-
municat tam[que] c[ui] co q[us] cōcitat corpi: et q[ui] ſic
intellectus est ſepans: 16 dixerunt quod
q[ui] ipſe no[mi] moueſ p[er] acci[n]us motu corp[us]. Q[ui]
nos v[er] ex n[or] ex eſse diuicicanus q[ui] ſnan[da] b[as]
dicimus eſſe aiam intellectualem: ex qua
ſaunt quedar potentiæ que ſunt virtutes i
corpe et cōcicātes corpi: quedar aui ſut vir
tutes in corpore que ſunt ſepate: p[er]pter q[us]
ei corpe anima intellectual: ſicur determina
ta et ſubſtincta in ip[er]no quidem ſicur loca-
ti in loco: ſed ſicur forma est in ſua m[ae]: et
moto: in ſuo moro q[us] moueſ cui? nibil est
era id quod moueſ: et 160 moueſt motu
corp[us]. Iſtus in intellec[us] possibilis i[elli]
gere ſauntur in ſenio et in morre debilitate: ſi
cut diximus de deliratione ſenum: alio quo
d[am] quod no[mi] e ſui organu corrupto vel debi
litato: et hoc est organum ſantаль et ſmagia
t[em]s c[ui] quibus cōciant intellec[us] possibilis
in acu[n]z intelligendo. I[m]p[er] aui intellec[ui]
ſim[que] ſenex accipibile e ſicur p[er]batu e p[er]ſus. In
telligere aui ſim[que] acu[n]z amare quod est pa-
lio d[omi]nibilis cultus [ar]trium est odire:

non ſunt paſſiones aut op[er]a intellectus in
ſe ſumpti: et ſi ei ſine intellectu no[mi] ſint: tam e
ſunt paſſiones alia[que] virtui anime que b[ui]t i
tellec[us] ordinem et ſunt in ipsis in q[ui] p[er]tici
par[que] aliquiditer intellectu: et i6 ſunt b[us] i vel il
lius ſenlibilis ſututis b[ui]tis intellec[ui]m in
resultationem in q[ui] b[ui]t ip[er]sum: qua aliter
amare et odire et ſidere: et alia que ſupra in
ducta ſunt no[mi] eſſent ordinabilita ad honef[ui]
et turpe in moribus: p[er]ter q[us] dicit aritote
leſi in ſine primi etbico[que] quod rōale e ſuprō
quod, ſ. p[er]eſſentiam est rationale: et q[us] par-
ticipat aliquiditer rōe: et obediens et ſuaſibi
le a rōe exi[n]s et ideo corruptis bis virib[us]
p[er]coruptionem orga[n]i ſut neq[us] remiſt
ciur aliquidis neq[us] amat. Iſte, n. paſſiones
et op[er]iones no[mi] erant intellectus in ſe ſed
erant co[n]is anime c[ui] corpore que ſunt vires
cōciantes corpi: et predictus e. Intellec[ui]
aui ſim[que] ſe ſoritand est d[omi]n[u] aliquid et ip[er]
sibile q[us] ſe patur a corpore et t[em]c b[ui]b[it] alte-
rius modi intelligere et alias delectationes
qb[us] nibil e contrarium: ſed de hoc h[us] loq[us] no
poſſumus, alioruſi eni eget inquifitioni qua
deo volente prima in p[er]ſi p[er]ſiemus. Re
deunte autem ad id vnde ratio nostra est
dicimus ex omnibus induciſt manifestuſz
eſſe q[ui] anima nullo mo[ta]tus p[er] ſeu m[oe]ſt
et p[er]ſicte. Si autem anima penu[n]s no[mi] mo
nuetur tunc manifeſt[u] e q[ui] neq[us] a ſei[pa] mo
tueri poterſt

Lapitulum, et, de improbatione opi
nionis eorum qui diffinuerunt animas, per
cognittiui dicentium ſimile ſimili cognosci
t[em]o] animam eſſe principium omnium.

Allum autem bis opinionibus q
dicte ſunt irrationabilis est ſiue
videtur dicere q[ui] anima est nume
rus mouens ſeip[us]. Ad banc ei posu[i]o[es]
sequuntur impossibilitia communia ex par-
te illa contingentia qua dicunt anima mo
uere ſeip[us]am: et ex alia parte sequuntur ad
eam imposibilitia p[er]ſi[que] et specialia que co-
tingunt ex hoc q[ui] dicunt eam eſſe numeruſ
et non oportet nos reiterare imposibilitia co-
munia que sequi[unt]ur ex hoc q[ui] dicu[n]t aiam

02

Liber

mouere seipfam:quia plurima dicta sunt i
pemiffis. Qualiter autem anima non sit nu-
merus mouens seipfum nunc ostendim?.
Quod autem cogruat intelligere vnitarè mo-
ueri primo queramus. Habilením moue-
tur nifi quod babet situm sicut pbauimus
in pbicis. Si igitur vnitas mouetur babes-
bit vnitas situm: et sic erit vnitas aliquid in
continuo et non aliquid in discreto. Adbuc
autem cum omne quod mouetur necesse fit
ab aliquo moueri quod differet ab eo: aut es
fentialiter tanquam aut effentialiter et locali-
ter sicut pbauimus in seprimo pbicorum:
queramus ab igitis quomodo intelligi pót
q vnitas mouetur ab alioqu differente ab
ipfa per fbam et locum aut per fbam solum
t tamen ipfa vnitas maneat induisibilis et
indifferens existens p fbam et locum. boc
enim non est inelligere. Quia li ponatur se
ipsam mouës: tunc crit motiva lui ipfues: et
mobilità a seipfa et mota: et tunc oportet per
pdicra q differat a seipa fbaliter sic per sub-
stantiam vinitibilis est vnitas et hoc còtra
diffinitionem et intellectus vnitratis. Almп-
autem apud maibematicos commune dic-
tum est q motus puncti facit lineam: et mo-
rus linec facit planam superficiem. Lôstat
autem ex bis que nos in pbicis oiximus:
q omne quod moueur fbm locum situz b3
Lum igitur ponant vnitarè moueri o3 q
vnitas situm babeat ergo erit idem cu pù-
cio quia induisibile vnum babens situm
eſt punctus. Jam autem babitur ex ppa-
doctrina maibematicoq fluxus puncti fa-
cit lineam et non numerum: ergo et vnitas
mota que est situm babens et ideß puncto
motu ſuo facit lineam: et non numerù. Hsò
igitur debent dicere q anima fit numerus
mouens seipfam: led quod fit linea mouëſ
seipfam vel ſupſcies. Jam enim cœcettes,
runt q numerus ille quem dictunt esse aiaß
est vbiſiue in loco: et q habet positionem:
quia hoc necesse fuit eos concedere ppter
motum quem attribuebant ci: et tunc neces
ſario ſequantur que inducta sunt.

Amplius autem li quis auferat a nuës
ro vnitarè vel numerum relinquitur alia nu-
meri ſpès: et hoc est ideo q numerus ê m'l

titudo numerata p vnum et ſic eſſe numeg
est a discretiòe. Species autem numeri est
a menſura determinante multitudiné quæz
p recipue determinat ſultima numeri vnitas
et ideo cum auferet aliquid vel apponitur:
relinquitur quidem cauſa generis niueri qe-
discretio: ſed non relinquitur eadem ſpès:
q spès daf ab vnitate ſultima fbm q ſiut et
determinat multitudinem. In continuo at
non ſic est: quia non ex appone vel demp-
tione cauſantur ſed potius a continuatæ:
bec continuatas neqz apponitur p aliquid
appoſtum: neqz tollutur per aliquid demp-
tum: ppter quod diuſio linee non facit ali
am ſpeciem: led tanquam aliam lineam in nu
mero. Sil autem in bis animatis que bit
corpora multum ſimilis: et non diuſificata
p diuſerè figure ożana: vel patum bit di-
uerſitatis in ożants corpm ſuoc p[rae plas
te et quedam animalia que ſunt sicut lùbi
ci terre et serpentes et anguille q[ui diuſur-
tur magis lequuntur diuſiones animarù
ſuarù modum diuſionis continuì q[ui mo
dù diuſionis discreti: quia in vitrag parte
diuſa relinquitur anima eiusdem ſpeciei et
hoc non fuit in numeris. ergo anima ma-
gis deberet dicti punctus vel linea vel alia
ipſe rùine quantitatis q q viciur nume
rus. Adouet autem formaſſis aliquem
q oiximus vnitatem notam non differre
a puncto. vnitarè ei ozigo a p[ucio diſerre
ſentialiter et ſic videtur vnitas nung[que poſe
ſieri punctus ſine mota ponatur eſſa vnita
ſue non mota. Si enim nos imaginemur
mam primam nudam ab omni forma ſub
ſtantiali et accidentali ipfa est vnum solum
t induisibilis non babens partem extro
tem sicut ostendimus in primo pbicog.b3
autem partem et partem et partem iuxta
tem in potencia solum et no in acin. Lù at
imaginamur formam ſbstantialem ſolù et n
a materia participatam: ipfa etiam erit vna
ſola non babens in ſe aliquam multitudi
nem. et cum materia fit susceptibilis ſa for
me accidentalis q ibalis: stat q ipſa non
est susceptibilis forme accidentalis niſi per
ſo[mam ibalem: et ſi ipſa est susceptibil on
arum formarum ibaliu[m non recipiet eas

Primus

fm vnaʒt et indiuſam mam que ſit i vtraqʒ ponamus igitur q[ui] ſuſcipiat formam ibalet fm actum: hoc neceſſario odnیدet mam ab omnibus alioz et faciet in ſeipſam indiuſa que ſb eadem forma continetur, ergo forma ſic participata et terminans mam cauſa et vnitatis et diuerſitas terminationis que eſt a forma diuerſimode participata cauſa et multitudinis et ſic vnitatis origo et numeri eſt a forma. Suſcipiat etiam ma prima pi mum acceſſo quantitas eſt illius autem no erit ſuſceptua ex parte forme: quia forme non eſt habere partem ſitualiter iuxta p[ro]tem, ergo accidit quantitas ex p[ro] materie: et accidit ſim principium ſuiz q[ui] c[que] p[ro]ctus: punctus igitur ex p[ro] materie eſt: et ſic origo vnitatis eſt a forma et origo p[ro]cti a ma qua liter igitur potest duci q[ui] vnitas eſt punctus.

Sed intelligendum eſt q[ui] nos non dicitus q[ui] vnitas ſit punctus: vel q[ui] ipsa fiat effentialiter: ſed q[ui] ſim eius et ſubiectu vtri uſq[ui] efficitur vnum p[ro] boc q[ui] vnitas dicitur monerit: ea q[ui] nihil mouetur niſi quod habes ſitum: et ideo lic[que] vnitas ſit ex parte forme et punctus ex parte materie: tamen vnum i diuſibile erit vtrunq[ui] ſi vnitas ſitum habe re ponatur quia punctus nihil aliuſ c[que] niſi i diuſibile habens ſitum. Redeuntes igitur ad p[ro]positum dicimus adbuc q[ui] taliter d[ic]ens animam eſſe vnitates ſe mouentes ni bil diſferret ab eo qui dicit anima eſſe corpora p[ar]na: et buiſs quidem cauſa eſt: quia ſi ponamus ſperas indiuſibiles quas dic[que] democritus eſſe anima et eſſa puncta: ita q[ui] ſi remaneat in eis qualitas aliqua: ſed quan titas sola in genere adbuc oportet q[ui] in eis diſferat mouens ab eo q[ui] monetur effentialiter ſic patet p[ro]tedicta: et boc accidit magnitudine mota que eſt diuſibilis. No enim ſequitur quantitatem eſſe mobilem ex boc quod eſt magna vel p[ar]na: ſed et h[uius] q[ui] eſt quantitas: quia ſic eſt diuſibilis. D[omi]ne autem motum oftendimus eſſe diuſibile i vi, p[ro]ſicorum. Si igitur vnitas vel punctus ponatur moueri oportet q[ui] vtrunq[ui] ſit qua tum: et ſic vnitas vel punctus dicentur eſſe corpora p[ar]na: ſic dixit democritus. Eſt autem adbuc neceſſarinum aliuſ eſſe mouet:

a moto e[ntial]iter. Si igitur vnitates ſut motet: oportet q[ui] aliquid p[ro]effentiam distinc tum ab eis ſit motuum vnitatum. Si ergo anima diffinatur effentialiter p[ro]e moſtuum animaliuſ anima p[ro]effentiā alia erit ab vnitatibus, ergo non erit mota: ſed moſtuens tantum non ergo erit numerus ſeipſum mouens; adbuc autem ſi anima dicaſt vnitates vel numerus: oportet q[ui] vuitas ſit q[ui] dam maſſis et quodammo et no ſunp[er] vntas formalis: oportet enim q[ui] vnitates que ſunt anima babeant aliquam oriam ad alio as vnitates que ſunt alie res: forma] autez vnitas non diſſert ab alia forma] vnitate: neq[ui] numerus a numero, decem, n. canes et decem equi non diſferunt per denarium ſed potius per mam: quia iſt[ui] ſunt canes et iſt[ui] ſunt equi. Cum igitur vnitates constituens te animam diſferant ab alioz vnitatib[que] coſtituentibus alias res oportet q[ui] no ſint forma] males vnitates, puncti autem ſolitarij boc e[que] ſim ſe accepti que ytiq[ui] erit oria ab ynita te niſi potentia sola ſicut ſuperius diximus. Lui igitur anima non ſit vnitates forma]eſt ſed vnitates maſſes et vnitates taſes ſi diſferant a punctis: anima erit vnitates q[ui] ſut puncta. Si quidem igitur dicatur q[ui] altere vnitates ſunt in corpora et alia puncta que ſtituunt corpora q[ui] ille vnitates et puncta que ſtituunt anima] oportet tamen q[ui] ſint in eod[em] loco iſte et ille: Quelibet, n. talium vnitatum obtinebit locum puncti per boc q[ui] ponantur mote vnitates anime. Th[ui]s enim tunc neceſſario ſitum ſicut et corporis vnitates, viraq[ui] ergo erunt indiuſibilia b[ui]tia ſitum et ſic ſequitur eſſe ipsa in loco p[ro]cti vnius. Quid, n. p[ro]bibet in eodem loco e[que] duas vnitates b[ui]tes ſitum: ſi, n. vna ſupponatur alteri non faciet aliam quantitatem cum ipsa et ſimiliter eſt ſi etiam inſinite ſibi ſupponant, ergo vnitates anime et corpora] oriam no babent: quia q[ui]no[rum] locus eſt i diuſibilis et ipsa et que ſunt in vno loco et ſunt indiuſibilia posita et uſdem ronis ſut posita et boc conuenit et diximus tam p[er]ctis coſtituentibus animam q[ui] etiam p[er]tis coſtituentibus corpora. Si aut boc co cedatur q[ui] ſ. puncta q[ui] ſut i corpe ſtitucla:

0 5

Liber

corpus sunt nuerus anime qui instituit ani
mas. Humerus.n. qui est anima ex punct
is est que sunt in corpore sicut iam diximus?
Hunc queramus ab istis quare non omnia
corpoz babent animas cum omnia corpo
ra babeant bmoi corpora se constituentia si
cut illi dicunt, puncta enim ut illi dicunt sunt
in omnibus corporibus quia ponunt quod
libet corpus constitui ex punctis in finibus.
Imp autem er hoc sequitur qu nulli ani
matum moritur ex seputatione anime a corpe
sed tis ex resolutione continni in puncta igi
tur anime animator quinque corporib ab
solnuntur: quia iam pbanimus in sexto
phicorum: et in libello de lineis indiisibl
ibus: qu linee et alia continua non resolunnt
in puncta: et si in infinitis dividantur rema
nentibus autem punctis in continuo aie re
manent in ipsis quia puncta sunt anime si
cut coguntur dicere ex sua positione. Si at
ptter hoc diceretur qu est ynitates mares:
que formalem constitunt numerum quo
numeratur quicquid est tunc sequitur qu nu
merus babeat animam et sit animal quod
est absursum. Accidit et buic positioni si
cut diximus impossibile seu inconnuens coe
quod accidit ducibus qu anima est corpus
indisibilet et ab alia parte accidit inconue
niens pp quod accidit democrito inquant
tum quid dicta est ponit caufam qua moue
ri est ab anima. Si enim anima supponat
esse corpus constitui ex punctis sicut dix
tum est: Stringit inconnuens quod cotingit
illis q dicunt ea esse corpus subtile et hoc
est qu duo corpora sunt inedele loco. Lum ei
anima sensibils sit in toto eo qu sentit et est
per partes in partibus et tota in toto vbiq
penetrabit corpus animatum sensibile et
erit quelibet pars in loco partis corporis et
psa tota erit in eodem loco cu corpe quiat
et sic duo corpora est i eodem loco. Hoc at id
inconnuens accidit dicentibus eam eeu nu
merum motum vel ynitates motas. Huc e
rum enim motum necesse est babere situm
et esse idem punctis: sequitur igitur qu punc
tus qui est anime pars quedam sit in eodem
loco eu pecto q e corporis ps quidare et sic i vno
puncto loci oportet esse multa et multorum

puncta. Sicut autem se babet locus partis
ad partem sic se babet locus tonus ad toti
t ideo sicut duo puncta quorum ynum est
anime et alterum corporis sunt in eodem lo
coita tota anima ex situibus punctis co
stituta in eodem loco erit cum toto corpore
ex situibus punctis constituato, ergo duo
corpora erunt in eodem loco. Aut oportet
concedere qu no sit anima in corpore aliquo
nisi puncta que constituant ipsum corpus
sed ex hoc sequitur qu omne corpus sit alio
tum et babeat animam quia omne corpus
constititur ex punctis: nisi quidem nuer
dallis esse ponatur et alius qui sit anima ab
eo numero qui est punczionum corpus cœli
tuentium. Sed tunc sequitur sicut iam ori
dmus duo corpora esse in eodem loco, hoc
igitur est inconueniens commune quod ac
cidit simul dicentib animam esse corpus
sibile et animam esse numerum qui mouet
pprium autem inconnuens quod accidit
democrito: accidit etiam igitis sicut dixim
accidit ei istis non esse aliquam caufam mo
tus corporis animati nisi numerum moiti:
t nec est similis caufa sicut potuit democri
tus. Quid eni2 est differere tie quanti ad ca
fam motus corporum animaiorum dicere
spas parnas motu suo mouere animal et
dicere magnificatas p situm ynitates: aut
yniutrasaliter ynitates motu suo mouere co
pora animata: ytrobiqu3.n. necesse est mone
real in eo qu illa mouentur et sic non erit vo
luntarius motus animalium negh babent
in facultate quiescere: sed mouerim tantum
sicut etiam supra diximus. Ysta sunt igit
impossibilia et multa alia similia bif que ac
cidunt illis qui in ynum complectitur nu
merum. Non.n. solum diffinitionem aie i
possibile est buinm6i eee: sed etiam accidé
tia ppria que sunt anime passiones et ppil
estates naturales: impossibile est attribuere
numero, hoc autem facile manifestum est
ei qui arguta mente temptauerit assignare
caufas propriarum passionum et operatio
num eius: et assignet in eis caufas cogniti
onum et sensum: et leticiorum et trifinas
rum: et aliorum que sunt bis similia. Si
enim numerus constituit animam: tunc

Primus

diuersitas numerorum constituet vires aie diueras & opera & passiones. Sicut autem superius deridendo diximus etiam sicut licentia dininandi concederat de tali ynitatum & numeriui diueritate non erit ei facile in tali diueritate nueros singere.

Lapinum duodecimū vtrus cognoscatur simile similis sicut dixit empedocles.

Ribus autem traditis 6m que com muniter diffiniunt animam antiqui Alij enim maxime contulerunt in diffinis tione anime 4 est monens leip sam: alij an tem corpus subtilissimù ant incorporaliſi mum inter alia. Qui autem diffineriùt per mouens leipsum tam iſt 4s illi fuerunt. Sed corpus subtile & incorpozale ponent esiam propter tria diuerificati ſunt qui dam enim non dimerunt eam eſſe corpus ſed tamen eam eſſe corpus ſequebatur ex dictis eorum: sicut fuerunt illi qui dimerut eam eſſe numerum vel vnitates moral: q. vnitates motem necessario babet ſiut: 2 ibo ipſas ſequiſ eſſe corpora vel aliquid corpo ris. Secuti autem fuerunt dicentes eam eſſe ſperas induiſibiles. Tertj autem ſu erunt dicentes eam eſſa armoniam corpo 4s: et bi tamé nò directe dicunt ea eſſe cor puse: ſed corpoream formà. Nec autez oia quas bæant corra ſe obiecciones dubitatio num: 2 quas babet subcostrarietateſ ià ſe re pterinum: ſine executi ſumus. Subcorra rietates aut 4 voco quando absque dubio ro nes inducètes ſe babuerut veras: 13 posi tio eorum errones fuerit: 2 ideo etiam ptereù do & abjiciendo terigimus que dicta ſunt ab eis ſere niſi forte colligamus ea quib 4 diffinut aiam nò oia ponentes q ipſi dixe runt. Scimus, n. iam cé motina: ſed nò é motina ita 4 ſit mota: et ſcim 4 est incor poreat: nò tamé ita é incorpea 4 ſit corpus subtile ſed potius nò é corpus neq 4 forma corporalis. é etià cognitina: ſed nò ex illa cã

4 ipsa ſit corpora ex principiis entium. Re linquif auté vt modo còſiderem? quomó aia dicitur eſſe ex elementis. Avidam aut tem antiquorum dixerunt 4 aia ideo dictur e4 ex elementis omniu quatenus ſen i at omnia ex cognoscat ynumquodq3 entes um p boc 4 est ſi li ſi illi ſicut diximus ſus perius: Necessariu aüt est 4 ad hæc positi oné multa ſequanſ ipoffibi ta. ponut eniz iſt 4 aia cognoscit ſimile ſili taq 3 ponctes in aia res ſiles exteriorib 4 rebus 4s igno ſcit. Scimus auté 4 nò ſola ſunt in re2 nà que vocamus eleméta vel principia rerum: ſed ſut multa altera ab bis. Et Dagis auté forſasse ſunt infinita ad minuſ in potéia 2 ſuccessione que ſiut ex eleméſi quo2 ynu quodq3 aia cognoscit 2 pprià cogniti6em biis de eorum quolibet. Et ſi igitia aia cogno ſcat 2 ſentiat eleméta ex quib 4 é vnugdq3 eorum que ſiunt ex eis. Quomó tamé 4gno ſcet 2 ſentiet propter boc compoſitum ex illis: 2 vt quis deus iupiter vel ſol: aut qd é bomo aut quid caro aut quid os. Simili ter autem quodlibet alioium compoſtoru2 Non enim ſufficit cognoscere ex quibus est compoſitum vt cognoscatur compoſi tum: ſed opor et ſire 2 ex quibus 2 qua2 lib 4 est: boc est in qua proporzione com ponantur: 2 que ſit ratio composiſonis eo rum in boc 2 in illo. Non enim quolibet modo ſe babentia elementa component bozum compoſitorum ynumquodq3: ſed determinata ratione proporioniſis: 2 deter minata composizione que diuersificantur 6m ynumquodq3: sicut 2 Empedocles dixit: 4 os componitur ex quatuor elemé tis ita 4 etiam ipsum bumus ſiue terra co aptata alij eleméſi in ampliſ poris que vocat diffusiones ipſius. Amplos autem dicit poros ſiue vasa quia terra grossa est 2 non niſi in ampliſ poris capi potest 2 am plorib 4 poris indiget gb4 coapteſ q3 cete2 ra elementa. Talis autem est 6m Empedo clem proporzio composiſonis eius 4 du2 as ex octo partibus babet terre enius pro pria est nigredo: 2 quatuor ex octo des dit vulcano ſiue igni: qui est res ſicca:

Liber

calida vt dixit emp. et ideo vincêtibus pro
petanibus ignis super, ppritateset terre oſo-
sa ſunt facta ſicca et dura: vnâ autez proſe-
tatê ex octo dedit aque et vnâ aeri. Si igitur
vnûq[us] alioruſ filr bêt determinatâ pro
portionê et cœpitionem ex qua oporset ip-
si cognosci si p ſui ſimile cognosci debeat
tu[que] nibil profecto ê dicere elementa eſſe in
aia nifi rônes, p[ro]portionu quibus c[ô]ponu[ſ]
res in eê dicanc: et nifi etiaz realiter in aia
eſſe ponat ipſa rerum c[ô]poſitio: et boc oſo-
ſi quis dicunt cp aia ągnoseit vnûquodq[us]
quod ê ſibi ſimile ſi rem et naturam. Os
igit et hoien nô cognoscet nifi et bec inſſe
dicanc. Autem imposſibile ê oia entia
simplícia et composita eſſe in aia non opor-
tet nos bic dicere per rônem et filogismuſ
cui boc per se manifeſtu ſit cuilibet. Quis
enim vel idiota vel insan? dubitabit ynq[us]
si eſt in aia aut lapis aut b[ui]m eêntiaz la
pidis aut bois. Similiter autem eſt de bo
no et de n[on] bono: et d[omi]no et n[on] viuo et vno
quoq[us] alio[us]. Amp[ro] autê cui ens dicat mul
tipliciter. Significat alium quidê ſubſtatiá
ſiue boc aliquid h[uius] d[omi]no ſit pati
toru[n]. Queramus igitur vtrù ex omnibus il
lis erit aia aut non. Autem n[on] ſit ex ois-
bus vide[que] ex hoc cp aia ponitur eſſe ex ele-
mentis: et n[on] ſunt aliqua elemêta que ſint
côtiter oium predicamento[us]. Queram? igitur
vtrù ex bis ſolis ê quecunq[us] ſut elemê
ta ſubstantiaru[n]; et ſi boc deſtunc queram?
quom[us] cognosceit quidditatê alioru genex
et ynuſcuinſq[us] quid ê in generibus ills[us];
cui dicant cp non cognoscentur nifi ſimile ſi-
bi fili[que] n[on] nibil in se babet quod ſit ſi-
mile bis que ſut in alij[us] generib[us]: os igitur
cp aut dicant aiam n[on] cognoscere res alio-
rù generu[n]; aut cp dicat cp ſunt diuera p[ri]ci
pia et elementa ynuſcuinſq[us] generis: et cp
anima c[ô]stat et componitur ex omnib[us] illus
erit igitur aia b[ui]m boc in parte qualitaſ et in
p[er] quantitâs et in parte ſubſtantia et ſic de
alij[us] predicamentis: et erit eêntialiter q[ui]
bet p[re]dicamentu[n] et n[on] accidentaliter cp n[on]
eſt predicatio accidentalis quâdo quâritas
vel qualitas predicatur de aliquo quod c[ô]
ſtum et ex p[ri]cipys quâritatis vel quali-

tatis: ſic quando d[omi]que de l[inea] cp eſt q[ui]tatas
vel de coloqe cp ê qualitas. Sed imposſibl[us]
le êiam quantitat[ie] v[el] qualitatem eſſe: et
ab omnibus ſupponitur ſere cp anima et
ſubstantia: et imposſibile eſt cp id quod eſt
ſubstantia constitutur ab elementis qua-
litat[s] vel quantitatis quin potius quanti-
tas c[ô]stitutur ab elementis quantitatis et
qualitas ab elementis qualitat[if]i: neq[us] alij
quid ſit vn[ui] eſſentialiter ab elementis ſub
ſtantie ſimul: et ex elementis alio[us] pre-
dicamento[us]. Acciden[es] enim eſt in ſubſi-
tia non ſicut quedar[am] pars quidditat[if]i eus
ſed ſicut quedam diſpoſitio que p[ot]est in
eſſe et non inſſe: bec ergo et b[ui]n[us]modi al
ters inconueniêtria ſunt que contingit bis
qui dicunt anima[ſ] eſſe ex omnib[us] entib[us].

Lapitulum, xii. de caſſa illius opinio[s]is
que dixit animam eſſe ex elementis: et p[er]
cialiter ex aere: et eſt digressio in ca cl[om]
rans diuera[ſas] caſſas et duas opiniones cir
c[um] b[oc].

Si autem duo conceſſerunt que
ſunt incompoſſibilitas: dixeru[n], n.
q[ui] ipſoſtibile ê ſiue a fili[que] pati in:
fed poti[que] c[ô]trarii pati[que] a pati in:
b[ui] d[omi]no ſic n[on] ągnosceit aia nifi ſibi filre: cui in
ipsi ponât ſicut et rei veritaſ ſe h[uius] ſentire
ê pati aliquid et etis moneri, o[n]n[on] ſentire ê
recipe p[er]ſe ſentibilê: et patio d[omi]que pati
ti ê: et ſentire ê ſiue fili[que] pati ergo quod[am]a
ſuo fili[n]que igitur ipſoſtibile eſt pati a ſuo fili:
h[uius] ſp[er]t. Li[que] at multaf b[ea]t dubita[n]o et
t difficultateſ ita dicere ſic ê d[omi]no: emp. q[
]ui oia q[ui] cognoscunt p[er] corpea elemên[ta] ągnos-
ſcanſ q[ui] ſunt p[er]cipis oium: et ad ſiue ągno-
ſcitur o[que] quod ągnosci: yn[ui] quod n[on] o[mi]
c[um] eſt: teſtaſ q[ui] fil c[ô]traria ſibi[que] ſi c[um]
testaf. n[on] q[ui] boc abigue et non b[ui]m ex p[er]ſa
veru[ate]m dictum ê. Quæcunque autem m[è]
bra ſunt p[er]ſpla terrea in aialiu[n] corporibus
fere nibil ſentiut ſic eſſa fere nibil ſentiu
quoniâ nullu[m] e[que] ſentit nifi d[omi]tes q[ui] quod
b[ui]t medietat[ie] iactu. nerui at h[uius] ſentia[n]:

Primus

taniè magni nervi qui sunt ligamèta olliu
adinuicê nibil sentiut qui sunt magis ter-
restres:pili aut vliter nibil sentiunt: et sili
ter vngues: et tì talia conueniret sentire si
vera diceret empe, q terrâ sentim? terra.
Ampç, cu œ principiù quato fuerit vlius
et plus tâto pluræ debeat sciri p ipsiù seg
tur fin empe. totuů còtrarii si elemèta sunt
pndpia sciendi:q[ui sequif ex vno elemè
to in aia no seif nifi vnù cui ipsi est simile
Ad oia autê alia magis è ca ignoratie p-
pter diffimiлиudinê:ergo vnù quod q pn-
cipioů fin emp. magis erit ca ignorantie
q[ui scier:ergo elemèta no sunt pma principia
ad sciendù. Segitur at adbuc fin emp. q
celiů quod ipse dixit eê deuì sit inſipienſiſi
mu:quia ipse dixit q celu no componitur
nifi ex quinq: boc è ex igne aere aq terræ
t còcordia: et io q[ui ex disſcordia no compòi
tur io ſimilitudine ad disſcordia non bêr: et
ignorat disſcordiâ. Et fortália aut oia igno-
cunt ex eo q ex fer principia q ſut elemè-
ta oia còponunt. Ex quinque nanq supra
dictis et disſcordia còpôſita ſunt oia moſta
lia qt afterit empe. vliter aut querendù eſt
ab emp. quare no oia babet àiam taz ſim
plicia q còpôſita. Si.n. elemèti è ca co-
gnitionis in alio quod còpoſitu eſ: tìcùm
to magis erit cognosciuntu in ſeipſo. Luz
igif oia corpa ſim emp. aut ſint elementu
aut ex elemèto: et ſi ex elemèto ſunt aut ſut
er vno aut ex pluribus aut ex oibus videſc
q oia corpa ſint cognosciitua aut vui? aut
quodùda aut oium corpoq: oia igif bfe vis-
dent aias. Dubitabit aut aliquis ad
buc fin emp. quid è quod ynit et in ynitas
te tenet elemèta in eo corpe quod dicimut
aiatu:ipfa.n. elemèta mixta vel simplicia
còparanf materie: no aut quenit vnire ma-
terie ſed poti? ſorme. Quæcunque ergo è foia
aiatoru illa vnit corpora aiata: et illa ſoſma
è nobilius et melius quod desiderat a ma
ſed œs qui ponut àiam eê dicunt q nibil
è nobilius et atiqui? q[ui aia. Nobilius g-
dè ex eo q ipfa è dinuì quodda? et opti-
mù quod desiderat a ma. Antiquius autè
quoniam ipfa p[rior è diffinitiòe et inti[itiòe ef-
ficiens: et bec p[ecipue còueniut intellectua

li aie que è ſba divina ens ante oèm corpo-
reitatè et còtrarietatè ſim ordiné nature ſic
supra p[batii è. Et buius ca è:qr aia hz eê
et nobiliſtimu et rónabiliffimù ſim natura?
Rónabiliffimù quidè eo q in ſe continet
rónes rerù ex quibus cognoscit ea q ſunt
et dat rónè et eê corpori. T[ab]obiliſſimù autè
eo q ipa è forma vltima hz ordiné nature
ad qua ſunt elemèta et oës elementop mi-
xtiones et còplexiones et còpoſitiòes: p[ro
p]um autem è eo q in[corporeu? et no è vis
in corpore aia intellectua ſed lepata in p
p[rio]e eſſe conſtitens. Lu[z] ergo ſit talis aia
et p[pr]ie ſtue p[recipue] intellectualis: et ele-
menta dicant[que] eſſe ante ea que ſunt ex ip-
ſis: et illa no posſunt eê rationabilia yel no
bilia yel in p[pr]io eſſe constitura ſed poti?
ab anima ſunt accipientia rationé et nobi-
litàtem: et p[pr]i eſſe diſtinctio no potest eê
anima et p[recipue] intellectualis ex elemè-
tis. Repre[b]enduntur autè oës ıſtì qui di-
cunt ex elementis eſſe anima? ex eo q co-
gnoscat et ſentiat ea que ſunt entia in natu-
ra. Et ſimiliter illi qui dicunt e[ſ] diffiniri
magis per moti[uum] eſſe de eo quod inſuſ
ſicienter locuti ſunt de anima: no enim oia
ſenſitua monen[que] ſim locum procedendo
de vno loco ad alium h[us] ſoſte moneantur
mom dilatationis et còſtrictionis oia que
babét animâ ſenſibilem: boc enim mom
nullu[que] caret que ſenſum tactus ba-
bent: et ille solus è qui ſufficit ad còſtituio
nem aialis ſenſibilem àiam habentis. Et
militer autem no omnia motiva ſui ipſo?
ſim locum ſunt ſciëtia: quia ſcire eſt baben
tiu[que] intellectum. Multa autè monen[que] ſim
locum que ſciétiam et intelleciu no babét:
animatoq[ui] autè œ eê motiu[que] ſim locu? eſt
et quando anima diffinitur per motiu[que] in
loco:tunc de motu locali p[ro]ceſſuo intel-
ligitur: q[ui] boc ſolo moru videſa aia mouere
corp[que] alteratione.n. moue[que] q[ui]litati[que] p[ri]
mis: augmenti autem et decrementi ca eſt
cibus qui ingredi[que] et non aia ſola. Simis
liiter aut eti[que] quicung[que] dicunt intellectum
et ſenſum eſſe ex elementis: no de omni di-
cunt anima: et boc patet quia plante viden
tur vinere et no participare loci matatione.

Liber

neq[us] senfum precipue ſim q[ui] ſenſus ê coſ
gnito[rum] ſenſibilium: q[ui]us enim dicat y ſaac
in ſib[vo] de elementis plantas habere ſenſ
ſum: ipſe tamen dicit q[ui] ille ſenſus non eſt
nifi naturalis tac[us]: t[actus] elemeti eſt
ſine cognitione. Et n[ò] veruſ forſe dic y ſa
ac: quoniam non eſt tantum gustus tactus t[actus]
alimenti: ſed e[rum] nutrimenta ſeparata a
ſenſibili tagit nutrimentu p[ro]boc q[ui] vtilimù
radic[est] eſt inſixum in nutrimento: t[ra]bit
ipſum ex vi nutritiu[e] calorizq[us] que ſunt in
radic[es]: b[oc] tam[è] quia ſine appetitu natu-
rali non ſit: t[re] quia radic[es] ſunt or[is] ſumiles
in trabendo nutrimentu: mo[n]er y ſaac ad
b[oc] q[ui] dicit plantas b[re] duos ſenſus natu-
rales qui ſunt gustus t[actus]. Abca[ut]
ili etià qui ſenſum t[intellectu] dicunt cau
ſari ex eſdem elementis: diminute dicunt
ob aia: quia videmus q[ui] multa ſunt aialiu
ſenſum quid[è] babentia t[non] intelligetià.
Si o[ut] aliquis intellectu t[re] ſenſuz segrega-
uerit: ita q[ui] ſint d[iner]ſe partes aie euiſdem
t[con]ceſſerit q[ui] ita aia intelligens t[re] ſenti
ens habet ſuiu intelligere t[re] ſuui ſentire ex
elementis ex quib[us] ê: n[ò] est a[duc]er ſermo
perfec[us]. it[es] enim ſermo non eſt de om-
n[iti]a: q[ui] non eſt de vegetatina neq[us] eſt
de tota anima: quia non eſt de mobilitibus
ſim locum quod eſt ois anime babent[ur] in
telligentià t[re] ſenſum: neq[us] ê de vna anima
queque[n]q[ui] ſit illa: quia nulla talis eſt aia q[
]tanu[rum] intelligat t[re] ſentiat: t[re] nibil alind ope
retur. Etanc aut[em] eandem reprebensione
ſuſtinet opinio que tangitur in carminib[us]
que facit D[iph]ens: is enim d[ix]it q[ui] totum
id quod nos contin et b[oc] eſt aer quod eſt
plenu[rum] dy[s] quos vocavit a[ia]q[ui] ingrediu[n]k
t[re] afferuntur ad nos respirantibus yentis
per anbelitu: oulcio[re] tamen eſſe a[iam] ze
[ph]iri q[ui] alioruſ ventorium eo q[ui] nubes tol
lat t[re] molliat auram: is.n[on] de omni aia
d[ix]it ſicut neq[us] alq[ui] non eſt poſſible b[oc]
aceidere plantis q[ui] aſſerat ſic anima neq[us]
etià multis a[ialibus] que non respirant: q[ui]
non respirat n[ifi] a[ial] ambulans multu[rum] ba-
bens ſanguine. Et b[oc] aut[em] latuit ſic opinu-
tes. Sil[rum] aut[em] ab alia pte reprebenduntur
de ſuperruſitate: ſic enim diminuti ſunt in

bo[crina] aie: ſic in cauſis quas p[one]bant
ſunt ſuperflui: d[ix]erunt.n[on] cauſa cognitio
o[ium] eſſe: q[ui] anima eſt ex elementis oib[us]
babens in ſe o[ium] qual[ates] elemento[rum]
t[re] b[oc] eſt ſuperflui: quia etià ſi concedant
q[ui] oportet dicere a[ia]q[ui] eſt ex elementis: non
oportet tamen q[ui] coſtitui ex oibus dicatur
elemeti: quia c[ui] contraria reductantur in p[
]uationem t[re] babitu ſim cauſa vt nos d[ix]to
mus in ſib[vo] p[h]ib[ico]tu] ſufficiens eſt altera
pars contrarietatis que ſciliſet eſt per mo
dum babitus ad o[indicandum] et cogno-
ſcendum ſepſa[que] t[re] oppoſitum quod eſt per
modum p[ri]nationis. Et b[oc] in ſimili nos
videre poſſumus: quia nos in geometriſc
per recti diſſinitio[nem] ſeimus t[re] ipſum:
quid eſt rectum t[re] quid obliquu[m] L[an]o[n],
q[ui] regula[que] ſonat eſt id per quod b[abe]ſ
ciu[m] de v[ro]q[ui] obliquu[m] autem c[ui] ſit p[ia]
tio recti neq[us] eſt p[ri]ciu[q]i ſive i[n]der ſuiu-
sus cognitio[nis]: neq[us] alteru[m] quod ſi
opponitur per modum babitus. Et ſimili
liter eſt in qualitati[bus] elementorum ſic t[re]
in ante babitu[m] lib[iz] o[ct]erminatu[m] eſt. Sur
aut[em] quidam p[hi]loſopbo[u]t[que] qui d[ic]ut a[ia]q
miseri in toto vn[iver]ſo tas[que] in elementis
e[em] ponentes q[ui] in elemeti[tis]. Et qua p[hi]
sitio[n]e etiam p[hi]loſopb[us] itta[que] qui de
ita ſuit empe[n]omine cau[s]am ſump[er]ſi ſue
opinionis d[ic]ens o[ia] eſſe plena dy[s]o q[ui]
idem dicebat eſſe deu[m] t[re] neym t[re] vn[iver
ſo[rum] materiam. bi[ta]utez babent qual[ada]
speciales contra ſe opiniones qu[ar]um p[ri]
ma eſt q[ui] queramus ab eis quam ob cau-
sam anima c[ui] ſit in elemento p[ri]mici q[ui]
eſt igniſ vel aer n[ò] facit ipſum a[ial] cogno
ſcens t[re] ſentiens: b[oc] enim mirum vid[em]
cum vid[em]atur p[ri]micio[is] corporis quod
eſt cauſa alioruſ corporum eſſe debere no
bilio[rum] t[re] melio[rum] anima. Queret en[i]t alio
quis r[on]abiliter ab bis q[ui] illi d[ic]ut motus
quare aia que e[em] in elemeti[is] ſim eos e[m]i
o[z] t[re] imoratalio[rum] cu[z] n[ò] ſtituat a[ial] q[ui]q[
]e in a[ial]ib[q]us a[ial] comp[he]bend[es] t[re] ſentiens
[rit]uit: accidit a[ut] v[ro]biq[us] inco[n]enient[em]
ir[on]abile in re[p]b[eli]ſio[e] iſtaru[m] q[ui]ſtionum:
n[ò]q[us] dicere q[ui] a[ial] ſit igniſ t[re] aer e[m]axie ir
[rit]onabiliti bo[m]: q[ui] de[m] iſto[que] e[m] ſi[e] fau[no]

Primus

diceto: et dicere ہ non sunt animalia cum insint eis anime inconveniens ê oio q. fr. h nulla erit oria iter eê aiaz i aliquo corpore et nô eê animâ in ipso i institutione animal.

Digressio quedam declarans cám qua
moti fuerunt antiqui ponere animam esse
et elementis.

Ausla autem huius opinionis pti
tacta est ub aristotele et ptiu tage
tur a nobil. dicit.n.aristoteles cp cã
qre opiabantur iam eſſe in elis nobiliſo-
re imortaliorem q[ui] ſit in bis que ſtituut ex
elis: ſuit bec q[ui] viderut totu et p[er]e in ſimpli
a corpore eſſe ſilis ſp[ei] et ſorme et tamen ex
boc ſequitur cp necessariu ſit q[ui] et ip[er]i dicat
q[ui] aia toral[que] ſilis ſp[ei] et p[er]tuf c[ui] aia p[er]tuf. Et
autem opinio eorum de p[er]t cp opinat q[ui] aia
ta ſunt mixta corpora p[er]tuer boc q[ui] aligd q[ui]ne-
ti et circuſandus aeris p[an]elitui recipſt in-
na corpora eor[que] c[ui] ps intus recepta ſit einu
dem ſp[ei] cum ea que reman[z] extra de aere
t[em]cedut q[ui] int[que] recepta est aiatu et aiatu cor-
p[us] dicut ſi n[ext]e cp totuſ aer extra manef
ſi animatus. Et còtra boc dicit aris[ote]le[s]
q[ui] aer deſtrictus vel diſceptus cuiq[ui] q[ui]
ps est intra et alind totum e[ extra] : est ſilis
p[er]i ſuc q[ui] n[ext]e est yt etiam anima totius aer[
ex] et p[er]tis intus ſit ſilis ſp[ei]. Si ergo exteri
ons aer[que] aia e[ imorta]l[que] v[ir]pote q[ui] ſp[er] viuifica
bit et viuificat viuas: ſi n[ext]e est anima que est in
sere qui intus est receptus eſſe imortalem
t[em]boc ip[er]i n[ext]e dixerunt: ſicut.n.se b[us] ſuſcipe-
ens aima ad ſuſcipei[n]s ita aima ad aiaz et
ećuerſo. Si aŭt aer dicatur e[ specie]i ſilis
ſicut dixim[q] et anima dicatur e[ diffi]ſiis ſuc
ſequi[que] necessario q[ui] ambe p[er]tes aeris ſuſ-
ceptibiles erut aie ſed vna pars potest eſſe
animi ſuſceptibilis: et alia pars non erit eo
q[ui] ſuſcipei[n]s p[er]ziu n[ext]e b[us]. Segq[ui] igit[que]
re n[ext]e de duob[q] q[ui] aut.f.aer ſit ſilis p[er]tus: et aia
ſunil[que] aut ſi ip[er]a est diffi[mi]liza et aer ſiliz[us]
ptuſus tunc ſequitur cp anima non ſit in qua
libet parte totius aeris. Nec aŭt inconeni-
entia ſunt fr[em] ip[er]os. Aniſſeſtum est igit[que]
ex bis que dicta ſunt q[ui] neq[ui] zgnofscere iest
aie p[er]tuer boc q[ui] ex elis ſit neq[ui] mouere po

n[ext]e b[us] ip[er]i ex c[ui]s quas aſſignauerut p[er]i.

Allia diſgreſſio.

Lias autez circa mâm ik[que] e[ reſt]
opinionet qu[ac]z vna antiquiffima
e[ qu]az p[ec]uti ſumus: cp. l. aia ſit
in oib[q] elis p[ic]pue corporei[es]. ſ. igne et aere
eo q[ui] illa ſunt que videm[que] aiare corpa p[er]ca-
lorem n[am]el[que] et respirato[ez] et sp[um] l[ui]c dixi-
m[q] supius. Et dicebat iſta ela n[on] aiare cor-
pa compoſita n[ifi]o p[er]tuer boc q[ui] ip[er]a in ſe ai
mata ſunt pon[et]es m[am]s ſbiectâ eis e[ re] diu-
n[ui] eo q[ui] videbant eſſe ingenerabil[que] et i[co]
ruptibilez, et p[er] b[us] diu[n]ui dicebant q[ui] aiabat
corpa ynu quid[que] p[er]zando et faciendo vias
p[er]corp[q] q[ui] e[ cal]or: alteq[ui] aŭt quod diſcurrit
in foramib[q] corpm aiato[que] quod est sp[um] ae
t[is] vel aerens: et i[de]o aer[que] p[ri]ncipalior[que] di-
cebat in animando: et bec ſuit ro[que] ip[er]bei et
aliyor[us], videbat eti[que] sp[um] eſſe vebicul[ui] vir
tutis in corpe p[er]modu[que] illu[que] quo radius et lu-
m[que] e[ v]tutum celeſtui vebicul[ui] in m[udo]t.e[]
qui[que] ſic diſcurrit p[er]corp[q] et yebit v[it]utem: et
operatur n[am]es opationes et vitales et aia-
les.n[am]es quidem in epate p[er]tractation[que] di-
gestiuam nutrítiuâ et expulli[am]. vitaleſt ât
in corde p[er]terias pulſas in arterus viuo-
r[u]t: et aiales in cerebro p[er]ſen[tem] et imagiato-
nem: et ceteras opato[es] animales dicebat
sp[um] e[ re] aiam. Et ât adbuc q[ui] induxit eos
q[ui] sp[um] inclusus in viſcolitate ſeis aiatoru[us]
operari vy[que] organa corpm et figurare corpa.
t[em]o q[ui] viderut opari sp[um] yt animâ dixerut
ſpiritu[m] eſſe animam. Et non autem ſit ani-
ma aer p[io]pter boc q[ui] est intus c[ui] non acci-
piat aliquid a corpore: ſed potius det refri-
gerium quod ſecum atiulit: et i[de]o opo[zu]
it e[rum] p[er]tus fuiſſe animam aut animatum
t[em] cum ſit eiusdem rationis in ſpecie cum to
t[em] aere dixerunt totum aerem eſſe anima-
tum: et bec ſuit vera ratio que induxit iſtos.
Et contra boc fecit constabul[u]ce lib[um]
ad iſtum errorem elidend[um] quonia[que] ſine
dubio ſpiritu[m] ille corpus eſſe: anima autem
non e[st] corpus. Similiter autem ſpiritu[m]
inſtrumentum anime e[st] quo mouet totum
corpus et anima non e[st] instrumentum aie.

Liber

Spùs.n.è corpus aereù lucidùz a vapore
ctbi:vel per anbelitùz inductù: mediante
quo aia mouet corpus:ut q. è vebiculù vir
turù quas aia influit corpori:qò quidè aie
opa pficit:sicut inſtfr artificis inducit for
mà quà habet in méte artifex:nò quidem
vt è ferrù vel lignù: sed put est ab aia oi-
rectù z motù.Similiter spùs 'ille qùi dige
ſtus z purificat? est ab aia:z direct? ab ip
ſa:cù òes aie perficere pòt opatióne quas
aia babet in corpore.Thic aùt spùs abun-
datiorè è in corde z in pulmòe: z in arterùſ
ſed pauciorè è in alys:è tamen in oibus:qò
oſedit ipfa aliorù spumolitas que è in ſan
guine z ſemine z cibo: z alys bùdidatib?
que p[]fecto spumolitas nò est níſi ex ſpiri
tu incluso in eis.Thic etià portat foial per
cellulas capitis que ſut tres:anterior z me
dia z vtilima disticte: ſicut dici bét in libò
de aialibus. Secunda auté opinio è di
centiù q. elemèta quidem nò ſunt aiata ex
tra cópoſitione:ſed tamen cópoſitio z có
míxtio elementorù in ſe bét p[]mam aie per
fectionè z eèntiam:z vocant p[]maſz aie per
fectionè z eèntià ichoatòez aie eo mó quo
inchoat alíqua alia foza in ſua,ppà má qùi
è in potentia bituali ad illà forma prima
in illa. dicùt.n.illí q. aia est p[]fectio corporis
míxti p[]hysici:p[]fectio aùt ois corporis p[]hysici in ipso est b[]m potétiam formalè añſz
ſit in actu in eo:p[]hysicu auté corpus est có
míxtu ex elementis:aia igif b[]m ſuam p[]ro
mà ichoationè p[]cipue: b[]m vegetari z ſenti
re è in elementis comíxtis. Adbuc auté ve
getatinù z ſentitiuus nunq[]s opantur níſi p
corpus expleant ſuas opationes. lic auté
ſe bét opatio ad organù:ita ſe babet ſba cu
ius est illa opatio ad subſkantià: lic subſta-
tia è vita in corpore:lic z opatio expleſ per
corpus:ſba auté que dat eè corpori: z è ſba
ipſuſ vel p[]fectio p[]mo formalí potentia
est in ſemine corporis:z videq p[]s ſit in com
míxtione elementorù aia:ls ante commix-
tionè elemèta band aiata ſint. Et boc q[]de
dixit alexander grecus p[]erypateticus.

Sed boc nò eè veruſ p[]z ex boc q[]ia nò è
armòia ſicut ſupra p[]batiù est. Et vlerteruſ
etià hoc addimul q[]ui etià non est aliquid ſe

quens armonià: quia c[]u armonia ſit co-
po[]ralis contemporânia elemento[]nò p[]ot
aliquid ſequi armonià:vt eènitaliter c[]aus
ab armonia níſi forma corporalis. Alia au
tem nullo modo est forma corporalis: ergo
aia non est ſic in cómixture elemento[]z,
Adbuc aùt aia b[]m ſui ichoationè z po[]ic
tiam formalè effet in elementis:vel ex elei-
tis:opóteret etiam q[]ia aia perfecta vtilima
p[]fectione effet ex elementis: quia ſic ut
ximus in fine p[]mi p[]bysicorù talis poten-
tia eadè è in eſſentia cum actu: l[]z b[]m e[]ſi ſit
differens: boc.n. eè noiat potentià z actu
Si auté hoc eèt veru[n]o b[]reſt aia opatíem
níſi forme corporalis que ſequif míxtóez:
ois auté talis forma babet vnicà operatio
nè:z ſic aia nò haberet níſi vnicà operatio
nem:z hoc falſu est c[]u vegerabilis z ſenſu
bilis z intellectualis aia multas b[]cat[]ope
rationes: z ideo ita opinio ſane falſa eſſe
intelligit aut c[]oùnči:z vi[]n b[]z aia potéia ſit
in ſemine cómixto:nò tamen est in ſemine
cauſata a cómíxtis ipſis vel a cómíxtòe
ſed potius est cauſata ab aia decidente ſe
men:ſicut inſra dicemus:vel etiam ab in-
telligentia mouente ſellas: ſicut in bilque
ex p[]utrefactione generan[]c. D. auté qua
do perfecta ſunt vegetativa z ſentitua nò
open[]t níſi in corpore: boc non ideo eſt q[]
sint cauſate a cómixture:led potius ideo
quia ſunt virtutes in corpore: nò a corpore
cauſate:nec a cómixture corporali q[]uius
cauſan[]t in ip[]o q[]o corporaliter cómíxum
est. D[]uins autem exprèſa ratio inferius
ostendef. Tertia vera opinio est quoum-
dam nostrorù sociorù dicentiùiaias vegeta
biliùi z b[]vuto[]z aialiu[]z eſſe ex traduce. Di
cunt enim illi q[]uâdo ſemen deciditura
corpore aut parte corporis:decidit etià p[]
anime ab anima. z ex illo quod ab aia de
ciditur ſit z generat aia generati. D[]ul[?] au
tem ſignu[]e èè dicunt q[]ui comp[]u est embuò
p[]coculidones adberere mairicibus z ba
bere cutariam contra arteriam matricis z
vemam contra venam z ſic de alys:vt z ſic
ſpiritù z ſanguinè trabant a matrice: q[]d n[]
effet vt d[]icunt:níſi traduceref anima em-
b[]ionis ab aia matris. Adbuc auté d[]icuit

Primus

non esse completam al' ppinquitatem iter
pentem. et plem:nifi aliqutd anime trabere
tur a parente in prolem vt dicunt. Sed boc
mirum esse videtur qualiter anima p[or] des
cidi ab anima cu[sa] anima fit indiui[bit]ibilis et
nibil ab ipsa decidi posuit. Adbuc autem i[na]
su generatio ex eo q[ui] est actu pars: sed po-
tius ex eo quod est potentia pars corporis
quod est superfluitas digestionis et boc n[on]
est adbuc animatiu anima pentum in m actu
et i[no] nibil anime deciditur ipso deciso. nec
autem magis pertinent ad tractand[ui]n in li-
bio de animalibus ybi agitur de animaliui
generatione. Sed quod h[ic] sufficit est q[ui]
cum? semen esse ex quo est generato: vel id
quod est sicut semen consequens m[am]t: ut
patet in bis que ex putrefactione generat
vel ex alia quacunque elozum commixtione
p[ro] virtutes stellarum in species plantarum
vel animalium p[ducta]. In omnibus enijs
talibus p[eter] com[ixta] e[m]ta est r[esultatio]
vitutis anime vel intelligentie: que resulta
tio est forma incboans animam vel essent
am anime. Sicut, n. videmus in opib[us] arti
q[ui] volaburum de virtute anguli babet scides
re ligna vel lapides: sed ad forma[m] dom?
non deducit ea que scindit ni[que] p[op]atione
et forma[m] artis que est in intellectu pr[aci]tis
co artificis: et lic dicimus artem facere arti[que]
quia forma artis in anima artificis existens
educit illam que est in lignis et in lapidib[us]
et boc n[on] est potentia in lapidibus et lignis
in q[ui] lapides sunt aut ligna: sed poti? in
q[ui] subjecutur instrumentis artis et i[pi]s for-
me artis que est in artificis mente. Sic eti[que]
dicimus q[ui] omne semen ex quo fit genera-
tio s[unt]e s[it] in matrice alicuius animal s[ine] i[n]
s[it] babet in se virtutez formatiuam q[ui] abviq[us]
dubio virtus est in femine non ex e[li]s: sed
s[ic]ut artificis forma est operans sup[er] ligna
vt s[ui]t artificialis[um]. Sed tamen est d[ior]a i [b]
q[ui] virtus formativa est in femine forma a[ut]
artis in arte op[ans] est in anima. H[ec] a[ut]
vitus formativa d[atur] ab anima vel ab eo
quod est simile anime. Ab anima quidem
quando semen maturatur in corpore aiato
et potentia educitur ab ipso. Ab eo a[ut] q[ui]
[e] loco anime: quando sem[é] maturat: ex cor-

pus aiatum a lumine et vitutibus. In cor-
pe a[ut] animato fit duobus mo[il]. yn vege
tabilitibus fit p[er] maturationem que est in tru-
tu quia vegetabilita ybiq[us] in se virtutez ba-
bent generatiuam disperlam et ideo ybiq[us]
adherentia s[ibi] ſemina maturantur et vitus-
tem recipiunt formatiuam. In animalib[us]
a[ut] fit p[er] memby determinatum ad genera-
tionem, ſemé.n., in nulla p[ie] corporis effici
tur vere ſemen: h[ui]s est potens producere ſile
in specie ei cuius est ſemen nifi maturaturn
in membro ad generatione ordinato boc e[
] in testiculis vel in eo membro quod e[st]a-
culo[us] loco: in q[ibus] vitus anime generatio
babet ſitum. S[ive] autem fiat in corpore aia
to s[ive] extra op[ortet] obseruare qua[r]t fiat et
boc bene a[lideratum] ſoluit tota antiquo[
]tradicutionem iſtam. Sciendum igit[ur]
omne agens incorporeum quod impromit
ſpeci[que] ſuam in rem corpoream et p[er] corpore
um instrumentum optet q[ui] agat aliqui lic q[
]ſpes quam imp[imit] lequitur magis ſb[ſtan]
tiam cui impromit et aliqui magis affilatur
ſpe[ei] agentis et aliqui affilat: in quid vtriq[us]
et h[ui]s p[er] p[ro]dueritatem eius q[ui] sus[ci]piti
ſuam imp[ſſion]e ſiue forma[m] qua inducit.
Eſt autem motor primus omnino incorpo-
reui agens q[ui] tamen agit in m[am] que e[st]
]trarys et com[ixta] ex e[li]s et qualitanib[us]
rum et agit p[er] instrumentum corporeui qua-
drup[er] qu[uo]z yn[ui] est virtus que est in cor-
poribus celeſtibus alind autem vitus que
est in lüie celeſti descendente: et termi[n] mo[
]ſelektis: et quartum est qualitates p[er]me que
ſut in e[li]: et io in quibuidam que in [mi]mix
ta ſut m[aliter] n[on] inducit nifi forma[] corpore
am: s[ic]ut in lapidibus et metallis et h[ui]s d[omi]
]cor]p]ar in oem diuerſitatem la pid[ui] et me
tallop[us]. In quibusdam a[ut] que equalitiati
celi magis appropinquad[et] et ab excellentia
]irario[us] et aliiu[z] multum elongantur: inul
tum r[es]ultat de lumine ſuo s[ic]ut in intellec
tuali aia que tota est extra corporeitatem et
mam contrarietatis: s[ic]ut ſuperius oixim?
et est ſtitundo queda agetis p[er]p[ro]ter quod
dixerunt p[hi] quidam mediatis intelligita
s[am] causari quia ſimilitundo est ſolus itel
lectualis nature prime cause q[ui] ſi[li]udinem

e

Liber

sua in tali et nō ex tali mā pducit, ppter qo
ét intellectual anima non ex mā dicitur, p-
duci: sed poti? ab extriseco igredi eo qnul
lū elop, diffiz neq, et elop, 2mixtio potēsīa
b3 2uciqi q, ſit radix et alis talis aie: ſed im
lumen intelligentie agentis est radix eius
ita q, aliquando a pbiis vocatur resultatio i
tellectus divini in corpore phico potēria vi
tam babente, et aliquando vocatur ymbia
intellectus divini eo q, lnx illa que cauſat
ab intellectu agente in naturis aliquantulū
obūbiaſ ex inclinatione ad mām corporis
phici cuius lignum est q, anima intellectia
inglitia est et accipit cu 2inno et tpe cu in-
tellectus qui ſeparatus est omnino ſit ſine
inquisitione apud quem ſunt ſimplices for-
me et quidditates rey. Quod aut sic cauſe
tur ps et anima intellectual: et nō ex mate-
ria educatur ne q3 in mā ſit radix euſi: ex h
pbatur quod ſupra diciu est intellectuī eſſe
ante corporeitatem et 2trarietatem fm nām
et q, bitum est intellectuī eſſe antiquiſe mā
corpali fm nām, bēur autem etiam ex boc
q, li radicaretur in aliqua mā y l'virtute cor-
porali: indiger3 in operatione ſua mā illa et
virtute corporali et non eſſer ſepata aia intel-
lectualis. Et nōs in tertio buus doctrine li-
bro ostendemus eum eſſe ſepatum in ſbſtā
tia et operatione, Bullus igitur alius mod?
pductionis inſe poteſt et intellectual aie
nisi qui oſtus eſt et nullo mō radicat i elis
neq ex elis educitur: ppter quod eligan-
ter dicit aristoteles in vi. animalium solus
intellectum ab extriseco non ex elemétus
ingredi in eſſe et pduci. Anima autem ve
getabilis et ſensibilis pducuſ ex materia:
t radicem babent in mā: ſed virtute agenti?
inco: ppozei ſine h, ſit intellectus mouës ſtel
la s ſine ſic virtus formativa in ſemine aia
formum corpm ſed tamen radix istap anima
rum nō e forma elemétalis: neq3 aliquid ſe
quens comixtionem eleméiop: ſed potius
forma imprefſa ab anima deciden: ſemen
tel imprefſa a motore obbiu: ſed educta in-
strumentis corporalibus que ſunt lumen et
vīus et motus celop et stellarum et qualita
tes elementales in ſe babentes celi et aie v
tutes: et ideo tales anime ſunt quidem vīu

tes in corpore exiſtes: et ſine eo non exple-
tes operationes ſuas: ſed tamen radix earum
et incboatio est forma imprefſa iemint a v-
tute inco: ppozea vt dicium est, de bis autem
que generantur ex putrefactione in quarto
metbaurozum fecimus mentionem et alij
nautim? cauſam. Hec autem omnia que
biximus apertius in libro animalium dic-
tur ybi de operatione ſpermati, ppriu neq
opozet facere tractatum. Sed ea que h, bi
eta ſunt breviter ad itellectu opinioni indu-
cat? ſunt inducta.

Lapitulu3, xlii, et est diſgreſſo declarat
cauſam dicti antiquo? quo dixerunt ſimile
ſimili cognosci.

St autem adbuc inquirendu? ut
limile ſimili cognecatur, et quia b
dixerunt illi q, atiam cognitiu? om
niu? diffiniendā eſſe cenſuerunt. Adebar
enim hoc omnibus ſere antiqui: quæniam
yt inquiunt aut anima aliquid ſimile apud
ſe b3 ynde rem cognoscat aut nō b3. Si aut
b3 aliquid ſimile apud ſe: ut bē: ppoſum
q, ſimili qd babet apud ſe cognoscit qd
2gnoscit. Si autem apud ſe ſimile rei cogni
te non b3 cognitiva, ergo rem ſe cognosc.
re neſcit: quia nō b3 aliquid ad qd cogniſ
nem rei examiner. Lūn, n, querit re: inuen
ter ſe inueniſle. Aliquid aut est principiu?
apud ſe quod regit eam in ingrendi q, ali
ter p: incerta quereret et hoc nō et veru: op-
tet igitur q, principio aliquo formali regam-
i inquirendo: et bec est aliqua rei ſimilundo
opozet igitur q, ſimilundo ſit apud aliam
ex qua 2gnoscat anima, adbuc autem cum
inuenit re: et ſeit q, bec est re: quâ inuenit?
ingſit: dem aligd iu: ex b3 qd certificat ea eſ
tre quâ inuenit: q, aliter quereret in ſinimi-
2. Lōst aut q, hoc iteru? e: alig: reru, ſimiliu
do: et iò optet in aia eſſe ſimiliu: dines reru:
ita 2gnoscit ſimile ſimili. adbuc at nibil ap
petir et 2grit nifi qd e: ſibi ſi: e: nibil moueſ
ad aliquid vt dicit. boeci? : nifi p hoc qd eſ
ſi: e: illi. Hec, n, ynq3 mā yel poieita māliſ
moueſ ad aliqua formā cui? apd ſe nō b3
aliquā ſi: liuindinê. Est at 2gnitiua poieita

Primus

nális et mota ad reß spés: quodammodo
oporiz igitur ipsam cu eis bfe limitudiné
Adbuc autem agens semp est nobili pati
ente et perficiens perfecto. Habil autem ex-
terioru reru nobiliss anima, et igitur cp nul
la rerum exterioru ei imprimat spem suam
nec ad cognosccere p[]ficit ipsam cu à 2gnos-
scat optet cp afflmmilat[]oem cognoscat optz
igitur vt apud se rerum b[]eat similindines
tó no acquirat ab extra. Omnes autem dic
te rationes platonis sunt et angu. et boeij
platonicoz qui dixerunt platonis musam
in hoc reru p[]sionare quod dicebat q[]b quí-
s discit immemor recodatur: et q[] omnium
scientia et cognitio est n[]ärl apud animam:
sed occupata scibus et gravata carne band
potest mor redire ad se vt statut oculuz có
liserat[]o is in seipfa et videat ea que bz ap[]b
seipfam: p[]studium ant[]e elevatur sup[]ra mo
lem carnis et p[]sp[]em rei extra vel per audi
mz excitatur ad vidêdu boc q[]b in se bz et p[
]boc venit in remniscētia zozum que babz
apud se. Et bu[]i dicunt eſſe ſile in eo qui ló
go tpe est oblius rei alicius et ſbito occur
ti et ſimile ſili. unc.n. ad viſum illius veit
in mo[]ciam prins oblii: et ita dicunt fieri ó
omni rerum scientia. Huius aut[]e ſignum è
q[]b dicunt eu p[]ueris qui p[]rimo res no distin
gunt: z[]b em virum vocantes patrem: et o[]em
teminam matrem: poſtea aut[]e excitati per
viſum et audiu[]t frequenter discemunt ex se
ipsi vnuz ab alio quando ad ſe redire poſ
sunt. Et en[]s aut[]e p[]ictago[]icus et v[]l om[]es
platonici: et multi stoicorum istam opinioné
ſemper defenderunt. H[]ec igitur ſuit ratio
qua antiqui inducti sunt ad hoc quod dixe
runt ſimile similis cognosci et in hoc o[]es con
venerunt. Laus[]as autem bui[]s volentes
affignare d[]iverſas in viſa d[]iverterunt et al[]i
quid[]e cam bui[]s affignantes animam ex-
elemétis eſſe dixerunt: eo q[]p purabant sp[]é[s]
omniu[]s eſſe sp[]é[s] elemétor[]u ſic vel aliter có-
mixtor[]u: et mixtum nullá omnino b[]re sp[]é[m]
pieter eam que est elemétaliu sp[]é[m] 2gre
gatio quedam. Ali autem d[]ixerunt aliam
eſſe imaginem ſepataru intelligentiaru et è
plenam formis et rónibus reru et ſb illiu[]s ſo-
míl b[]re reru ſciam neq[]b exiſgebatur h[]m eos

ad ſciam: níſi cp babite forme in anima ad
res determinareſt. et al[]i d[]ixerunt cp anima
est materia prima in qua ſunt omnes forme
per aliquem modum latentes tamen: ſed
cum additur ſuper potentiam anime luc
intelligentie agentis: tunc videt eas in ie.
Materie autem corporali eo cp non addi
tur talis reſplédentia lucis ſup[]ra eam no
p[]ót eas i ſe videre: et iste ſuit anagoras et
quidam al[]i. Sed bec oia melius ifra de
terminabuntur quando de intellectu poti-
bili et agente babebitur tractatus. ſed quan
tum h[]ufficit ſciendum est cp lícut in mate
ria ſunt omnes forme p[]inchoatione[]z et no
p[]coadunatum habitur quarum illa poſe-
tia susceptibilis est: et ideo potestate illa ba
bituali imp[]fecta o[]mes habet et actu distinc
to et determinato nullá bz o[]io: et bec est cau
ſa quod querit: quia imperfectum alid[]o in
bei vnde ordineſt ad p[]fectionem q[]rit. Sed
id quod nullum babet in ſe bitualiter ordi-
nans ad p[]fectionem nullam o[]io querit p[]ſe-
ctionem q[] no babet vnde c[]piciat eam. po
tentia.n. nata fieri alid[]o no fit illud níſi per
priuacionem: quia ſbq[]cif motu[]i ad illud: et
quia iam inchoatu[]i est in ip[]a potestia que
p[]ſicif ideo ſcit ſe inueniffe quod querit: q[]ui
videt illud in ſe reduci ad actum determi-
num et distinctum et agens in illa reducione
est ſpecies cognita a rebus eſ[]accepta p[]il-
lud etiam babet similindinem incompletá
ad illud ad quod mouetur q[]ui querit. Si.n.
baberet similindinem completam ſi[]a non
quereret ulterius ſed quicſceret in similim
dine illa: et ſic intelligitur id quod p[]bí dixe
runt quod no mouetur aliquid ad aliquid:
níſi per hoc q[]b est ſimile illi. Quid ant[]e ſi
faciens pueros distinctam rerum babere
cognitionem determinanimus in principio
p[]hícorum nostrorum. per dicta ergo ſatis
patet qualiter falſum est ſcientiá rerum eſſe
apud nos et rerum omnium similindines
toſtenſa est erroris cauſa antiqui[]us. Reli
quitur at determinare virum poſibilitas
materie e[]a ſit cu poſibilitate 2gnoscent
anime eo cp vtraq[]b è potestia o[]ia et actu níſ
bil: ſb n[] p[]ót determinari níſi p[]ri[]t[] ſciat poſſi
bilis intellectus et 16 v[]lq[]b illuc differat.

e 2

Liber

L'apostulum. xv. vtrum anima diuera
agat per vnam ibam et diueras potentias:
vel p plures ibas et plures potentias i quo
etiam babetur vtrum vegetabilis et senlibi
lis et rationalis vna sit iba in bomine.

Is autem habitis latis inm anti-
quos patet qualiter de iba anime
determinuerunt diximus autem
in principio, phemui q non solum querêda
eit anime iba: sed etiam de partibus âme
opozet bre qonem: et ideo dubitas anti
quoz de partibus bie Binkermus dicentes
q ea que sunt in anima tanq ptes antiqui
ad quatuor reuxerunt, viderui.n. quicqd
est vnius generis ab aliqua natura vna pn
cipicium ſumere. Et omne quod cognitum
est in anima ad vnû primum principiu cogni
tionis reuxerunt: et illi primo principio de
derunt cognoscere p intellectum et ſentire et
opinari eo q quodlibet illoq sicu dixim?
communicat et participat cognitum aligd
p nam et bêr potentiam passuas ad ea que
cognoscit. Aldbuc autem in anima viderut
esse p cupiscere p ſenſum rei cûnvenientis vl
disconvenientis et deliberare pr onem regé
tem voluntatem: et omnino et ynuerualiter
appetitum qui cōis est et vegetabili et ſenſo
bili et rationali anime et cuz conceſserint ita
esse ſm motum factum ab anima et sic ineê
bm: potentiam actuam vel formalem: et io
ad principium cognitionis non posse reduc
ci: et ideo ita inſesse anime ſm diuerſas na
turas et principia videbantur. Aldbuc etiaz
viderunt q motus ſm locum ê ab anima i
animalibus et coniecerunt inter omnia mo
nëtia perfectius ê id quod mouet ſm loci
Appetitum autem esse imperfectum inqze
tum appetit: et ideo existimauerunt motiūn
bm locum bm eandem nam cûnrenire ae p
quam conuenit ei esse cognitivum vl appe
titium: et ideo bec tria ſm tres naturas ae
dixerunt inſesse. Alterius autem pceden
tes invenerunt in anima augmentativum
tuventutem et ſenectutem et decrementu
et hoc ſemp agere per calorem naturalem
qui est virius corporea: et in hoc differre a
phicis: et ideo iteq hoc existimauerunt cau

ſarî ab aliquo speciali principio. Et ideo q
rendum vtrum toti anime inſit ſm yna5
et eandem natram et eſſentiam vnunqodg
istorum ita q eodem aliquo omnia bec pâi\cta facimus et omnibus predictis ſi vna na
tura et eſſenna ſunt: et intelligimus et ſenſi
mus et facimus et patimur alioq ynumqbd
q ita q posſumus dicere q vegetativo in
teLLigim? et mouemur ſm locum et alia fac
mus: et intellectu angemur et mouemur h5
locu5 et ſentim? et reliqua facimus eo q oia
bec ynum et idem ſunt et h est quereat viru
diuersis eſſentis et diuersis potentiis faci
mus illa diuera que dicta ſunt ſicur dixit
plato. Et autem intellectuï inter duq q
vna eſſentia et diuersis potentiis h ſunt vl
vna potencia et diuersis eêntis: ſed nò pôr
eê h vlimu5 memby quis nùq est vno po
tentia diueraſſe eſſentiarû. Remanet igitur
vnum solum mediuz quod est vna eſſentia
facere bec omnia p diueraſas potentias nà
les que ſunt in illa vnitâ eſſentia. Primum
aút borû mêbrozum etiam abſciemus eo
q impoſtibile est vna eſſentia et eadem po
tentia plura facere: quia ſcimus q idem eo
dem mò ſe bûs nò facit per le diuera. Si
mus autem q anima omnia que lupine e-
numerata ſunt per ſe facit et nò paccidens
Aueramus igitur de duobus rellctis mê
bris ſolis vtrum. l. faciat ea que dicta ſunt
multis naturis et potentiis yel vna nà et m
tis potêtis. Si autê plurib? ſcit eſſentia ea
que dicta ſunt: tunc queramus viruſ ite ac
tus qui est viuere pueniat ale m alioq ynu
p[h]bito[rum aut ſm plura ex eis: aut ſm oia
quatuor enumerata aut etiâ pueniat eia er
aliqua alia canſa quæcunque ſit illa. Dicunt
autem quidam et ptibilem et pritiam ê aiaz
p eſſentiam et locum et ccedunt q alio quo
dam intelligit et alio cœcupifeit cognitivam
ptem ſm ſuas orias ponentes in cerebro
concupiſcibilem yo ponentes in epate: ve
getabilem autem precipue ponentes in va
lis et mêbris genialibus et motina ſm locu5
atribuentes posteri pari cerebrï et nuqi q
deſcendit p ooſi spondiles a quib[que] non
tur nerat motiui. Aliuere antez quidâ anti
bui ſm vnam itarû partium que est veges

Primus

tabilis sicut dionyſi? pbs diffiniens vitam
dixit q[ui] est moine generis nutribilis nám
aſſequens. Alii autem vt p[ro] dixit viuere
eſſe bm aliá cam que ſits est in corde et iſus
it vitam corpi p[artereas] ſaper ſp[er]m qui ve-
bit vitam. Alh[ui] autem c[ò]ſiter dixerant vitam
i[nſe]ſe bm quam liber ſupradicta[que] potentiá
rú. Illi autem qui dixerutiam in eodem
corpore eſſe p[er]ſtitam p[er]dinerſas eſſentias ró-
nes babeant vel babebant: quia queuqu[que]
separata inuenientur loco et Ibo aliq[ui] bm
naturæ et eſſentiam diuerſa ſunt etiá q[ui] in
eodem ſtinente ea inuenientur. Inuenientur
auté aliq[ui]i vegetatiu[n]i ſine ſentatiu[n]o et moti
uum bm locu[n]i ſine ſcupiſcentia ſicut i p[la]
ti[que] in quib[us] ſaui inuenientur ſentitiu[n]um
ſine moriutu bm locu[n]i vt in ſpongia et ostreif
et c[ò]bilis quib[us] ſaui. A liter auté inuenim[]
moſtu[n]i b[us] locu[n]i abſq[ui] ſenſu ſicut i in telligé
tus in quib[us] etiá no[rum] ſenſicetia et ſelibe
ratio et appetitus eo q[ui] null[ui] egét bm nám.
Eum iſque ita ſint ſepata p[ro] locu[n]i et ibm [ita]
re videtur q[ui] ſup[er]a dc[n]i est: q[ui] ſunt diuerſe
eſſentie et nature. Amp[er] auté q[ui]n que in cor-
po[re] ſunt bm diuerſas differentias t[em]poris
ſunt diuerſa in eſſentia et natura. Est aut[em]
p[ro]mo b[us] ſps vegetari et alim[+]cio uti q[ui] co[n]
p[er]ſcere et ſentire et mo uere bm locu[n]i: et p[u]s
est ſcupiſcere qu[am] mouere bm locu[n]i mori
p[er]ceedéte de loco ad locu[n]i et p[u]s est ita q[ui] in
telligere: ergo ita oia d[iffer]entiá vid[é]ct hab[eb]
rein eſſe et natura. Amp[er] quec[ui]q[ui] diuerſ
et diuerſa[que] com[ix]tionu[n] corp[ibus] ſb[ecta] ſua
querut[em] diuerſa ſunt i eſſe et namra q[ui]n ſicut
ſe babet susceptibile ad susceptibilé: ita ſe
babet perfectio ſuscepta v[n]itus ad p[er]ſecte[ſ]
susceptam ab altero. Sic autem ſe babent
ſuperius in[ducte] aie: eo q[ui] vna in cerebro
altera in epate: et t[er]tia in alterius m[ó]i eſſe
mixtionis et compositionis membro bab[us]
suscept. igitur ip[er] ſunt diuerſe in eſſe et Iba
et natura. Dec autem que dicta ſunt in[du-
xit] pr[imum] pictagoras: et in tantum p[ro]buit
eis al[len]ſum q[ui] diuerſa animalia dixit eſſe
congregata in vno animali: ita q[ui] dixit epar
eſſe aial et matricem al[índ] animal; et cor ali
nd animal principale inter illa: et cereb[us]
obtinere locum ſblimis celeſtis animalis

Et pos[ea] veniens p[ato] cor[ex]it e[rr]ores i
parte et non in toto. dixit en[i]z bec omnia oi-
uerſas eſſe Iba[us] bm ſi[rum] et eſſe: ſed t[amen]
vnam animam; et io[rum] constituere vnum aial:
eo q[ui] conueniant omnia in animando. Alia
tum enim anima perfecta dicitur babere et
cognitionem et appetitum et motum et yege-
tationé, p[ter] quod dixit p[ro] q[ui] níſi b[us]
dúſt [us] ſint ſubſtantie diſeret: tamé no[rum] ſui
p[er]s anime: quia no[rum] animant ré b[us] p[er]ſentú
modú[m] animato[is] qui eſt vt ip[er]e dixit ex b[us]
q[ui] alicet conueniant omnia illa quibus aia
tum oſſert ab inanimato. Et b[uc] erre[rem]
b[uc] vſq[ui] in diem sequuntur quidam latino
ru[rum] p[ro]b[us]: p[re]cúpue in ſenſibili vegetabili et
rónali qui oſcunt eſſe diuerſas ſubſtantias
et vná animam in corpore hominif[]adducé
tes q[ui] aríto. v[er] dicere in ſextodecimo l[ib]
ru[rum] ſao[que] de animalibus v[er] oicii q[ui] no[rum] e[mi]
ru[n]i et animal ſun[ut]neq[ui] eſt vinum et homo
ſimul: et q[ui] c[ib]atia anima p[er]ut leſt q[ui] ſenſi-
tiua et alia bm[ó]i. Adducut autem ſimile p
quod ſuadere volunt diuerſas ſubſtantias
b[re] vnam rónem anime i animádo[m]i. Dicut
enim diuerſe nature eſſe luminaria celi: et i
dinerſis locis: et t[amen] radios et lumia eo
tum v[n]iti ad vnam m[ú]di illum[+]iſdem: q
vninerſa m[á] generabilíu[n] et coruptibilium
moueur. Idem autem aſſerunt in lumib[us]
diuerſarum candelá[que] in luminatione dos-
mus. Similiter autem alia qu[ed]am indu-
cut p[ro]babilitatem b[rit]ia in ſup[er]ficie ap[ro] im-
pituz[que] et insanum vulgus: ſed ſon[oria] que b
efficere videntur ſunt que nos b[us] i[n]duxim[us].

Faciam[us] a[ut] q[ui]b[us] cor[tra] omnes uſtos
dociores. L[öst]at. n. q[ui] b[us] vnum eſt in n[am]: et
vna Iba[us] ap[os]ita in quo ſui omnia ſunt q[ui] ſua
perius induximus. Et a[ut] intellícu[s] et iſus
et appetitus et motinu[m] bm locu[n]i e[mi] angm[é]
tatinu[m]. Sic a[ut] et aſin[q]e vnu[n]i et b[us] alíq[u]i in n[am]
in quo ſunt omnia p[re]dicta[que] p[er]ter intellec-
ti[u]: vnu[n]i a[ut] quod eſt b[us] alíq[u]i n[am] ſit vnuz[que]
plurib[q]u[que] vt plura ſui[que] ergo q[ui] illa ſint v[n]i
ta. Aneram[q]ergo ab iſtis quis c[ó]ntinet et v[n]
nit aiam: et ip[s]a de n[am]a ſua apta nata eſt e[mi]
[que] ſub ſibilís et p[er]ita vt vn[u] faciat: et n[am] p[ó]t d[ici] q[
]vniens illa ſit corpus: quía corpus n[am] conti
net et v[n]it aiam: ſed e[con]uerſo aia e[mi] que v[n]it

e 3

Liber

t h cōrīnet corpus cui9 ſignum ē: quia aia
ergrediente per moriem de corpore: corpus
ſtatim incipit depdere vnionem t cōtinuita
tem ſua tuc.n.primo expirat ex ipſa calidū
quod ſecum ad ſuperſiciem educit ſtinnuſ
bumidū ſic marceſſit et diffoluitur corp9 ſi-
cut dixim9 in quarto metbauroz. Igitur nō
vnitur vt faciant vnū ex h cōinenſ in cor-
pe duo:ſ3 poti9 vnum aliquid erit quod cō-
tinet corpus: vnuiur igitur in aliquo inco-
poreo. Queram9 vir9 illud ſit acciſ: aut h
ſtantia: et ſi ipſum est acciſ ſine forma acni
dentalis tunc acciſ vnit ſbſtātiam t h est
maeimū inconnenſens: quia nulla multitu
do hāz reſentur ad acciſ: sed omnis acci-
tum multiundo reſentur ad hām: ſicut ad
vnienſ. Adbuc aui ſt illud acciſ aut erit coit
acciſ: aut erit acciſ inſepabile: et ſiquidēz
cōiter acciſ ſuc poterunt eſſe ſine illo, pona-
mus igitur q[ui] ſint ſine illo: et nibil accidit in
conneniens. quando autem ſunt ſine illo:
tunc ſunt plura vt plura. igitur plura vt plu-
ra constitut vnū i nā t hoc nō e intelligibi
le. Si autem acciſ inſepabile ab eis: tunc
nūq[ui]r inget ea ſepari quod ad ſenſum est
ſalſum:q[ui] ſepe iſta in diuerſis innenuntur
ſbiectis. Adbuc ſi vnum ſint i acciſe tunc
causa faciens vnū aliquid q[ui] est homo vel
leo est acciſ. homo igitur t leo t cetera aia
lia non ſunt vnū ſbaliter: ſed acciſalr quod
ridiculo dignum est. Si autem decur vt ari
ſto. placet: q[ui] vnienſ ea que ſunt in yno coz
pore ſit forma ſbalis que ſit altera a ſubſtan-
tia ip[or]z tunc ſequitur illud vnienſ magiſ
eſſe aiaq[ui] ſita: quia in h solo diſſert aia ab
alia ſoſma naturali q[ui] ipſa vna in ſe exiſt[es]
p diuerſas potentiās agit diuerſa in eo cu-
ſus ipſa est p[er]ſectio. Iſtaq[ui] illo[que] quodlib[us]
agit p[er] ſe. Letere autem ſorme nāles eſſen
tialiter t p[er] ſe non faciut nifi vnum: ſicut ca
lor calefacit et frigus frīgefacit. De illo aui
vniſte ea q[ui] s comemorata ſut q[ui]re9 iſtevitz
ſit ml[at]a ptii ſi vniratii: aut ſip[li] h[ab]a vna t
ſ gdē e diuerſaru ptii oportebit et ip[us] babe
re vnienſ al[iquod]: t de illo iteruz querem9
vt prius t. p[cedet] boc i ifinitu nifi ſtek i ali
q[ui] vno quod non e diuerſaru[us] ptii. Si at
ſt[at] in aliquo vno tali tunc necesse est dices

re q[ui] mor[ui] ſine altero aliquo vniente vna e
h[ab]a que est aima que vnit in ſe diuerſas po-
tentiās que ſunt ſupra commemorat: quia
melt9 e mo[ſ] fieri q[ui] vnuq[ui] p[er] aliu prterea
h[ab]a magiſ vnit p[er]p[ri]etates q[ui] aliquid aliu
dosterius h[ab]a ſumptum. Adbuc autem q[
]tales potentie que ſunt quali[ſ] p[er]p[ri]etate[ſ] aie
qui[ſ]bus p[er]precat ad agendu[rum] et patiendum
ſunt imediate de ipſis eſſentia[ſ]b[us]: t ideo
iſtis tribus de cauſis opor[et] dicere q[ui] mo[ſ]
ip[ſ]a h[ab]a vnuiſ: t ſi aliquo alio. Iſt[ui] at vn[
]ens cu nō p[os]it eſſe multipartum vt biu[
]e o[ſ]e e[ſ] vn[ui] ſb[am]. vna i g[il]e h[ab]a q[ui] vnui
tur oia h[ab]a ſicut p[er]p[ri]etate[ſ] nāles q[ui] p[ot]ente nā
les vocat. Et b[ui] h[ab]a ſacile i[n]def b[us] q[ui] p[er]
iduxeru pictagorici. A[n]ia tripl[ui] p[or] p[er]u
derari, vno q[d]e m[ō] vt gen[9] alio v[ia] a ter
tio vt nāliſ pot[er]tia aie. Si. h[ab]a accipiaſ
vt gen[9] p[ic]dabi[li]e q[ui] de aiaq[ui] p[ic]ularib[us] ſui
vegetatina plantaru ſenſitua b[ato]r[u] t vo[ra]
aia boim. Si aui accipiaſ vt aia iuc p[er]ſectio
erit aiati corporis t ſuc b[ui] diari m[ui] p[er] i[n]
genere l ididuo ip[or]u a iatoru diſſert ab aia
p[er] l genere l ididuo: t io tota boi[us] aia p[er]
diſſert ab aia bruti: t nulla pot[er]tia e vniq[
]ui p[er] diſſerat a pot[er]tia alten[9], viuſus, n. boi[
]t viuſus alini p[er] diſferunt: ni q[uid]e p[er] ip[li]
]ui] viſibil[us]: q[ui] h[ab]e e[ſ] p[er] q[ui] ſp[er] pupille vt
]ui] tis viuſe p[er]ſicientis viuſu, t ſic e de alio[que]
b[us] Et h[ab]a p[er] necario ex h[us] q[ui] ſic e i tota aia
ad totu[rum] corp[9]ita e i p[er]ib[us] aie p[er] patie ad p[er]
co[piſ]: tota aui aia e p[er]ſes t forma diuerſu
]e e p[er] t to[de] o[n] dans b[ui] ab aia brutuſic igitur
erit in oib[us] p[er]ib[us] e i[mi]p[er] a diu[rit]ib[us] p[er]
]i] statialib[us] p[er]ſobile e pot[er]tias nāles euiſde
p[er] c[ar]i. S[ui] at oria p[er] h[ab]alia i boi[us] t bu[]
to p[er]p[ri]etates i[gu]m fluentes ab ipſis p[er]
erunt diuerſe: t h[ab]i] q[uid]e est neceſſanu. S[ui]
]multi circa h[ab]errant i eor[u] occaſio q[ui] videt
]obiecta e[ſ] ead[er]: t b[us] iſerre p[er]ſiſes pot[er]
is diu[rit]or[u] aialium specie. Qne aui nata
ſunt inſerre p[er]ſiones cum ſint eadem: ſut
]ua p[er]ſiua eadem specie: ſed ſua p[er]ſiua
]ſunt oculi: vel aures aialium p[er] diu[rit]iui, vi
dentur ergo potentie diu[rit]or[u] animaliu
specie eſſe eadem specie. Iſt[ui] autem tal[es]
nō suſſicienter perſuafi ſut ligno. Quoniam
nos videmus q[ui] id[em] n[u]ero calidu[rum] igni[em]

Secundus

fert paffiones diversis genere et ſpeliſc las
pidi ligno et aialt: et tamé non ppter hoc il
la ſunt eade genere et ſpè. Tales, n. paffio
nes inferant non ſm conventuam vè diſ
ferentiam in ſpè et genere que differentie
ſut ſm ſoſm ſed potius ſm colocatione
in mâ qæ ea que colocationè babent in mate
nta tranſmutabili adinuicè agunt et patiun
tur adinuicè et ab eide actiunis, nec auct coí
cano nibl oio facie ad convenientiam vel
differentiâ in genere vel ſpè vel numero l
ſm ſoſm ſed potius ſm materia, et ideo
quta bos idem viſibile ſuſcipit quod ſuſci
pit bò: hoc ideo eſt: qæ oculus bouis cópo
nitur ex aqua lucida pura tenéte formaſ ſi
cut oculus hominis, et non oz ppter hoc
qæ idem ſit mediú comixtionis oculi l'euſ
dem ſpèi virtus viſina. Sic ergo considera
tur aia vt aia. Et huius auct abduc ſut oue ra
tiones efficaciter hoc pbantes quæz vna
éq scimus organicù corpus eè perſectus
ab anima vt in ſequucibus patebit, et nos
videmus diuerſitatem figurarum in omni
bus organis diuerſorum aiatorem in ſpè
et genere ergo etià ipſe vires erunt diuer
ſe in ſpè: quita eadez virtus in ſpè et genere
querit organu eluſdem figure quo ſua ex
terceat operationè in ſpè et genere, et inducen
do hoc pobaſ cam in arubus que ſut vir
utes mechanice qæ etià in naturalibus, al
terius autem figure ſunt organa architecii
qæ parnificis, et alterius figure ſunt autres
alini qæ dominis, et alterius organa plate
qæ animalis, et ideo dicentes eſſe vires oí
verſarù specierù eiusdem speciei ſunt inci
dentes in errozem piaſagoricozum dicemus
omnes animas posse ingredi corpus qòs
libet ſic ut tectonica inſtrumèta tibicinest
ſibi coaptarent ad ſiſtulandum. Secunda
ratio est ab effectu ſumpta: quoniam nutriti
na in ligno nutrimentu alterat ad naturas
ligni: et nutritua in bruto ad carnem bruti
et in boie ad speciem carnis hominis. Lu
ſta igitur differant specie et genere que ſic
pſicunt oporiet et ipſas virtutes ſpecie et
genere differre. Hec igitur dicta ſint ad có
sutationè errores quòrundà nostrorum socio
tùqæ ſe dicunt naf scie et abſqù dubio neſciunt

opiniones et pofitiones perypatetico:um
ſed detinentur erroribus pictagore et plo-
tonis. Tertia vero anime consideratio
est p[ro]out comparatur ad ſuss p[ra]les na-
les q[ui]s ip[s]a i eo q[ui]s p[ra]p[ta]tè opletâ et actu
aie bêt yutâ ab ip[s]a: et ſm boc yna è in boie
aia in ſba et diuerſa ſyutubè cognitiuſ et ap
p[er]p[er]nuis et motiuſ ſm locuè et vegetatibus
corpè, et io falsuſ è q[ui] illud q[ui]è potêtia ve
getatina in vno p[ra]locuè et ſbam lepaf ab ip[so]
S[ui]d q[ui]è aia vegetatia q[ui] vt aia ñè nufi i
p[ra]tus: leparat ſm cè et locuè ab eo q[ui]è it
aia ſelitia q[ui]è in bruiſ, et io q[ui]t diuerſuè ge-
nere corpè in quo ſit: q[ui]m diuerſe in genere
et ſpè foſe diuerſo[]p[er] ſut in genere et ſpè cor-
po[ps] fo[ra]to[ra]p[er]nùq[us], n.aia vegetabilè è p[ar]
sie ſelibilis: I[]z potêtia vegetabilis p[or]t eſſe
ps aie ſelibil: itc et ſelibilis ps è itellectua
l[ui]s aie, Q[ue] at vna núero et ſba è aia diuer
ſas bêt p[ra]tates ſic ſup[er]o[ri]mè: q[ui]m in hoc
oſt aia a fo[ra]q[ui]m è fo[ra] nál corpea q[ui]aia
p[ra]tubè pluribè p[ur]a agit per ſe ita q[ui]m
luſ eorù p[er]ccidens et nò agit ſm p[ra]p[ta]tè na
ture corpec: I[]z vlra terminu nature eleuas
tur in ag[é]do eo q[ui]aia agit in nám: et intelli-
gëtia in aiam ſicut ſup[er]a diximè: et illarùm
p[ra]tui q[ui]dà viciniores ſunt nature ſicut p[ra]
tes vegetabilis, et q[ui]dà ſut mag[que] elevate ſk
nám ſicut p[ra]tates ſelibilis, quèdam at oio
ſut ſic resultrato lùnibus intelligéie ſicut po
testateſ rónal[em], et io ſm diuerſit atè t[ur]p[er] m
ſaíſt at corpe q[ui] fo[ra]t: q[ui]m p[er]máſſt at[que]
dà opa vegetabilis, et poſtea q[ui]dà opa ſen
ſibilis, et ad m[a]ſſeſtationè intellec[ti]m q[ui]m
p[er]dénà oí ex[er]gif ex[pi]ntuè et p[er]p[as]. Alia in
vna è ſm ſbam i oib[em]t p[ra]tubè: I[]z nò ſm
q[ui]alib[us] p[ra]tate ſi[mi]re ſit ac[ti]m q[ui]m v[er]ſecu
nus: q[ui] ac[ti]m q[ui]m è q[ui] p[or]t agere: nec p[or]t ipe
dire qu[à]do voluerit: ſicut bitus ſciètie con
ſiderat q[ui]n voluerit. Et io dicit p[er]p[er] q[ui]n
è viu[mi]m et aial ſimul itelligèes ſm q[ui]è ac[ti]
c[opl]et q[ui]m orgá[t]ic.n.aia in[ec] v[er]artific: et nò
ſicut ac[ti]m. Enimam enim inſſe ſicut arti-
ficem est inſſe animam ſm quid et non
ſimpl[er]: boc è ſm ſyutie et rectitudinem for-
manue virtutis que formaſt organa ſicem
ſi intelligamus ſpeciem domus que est in
mente architecii egredi de ipſo et inſare

Liber

ligna et lapides et sic formare domum si
ne māib9 architecTI. Sic.n.adbuc figura
domus inducta bīm eē dōrta spē formante
lapides in oomū eo q spēs formans ſum-
plexē et nullus figure figura aut inducta
nō eē ſimpler cū dicemus ipēm dom9 eſſe
in lapidibus et lignis q in domus figura3
conuerunt. Et sic ptilosopbus vult q spel
sie ſit in ſemine formās et figura3 oiganą
que vīus formatiūa vocat. et boc eē iam in
ee bīm quid boc eē bīm spēm et virtutem sie
que formatiūa vocat: ſed nō inest b3 q eſt
actus et ſubſtānia quod aiati corpil niti in
corpe organico cópleto. Hſte eē igitur intelle
cius ar], et nos determinabim9 boc i libro
de aialibus: quia per bunc modu3 ibi ar],
explanat ſei6m et ſui commentatores ſicut
dicium eē exponunt eū, p boc igitq p5 quali
ter sie vires adueniūt bīm těpoſa dinerſita
tem. Si aut dicamus pīe vegetabile3 bīm
ſba3 altera eē a ſenſibitu pp boc q dwerſo
tempo3 induciſt vt eē actus orgāiunc etiā
o3 nos dicere motina bīm locu eē diuerſa3
in ſba a ſenſibi1q motina bīm locu omer-
ſo těpoſe pſicif vt actus pīmus vel ſecu2.
Adbuc aut et generatina dicemus altera3
a nutritiu et augmentatina eo q lōgo ſpe
p9 p[icif ad actu. Aut eē obiectum de ob-
uerla cóplexioe organorū platōſ doctria eē
ſed erroneu3: qm iz oia mébra ſint omerſa
rū cóplexionu: tamé oia dirigunt et conver
tunc ad vnū quod eē cor vel id quod eſt cor
dis loco. et 1ō tota corpiſ dineriitas referf
ad vnū vnies oia alia. et ſicut ſe b3 ad ſuaſ
ptes corpus: ita ſe b3 p[ectio corpiſ ad ſu
as pticulares potestates: et 1ō ſubſtācia vna
est aie cui9 actus eē vita cordis: et p[ic]lares
potestates exercet in alij mébus. Sic igitur
dicemus tota partiū aie diserſitate3 in
vno corpe eē vnitam alíquo quod eſt aia.

Lapim. xivg. de dubitatioe que mouetur
de eo quod ynit potéttias aie viru rō cóis y
ſba realis cuju vires aie ſunt partes.

Tadbuc dubitabit alíquis quã po
tekatê bêr quelibet partiū aie in cor-
pore: et boc eē querere viru3 babest potesta-

tē ptis potestatine q eſt q[ui]i pars integrit
aie potestatine ita q vnies potestates p[er]mi
lares ſit vna ſba aie bīm eſſe: aut ita ſit q
libet pars aie potestate3 babest tonus aie
et vnienſe eas nō ſit nifi quedá ratio cóis:
bīm rem q[ui]libet p[er] ſit quedá aia tonu illud
babés quod bēr aia. Et liquidé dicatur pot-
piu vnaque3 nō bēt nifi p[ic]ularé pot-
tate:túc opor[ate] q ſicut aia cóinet tonu
corpus: q sic quelibet p[er] potestaté eus
aliquá cóineat p[re] corporis et exercerin
illa ſua opatione: et boc 1ō conenienſe é:
aia tota dicif foia cóinens corpus; et t[uc]p
ſa no colligif nifi ex potestanbus p[ic]ula-
ribus p[er] corporis continéibus, et 1ō boc
2cedat videt sequi alínd impossiblité ga
qualé partié aut quomó intellectus contu-
neat grane eē fingere voléti affignare eo q
nos icamuf o[em potentiá affixa orgá[ co-
porali nō eē nifi circa ea que ſut de cóple-
xione orgái illiu sicut oculi circa coloſes;
t auris circa ſonos. Intellectus aut p[er]e
circa oia: neq3 accipit ea corporaliuer ſed
ſimpl[er] denudata ab oi materia ſenſibili:
corpo[za]li: et 1ō nullus p[er] p[er] ſot ée acf
nō igitur vniversu tonus potestat[ati]nme
continens corporus colligif exponens p[ic]ula-
ribus potestanb9 quatu[que] quelibet cóineat
ptes corporis: et per cósequens nō etatis
comparatio partium oie ad partes corporis
qualis eſt cóparatio ip[er]us anime ad io[ui]
corpus: et ip[er]a cóineat tonu corporus et
nō quelibet partiū eius partié corporis p[er]
neat. Q autem omnis anima ad to[ui] corpor
pus ſicut continéa ip[er]u compéſ: p[er]aſ ex
boc quod ſup[er]us induci[mi]n9: q neq3 oia
egrediéte de corpe corpus expirat et mar
cefat. Si at p[er]ter boc dicat aliquis q vní
ens itas p[ic]ulares potestates eſt q vnato
 cóis earu quã babét vt ſut aie: et q quelib[]
itaru é aia bius in facultate oia opa anime
faciédi 13 quedam opereſ in vno oigan[]o
quedam in alio. Ille p[er] ſo babet q[ui] plan
te videntur vinere et vbiq[ui] habere omnem
ſacultatem anime vegetatine: et 13 in rad[io]
ce ſola trabat cib[ui]tamen virutié et faculta-
tem trabentem cibum bêt in ramis: et boc
patet quando vididitur et figitur terreſt[ur]

Secundus

enim in rano trabit sicut in radice. filiter est in bis aialibus que ânuloſa vel rugoſa di cunç que ſi dinudant: viraqz ps retinet ani ma ſenſibilé et motinâ ſim locu: et ſunt ille aie eedé ſp[é]z Iſ ſint numero diuerſe. et videtur et viraqz ps etiá béat virtuté gustatiusa et et abit receptivá. Si ât nò perſicuit tractu: ci bi nullá é incóueniens: q[ui]m hoc còtingit p accidés. Non é boc ex defectu virtut[em] aie qua nò babet viraqz p[er]ſed q[ui] deficit ei or ganú corpale quod in planta vbiqz aptat: ppter omogenitare plantarum: ſed nò ſic vbiqz p[ot] aptari in giali ppter ſuarú ptius et berogenetate: vnde Iſ nò béant inſita g bue ſaluentur in nà: tamé aia perfecta ſim oſe vires videſt viriqz p[er] ineé: ſiles p[er]ſp[é] ſut aie partiu adinuicé: et etiá toti ſut aie di uſe ſiles: q[ui] nò babuit plus tota ſil[ite] p[er] alteri diuindens ip[am]: tota ergo anteq[ui]s ſet ſepata: et aie ptium ſunt ſiles adinuicéz t boc é ac ſi tota quâdo corpus ſimul non diuiffi e[er]t diuifibile p[er] ſp[é]s. Quod ât eſt di uifibile p[er] ſp[é]s é rò coſi vna ergo dio aie i parte eſt dio in ſp[é]s: ſicent ſi dinidereſ al in boiem et aſinú, et nò é ſicent dio ſubieci i potentiáis p[er]p[etates näles: ſicut viditur ignis in calidù et rarù et lucidù vel pomuſ in odo[re] et caloté et ſaporié. Si aŭt quis di ceret q[ui] in plantis in quib[us] marie ſit bmói dio nò é aia palá é falſi é q[ui]m in plàtis vi deſad ſelú ineé quodda p[er]cipin[us] foſmale quod nò eſt ſo[ia] co[pe]a agens tatu vnú: Iſ z[ui]nco: p[ea]a tatu in corpe agens diuerſa: et bec aia vegetabilis qua ſola cóicant ſim' aialia et plante: et ip[sa] quidé vegetabilis ſe patur ſim ée aliquádo a ſenſibili p[mo] mo quoniá é in plàtis ſine ſenſu, ſed ſenſibi[le] nò ſepaf ab ip[sa]: q[ui] nibil é q[ui] béat ſenſi ſui q[ui]n etiá béat vegetabilé, bactig[ui] via in cedédu é ad inq[red]uè de aie ptib[us]. Aueſt ones aŭt in hoc vltio capitulo mote Iſ non e[ant] ſolui de bie ſed pori[us] in lib[us] de vege tabilib[us] et aialib[us] in quib[us] ageſ de corpori aiato: diuerſitate: tamé p[er] doctrine boina té et faciliſat dicimus eſſe p[er] veriffimo te: nendu[que] vna ſim Iſa[ſ] est aia in corpe vno et q[ui] illa potestatib[us] aliquibus affigit: corpi et nò eſt neceſſa p[er] Iſo[es] corpi affigaf: q[ui]m

aia illa que ſimilio: eſt intelligérie agenti: et magis elevata e[ſupra] natura quaſda bé[et] p[re]p[ietates] aff[er]at corpi: et quaſda diuic[ta] corpori babet: et bec é aia rónalis. Síl[ite] au tem corpa aiata ſunt aliquádo valde filia: et habéi organa nò ex diuerſis: nò in ſo[ia] p[er]poſita ſed quaſi omogenea ſicur plante: et bec diuifa könaleſcunt: q[ui] quelibet p[er] p[ot] eſſe oſ: et organú ſaluão naturá in talibus. Aue aŭt ſut filia quidé ſed nò oſi ſic quo: rú corp[us] componí totú quaſi ex q[ubus]da[ſ] circulis ſiue anulíes ſicut ſerpétet: et lumbrí ci lacerte et anguille et bmói: bec oia virtu: tes ſuas motuas bábét maxime in anulíſ ſicut in libio de motibus aialú é determiá tú: et iſo diuifa p[er] transuerú in viraqz p[er] ſe retinent et ſenſu et motú. Si aŭt per totam lógiudiné corpor[us] ſuop[us] in duo dinudáur: diuideſ quilibet circulóu in duos ſemicir culoſ: et qua[ria] circulíes illus vteban[que] p[er] més bis officialibus in ſenſu et motu: iò tali di uifóſe in eis facta stati moriunt et iacét im: mobilia eo q[ui] nullú bábét organú i quo ſi at opatio ſenſus yel motus. Aueſt ante[ſ] ſant valde diuerſe copoſiúſi in orgáſi cor pori: et ilorúz potestates aiales ſut valde diuerſe: et iò diuſiſs ilorú corporib[us] ſtatim moriunt: q[ui] anima expirat et nò p[ot] salua: ri cù inveniat in vna p[er] totá diuerſitatem organóu qua requirit p[er] p[ter] ſuarú potesta tum differentiá. Sed dominúz g[nu]s spe cialem babet in hoc p[re]p[ietate] eo q[ui] ſic di: ximus p[er]ſupra anima eius que ſibi eſt p[er]p[er] ſepata eſt et non cóicat corpori p[er] ſepa[ſ]z: Iſ p[er] aliam potentiá corpi cóicantem p[er] p[er]ter quod etiá nò dinidí aia bominís diuſo corpore: ſed abſtrabíſ cù non babet in quo opereſ. Sic auté diuſiſis vi dictum é p[lan]ſu et anulóſis corporib[us] que per ſe dinifibilia ſunt aia que vna numero ſuit in toto effici tur due numero per diuifioné eo q[ui] eſt diuí fibſis per accidens diuíſo corpore: q[ui] tam anima non é forma corporea que diſtenda tur quantitate corpiſ ſicur albedo vel alia forma ſitualis in corpore: iſo p[er]abat p[ra]to q[ui] aia non p[os]ſi etiá didi p[er] accéſi ſic divi diſ albedo: et iò dixit i toto ítegro ſuitſe m[l] tas animas vnitaſ in róno qua[ſ] m[l]itudo

Liber

mâlfestat p divinione. Sed hoc ê incôue
niés;qn no eêt rô qre vnt?corpís pfectibil
eênt plures aie vel pfectiòes cuz vna suft
ciar.nâ.n.nô abûdat supfluis. Et iô dicês
dû ç ad dionez corpís sequiç dio aie. r iô
quod diuidit p acciês ê duplex. l. qô babz
quâitatê p acciês bim quâ diuidit: r est mi
nus in minori: r maius in maiori: sic foze
corpee oinidunf p acciês q lût vt calidus
frigidû r hûidû r siceu: r bimôi. r ê diuili-
bile p acciês qd lz in se fit induilibile ñ ba
bens qtitatê: in bim suâ totâ facultatê iest
duieris ptib?corpil. r iô diuilif corpís pri
cultis bim totâ facultatê sna remaet in illis
diuilis: r sie aia ê diuilibilis p accidêl. r si
mile ê sicut li signauero pûctu in linea me-
dia. No.n. induilibile ê: r tamen li diuise
ro lînea in pûcto illo remaet pûctu integry
in vtraqz linea: r erut duo pûcta. Thoc aut
plato ignorauit. Auidâ at etiâ hoc ignora-
tes quertut se ad magis ipoffibile diuîef ç
in vtraqz pte diuifa remaet vna aia nuero
fed illi nefiut ç idê nuero ê l quo nô inue
nif in nuerâdo diuersitas. In ptib?aût di
uilis diuieris taft in nuerâdo inueit. Adbuc
autê quod diuidif ab aliquo loco r lbo ue
celfe ê nuero differre ab ipso:ptes at dini-
se r loco r subiecto funt diuife. non igitur
est in eis vna anima numero.

Ereplicit liber de aia pîmus. Incipit fecu-
dus q ê de aia bim substantiâ iptes eius q
funt vegetabilis senlibilis i rónalis. Træ
ciat?pîmus de subftânia aie bim se. Lapim
pîmu q lût libri intentio: r qualiter diffiniti
onem anime venari contingit.

Ec iigi q dça lût tradita lût a
pòrib? phis de aia in quibus
qri nibil ê ueniêç sbe aie vlei?
ptib? oz nos oia ea vt ondim
abycere. Redeam? aût iteruz
tanqz ex pêncipio qd supra nobis pfixim
ad iquitêdû pmo de sba: r poſtea de ptib
r opib? r accidetib? eins. r qram? deter-
minare quid ê aia rône còi r figurali ſive

Inſpiciali. et etiâ q vtiqç ſit ipſi?eêntialie ex
ppria diffinitio q nô dicâtuz quid est aia
fed etiâ dicit cám ppter quid vnùquodq
opez et accentiù inest: q. ſic diim? ſuplus
in pbeinjs i p diffinitiòem nô colectura
tur facile de accentiib? dìaletica erit et vana,
venates aût diffinitioèm pmo q tantu qd
ê aia dicit dicam? ç nos nô diſputamus
vtrù aia ſit in generib?accidetù: qin ſeuus
ab oib? accidês pte subſtâle nô eê neq p
ficere subſtâlîa. Alia autê cópoliti ex aia t
corpè para eêntialis et dignioi: et plicia
ta corpora. et iô supponim?iam in genera
linate subſtâle còtineri. Dicam?igî vnz
eſse gen? entis quod ê ſubſtânia: bui?aue
generis aliud quidê ê liç mâ que bim ſe ac
ceptra nô ê hoc aliquid quod ê cópoliti in
diuiduî subſtâle eo ç nô dat ei noni neq
eê: fed subſtare ab ipſa pmo ê. Alteru aût
in eodê genere ſubſtantie accepi ê forma
r spès bim quâ dicitur là forma res natu
re hoc aliquid eo ç formando ipſi et p[æc]
ficâdo dat ei eê r rône diffinitiâ. Et iſti
um in genere eodê quod ê eri tili cópoli
ti onub? quod ê res in nâ pducta: quam
ipa nâ iedit. Thc bec aût mâ quidê ê poê
tia q ſubjectur generati: i forma. Spès
ât ê endilicbia: boe ât latine ſonat ac? vel
pfectio q dat ê ſpecifici ibale b5 q bomo
vel afin? dicit aliquid: r boc ê dupler quo
rû vnû sequiç alteru: vnû est.n.acus pm?
qui est eê: r aliud ê actus ſecùdus qê aclo
eêntialis bim illud eêſtut li oleteres ç lux
lucentis est eê et actus pîmus: r lucere ê ac
tus eêntialis eius ſecundus: eo ç bec est
actio eius que ſue forma diffusio quedam
est eſsentialis, omnis enim eſſentia propri
am et eſſentialez babet operationê qua nuß
deſtititur quando est eſſentialis: ſicut lux
non deſtituita lucere quod ê einſ actio, bu
ius autem exêplum in accidétalib est ſc
entia in ſciente que dat ei eê ſcientis bim ç
ſciens est: r buis actio eſſentialis bim ſci-
entiam est considerare ſcita que ſcit per
ſcientiam. Ita enim est in omni forma
naturali ç ipſa in babitu babita: est acus
primus dans eê materie in qua ê et compo
ſuo: quia aut ipſa ê p[raincipium eêntialium

Secundus

Et naturalium sibi actionem, etiam non pali
quid aliud sibi acquiſum est actus ſecun
dus, ſicat enim ſciens nihil ylterius acqui
rit quo cōſideret, ſed ipsa forma que ſe iec
tia in eo est p[rae]ncipium cōſiderationi p[ro] ſeip
ſam: ita etià de omni forma naturali et ſub-
ſtantiali q[ui] est p[rae]ncipium ipsa ſuaru operati
onu e[ntialiu] p[ro] ſeipaz; et ſi p[ro] aliiud ſib[us] ad-
ditum. Et ducet autem ſoſſallis aliquem
q[ui] dicimus ſubſtantià eſſe genus continéſ
materiam et forma c[um] ſint principia ſbſtan-
tie: et p[rae]ncipia generis non ſint in genere: I3
ante ipsu. Adduc autê ſoſte mirabitur alia
quis quomodo diuſidimus ſbſtantià p[ro] tria
que no equaliter respiciunt rōnez et nomê
ſbſtantie: et inter que non e[st] oppoſitio: cum
duo p[rae]ma ſint parteſ tertii quod diſ p[rae]ba com
polita. Sed de bis determinari babet in p[ro]
ma philosopbia, ſed quantu] boc negociuſ
attinet ſciêdu] c[um] q[ui] co[que quod vocamus iba]
bic tria continent[em] eſt c[um] b[us] analogia[que]
pr[ro] diſtinguif in, vii, p[ro] p[rae]me: et ideo p[ro]mo
co]uenit yni: et alia] co]uenit per illud. Ad-
buc autê p[rae]ba dupl[ar accepiſ: vno, n. m[or]o ac-
p[er] b[us] q[ui] ſb[ost]at accidêntibus: et est ip[ro]ſo ac
cidenti]u] vle b[us] in quo ip[rae]b[us] accidentia ba
bêt e[st], et ſic no accepiſm? eam h[us]q[ui] boc mó
cadit in coordinatione p[ro]dicabilium. Alio au
tem m[or]o accepiſ ip[rae] n[or]b[us] q[ui] ſopponiſ
accidêtali nature: et ſic e[st] et dicitur p[rae]ba res p[ro]
ſe exisſtens: et accidêſ res non p[ro] ſe exisſes
et quando ſic dicitur ſuc continet b[us] ſe m[ar]z
et forma] et composi]u]. et p[rae]ncipaliter quidê
boc m[or]o ſb[ost]antia e[ſ] forma qua exisſit q[ui]q[ud
per ſe exisſit, et ſecundo modo dicif compo-
ſi]u]tertio autê materia que non bêt per ſe
exisſtere i natura n[ili]o p[ro] forma] et iſtu] m[or]i ſut
tres penes quos diuſiditur p[rae]ba in tria, neq[ui]
opozet q[ui] talis diuſio] ſit oppoſita cum n[or]
ſit diuſio] analogi] n[ili]o explicatio modo]uſ
quiibus analoguſ b[us] ſe continet quedam.
Yam igtu] patet q[ui] liter diuſidimus bic iba]z
inter ea autê que ſunt ſbe per ſe exisſentes
nulla ita viden] ſeſſe ſic ſut corporæa, lic[es]
enim ſbe ſepate verius ſint ſbe: tam e[n]o ita
viden] ad ſen]ſum. Omnes, n. cognoscim?
ad ſen]ſum q[ui] corpora ſunt ref per ſe exis]nt]
Inter corpora autê adduc magis vidêtur

esse ſbe p[rae]b[us]ica corpora q[ui] artificialia: q[ui] nos
videmus q[ui] p[rae]b[us]ica corpora ſunt p[rae]ncipia
artificiali]u corporum. Figura, n. quam in-
ducit ars accidens est quod non eſſet n[ili]s
p[rae]b[us]icu] corpora] ſustineret ip[rae]m: ſicut p[us] in
ligno in quo e[ſ] forma leci que non e[ſ]t n[ili]s
lignu] eſſet: et ſic ad per ſe exis]tendu] p[rae]ncipi
atur artificial[ia] p[rae]b[us]ico. Et igtu] p[rae]b[us]icu] corpora
quod p[rae]b[us]ica forma ad aliqua p[rae]s-
ci]e p[rae]b[us]ici corporis e[ſ] determinatu] mag[que]
ſtatiale q[ui] artificial[ia]. Inter p[rae]b[us]ica autem
co]pora quedatu] babet viat] et quedat] non
babet vitas: ſed alia forma determinantur
ad sp[em] p[rae]b[us]ica ſicut elementa vel etat] co-
mixta tatu] vt lapides et metalla b[us] ſua ge-
nera, vitat], n. dicimus b[us] p[rae]ncipium alen
di et augendi et diminuendi: q[ui] ita ſunt b[us]
que p[ro]mo manifestat vitâ ſicut inferius p[ro]
babimus. Et igtu] o[que] corpora] p[rae]b[us]icu] p[rae]ci-
pans vitâ e[ntialiter p[rae]ba in illo m[or]o ſubſtâ-
tie quo diximus ſbam e[ſ] cōpolituz. Quia
vero tale corpora p[rae]b[us]icu] babet vitâ: et b[us]
vitâ corpora: nec e[ſ] ip[rae] nec c[um] vitâ n[or] potest
e[ſ] q[ui] corpora] p[rae]b[us]icu] ſit alia: eo q[ui] corpora] cu]
ſit b[us] aiam et vitâ per aliam n[or] e[ in alio a
ſe ſicut in ſbo eo m[or]o quo dicimus ſbalem
forma] e[ſ] in ſubiecto n[or] q[uid]e ſicut accidêſ
quod c[um] ſit in aliquo n[or] e[ in eo velut q[ui]da]
p[us]: q[ui] alia e[ potissima p[us] ip[rius] quod e[ſ]
cōpoliti. Et agis at] corpora p[rae]b[us]icu] e[ſ]b[us]
in illo m[or]o quo dixim? m[am] et yle e[ſ] gene-
ratios ſb[us] p[ro]m[us] in libro p[ro]mo perigeneos
Loſtat autê q[ui] etiaz alia n[or] e[ cōpolium ex
alia et corpe, opozet igtu] q[ui] alia ſit p[rae]ba ſicut
sp[em] et forma] diximus e[ſ] b[us]a p[rae]cip[us] p[rae]
sici vitâ p[rae]cipâtis potêtia babimali: hoc e[]
forma q[ui] forma] p[ro] agere opatiónes vitâ ſe-
cudas. L[ui]s, n. potêtia ſit duplex: vna q[ui]de]
mâlif que e[ſ] qua p[ro] aliud fieri: et e[ſ]iperſca
n[or] e[ alia p[rae]fectio corpora] p[rae]b[us]ic] vitâ p[rae]
modu] p[rae]tis b[re] a corpe: ga tale corpora
vitâ n[or] bêt neq[ui] p[rae]cipat vitâ: I3 vitâ b[re]
et p[rae]ticipare polit p[us] ſui transmutatione: ſic-
q[libet m[ar] transmutat ad ſua forma] p[ro] ge-
neratione: ſed alia e[ p[rae]fectio ein] q[ui] b[us] vitâ
ſic q[ui] actiones vitâ exercere potest: et ideo
b[us] alium modum potenție babet vitam
qui e[ſ] modus potenție formalis: ſicut

Liber

De ruelaby Domine by
quæ hyste

dicimus sciente esse potentem considerare cu
voluerit; et ignorante considerandi hke im-
potentia: sic igif babemus ea q exiguntur
ad illa aie diffinitione que simplr et ylitter
vicit quid e anima. Est.n.anima substan-
tia que e forma corporis non artificialis sed
pyblici; et n o cuiuslibet pbyfici: sed poten
tia habituali vitam babentis.

Capitulum secundù de vniverсалì anime
diffinitioe q dicit quid e aia vniverсалiter.

X bis autè que dicta sunt possumus
intelligere q aia est substatia que est
actus: no tamé quilibet actus n alis: sed e
bmòi actus quo aiatù pòt agere vite actio
nes: bic autè actus o: duplr sicut et in ante
babitus dictum e. Alius quidè.n.est foia
dans ee simplíciter p modù babitus quie
scétis in suo subiecto: et ille e sicut scientia
quietcens in scîeta. Alius autè est sic opa
tio ečntialis pcedens ab bmòi' actu sicut
actio vite procedit ab aia: et ille e sicut còſi-
derare quod e actio scétis in actu confide
rantit: et manifestù e q anima est act? pìm?
sicut ſciëtia e actus scétis: bec.n. ambo q
vocamus aciu pìmù et actum secundù aie
conueniùt quia in eo q aia e actus e i quib-
busdà similis ſomno: et in quibusdà similis
vigilantie. Sónus.n.est quies aie ab exte
riòri ope ſenſuù et quo ad ſenſu: ergo ſi pòt
dici q ipfa sp exerceat opatiónes suas. Ali
gilantia aùt est expanſio quedà anime in
exterioria opa ſenſuù: et ideo si diceremus
animà vniverſaliter eè bm actum: et q hoc
eet effentia eius còtingeret aialia domíen
tia non babere aiam: et vniverſaliter gegd
nò ageret actiones anime nò baberet ani
mam: et hoc e falso. In ſensibili igiur
anima nos videmus aliquàdo quod est ſi
mile ſomno: et aliquàdo quod e ſimile vià-
gilie: vigilia.n. similis e considerationi que
est exercitiu et actus anime vel scientie: sed
ſomns e ſimile aliquid scientiam babeti
et non ytèii ea in opere. In aia autem ve
getatina videmus ipſam esse magis ſi ſem
vigilie continue: quia ipſa quantù ad wutri
tiue opera ſemper agit operationes vite et

nnnq3 quieſcit ab eis q3diu anima inſt
corpozi. ſemper.n. vel trabit nutrimentum
de membro ad membiu vel diffoluit ipſus
et alterat et vnit mébto. et ideo quantriz ad
bunc moru vite ſemper agit vite actiones
quæuis enim quedam animalia quieſcat
aliquando ab inquifitione alimenti exerti
nos ſicut vrli et birundines et ciconie et glis
res quidam et forte mulieres alique et que
dam alia que calorem babent digeſtus de
bilem. et est ipſorum virſola bumiditas: et
ſpilla valde pellis et non poroſum corporis
tamen idem calor in eodem tempore quæ
do cibum extra non querunt diffoluit nu-
trimentum et bumidum quod est circa lo-
cum digestionis et alterat ipſum et conuer-
tit et attrabit ad membra, talia eniž anima
lia vorscia ſunt in eſtate quado confonra-
calor aliquantulum: quia multi cibi appe-
titus caufatur a frigeditate: et ideo quia ca-
lo: eozum parum et quali nibil conſumir:
sed tantum converit modica alteratio ei
bum et remæet in eis multa et indigenta bu
miditas: et pínguedo magna operiens in
terioria omnia vicerum eozum et ſunt in ta
libus vene et cetera yafa stricta multum p
pter: deobilitatem caloris penetrantis et per
fozantis. Et ideo quando venit frigus ex
trinſecum byemis obſtruunt pauci posi
qui ſunt in corporibus eozum: et tunc mo-
dicus calor nò babens quo enaportet cum
fumo bùido redùdat ad interioria ad locus
digestiois et generat in eis ſlegma abidál
et obstruens vias nutrimenti. et ſic cesser in
eis appetitus et quieſcut ab exteriòi inqui
ſutione nutrimenti. et builditas groſſa eu-
porans ad cerebra eorù facit ea q[ui] ebria et
ſomnolenta: et ideo iacent immobilia et fas
gacitate nature prouident ſibi de cauernis
t buks ſignu é: q[ui] egrediétia de cauernis
inveniant macilenta eo q[ui] consumpta e in
eis bùiditas impinguans ea. Sed de bis
tractabitur in libro de animalibus bic aùt
bec oixisse ſufficiat: et cù vniverſalem aie
queramus diffinitionem opotet ipſam vi
cere in quibusdum actum p[ui]umiz: et qui
busdam actum secundum propter cauſas
que dicta est. Sed bm viam generationis

Secudus

fciencia est ante considerationem: et prior
est quia plus est babere habitum quæ vni ip
so in actione et exercicio: et quæsvis forte alijq
forma ab actione sua nunquam delituaf: sicutur
lux et lucendo: tam ex plus ès in viam
generationis actus primus quæ actus secun
dus. Sic etiam plus in via generationis est
babere animam in potestatem vite quæ age
re actionem vite: vita, n. que est ipsi viuere
est actio anime in corpus et est sibi essentis
alis et nunquam ex delituatur sicut inferius di
cemus: tamen in generationis modù puf
babetur anima quæ vitæ et ideo anima essent
ialiter est actus primus et nò secudus, odisc
finitio igitur dicens quid est anima est quæ
actus primus corporis phici potencia vna
babentis.

Lapitulum tertium de date diffinitiois
 explanatione et est disgraffio quedaz.

Tlia autem animas diximus esse
actum non cuiuslibet phici corporis
fed porius eius tantum quod i po
testate perfecta babet vnde exerceat acioef
vite o3 nos ad explanationem dicte diffini
tionis determinare quale fit illud copf9qo
dicimus in tali potestate bfe vitæ. In supi
outibus autem primi libi igitur scientie dixi
mus formas naturales vniversalè eòupli
ces, vna enis est que magis sequitur natu
ras corporis naturalis in quo est forma nò
elevata supra ipsum et potentias eius sicut
est illa que est armonia mixtoz vel armoni
am o5is et talis forma natura pprie vocaf
et nò agit nifi vnù sicut determinatum est i se
cidi pbicopz noströz principio, de oib9mix
tie talem formam habentibus iam tractas
uitim9 in scia de lapidib9t mineralib9t. Et
autem alia magis vicina cæ vli agenti pri
me que agit oës formas et bec est essentia i
corporea mouens et pficiens corpus q b3 i
primere in naturam totam eo q ordine na
ture supra nàm est omnis forme corporee et
bec vocatur anima et q potestatem nò tra
bit agendi a corporee fed ex prima cæ cuius
naturam sequitur: video nò agit tantum vnù
fed multa et quodlibet illoz opim est ei pp

um et essentiale et talis forma vocatur alia.
Aciones autem suas essentiales agit in cor-
pore et circa corpus que actiones no sunt fine
instrumenris corporalib9: et ideo omne cor-
pus quod in potestate habituali babet vn-
de opetur actiones vite oportet esse organi
cum h est ex organis figura et sunt drinubus
cosphici, organa, n. yoco mébra officialia q
bus actiones vite ab anima exercens sicut
p corpora flux9 spiritus vitales p stomacbi
autem cibi cocito pepar autem digestio et
fic de alijbmoi, doc autem rationabiliter
fit. forma, n. que nà simplx est: cum vnam
tantum hêat essentialem operationem formu
corpus simplx organicu3 vnius tois et iis
in toto et partibus omnibus eius sicut et for-
ma ignis: aut lapidis et metalli. forma aùr q
sua incorporeitate altior est quæ forma natu-
lis et magis supra mam elevata plura o-
patur essentialem et iò optet suù corpus in
quo exercet opa illa eò eib. rogeneuz ex di-
ueris in figura et mixtura cosphum, but9
autem exemplum est in omnibus potestati
bus incorporeis. Aris enim archeitonica
cum fit vna nò vna simplici opatione facit
domù fed potius fecando dolando pfozá-
do o planando et leuando et compaginado
ptter quod diuerfa in figura querit instru-
mèta sicut securim ad secandum: dolabzu3
ad dolandum et tereb9 ad pfozandù: rùno
nam aùr ad planandum et in alij acobiubu
fuis apta tallia bmòi: vnit autez ea ad vnuz
man9 artificis que monet omnia bec. Sic
et anima babens i se potestates opàdi opa
vite multas querit corpora sic habens diuer
fa organa in figura et mixtura et compòe in
quibus diuerlis agit vite actiones vniens
omnia bec ad vnum. s. ad cor a quo influit
vite actiones omnibus eis. organa autem
plantarum ptes sunt: et boc quidem sanis
manifestum est in corpor9 animalium et ma
xime boim cù et in corpor9 plantarù verum
è q plàtarù ptes sunt organa specialia offi
cia bùitia vite: h5 sunt ptes simplices h gene
re simplicitatis quo d simplx qo ptes b3
omogeneas: foliù, n. in planta è ad coopie
dù corricè fruciuù ne ledat caumate vli fri,
gore, fructus autem b3 coricem i quo opit

f

Liber

semê yt efficiat pepanu in yale debito ma
turatû. Radices vero b3 orî in aialibus si
miles quo ad offin:qr z oris z radicis ofo
ficii e trabere nutrimentu. Medulâ aût
b3 quasi loco cordis:13 quelz istarû ptin3
in se fit copolita ex libibus: tamê iste ptes
dinerla bînt vite officia. p3 igif ex dictis q
si oz aliquâ cœm diffinitione dare aie: tûc
vitq erit act? pimus corpis pbifici orgâici
qr hoc cœuenit ta plâte q3 brutoru3
z cœuenit etiâ aie hûane qua in orgâi opa
ri videm? z q2 actus in oibus cœntior di-
stinguï ab eo cuins e' aci? z pêipue in ani
matis in quib? ostcsum e' aiam corpeâ for
mam nô eê:to non oz qrere si vnû fit aia z
corpus. Foia,n.cu mâ nuq3 coicidit in ea
dem rê sicut in artificialibus appet: vbi in
foa vicinior e materie q3 in alus. H2o,n.
qrim? si figura e idê cû cera in sigillo, neq3
ylr ynq3 dubitam? si idê sit actus: z id cu
ius e' aci? sic materie. Lu,n.boc ip3 vnuz
z ens multiplic panalogiaz dicunt de sba
t accidere erit sba principaliter z per se ens
z accidens e' ens:q2 e' aliqua dispô ei? q6
vere e. Lu sba diuîdat in tria sic lupi? dixi
mus mâm.f. formâ z còpositû q6 iter ita
tria ppe z pmo e' ens e forma: q2 mâ n b3
acu e' nifi a foia: z còpositû sitt, z to mâ n
e ppter e' dandû: fed pot? tatû ad boc q
substitet z pculizet z indiuiduet e' quorû
nullû e' e' ppter q6 imposibile e' ynq3 fo
ma e' eînâm. z sic eadê imposibilitate im
posibile e' aiam e' corpus. vniversali igif
diffinitiôe dictû e quid sit aia:q2 e' sba b3 q
rô rei sba z foia est: z bec sba e quid erat eê
boc e quidditas cœntialis bmôi corpîs qle
determinatû e. z io corp? amittit nomen z
rônê suâ quando expirat ab eo aia: sicut si
dicerem aliquod infortû artificialiui e' al
a natura perfectû sic fi dolabia e't al z cor
pus pbifici.tuc.n.id quod e sba ipfi? foia
lis e e' sntu:q2 e' nibil alind e' nifi diffusio
fore in subfecta sibi mâ: z tale e pbifici cor
pori e aia in cói rône accepta. z si positiône
poris retêta q2 si dolabia fit corpor pbifici
corp? dolabiale quod e ferru sepetur a foia
dolabre ia nô bêbit nec rônê nec nomê do
labre nifi forte equiunoce: neq3 ferruz bêbit

rônê ferri:ea q ferrum adbuc eft ferrum
sepata ab ipso figura dolabre apud vifum
loquedi:to e q2 dolabria e organi artis z fi
pbifici: z corpor artificialis lus plus dixi
mus eê principia corpor pbilica q foiaf pbil-
icas retinet in eis. 11D2.n, accinl eft foia
artis. z io talis corpors no eft e:cr z io aia q
poti? pbifici tal quod b3 in seipfo pincipii
quo moue motu vite z bm locuz; z q6 i se
bêt posse quiescédi quâdo voluerit. Et io
sepata aia ab bmôi corpor corp? la non eit
babens e e' nomê. z io mortus b6 non e
bô:neq caro ei? e vera caro: fed pot? cou
ruptu a carne bois. Lôsiderare autc? os in
ptibus aiati corpors quod nunc dictum eft
quoniam si nos ponam? oculi per impoſs-
bile eſſe separatu z eſſe animal tunc abſo
dubio vius z potentia viſiwa erit aia cius
quia bec potentia agit in eo vite actionem
fin nam oculi z côplexionê, viful igif eni
sba formalis oculi dans ei rônê oculi z no
men:ipfe aût ocul? qui pupilla vel corpus
oculi vocatur e' materia viſus. z ideo debi-
ciente viſu in oculo iam no eſt oculus fed
equinoce: neq3 pupilla vocat neq3 eſtini-
quiunoce ficut lapideus vel depic? 2d
autê accidit in pre vna organica aiais os
accipe accidere in toto corpor viuênte: q6 oio
file e sicut.n.vna potestas pularius ame
me ſenlibilis ſe bêt ad vna organica ptem
corpis in eo q6 dat ei eſſe z rônêzita jotus
ſenſus ſine ſbalis aia ſe bêt ad tovi viuens
corpus quod dat ei eſſe z rônê talê que eſt
ſenſituii corpors. p3 igif ex dictis qualiter
aia ſit actus aiati corpor potestatez bûnti
agédi vite actiones: z ideo tale corpus non
por e e abciens aiam quod ita e in poten
tia: z in ea e ei viuere: fed porius e aia ba
bens: ppter quod diximus plus q2 q5
d6 in diffinitione affignata potencia vitâ ba
bentis q6 de potestate bimuli z pecta itel
ligit que potens e agere vite actione: boc
autê baud e lepatu ab aia yt abciens eaz
fed porius in rone ſua cœciptens e: z bûs
ea: q2 neq3 nomê corpors organici bêt neq3
rônem ſine ipfa. Semê aût animali: z ſiu
cus plantaru nô ſunt bmôi corpor aigâica
nifi in potênia incôplet a. z ideo taliu non e

Secudas

antima endelichia:neq3 anima ê in eîf nîsi
sient artifex in artificiato quod ê in fieri z
nô in eê:z hoc nô eft ineê iam nîsi bîm qd
sient lupra diximus.vîn p3 ex dict? q virg-
lantia ê actio aie qê est exercitûi actiois: vitæ
est lict in artificialibus incifio:z in pbifis
cis vius fine videre bîm actu: z io vius b3
acionez q est vii vius:z filr potentia bitaa
lis oigai ad videndu qô ê viliu hre: z nî vii
ê aia:qz lict dixim9 ipa ê actul pm9, z aci9
secüduo:neq3 tamen io ê duo:qz aci9 secü
dus supponit pîmu: z fluit ex ipso eêntialr
Corpus aût z mâ oculi ê qô ê potênia viel
z babens viu:z nô potênia incôpleta: fed
porate pfecta lict diximus:z fic oculus ê
pupilla z vius còposit? ita aia z corporê ê
aial toru còpositû cuins tota ratio z subfla
tia est anima.

Cap lm quartu in quo ex predictis demon
strat que anima sepabilis est: et que nò.

X dictis aût in p[re]dicta diffinitio eie
facile determina: q[ui]to qua q[ui]tur si
aia sit sepabilis a corpe vel nò. Don eniz
immâifestu est q[ui] aia nô vr l[ui] sepabilis est a
corp. z fluit cp pars q[ui]da ipfi9 nô sepatur a
corp. Quecùq3.n. foia eêntialiter ê pars
corpís aut aci9 nullâ vite actione agès nîs
fi in pre corporis alîq nô pot separi b3 eê a
corpore:qz si separef seqref cp sepata nulla
bret vite actioem: z hoc eê nô pot. talef ât
fùt aia vegetabilis in plàtis: z aia senfibìl
in brutis:bec.n.oupler aia est actus z pfe
cio quarûdâ corpís ptii fine quib9 nullâ
oio b3 vite actionez. Rô.n. intelligi p[ot] nu
triiwa z augmentatia z generativa agere
sine cibo z ſemine corpori: z i[do] a corpe in
itlis aciòibus nô sepatur. Sill autê vide-
re z andire z vr sentire nô agif fine inſtrif
co[por]alib9 z corporalibus fornis: z ima
ginari nô flt fine q[ui]titate corpís ppter q[ui]
nibil iſtoru sepatur:neq3 ipa aia separi do
test q[ui] sic ê i toto corpe lict ille poratef sùt
ptibus corpís. Et vo quandâ iam z bîm
quafdâ ptes nibil probibet separi pp boc
cp ille nullius corporis ſunt aci9 in quo vi
te exerceat actioes lict in orga[ão]:sicut ma

nikeſtû erit in sequentib9 de i[el]lectu ta[ge]
te q[ui] poſſibili: z in pte i p[mi]ſſi bitu eſt.
Amplius aŭt mâiſeſtû est n[ò] solu de ipſa
p[ie] intellectiua cp ſepeſt: ſed de ipſa aia to
ta intellectiua cp ſepeare: ê mâiſeſtû: cuins
câ neceſſaria ê: q[ui] cù p[ies] aie ſint năl[es] po
testates eius ab ipſa fluentes impoſſibile
e[pe] ab eſſentia coluicta cù corpe ſuat ptas
ſepata. Sz euerſo poſſibile e[pe] ab eo q[ui]
eêntialr est ſepatu fluant potentie opan es
in corpe:q[ui] ois ptas l[up]ior p[ot] quicq[ui]d po
test vi9 inſerior: z n[ò] couertic[ui] p[ab]atio
e[pe] cp nos videm9 cp a p[mo] morore ſumplici
q[ui] maxie ſba ſepata e[pe] inter eêntias o[es] ſlu-
it virtus motina p[mi] mobilis q[ui] nullo m[ò]
explet operationê ſua fine corpore eo cp n[is]
bil e[pe] localr mobile n[ili] corpus. Sill at ar[il]
q[ui]libet ſepata e[pe] p[ut] est in aia artificis: z in
potêntias ſuas n[ò] explet fine corpís inſtru-
mentis. p[zi] igiſ cp ab eo cui9 eſſentia ſepa
ta e[pe] ſlu[nt] potentie opantes in corpe. Sed
ab eo quod eêntialr ſubdi[cor]p[oi]: z e[pe] vi[
tus] in corpore exi[ſ] nulla ſlu[it] potêntia que
ſit ſepata:q[ui] potentia năli[es] z operatio ſeg
tur eſſentiam: z io ipſa eſſentia mixta cor-
pori magiſs erit imi[tra] q[ui] ipſa eſſentia a q[
fluit. Adbuc aŭt năli[ſ] potentia eſt p[pe]ta[ri]
eſſentie. Eſt âtibom p[ncipi]u[bi]liſsis: z ca
dit in diffinitioe eius. Qualr igiſ poſſiz e[pe]
cp eſſentia coniucta corpori cár[ê]t potêntiam
nălem ſepatam. Ex bis igiſ p[zi] cp ſi intel
lect9 e[pe] potê: ia ſepata t[ei] q[ui] n[à] e[pe] c[ì]ntia in
tellective aie ſit ſeparata: z cù boc babebit
plurimas potentias corpori coluictas.
Amp[ar]t manifesta[]t boc ſi dicaf aia intel-
lectiua fine rónalis mouere corporu: z e[pe] ac
tus eius: sicut nauta est actus z moru: na-
nis. Fanta.n. mouet n[au]m per ſp[em] in
tellectuam que est ſcia gubernandt: z cùz
nullam operationem babet nauta in n[au]m
que non expleatur motu z inſtrumèio cor-
po[re]o: sicut a tbemone vel clano vel velot:
aut gubernaculo vel remo: z ſeparatur ta-
men totus gubernato: a n[au]m. Et simi[li]r ſi
anima ſic mouet corporu totu[z] in ſtelleu[ci]n gu
bernante aut impante ipſa ſeparatur tota
eſſentialr a corpore l[ui] b[ea]t multas vires: z
operationes ſensus z vegetationis q[ui] non

f. 2

Liber

explétur sine instrumentis corporis. Hæc omnia omnia constitabit post quod determina- tū fuerit de natura aie intellective in tertio huius ſcie libro, figurātiter quidem hoc est ſupſicialiter et vnuerſaliter ſic determina- tur et describīt anima diſſinitiōe vnuerſali ſolum quid est anima dicente.

Capitulum quinti in quo probat et opor- tet querere alia ad hoc diſſinitiōne que dic- cauſam ſuperius babitam.

T Honiā auré in pbemys diſimus et diſſinitiones vles ex quibus nō co- tingit eā accentiu ſubiecti 2gnofscere neq3 conecturari de ipſis facile ſunt diatleetice t yane œſe: t nos iam diſſinitiōne que ſoluſ zicuit quid è aia aſſignauimus nō ſum9 có tenti in ea:quia oz nos cognofcere nō ſolū quid est aia in ſe:fed etiam ptes anime,co 2gnofscere t eās accidentiū per ſe ipſis par tubus demōstrare. Accidétia p ſe t opera anime inātime ſm partes ei attribuuntur t io oporret nos alia inueſtigare q in ptib9 anume ppriā naturā t eè demoniſtret: qin nos in probemys iam innumbus q 6m vna quaq3 parte2 anime altera t altera est rò anime: t non est diſſinibilis anima vna ròne vi que applice oibus partibus elus hoc aŭt in dicta ſuperius diſſinitiōe còtin git in qua etiā ſi diſſinientia animā vnio, ce ſumerent nò ſufficerét ad naturā anime in pprio partiù eè cognofcendà. D fec aut nò vnioce ſut lumpta:qin nò vna t eadé ròne actus è intellectua anima cù ſenſitio cù vna ſit ſeparata t altera ſit virtus in cor poze. Neq3 in vna t eadé ròne actus cor poſis pbiſici est ſenſitio cù vegetatiua:cù videam9 ſenſitiuā eè cognitiuas t accepti uam spuāliu ipcrum a ſenſibus: t vegeta- tiua nibi spuāliter accipit vel opatur: bac 1g1c necessitate oz iterataz facere inueſtiga tionè de anime diſſinitione: qin in tali via quado ag1c de ptibus ſit alíquado certus id quod è ſm naturā t rònem noti9 ex bil que incerta ſut ſm rònem t naturā certis ramen quo ad nos tentādu est nobis ite: ſic per vià istam aggredi de aia:qz aia talis

è ſubſtanția q multiu elògata è a ſenſib9no stris: t nò ſubcicif ſenſib9 nifi quo ad opa t opa ſunt ptiu ei? t io quo ad nos ſut no tiores ptes q3 ipſa ſim ſe aia. Sic.n.dixi mus diſſinitiuã rònem nò ſolü oſtendere quod qd est:fed oz etiā q ostendat cauſa quare inſut ei p ſe accidentia q 2pripue aie ſim partes inſut. Ròneſ aŭt termino2 diſ finientiù q3 nuc in pcedentib9 adduxim9 ſunt ſicut 2clusio demòstrata per aliuſ p[]cipiu,2uedà,n.rò nò dicens nifi quid est per aliuſ ſcita:ſic 2clusio que ad hoc vi ſei amr alio indiſget p[]ncipio qd est medi9 ter minus. Rò aŭt dicés ſimul p[]pter quid t quid illa è ſicut demòstratio per ſe ſeitaret per quaſi ſic 2cclusio. Eſt àt de hoc i ſecu do poſterio2ù dicu, Si.n. queraſ quid è te tetragonímu ſiue qdratu cui accidet per ſe e[]qle eè quadrangulo altera p[]re lògiòv ou p[]liciter diſſiniri p[]ot. t vna diſſinitio nò di cet quid è quod ſubſtat paſſiò. Altera àt dicet cam:qre inſet ei t talio paſſio. Si.n. diſſiniaſc 2ic tetragonímu9 est oxogonu9 eg laterale quattuor2 línets còtentiu e[]qle qdratu gulo altera parte lògiòzi nò dicetur nifi qd est absolute quod ſubſtat paſſiò. Si autes diſſiniaſtur ſic tetragonímu ſe inuenio media rei hoc est inuenio propoſio2 q[] titatu9 ex quibus ſit tetragonímu9: al[]ter ra parre longiuſ quadrangulum dicet cau ſam quare inſet ei talis paſſio quod est. 1 equalis tetragonímu ſtera parte longi 2zi quadrato. Ad hoc autem intellige dum p[]ropter doctrine bonitatem oporret de geometrie quinto libro aliquid ierp[]o re. Sciendu[]g1c q ex oibus tribus q[]tia tibus q funt cotinu[]e p[]poſiòes ſi neceſſa rio tetragonímu ſi qdrangulus altera p[]re longiuſ. neq3 posſunt be due figure ſie ri ex pluribus quaſitibus: neq3 ex pa[]cioibus. Sicut.n. accipitur ex ſecundo eu clidis qdratu equilaterum t equanguliu ſub vna línæ dicitur contineri: quoniam ſit ex vna t eadez línæ in ſe p[]ducta: t eque le in quantitatibus cauſatur ab vnitate q[] titatis. A丹ikeſtum autem est quod odi tur in nnmeris, ſi enim quæcunq[]u numeri in ſeipſum duxero quadratum perſicio ſic

Secūdus

bis duo vel quater quattuor: ut sic deiceps
Quadratum igitur ex vnitâ pronenit quâ
titate, Quadrangulum autem altera parte
longius sub duabus, nec essit in linearibus, et
pluribus continetur, babet enim nec figu
ra duo opposita latera equalia: et duo que
libet que libi inuicem in angulo applican
tur, babet inequalia. Sunt ergo ibi due eq
litates dinerse et due inequalitates. Sicut
igitur vna per totum equalitas ab vna sur
gu quantitate: ita necesse est quæ due inéqua
litates duabus intercepte inequalitatibus
a duabus surgant quantitatibus: et sic ne
ceſſe est ipſum sub duabus linearis con
ſtineri, boc auté est manifestus in linearibæ
nueriés, binarius enim et ternariis due ſut
inequalitates quantitateſ: et si duo era vnù
in alium perficimus quadranguli altera
parte longius: ut si dicâ bis tria vel ter duo
longius enim est qæ ſit latum bis tria: et la
tius qæ ſit longum ter duo, igitur probatù
est quadratu et altera parte longius qdran
gulum ex tribus quantitatibæ fieri: et neq
ex pluribus neq ex paucibus. Quotid
enſcunqæ auté vniuntur tres quantitates
continuer proportionis: tunc ex illis ſiunt
quadrata et altera parte longius equales
omnino. Continuâ autem voco proporção
nem quando in vna et eadem proportione i
qua se prima babet ad mediâ babet se me
dia ad tertiam: et hoc in numeris est mani
ſesti, accipiatur enim, et, et, et. In bif. et
pmus est duplus ad mediis; et medius et
plus ad tertii, ducam? autem medium in
ſeipsum faciêdo tetragonísmù: dicêdo ſex
ties ſex et ſiunt triginta ſex et ducam?pmù
in tertii faciendo altera parte longius qdrâ
guli dicêdo duodecies tria vel ter duode
cim et ſiunt ſiit, xxxvi. Equale igitè est qua
dratù medie proportionis altera pte longi?
ad quadrâguli extremi proportionum
Ydem oíó euenit si accepero in alia pro
portione continua tres quantitates: ſic si yeli
accepe ſerqualiteras: ſicut, ix, vi, ii, pmus
enim continet secundù totù et altera eius p
tem, et ſiit medius cotinet tertii et alteras
partem eius de, igitù continue ſerqualitera
est in eisdem, proportion, Lôstituam? igitù q

dratû ducêdo mediù in ſeipſù: dicêdo ſex
tief ſex: et ſiunt, xxxvi, ut pùs, et ſi ducam?
extremof in ſe inuicem ita quæ vnù in alium
dicendo nonies quattuor vel quater nonc
perficiemus inſdem boc est, xxxvi. Jdez
ê oíó in ſex quiteriis ſic ſi accipiam? xvi.
xii, ix, omnes, n, iſi in cotinua ſut ſex qui
tertia proportione: et per oíá fiat ut pùs. Sù
ma, n, pueniens ex duodecies, xy, est, cxi
lii, et tatußdem valet ſuma, pueniés ex no
nies, xvi, vel ecóuerto ex ſex decies, ix, pa
tet igitù quod diffiniens quadratû quod ê te
tetragonísmus: et dicens quæ cœzogonù eg-
laterù quadrilaterû eûle altera parte lógi
oí, quadrâgulo no dicet níſi quid ê, dicens
autem quæ est in cotinve proportionis tribæ q
titatibus medie proportionis inuètio dicê p
pter quid tetragonísmus ê equale altera p
te lógiòri quadrato, et pîma quidê diffinito
cù no dicat níſi quia inest paſſio subiecto ê
cóclusio demôstratioe: q, ad hoc inducif
demôstratio ut paſſio, pbeef inêe subiecto.
Secûda auté est mediù quod ê principium
demôstratiojis: q, per ipſù, pbatur paſſio
inêe subiecto: ſicut omnis figura producta
a media proportione continua in ſe ducta q
tantù vincit tertia quantù vincitur a pîma
eqlis ê eílque fit ex ductu pîme proportionis
in tertiam, tetragonísmus enim figura co
surgens a media continua proporióne du
cra in ſeipſam que tantù vincit tertia qùi
vincitur a prima: ergo est equalis quadrâ
gulo altera parte longiori quod fit ex ou
ctu pîme in tertiam, et ſic patet quæ medie
continuer proportionis inuentio dicit cauſa
equalis quadrati ab altera parte longius
quadrangulum. Sic igitur est in diffinitio
nibus aliarum rerum: oporèt enim quæ id
quod comuniter rei attribuif ſicut anime
attribuitur quæ ſit actus corporis pbfici per
causam propriam inêe probetur: et hoc no
potest fieri níſi tali diffinitiòne anime ieun
ta que dicat cauſam quare anima ſit actus
corporis: boc auté erit si acceperim? 6m
quamlibz parté anime quæ ipſa ê principiù
ta cauſa buins vite que exercetur in corpe
pbfico: tuc enim bêbit propositum. Nez
enim babuerimus quæ quicquid eênitalr ê

f 3

Liber

est principiū et cauſa buiūs vite ḿ exerceſ
in corporæ pbſico organico ē actus pbſici
corporis organici: et cōiunxerimus iſtaz ṣ
anima eemtialt ē principiū et cauſa bui? vi
te que exerceſ in corporæ pbſico or gāico
schudemus demōstratine ṣ anima ē ac?¹
pīmus pbſicii orgāici corporis: et ſic cōcua
demus ſupius inductā diffinitionē per eā
que dicit cauſa ein s ſic dixim? in exéplo
geometrico iam inducto.

Lapln.vi.de diffinitione anime dicente
popter quid.

Icamus igitur principium accipi
entes buiūs intentionis ad inue
ſtiganda diffinitionem dicentē p
pter quid vt determinem? et diſti
guamus aiatūz ab inaiato in viuendo: ga
viuere e eentialis actus anime omnē ani
mam consequens: viuere enim dicif mul
tipliciter: eo q[ui multa ſunt principia viuēn
di quorù ſi vnù ſolum inſte viuere dicim?
Diciſ.n.vivere intellectus et ſenſus et mo
tus et ſtatus ſim locu. Aldbuc antē motus
alimenti et ſim augmenti et decrementi,
Quodcunque.n.borù inſſe dicatur vitam
inſſe dicimus: ppter quod et vegetabili
dio viuere dicunt eo q[ui in ſeipſi habent ta
lem potentiā habitualem et perfecta q[ui p[ri
cipium e vite ſim actù per quod principiū
vite augmentum et decrementù ſuſcipiunt
nò monente aliqua forma elementali. Il
la enim eſt aut corporis leuſis aut corporis
grauſis. et ſi eſt leuſis tuc moneref tantum
ſurſu. ſi antē eſſet grauſis tuc moueref tatù
dezuſi: et hoc faceret ſiue eſt corporis ſim
p[licis ſiue compositi. L[orpus.n. simpler
babet motu simplícēt et corpus compositù
inſequiſ motu simplícis in ipso diſantif ſi
cut dicù est in celo et mûdo. P[uc antē ali
mentù et augmentù vel decrementù mo
tie ſim cōtrarios locos. ſ. ſurſu et deoſuſ
et aſi et retro et dextraſu et ſinistroſu quod
baud poſset e e nifi mouens eſſet forma q
est altior? illa que attingit naturaz corpo
ria: hoc autem est anima. M[otus ergo il

li ſunt ab alia. Mon.n. ſurſu angentur tâl
corpora deoſum autem non ſed equal in
viroq[us loco: et vir viuere dicuſ quecun
aluntur. Iſta.n.tam diu viuere q[ui p[ri
accipere alimentù. Huius autem princi
pium vite vegetabili est anima: et hoc
dem ab alio p[ossibile est separari loco et
ſubiecto: sed alia principia vitre que ſui h[uius]c
locum motuum et ſenſitù et intellecitu
impoſſibile e separari ab isto i genere mo
talium. In im.notalibus enim ſicuti in co
poribus celestibus ſim paripateticu[m] op
nionē est vita intellectua ſeparata a ſenſi
et nutrinita et vegetativa. Hoc autem ma
nifestum est in bis que vegetantur que ve
getabilia vocamus ſicut plantas quia illius
nec vnam aliam anime potentiā videmus
inſſe nifi tres que ſunt principia vegeta
bili que ſunt nutrinita augmentativa et ge
nerativa. Igitur viuere in bis que viuunt
ſolum inſt propter hoc principium quod
vocamus animam vegetabilem. Animal
autem babet vitam per p[ri]miu ſenſum qui
animal facit animal. P[rimus] autem ſen
ſus est poſito quo inſſe quocunque alio ip
ſe inſſe necessario ponitur. Huius autem
ratio est quia etiam illa que non mouentur
de loco ad locum ſed manent vni loco ad
berentia ſi ſenſum babeant dicimus ipfa
eſſe animalia: et non ſolummodo viuienta
ultima enim animalia ſunt immobilia
ſim locum ſicut spongea marina et quedar
ſotrea concbilia que babent ſenſum: et ta
men ſim locum non mouentur. ſenſus au
tem p[ri]miu p[ropter] quem animal est an
imal est ſenſus tactus. Hoc enim poſito
non necſſe est aliquem alioruſ inſſe: ſed
alio ſenſibus exiſtentibus in aliquo ne
ceſſe est et bunc inſſe ſicut ſe babet vege
tatum ad ſenſituum. Diegetatum.n.
dicimus eſſe buiſumodi principium vitæ
et animam qua vegetabilia participant.
Sed animalia omnia adminus babent
ſenſum tactus: p[ropter] quod tactus no
tantum est vnus de numero quinque ſen
ſuum particularium: ſed etiam differen
tia et forma constituens et faciens animal
p[ropter] quem aute 3 cauſa vtrùq[us] litop[ac]

Secundus

videlicet se felicet vegetatiunz separatur a sen
situo et tactus a reliquis sensibus: posteri9
in hoc eodem libro diccimus. Hunc autem 2
hoc dixit se sufficiat qu anima omnium mo-
rum vite sit principius; et diuisa e et determi-
nata bil. s. vegetatio sensituo et intellectuo
et motuo 6m locu. 3. Acta autem p tanto
videntur determinare anima quia sunt p[ro]
cipia vivendi que aliquando separata ab i
nicem in duperis inveniuntur. Quedam ei
sunt vegetativa tantum et quedam vegeta-
tiva et sensitiva et quedam cum bis mouëf
6m locum. Et quedam cum bis habent in
tellecum. Est autem bic sciuendum qu vine
re est actus essentialis anime qui supponi-
vit fundamentum in omnium opere suo: et hoc
patet quia omnis anima actum hunc efflu-
it in corpus quod animat et a principaliozi
membro corporis hoc est a corde vel ab eo
quod est loco cordis influit ipsum et i do vi
uere viventibus est esse: quia autem anima
vit forma dat esse ei cuius est anima no dat
nili per vitam et hoc oupl potest confideä
ti. s. put est ab anima et put est in corpore
et put est ab aia sic est essentialis act? ei? de
put autem est in corpore: sic est formalr ad
bereni corpori: ab eo dicitur caro vina et cor-
pus vinum sic de qualibet parte quia omnis
pars alimentuz accipiens viuit: sed no om
nis pars formaliter sentit quia offa non se-
tium et tamen viunt. Asia aŭt etiam in se
dicitur viuere causaliter quia est causa vite
et vina in seipfa sicut lux dicitur luminosa et
causa luis: 3. p[ro]pter hoc etiam supi[ro]za dicu
tur vinere nobiliori vita: quia nihil est i ea
er p[ro]te motoris et v[el] mobilis quod sit vite co-
trarii: vel differenter p[r]cipians vitam: sicut
est in mortalibus in quibus multa vite s[ui]
costaria differenter participantia vitam: s[ui]
cut sunt offa nerui caro p[li]que vitas d[u]ner
lis actibus anime participant. Est. n. act?
anime vite continuus et esse dans corpi yi
uot: sicut enim esse generaliter est actus e[mi]
tie in eo qu e[mi]t et 6m actum est ita vituere e[mi] ac
tus anime in eo quod animatum est p[ro]pter
quod peccatum est in diffinitione vite dios
nyfo p[bi]t qui vitam dixit esse motum gene
ta nutribilis naturam assequens. H[uius] ei

generis nutribilis tantum est: sed omnis as-
nime in corpus animatu et a principali mé
b[io] quod est cor vel id quod est loco cordis
in omnibus viuis et quia continuus fluxus
est p[ro]pter hoc dixerunt quidam quod e po-
tius in fieri ch in esse quieto, quoniam sicut
lumen: quod est acius per spicui continue
influitur ei a sole quando est dies ita dicut
qu continuus fluxus est vite ab anima in vi
num et figuratur ille continuus motus istru
mento vite 6m dyastolem et istolem. et vi-
demus mori[ti]ficari membria ad que no flus-
it sp[u]s vite a corde. H[uius] ec igitur de vita que
est continuus actus anime in corpus dicta
sint.

Lapitulum septimum virum quelibet
viriui anime sit anima et viz sit tota in toto.

Trum autem vnum quod q[ui] dicto
rum principioru[3] sit anima per se
diuisa per essentiam ab alia aut est
pars anime: non per essentiam diuisa ab
ip[sa]: et si est pars virum sepabilis a suo to-
to quod est anima solum ratione differens
aut sit separabilis per essentiam et locu[3] ab
ipsa sicut dixit plato et mentionem butu[3] se
cimus in lib[io] precedenti in fine, de quibu[
dam quidem bazum facile est videre: sed q[
dam sunt in quibus habet dubitationem.
Satis enim planu[3] est determinare de bis
que sunt actus corporum sic qu non operas[
tur nili in ipsis et diuilsis eis diuidentur et
vnitis eis vnuntur quoniam non sunt nili
actus corporis p[hi]cici organici potentia vi-
tam babentis: et ideo planum est de illis q[
sunt anime sed non est adeo planum viru[3]
quodlibet sit anima in talibus: aut sit par-
tes eiusdem in plantis: que connalescunt
diuise: et in quibusdam annulosis diuilsis
in quibus quelibet pars videtur omnes as-
nime operationes babere: et sic etiam ante
diuisionem videbatur anima 6m quamli[
bet suam operationem et potestatem esse in
qualibet parte sicut in fine secundi libri p[hi]
sico[rum] diximus vtraq[3] para h[uius] senfum et
motum et si habet senfum tunc oportet q[ui]

Liber

babeat voluptatem et tristitiam quoniam se
sus conueniens ingerit voluptatem et sensu
sus inconueniens ingerit tristitiam et sic vtri
q[ui] part[is] inest appetitus. Nec autem s[ine]
fantasia esse non possunt: quoniam mo-
tus a sensu factus est fantasia et nullo modo
appetunt nisi p[ro] motum a sensu factum.

Cum ergo ista in sint partibus diuſiſis
videtur q[ui] enim ante inerant partibus, co-
ianctis et sic anima 6m omnem suam pote-
ſtatem ſunt in omnibus partibus. Sed vna
et eadem anima 6m quamlibet potestatem
ſuarum operationum non potest eſſe in qua-
libet parte, oportuit igitur q[ui] eſſent plures
et sic ea qu[em] operantur in diuſeris parti-
bus vnius corporis non ſunt partes vnius
ſed ſunt anime plures et ita eſt ratio cui m[l]
tum innitebatur plato, et redit ad h[uius] re-
ramus y[rum] anima vegetabilis et ſenſibi-
lis ſint in toto corpore tota vel non videt q[

in toto tota ſit aia: quia ibi eſt vbi operatur
ſed operatur in talibus in toto. ergo eſt i to
to ita q[ui] in omnibus partibus. Cum igitur
anima ſit in diuſiſibilis oportet q[ui] tota ſit in
toro. Amp[ro] constat q[ui] quelibet vis ſua
eſſentie anime eſt immediata. ergo tota a-
num et cum ſit in diuſiſibilis adeſt cuilibet h[uius] tutioni: ſed virtutes diſſuse ſunt per totum cor-
pus. ergo ipſa eſt in tota corpore tota. Sed
contrariuſt bu[ic] videtur eſſe: quia ex hoc ſe
quiſ q[ui] ſit in oculo tota: et ſi extrabatur oca-
lus videbatur tunc extrabi tota anima q[ui] ſi
eſt verum, et bec omnia mouerunt platonez
ad dicendum q[ui] in vno corpore ſunt multe
anime. Sed dicendum q[ui] in vno corpore ſi
eſt niſi anima vna: et vires eius ſunt partes
eius ſicunt potentia naturalis eſt pars pore
ſtatis eius quod operatur per eam. Id au-
tem quod inducitur de animalium et plan-
tarum diuſione ſolutus eſt in prebiſis et c[ui]
queritur viz[ur] anima que eſt in animato cor-
pore et precipue in tali corpore quod eſt ſiſe
in partibus: ſicunt ſunt corpora plantarum et
animalium ſanulſorum ſit in toto tota: dic-
mus q[ui] ſicunt anima eſt vna et babet partes
organicas que omnes continuatiuſe h[uius]t
ad onam que eſt cor[us] t[ut]c dicendum q[ui] a[i]s
ma[n]i corde et inde influit potestates ſuas i

totum corporis: et sic non eſt in toto tota ita
in qualibet parte ſit tota: sed in qualibet p[
te eſt 6m aliquam ſuarum potentiarum: et
que partes ſunt similes in complexione
t compoſitione in illis eſt per similes poſe
tias t operationes: et licet eſſentia eius ad
ſit cuilibet virtuti eius: non tamen virtute
separata ſeatur neceſſaria eſſentia eius q[
virtus illa affixa eſt illi organo et non eſſen
tia anime: ſed potius illa eſt in corde quod
eſt organum eſſentie anime deputatz: et h[uius]
nó ſeparatur a corde eſſentia níſi 6m banc
operationem quam babet in membro ſepa
to et non ſimplír. Díximus enim ſuperius
q[ui] d[omi]no corpore neceſſe eſt anima[que] quod
mo[n]p d[omi]cidens diuidi licet non diuidiunt ſi
cut forma ſitualer in corpore diſtenſa et bec
eſt p[ro]p[ote]tico[rum] ſententia, ſuerunt tamé
et ſunt quidam adbuc qui d[ix]em q[ui] aia e[
tota in toto corpore quod non tamen ſunt o[
pinio al[i]c[i]us p[hi] et d[ix]erunt q[ui] tamen n[ó]
extrabitur tota i oculo quia d[ic]unt q[ui] m[à]
net in alia parte principalior[us] 6m ſi e[pe]a-
tionem. et ideo corpus animatum remanet
adbuc animatum et viu[n]um. Non enim tota
ta dicebatur in oculo: niſi 6m q[ui] tota [b]iſ[
[v]tuti viſiue: hoc autem eſt 6m ipſam opa[
v]ſi[us] et hoc modo concedunt eam ſeparari
totam: quia de ea poſtea viſum operatur.
Ego autem multa dicta[que] opinion[u]nó ietl
ligés dicendú p[uto] eſſe c[ui] p[ro]p[ote]tatis q[
aia] totalitaté n[ó] b[us] niſi ſua[que] viu[n]i: ſicunt
corpus[que] totalitatem n[ó] b[us] niſi ſua[que] organi[u]
t[us] in vno corpe n[ó] e[n]iſi b[us] ſua[que] p[ie] et illo
ſepato non ſeparatur niſi 6m partem et re[
manet in alij[s] potestatibus ſuiſt adbuc op[
ans in corpore vnienſa aſteſ[que] omnes b[al] po-
testates eſt ſba que eſt in corde et potestates
omnes anime diriguntur ad cor[us] et ſic iſe ad
adiacent tanq[us] ad eam directe ſicunt organa
corpiſs omnia conectuntur corde: et bec opi
n[io] magis intelligibilis eſt et vitati magi: al
similatur inter dictas opiniones. Sic ergo
patet solutio vnius queltoſis y[rum] ſeliger
o[c]eſ ſi potestateſ ſint anime per ſe: vel ſint
partes anime vnius quando ſunt in vno
et eodem corpore. L[it]rum autem ſint
anime: vel partes anime vel non: adbuc

Secundus

o5 dubitatio nem. et lo querendus h est.

La. viij. qualiter intelligens est alteß ge
nus anime et lepabilis et qualiter e ymbra
intelligentie et sensibilis est ymbra intellec-
tus enim vegetabilis est ymbra sensibilis

E intellectu autem et potentia per
spectiva que est p[]spectinus intelle-
cius aut specnlatius non est ma-
nifestum vitrum sit anima aliqua: aut paro
anime eo q[]s ficut diximus ei est alliculus p[]
tus corporis et ideo videtur alteß genus e[]
anim e. II. doc. n. solum d[]ingit separi a cor-
po[]re sicut perpetuum a corporali Am iā
certificatum est q[]s incozptionis causa e[]e
p[]naturam ante corporizatem et atrieta-
tem et q[]s intellecius est sba ante vitru[]s3 per
nām ex[n]iſs: et io b[]z eſſe perpetuum et incoz-
raptibile et aliam vitāz necesse est ibam iſtā
babere poſt mori[]em: et io b[]z falſum est q[]b[]s d[]iſ
erunt epicuri intelligens extinguit corpore ex
tincto eo q[]s incipit eſſe c[]ui corpore q[]ui etiā ſi
cōcedatur incipere e[]e c[]ui corpore: tamen n[]o
accipit eſſe a corpore: aut ab aliqua ei? omi-
tione: sicut bitum est in p[]h[]icis et q[]s n[]o des-
penderet ad corpus ſin ſu[n]i eſſe n[]o oport[]s q[]
conumpaur p[]pter hoc co[]rumpo corpe p[]
ter q[]ui etiam yt diximus alterum genus vi
te est aut anime q[]ui b[]z quaſdam potefates
vite in corpore et quaſda[]z ſine corpe anima
intellectualis: et est in orizonte eternitatis et
ipsi sup[]ra nām ex[n]iſs et infra intelligitiam
p[]pter q[]b[]s elegantet d[]ixit iſaac animā rōlē
eſſe creare[m] in ymbra intelligentie volens
dicere q[]s anima ipsa intellectualis intellig-
tia est obum[]bata p[]b[]oc q[]s est anima corporis
mortalis quia ex b[]oc lux intelligentie obu[n]
bratur e[n]us anime. et quod intelligentia b[]z
in simplici rerum quidditate anima babet
per inclinationem ad continuu imaginab[i]
le et corpus quod est materie mobilis et trāſ
mutabilis. Et ideo intellecius bumanus
cum continuu et tempore intelligit quod is
telligit de co[]ceptionibus rerum. Sicut a[]ut
anima dominis est resultatio intelligentie
obu[n]bata sic etiam sensibilis est obum[]bata
cul[i] quod dam anime rōnalis. et io obſcu

ratur amplius et ammittat cognitio[n]ez itel
lectualem et inquilibi[]que reż veritatiubus
t discretionez amittit turpis et honesti et ve
recüdi et innerecüdi et ideo est hoc q[]s nullā
babet potentiam que non sit inſira in car-
ne et i[]o conceptiones deputate ad verita-
tis intuitum non poſſunt ea que solum bi[]c
tensibilem animam. Et agis autem corpori
immergiur vegetabilis que nullas anime
ſo[]mam ſepat a materia: led ſup mam reż
p[]qualitates corpor[]eas opatur ſicur diſere
do cibum p[]calorem et ſimiliter alias p[]citi
operationes. Corpus autem p[]rimu buic
iſbe est corpus celi et hoc ideo dicitur e[]c vm
bra vegetabi[]l is ab iſaac et ſic patet qualiter
anima rationalis est creata in ymbra intel-
ligentie et ſt imago quedam eternitatis et
ſupra ipsa ex[n]iſs. et anima ſensibilis est vm
bra aie rōnalis p[]pter quod poſ sup ip[]s[]ia
rōnalis et opatur in ip[]s[]am aliquas ſua[]um
opationu[n]t aut conceptionu[n]t ſicur intelligētia
imprimit i animā rōnale. Legetabilis a[n]t
est in ymbra ſensibilis et opatur in e[]a. et i[]o
vegetabilis cum ſensibili diuncta facit ad
organu[n]z ſenſus conneniens et non ad o[]zga
n[u]vite tantum quoniam vegetabilis est vt
inſtrumentu[n]z ſensibilis anime ſicur et ſenſi
bilis vt inſtrumentum anime rōnalis in et
trabendo forma[n]s et descendunt iſte anime
in diu[]erſa corpora et ignobilis[]antur ſin q[]s ma
gis et minus immerguntur corpori: ſicur ſi
imaginemur ſo[]mam sigilli vnius recipi in
diu[]erſis materia[]s nobiliu[]bua[]s et ignobilio
tibus. Nulla enim iſtarum babet ſo[]mam
ſin q[]s est in ſigillo et tamen quelibet illarum
reſultatio est quedam ip[]ſus sigilli magis
t minus obſcura ſin materie diu[]erſitatem
t bec ſuit causa quare quidam dicebant y[]
nam numero eſſe animam in omni corpore
ſed tamen mole materie e[]c impediram nei
in quibusdam agat operationes vite ſicur
lapidibus et in quibusdam plures ageret
operationes vite q[]b[]s in alijs eo q[]s tempe-
rantia ip[]s[]orum magis est reducta ad equa
litatez et magis ſeparata ab excellentis co-
trario[]um et ybi ſit recessio a contrar[]io[]um
excellentis q[]s equalitas incipit co[]ſo[]mari
celestibus ſicur in hominibus in illis bab[]s

Liber

omnes operationes suas et vant exempli
de igne qui inflammatus in lignis crema
bilibus agit operationes lucis et in male cre
malibus facit flammam rubeam obscuris
in alis aŭt fumat tis: et in alis non facit ni
si calores et videbatur ista antiquissima stoi
corum de scola socratis opinio esse sicut ap
paret ex dictis que scribuntur i eorum libris.

Lapitulum nonum ex formaliter et
non materialiter vnitur anima: et ipfa est
primus actus buius corporis et non cuiuill
bet.

Elique autem partes anime pter
intellectum et que coniuncte sunt
intellectui sicut rario et voluntas et
deliberarius et electius vll eligentia manife
sunt est qu o nō sunt sepabiles a corpore tamē
abinnicem differunt ratione et diffinitione
t similiter differunt a corpore. Necessarii
autem ex sensitiva et opinativa differant rōe
cum acus istaum virium essentiales disſe
rentes ſint ſicut ſentire et opinari. Similiter
autem est de qualibz aliarum potentiariis
que dicte sunt. Qu autem in quibusdam a-
nimalium inſint omnes potentie dicte, que
dam enim nō babent: nisi quaſdam et que
dam vnam solam ſciliſet vegetatiuam, et in
hoc est differentia animatorum ab inuicem
per hoc enim dicimus ea que animata ſunt
ab inſi cœm diſſerrezz. ppter quam cauſam
hoc contingat poſterius dicemus vbi deter
minabimus de perfectis et imperfectis alia
libus. Similiter autem manifeſtum est ex
animalium quod bīt omnes ſenſus: que
dam vero vnum ſolun habent tactum. Iſ
Ib quidem bi cicendum est ex in omnibus
porentijs quibus exercentur operatio
nes vite ſemper quo viuimus dicitur du-
pliciter: ſicut etiam dupliciter quo ſcimus
et quo ſanamur. Dicimus enim interrogati
quo ſcimus quoniam anima ſcimus et alio
quando dicimus quoniam scientia ſcimus
viroqz enim iſtum dicimus nos ſcire. Si
militer autem interrogati quo ſanamur di
cimus quoniam ſanamur ſanitate et ex ſana

mur oculo vel pectore: sed quando dicim?
ex ſcimus scientia vll ſanamur ſanitate ſig
nificamus ſormam et actum p[]rimum et id
quod est ro ſcientie vel ſanitatis in eo q[]ui
ſucipit ſcientiam vel ſanitatem. Actuarum
enim ſormarum actus est in patiente hoc
ſuscepiente et dispoſitio ipſi9 et ideo od q[]ui
actus ſorme cuiuſlibet est in eo quod o[]lpo
nitur et ſoſnatur per ſormam illam cuiq[]ui
tus p[]prius est esse quod est ab ipſa ſo[]ma.
Lui aŭt dicimus ex ſanamur p[]ectore vid
m[]9aia: ſignificamus id quod dispoſitur ſei
entia vel ſanitate in quo est actus illius for
marum: sed tamen oporret ex tale ſut ſuci
ens ex ſit agens oper ationem cujus princi
pium est ſo[]ma ſicut instrumentus agil. Et
similiter cum dicimus ex anima viuin2 ani
ma est actus et ſo[]ma et ro vite et viuonis co[\]poris ſin omnia principia ſuperius enume
rara. Similiter ipſa est quo ſentimus et iel
ligimus, erit igitur anima ſpecies et rato et
ſo[]ma corporis et nō corpus aliquod cu[]i for
ma m[]nq[]s poſſit esse materia ſicunt in ſecu
do p[]hicozum p[]batu[]c. Umm enim triplici
ter dicatur iba ſicut in p[]buis diſſuctum et Ib
quidem est ſpecies et actus et corpus et ma
teria et animatum quod est ex bis: et ideo
corpus non potest esse actus anime vel alia
tit: sed potius anima e[] actus corporis. Et
p[]pter hoc bene opinantur p[]bi illi quibus
vq ex anima non ſit fine corpore neq[]t tamen
ſit corpus: quia in veritate ipſa non est cor
pus: sed est aliquid corporis quia est acus
eius et ideo est in corpore determinato ſibi
per conuenientiam et non est ſicut p[]otato et
p[]tagorici aptabant e[]z nibil determinates
in quo et quali p[]hico corpore effet quelibet
anima. Nos enim videmus ex non queli
bet anima accipit quodlibet corpus quod
cunq[]s contingenter et differenter sed ſibi ap
tatur p[]priu[]s, eo.n.q[]e alio[]q[]uiq[]ui debet ei nō
q[]c[]uq[]z m[]a et ſusceptiui q[]olib[]z: Iſ, p[]prius et
determiat[]u. H. n. e[] role eo ex act[]i: action[]i ſut
i ſusceptis p[]bis i q[]b[]9 nati ſut fieri er coica
t[]de act[]i ſuscepri. Et a[]ſiſtui e[] igif ex alia est
act[]i q[]da et ro cor[]p[]is e[]dā q[]b[] potencia vit[]a
babet.

La. decimum de enumerat[]de por[]ciap

Secundus

principalium que sunt potentie anime.

Olentes autem nunc de potentis
particularibus determinare quas
superius diximus esse quato: q
sunt principia vite: oportet primo reiterare
quod diximus qu. s. quibuscum animatis
ile omnes insunt: alhè yo non insum: nisi q
dam illa? et quibuscum non inest nisi yna
sola, potentias enim vocamus anime ptes
magis principales que sunt vegetatiuù sès
simum motum h. locum et intelligiui.
plantis autè de his potentis vite ei inest ni
fi vegetatiuum. Aleris autem sicut anima
libus inest h. et sensutiu? et appetitiu? qui
aliquis appetit? inest bis que babent senfù
sunt. Appetitus, n. est ofiderium quoddam
ex quo consequitur sicut ex cau. voluptat
tira. Animalia, n. ad minus babent ynu?n
senfus qui est tactus et sicut diximus quæ
bucunque inest senfus tactus illa tactu sen-
siunt consequens et inconueniens ex gbus
causatur leticia que est senfus consequentis
et tristitia que est senfus oil consequentis. q
bucunque autem inest leticia aut tristitia in
illis est cupiditas sive ofiderium. Luptas
ditas enim nibh alid est nisi appetitus ei?9
quod est dulce h. nam: dulce, n. indicatur
quod est delectabile h. naturam. Abduc
autem ante omnia indigentia restaurare de
pdctum in natura corporis oportet accipere
alimenti senfus qui est tactus. O. n. qu. eif
dem omnia nutriantur ex quibus sunt sicut
diximus in libro per ygeneos. Sunt autem
ex calido et frigido bumido et sicco. igitur se
sus alimenti est senfus per quem sentiunt
victe alimenti qualitates et differentie. senfus
autem tactus est sentiens istas differen
tias. Oportet igitur ex senfus tactus ba
beant omnia animalia: quia in illis ppter
molicium partium de facili fit multa deper
ditto que non fit in plantis ppter partium
duricium et caloris naturalis oebilitatez q
quali nibh consumit in eis: sed omnidit im
et penetrat et ingrediunt accipiat nutrimen
tum propter quod deficiente alimento fas
inest, et sciriunt animalia naturaliter om-
nia quoniam alimeni non fit nisi calido pe-

netrante: et issuante digestivam et alteratia?
cibi et sicco quod deperditur additur loco
deperdiit: et ideo fames est ofiderium ca-
lidi et sicci cibi quia autem siccù non per se flui
it ad membra neq. p se impreffibilis est for-
me membriz: ideo oportet habere bumidus
quod sit quasi cibi yebiculim: et deferat
ipsum: et faciat ipsum figurabile specie
membri quod alitur. Si autem hoc bumis
dum esset cum calido tunc calidum consu-
maret partem bumidi et diminueretur adiu-
mentum yebendi cibum et ideo sitis appe-
tit naturaliter frigidum et bumidum in po-
tum: fames ergo et sitis dye sunt partes na
turalis appetit? siccis enim. et bumidis: et
cum omnia famescant animalia et sitiât oia
animalia babent appetitum naturalem eo-
rum que alunt que sunt calidum et bumi-
dum et frigidum et siccum. et constat qu. bo-
rum non est aliquis senfus preer tactus.
omnia igitur animalia babent tactum et ta-
lem appetitum naturalem: senfus autem
alius non est alimenti nisi per accidens h.5
q. sonus vel color indicat alimentum e. c. p
pe vel longe: et ideo nullum alterius senfus
obectum alit nisi obectum tactus. odor ei
est spirituale et non incorporatur sicut dice
mus in libro de senfus et senfato. Sed biòr
qui latine sapò dicitur: greci enim bumo-
res sapores vocant: ille est aliquid tactus:
quia sapò proxima sequela est complexio
nati ex qualitatibus primis: non tamen sa
por vt sapò alit: fed potius bumidum et sic
cum: et calidum et frigidum sicut diximus.
Et buius cau. est: quia nibh alit: nisi quod
potest assimilari ei quod alitur. H.ibil autè
assimilatur ei: nisi quod similiter compo-
tu est ex elementis et ex calido frigido bu-
mido et sicco eo q. omnis complexio vt pe
ritiores medicorum ditunt q. diu est in bo
na babitudine h. naturam appetit sibi
simile. Lorupta autem aliquando ap-
petit contrarium: sicut febræ eit uans appe
tur aquam vt extingat situm, paret igitur q.
animalia babent tactum necessario et appe
ticum naturalem eorum que mixta sunt ex
qualitatibus tacti: et hoc ondip p famè et fi
ti, de oib? ai bis sigillatim certificandus est

Libe.

posteriorius. Hunc autem intantù dictus sit
sufficieter 〈 omnisibus aialibus senſum ta
cius habentibus etiam appetitus inest ne
cessario. De fantasia autem et arte practis
ci intellectus: et imaginatione nunc quid
dem non est manifeste aliquid dictus: led
de bis omnibus in sequentibus proſeque
mur. Quibusdam autem cum ſenſu inest
principium vire quod est motuus ſin locu
et bec ſunt illa quorù cibus a terra no suffi
cièter preſaf: et babet os ſin figurâ. Allia
enim inobilia existentia figurâ oris no ba
bent eo 〈 radices quibus terre inſigurur
qui habent ſiles ſicut plante. et ideo cibus
eoùs inſufficieter in terra preſaf ppter talla
etiam vêtres no bûr: neque loca p que eritit
tur egestio impuri cibi. Quibusda autê cu
dictis potêtos inest etia intellectuus ſic bo
minibº. et ſi forte appeat aliquod genº bu
iulmodi aialiut alteru aut bonorabilius 〈
bó in mortaliu nã. Et hoc dictu ê ppter
quofdâ dicentes quedâ intellectualia aia
lia eſſe demones regionê lucis in aere ba
bitantes ſicut dixerut platonici g tamê re
ritate: no babet. sed bic de bis no intedimº
et io iub dubio dicimº liquid appareat bo
mine bonorabiliº. Sed qò dic nos bemº
determinare hoc ê de partibus aie: et qua
babet adinuicê et ad iam coparationem.

Laplm. xi. ex quibus ptibº cōponit aia: et
eadem est ratio anime et figure.

Portet autê ſcire 〈 ptes eius qò ê
spûale et eius quod eit corpale orunt
quoniam partes copee rei cōponunt aut ſus
am eentia aut ſua quantitate. et ſi cōponut
ſua eſſennâ tuc ſunt ſicut materia et forma
aut ſicut mixta in eo quod mixtû vocamº.
Si autê cōponunt ſuam quantitate tuc ſut
terie vel medie v'l quarte: et ſic de alhs quti
tatuis ptibus. Et bas vocare coluenimº
integrale: pmas autê eentialeſ. In Spua
libus autê dicimus: quoniam Spûalia poten
tie quedâ ſunt et babet ſuas pies naturalesf
ptâ: es ex quibus cōstituif quoddam vnſ
uerſu ſue potestatis ſicut appet in vrbani-
tandus. Lû enim dico regnû potestatem

quandâ dico quâ cōponunt multe potest
tes pticulares que tamê oês fluunt exre
gno. Si n. diffinies regnum dicâ 〈 regnû
ê morarbia cuius potestates leges et ordi
nes vnuedi oibus distribuunt: eru quedâ
eius pticularis potestas potentia pludis
qu[ula] terre p[ro]cipaſ. Allia autê p[ro]conſulis
conſilio cuius et nutu determinan[ti]cia
et ſentêtie dantur. Allia autê tribunt et alia
ducif exercitus: et alia centurionis cobo-
tis vnius: et adbuc alia decant: et alia p[re]ſe
ci qui p[re]ſicif ad paucos i lege inſtucie co-
ſtituendos. et ſic diuſerse potestates iu[n]cte
ſimul efficiunt vniterſum quodq[ui]b[us]
catu[rum] regnû. et ſic ê in oibus Spûalibus po-
tentus. In oibus autê potestatibus ſen-
per quicq[ui]d potest potencia inferio[rum] potest
et ſuperio[rum] ſed no co[nu]ertif: et ideo inferio[
re] ſêper in ſupio[rum] ſin oês ſuas opationes:
sed nobilitan[ti] operationes inferio[rum] qua
do ſunt in ſuperio[rum]. S[ic]r autem ê in p[re]
statibus c[ar]um naturaliu[3]. Quedam, n[il]
larum ſunt ſemp[er]t et quedam frequenter
et quedam raro ſicut diximus in ſecundo
physicoz[ui]. et quicquid ê potestatif in eo q[ui]
ê raro exercer[ab] eo quod eſ frequenter:
ab eo quod est ſemp[er]z no co[nu]ertif. Da
bet tamen ſemp[er] aliquid impotentie et deo
fectus in[ferio[rum] potestas quod no potest re
ferti ad ſuperio[rum] potestate. et ideo diri-
mas 〈 nobilius exercet]n operationes in
ferious potestatis a ſupio[rum] 〈 ab inferio[
rum] potestate. E[st] a[ut] adbuc notâdum in
itis potestatibus 〈 ſi ſupio[rum] potestas no
vniret in ſe potestate inferio[rum] no dicerent
oia bec vnû regnu[3]z:n[ili]s ſicut aceruus lapi
du: et iccirco quanto potestat[us] ſupio[rum] ê ſin
p[li]cio[rit]erit et vniterſalior ad multa exercê
da que ſub illa potestate cōntinentur. Dio
autê eodem modo est in anima que est in
potencia vite in qua omnis potentia exer
cendi opera vite cōtinetur. et ideo particu-
lares potestates ſicut vegetatiu[m] et ſenſi
tiu[m] ſunt quidem potentie naturaleſ ab
ipsa fluentes que dicuntur propriatate[rum]z
tamen inferio[rum] potestatis opus et poten
tia in ſuperio[rum] nobilines est 〈 q[ui]s in ſeip[er] a. vn
de ſenſuia nobiliº terminat opa vegetale

Secundus

chis ipsa vegetatiua sola. Autritina enim q
facit carnem nobilius opatur chs illa q facit
lignum. Similiter autem est in generativa
similiter aŭt est in sensitiva z itellectiva aia
qoës suas operatioës nobilius participat: z
patet ex h iam q in boie neqz tres aie sunt
neqz tres substâtie: lz vna substânia simpli
cio: z nobilio: alijz: z ideo plures z nobili
ores ab ea chs ab alijz fluût ptates: z eedez
ptates que sunt inferiorum nobili? sunt in ip
fa chs in eif neqz fùt iste potentie nò ynite qz
lic effect verum qo dixit plato q. lqdâ col
lectio diuerfa oparef: vnium enim semper
inferiores in superiori per modum iam ab
signatum: z ideo pticulares ptates non fùt
pies eêncialiter cœponètes aiam: fed poti?
que determinât tota suâ ptatem ad opa vi
te distributam per potêtias sicut z regnum
distribuie per ptatee pticularef ad distribu
endam vitâ: vel cotinendâ z exercêdam q
vocaf cùnibus et ideo dixerunt antiqui lapie
tes q aia est in corpore sicut rex in regno z
oculus est in ipfa sicut aliquif prefecit? ptâ
te sibi fùcta. Ex bis ia p5 qm eodez modo
ià erit vna ratio diffinitiva aie z figure. In
figuris enim lic est qf nulla rectilinea inue
nitur prier triangulum z eas que ipsum se
quùtur in specie figurarum: z sìk est in aia
bus q nulla est aia prier vegatinam z que
fùt post ipaz in ordine aiarum quia sicut fi
gure habent ordiné q vna è anter alia post
ita etiam aia vel aie. Simplicio: enim lìne
ruz est recta: eo q est vnium forme tìm sicut
lepe dixim? z simplicio: figurarum est trian
gulus bìm formâ figuratòis qr z in lìneis è
ynite forme z in superficie: qr bìm formâ nò
dividitr in figuram aliam: qr triangulq nò
dividic in aliam figuram chs in triangulum
Circulus át duarum formarum est in con
uea z in còcua sicut sepe diximus in aì
babitis libris nostris. Allie aŭt figure recti
linee vt tetragonuì pentagonus sic deiceps
dividunt in diuerfas figuras. In figuris
igitur est ratio quedâ còis que dibus còue
nit ex qua tamen non scitur quelibz figura
in specie: z qualiter vna se babet ad aliam
z est iuta q figura est quâritas lìnea vel li
neis terminata: vel q figura est terminatio

quanti si conſenſerim? q figura est qualitaſ
z non quâritas. boc ei oi figure còvenit ex
bactamen nò ſcif qualiter triangulq est in te
tragono bìm ptàtem z in alijz figuris z ido
ex illa non pſecte scitur trianguli natura lz
opozet querere trianguli, ppriam roem ne
qz, ppria oicit pſecte figuratiois rationem
z ideo necessaria est còis. Si eniz diffinieſ
triangulum dicâ triangulus est figura pma
elemêtalis ad oem figuram rectilineâ in q
dividitur ois figura rectilinea ex illa diffi-
nitione non cognoscam eſſe figuratiois in
triangulo licet cognoscam poſſe trianguli
ad alias figuras: z ideo in ſcia figurarù ou
as diffinitioës opozet inquirere vnâ còem
z alteram ppriam z neutra lìne altera ſuffi
cit: z similiter est in aie rône q còis rô eſt q
omnibus convenit alibus que eſt endele-
chia corporis phtici potentia vitam haben
tis: tamê quia vite potentia non eſt vna in
omnibus animalibus: fed alia z alia: ideo
opozet querere bìm quâlibet vite potentiâ
aliam z alia rônem z ideo deludendus est
qui oicit ſufficere còez roem in bis z alijz
similibus que nullius erit, ppria ratio z ite
ruz non debemus eſſe in, ppria ratiòe negle
cta rône còi. Est auté z adbuc alia similitu
do inter figuras z alias: sicut enim trigonù
est in tetragono z in oibus alijz figuris que
funt còiter poſt triangulum bìm potentiam
ita est vegetatiuum in ſenſitivo: ſenſituum
in intellectivo: trigonum auté est in tetrago
no poëtia non b3 ze: lz si distribuìa tetrago
num in ea que pòt: pòt tuc in operatione tris
goni z plus. Aìm li diuidaf lìneis diagona
libus ouabus faciet quattuo: triangulos
z similiter quecùz figura est rectilinea in
tot triangulos diuiditur quot babet angu-
los lìneis a quolibet angulorùz ad centrù
figure deducis. Similiter auté qm ſenſitù
uum distribuìtur in ptates ſuas: tuc poterit
in opera vegetatiuì z amp. z eode modo in
tellectiuì poterit in opa vegetatiuì z ſenſiti
ui: tì quià sicut trigonù nò est in tetragono
bìm actuz trigonì sed tetragonì: ita neqz re
getatiuum est in ſenſitivo bìm actum vege-
tatiuìi ſed ſenſitiuìi: qdo est ſuperio: ptàſ ad
ipsum z ideo ex ſe potés in ptàtem inſerio

I

Liber

ris potentie ad ipsum vt dixim? superius:
pter q5 etiā soluit dubium quorūdā yt2
ſz ſenitiiu̇ ſit compositum ex vegetatino
et quodam alio:coſtat enim cp non:ſed ſen
ſitiu̇ ſt vnū simplex amplioris ptātis: et
ideo ex ſua simplici forma exercere potest
nobilius opera vegetatiui q3 ipm vegetatiu
uum per ſe ſolum.Si enim ex illo: alio co
poneretur:qualiter eſſet forma simplex p3
ſiciens alia.Similiter aŭt est de intellectus
uo. Neq3 enim in figuris figura tetragoni
est composita:ſed simplex:que tamé diſtri
buta in ea q pōt:pōt in tetragonu2 amp.
Similiter aŭt est in oibus formis coſequé
ter ordinatis ſicut cauſa p3maria et ſeodaria
ſicut dicitur in libro de cauſis de eſſe: vire
re:ſentire et intelligere.Auelibz en illaruz
é simplex vna eēntia et tamé ſemp ſiis b3
potentiam p3cedétis vel p3cedétiu̇ oin3: et
nō influit ſeda nifi cum calitate añcedétiu̇
q2 vita nulli dat vitā ſine eē neq3 ſenſus alí
 cui dat ſenſu2 ſine vita et eſſe.Sic et intelle
ctus nulli dat intelligere ſine eſſe vivere et
ſentire in genere moratiu̇. In celeſtib? ei
intelligere forſte est ſine ſentire:erit tīn de B
determinādum in prima phia.

Si aŭt hoc queritur vii. babeat ſiis for
ma q pōt oim p3cedentiui forma2 ptātes
operari:dicendum videſt q babet a tribus
quozum vnum est ipſa ſiia ordinis:nō eni
est ſiis nifi q2 exiuir a p3cedéte: et ideo po
tekſa p3cedétiis pōt in ea. Alia cauſa est:
quiā licet ſit coſequēs intellectu: tamen est
vicinio2 bim eē prime cauſe. Intellectus ei
vicinio2 é prime cauſe q3 ſit ſenſus: et ſic ba
bet in ſe plures bonitateſ et nobilitates qui
bus accedit ad conformitate2 prime cauſe
et p illas boitateſ plura pōt q3 alíqua alia
eēntia vel forma. Tertia cauſa est quiā
eē imaterialio2 et simplicio2 et ſepatio2 ſemp
diis q3 p3ecedens: et ideo i plura pōt q3 an
cedens ipſa2 dico aŭt simplicio2 bim eſſe et
i2 q3 rōez q2 m2 q3 rōez forſte é e3conuerſo q2 p3
cedéſt formae cadu̇t in ei9 diffinitio2: 10 q3
rōem ſunt ante eaz2 et simpliciores ea et bec
tria ſimul iuncta dicu̇t vera cauſa: quiā vni
cu exnis ſequēs in plura pōt q3 anis. Et ſi
forſte aliq2 obhiciat q diffiniés et rōe prius

est diffinito: et simplicius bim eſſe et natura
oicendum q hoc est verum bim cōem nam
tā que inenitur in plurib? ſed nos bic vo-
cam? bim eſſe simplicius et prius:q5 in eſſe
simplicius est et prius: et non dubitam? qn
intellectus bim eſſe simplicio2 ſit q3 ſenſus
licet cōto2 natura ſit ſenſus q3 intellec?t?bec
igitur est cauſa q3 nulla istarum formarum
cōposita: e: et tīn i plura pōt vna q3 alia. Si
aŭt dicatur q babet poſtias naturales i ſe
ipſa ſic componi ex ſeipſis dicim? q bane
ſolam babet cōpositiōm: ſed ila nō repu-
gnat simplicitati forme. Reciui eni forma2
oicit in mathematicis: et recto cū multa ac-
cidu̇t vt,pprie paſſiones ipſi? et poſtie na-
turales eius et tīn simplicitati iue nō p3indu-
cant:q2 ſunt poſt fuſā eēntiā: et ſunt ab ipſa
ita et iſta poſt eſſe aie ſunt et ſunt ab ipſa
et ideo nō tollunt eius simplicitate. Ex di-
ctis igif patet q3 nō ſufficit aſſignaſte cōem
aie diffinitiōm nifi,pp2iā bim quaſibet ei?
ptátem aſſignemus: q q3 ſeſiſeaq2 accu-
dunt eī b3 ptātes illas. Oporeu̇t igiſ ſicereq
ſit vni9 cuiusq3 aia yt q3 dois:q besti: et que
plante:q2 ſicut diximus ſenſitiiu: nō e3 ſine
vegetatīuo licet e3conuerſo vegetatiiu a ſen-
ſitiuo ſepetur vt in plantis apparet. Ihep
quem ſine tactu non babet aliquis alio2
ſenſu2: tactus aŭt ab aliq2 ſepatur: q2 mul-
ta de numero alialium neq3 viſiam neq3 au
ditum neq3 oderatu ſenſum babent: 13 ta-
ctum ſolu2 et gustum bim q3 est quidā tacuſ
et cum ſenſituo p3ncrio2 vite. Aueda etiāz
babét bim locu2 motu2 et quedā nō bit ipſu2
yltimu2 aŭt q5 eſt finis et paucon2 alatiu2 ba
bent quedā intellectu: et multa nō babent.
Ilomo enim ſol? babet in genere monali
um nifi bim platonicos iueniſa2 aliq2 intel-
lectiu2 morale boie digni? et q3 būq2 left
intellectus inſut et aſcedentia oia q2 nō co
uertitur. Quibusdam eni inſet ſol? ſenſus
et quedā cū b babét imagnatiōm et q3da2
cū bis memoriam: et quedā cū bis expeſi-
tum et arté ſicut boies. de speculatio auſc
intellectu2 altera ratio est: quiā ſepam e: et
magis, pprie ſepatorem q3 moratiu2. Sz
tameu in tercio de ipſo erit tractandu2 et vi-
dendum quid et quorum ſit. Sed ex dictis

Secundus

maisest ê promptissima erit ratio anie q
 cognoscit quid est boruz ynunqoqz.

Tractatus seous sevi libri de aia i quo
agitur de potentis anime vegetabilis sigi-
latim et primum de ordine pcededi et quot
sint et que potentie aime vegetabils.

Eccesarium autem est ei qui des
bet determinationem facere de
istis vt accipiat primu quid est
ynumqdz eozuz que dicta süt
Sed antequam hoc fiat oporet vt adbuc
queramus virum sensitivus intellectuus et
vegetatiuus sint vna substatia in homine vſ
plures. Zlidetur eni q[ui plures qr] comu-
ptibilis et icomptibilis non est substatia
ona. Intellectuini aŭt est icomptibile et ſe
sitiuus et vegetatiuus sunt corruptibilia ergo
ipsosq[ui] no est substatia vna. Adbuc autem
sepabilis et isepabilis no est substatia vna
ergo cum intellectus sit sepabilis et sensus
ter gratiunu no sint sepabilia ipsorum non
est vna et eadè substatia. Adbuc at quo
ti act? euntiales differèces ſut ipſorùs ſunt
eentie differèces: sed ſic differùt act? igiti ve-
getare sentire et intelligere: ergo vegetabilis
sensibil et intellectualis non ſut vni9 et eius
dem substatie. Hac autem questione plus-
ribus iam vicibus tetigitus et determina
uim9 et ideo adbuc dicim9 q[ui] hec tria in bo-
mine sunt vnius substatie: que qr] elevatior
êq[ui] alie ppter hoc plura opat: et plura bas
bet principia vite ad exercêda opera vite. et
ideo iste tres potentie sunt vnius substatie
in boie: et q[ui] dicit q[ui] corruptibile et incoru-
ptibile non sunt vnius substatie: h[uius] est veru
ſt corruptibile et icomptibile est aliquid b[us]
substatiá. Si aŭt corruptibile et icomptibi
le dicitur b[us] operatiòem: tunc nihi] ph[is]
bet ab eadè substatia fluere potètias duas
quarui vna est corruptibilis: et altera incomu-
ptibilis eo q[ui] vna est coniuncta corpori: et
altera non: sicut ab vna substatia sepata di-
ximus superius fluere potentiá c[oh]nunctá c[ui]
cope et non c[oh]iuctam. Superio: eni eentia
eo q[ui] est superio: p[ot] in o[em] operatiòem in
ferioris et per hoc patet determinatio obies

ctorum. Dicamus igitur sicut superius
incepimus dicere: q[ui] ei debet facere de
terminatiòem certaz de premiffis q[ui] necel
sarium est ei accipere quid vnüqdz istorz
est per ratiòem diffinitiua: et poſtea per ròs
nem illam oz eum determinare de babitis
qui ſequeſi sicut acciña per ſe sicut est ſepa
bile eê: vel ſi eê ſepabile a corpe: et bmoi q[
accedut potentijs aie et de alij[us] quecùq[ui] ſut
determinada ex ipsis autê congruit dicere
quid vnüqdz istorum est per diffinitiuarum
ròsem antequ[us] sciamus de toto eo q[ui] p[ro]
oz[ibus] ſunt quo ad nos: t[inc]e eadè ròne prius
oporet determinare de actibus istar[us] po
tentiar[us] eu q[ui] actus p[ro] pa[n]unt potentijs quo
ad nos b[us] ròem licet simpliciter et b[us] eſſe
potentie ſint p[ro]fores actibus: per eadè au
tem ròem adbuc de obiectis prius est de
terminàduz: q[ui] obiecta magis accedùt ad
n[am] noticiaz q[ui] actus vel potentie: obies-
cta enim ſut que inferùt potentijs paſſiones
et potentie inſormatur p[ro] ſp[er] obiectioruus: et
ideo obiecta ſut ſp[er] prebentia actib[us]. et p[
actus d[um] ſp[er] potentijs et p[ter] hoc p[ri]
o: p[ec]ulatio est de obiectis quo ad nos: ſe
cùda de actibus et tertia de potentijs quo ad
nos: prius igitur dicendi] de sensibili et in-
telligibili et poſtea de intellectu et ſensu. In
ter autem o[es] potentijs prius de alimento et
generatione dicendum est: vegetatiuus eniz
coins inest aiatif q[ui] ſensitium et intellecti
uum: et c[oh]e etiá quo ad nos prius est quem
admodum sicut diximus in principio ph[is]
comu: vegetatiuus eniz est potentia b[us] qua
omnibus inest vinere: et illi9 opera ſunt alí-
mento vii et generare. Tria enim habet
in ſe potentia vegetatiua h[uius] est nutritiuam et
augmentatiua et generatiua. Luius h[uius] est
ratio quoniam omne q[ui] generat: p[ter] pa[n]
citat[é] materie ex qua generatur: prius ê im
perfectum b[us] quâtitatê et virtus deducens
ip[sum] ad perfectum est augmentatina cui
tria est diminutia que ſurgit ab imperſiò-
ne et potentia eius. Debet autem omne q[ui]
est ex c[oh]trarijs ſalnari in eſſe: et h[uius] ſit p[ro] virtu
tem nutritiua. Et indiget divino eſſe ptici
pare in ſili b[us] speciem et hoc ſit p[er] generati
uá et ideo tres virtutes necessario habet po

g 2

Libr

tentiam vegetabilis; dicuſk tī duo iſtox ope
ra generare et alimēto vii:q: iſta duo ſut ad
ſubſtātiā ſalnādam. Alimēum quidez
bīm materiā et individuī: generare autē bīm
ſpem et formā. Beneratina enim oibus in
eſt viuentibus quecūq ſut de numero natu
raliū et nō eternay subſtātiay et q: ſunt pſe-
cta et nō impſecta:q: impſeciū in quaſitrate
ppter hoc et multum necesse babet pone-
re in subſtātiā: nihil pōt ponere in ſemie: et
ideo generare infantes et pueri non poſſut
et hanc generatiōm babere p: ſe variam
eſt facere tale alterum in individuo et iſdez
in ſpē quale eſt ipſuz generās: et facit h: q: do
est perfectum vt diximus et nō occasionatū
ſicut moſtra ſunt et quecūq nō caſu generā
tur: vt peccata nature que ſunt moſtra ſicut
diximus in ſcōo phico:u. Habēt aūt gene
ratiōem variā precipue ea quorū vtimum
poſſe generatio eſt ſicut vegetatiua q: gene
rāt et ſe radices et virgas et ramos et folia
In bac autem varia generatiōe: ſemp ge-
nerans facit tale alterum quale eſt ipſuz vt
virga quidem virgam aial autes aial. Lau
ſa autem eſt quatenus diuino eſſe pticipent
quatum poſſut: q: do eſt ſempiternu e: omia
eni illud perpetuī eſſe optant: et illi: cauſa
agunt quicquid agut bīm naturas. ſicut ei
diximus in ce. et m. similitudinē diuini eſſe
quedā pticipāt ſine mom: et quedaz cū mo
tu: et eo: que mouent: quedā reiterant eo:
dez numero: quedā eadē ſpē et ſic diximus
i fine de generatiōe: et coruptione. Quedā
aŭt reiterant eadem ſpē non numero: ſicut
generabilia et corruptibilia. Id aŭt q: do eſt
cauſa finalis cuius cauſa ſit id quod ſit: ou
pliciter dicitur: h: quidem cuinſ cauſa ſit gc
quid ſit ad illud. Aliud at e: quo res eſt id
q: do eſt et h: eſt ca formalis. vnde eſſe ppeſu
um cauſa finalis e: generatiōis ſicut ei: cā
ſit tota successio generationis et qua nō ſe
quitur nā vna generatione ſed p: totā et infi
nitā generationis: ſuccessione, et lo hoc e: tīn
e: cā ſit gc:q: fit h: nāz. forma autē dano: e: e
generato eſt finis qué ſelequik nā p: vni ca:
generatione et hoc e: finis in quo quiſeſt a:
ctus vnūs p[icularis] generātis: ſicut i: quo
eſt eſſe eius q: do generatur: quia forma dat

e: generato. Et q: generabilia cōlicare nō
poſſunt eſſe diuinu: q: do eſt p[er]petuas eſſe i
ſeipſis: eo q: nibi] corruptibilium continue
poteſt manere: cōlicant quantus poſſunt vt
ſaltim remaneant eadem ſpē: et tunc remo
nent quidem nō ynū ſed vt ynū. Numero
eni nō ynum p[ro]manet ſed ſpē ynū et ideo ſic
p[re]diximus eſſe diuinu: quedā pticipāt p[er]
t quedam minus ynumq: doq: ſicut p[oteſt].

Lapitulū ſeom qualiter aia eſt viuentil
corpo[ris] cauſa et principium.

St autem anima viuentis corpora
cā et principiū. Cauſa autē et principijs
tripliciter dicitur aia autē eſt viuens corpo-
ris cauſa et principijs bīm tres modos deder
minatos in ſcundo phico:q. Et enim ani
ma cauſa efficíes vnde eſt moſus corporis
t ipa eſt etiā cauſa finalis p[pter] qua e: cor
pus et e: cauſa formaliſi ſicut ſba dans e: aia
to corpori. Et enim ſit cauſa formalis ſicut
subſtātiā animati eo: porijs manifeſtui: c: viue
re ei viueiibus e: eſſe quia viuere e: acus a:
nimē in corporis diuinoſi ſicut ſupra dixim?
La at forma[]t et principiū viuētini in eo q: vi
vunt e: anima cū animatū ab inanimato de
terminetur in viuendo ſicut ſuprijs patui.
Amp. autē iuſ et po: iotia eſt viens hoc e:
q: do ptātem babet exercendi opa: vite acus
eſt ratio. Actus enim qui eſt ſophemium
eſt rōez et eſſe oās ei q: do p[or]opari opa: vite
ſicut ſupra p[bat]u eſ p[ra] in diffinitio: aie
Lōstat at q: ac i: potētia viiā huius eſt aia:
ergo ro ei: eſt et forma: ex iſtis iquod: to
nib: p[bat]eſſe principiū et cā corporis ſicut fo-
ma et subſtātiā eius. Manifeſtui e: aŭt
q: ipa e: etiā cā finalis q: e: cā p[pter] qua eſt
quicq: d e: et p[pter] qua e ſit quicquid ſit. Si:
ei itelleci: p[ra]actic: i mechanici: e p[pter] finē
determiatū p[pter] qu[em] mouet materiā vt in
ducat forma[]t artis q: do e: bonu: artis illi: eo
q: ois ars alicui: q[on]boni e: opatrix: ſicut faber
facit q: do facit p[pter] cultellu: et opati: q: p[er]
lud e: finis ei: . Eodē mō etiā natura opa[]
p[ter] finē determinatiū qu[em] itendit p[er]
batu: e in ſcundo phico:q: et h: e finis nature
p[ter] qu[em] opatur. Huius et finis i: aialib?

secundus

eia, bim naturâ eni oia pîlica corpa aiatâ z
organizata ppter aiam et dîneritas eomum
eit ppter aie oiuersitatê et hoc ê tam in aiali
bus q[ui] in plantis sicut et oia instrumêta ar]
tis sunt, ppter artis finê. Sicut at supra di]
ximus q[ui] cuins ca fit ouplíciter dicif. l. q[ui]
cui? ca fit totus q[ui] fit et q[ui] est quo res ê id
q[ui] est et boxê exépla subtecim? superi? Et
se ei oiuinu? ê vnû cui? ca fit quicquid fit: fs
nô quo res est id q[ui] ê tozma aût ê cui? cau
sa fit et quo res ê id q[ui] ê et talis finis ê aia
aiati corporis. Sic ergo pbatu? ê q[ui] aia ê ca
finalis. At vero ipsa est etiaz efficiens ca
vîn ê motus corporis aiani. P[ro]bibil eni mone
tur ex se bim locum nifi ab aia; Si aût aliq
dicat q[ui] n[ò] oibus viuicib? couenit iste mo-
tus dicem? et etia alteratio et augmentu? sult
motus ab ania in corpe vno exire? seni? et
eni quedâ alteratio est[em]e vides et nibil sentit
nifi q[ui] habet aiam. Similiter aût ei vuno
couenit augeri et minui. P[ro]bibil aût augetur
pprize nifi q[ui] aliter ppriere et nibil aliter p[
prize q[ui] n[ò] pticipat aia? ergo ad minus vîn
est motus augmenti in omni corpore vino
eia q[ui] quidê corpus pticipat aiam. Er
itigif aia tripliciter ca aiati corporis: eo q[ui] tres
dicte cae in vnâ res concidunt sicut in sedo
phicorum, pbatu? est. A[materialis aût esse
non p[òt]q[ui] materia nûq[ui] còcidit in eand[es]
rem cum alij caufis.

Lapitulù tertii de imp[]obatione errozit
empedoclis circa motu et cauſa nutrimêti.

A[]pedocles aŭt loquêf de motu nu
trimenti ad ptes et mébra ei? q[ui] alio
tur n[ò] b[ri] dixit addens dicis fuis anginu?
accidere plâtis deoſu q[ui] de ppter id q[ui] ter
ra lic ferf naturali deoſu: surſu ât ppter
igné qui mouef surſu. Et fueru[ti] roes indu
centes Empedoclê precipue tres quara[]z
vna est q[ui] videbat motum nutrimêti êe na-
tural[é]: et naturalê habere finê determiu[as
in natura: traciu? aŭt esse motu violentum ſi
cut maifestu? ê ex. vy. phico[]p. Et i[]vo ne vi
ceref nutrimêti trabi ad membra per v[]tuo
tem mébro[]; dixit q[ui] naturaliter mouetur
ad illa per naturalê motu elemêtop q[ui] ami

rta ſunt in alimêto. Allia vero r[ò] ê q[ui] vi[
demus elemêta per aliku[è] ſu[n] acu[ri] remas
nere immixta et i[ò] dicebat q[ui] etiâ ſu os mo[
tus naturales retinebat. Tertia r[ò] ſuit
q[ui] in oi[atiato]: videbat mébra inferiòra bêre
nutrimêtu] grossum et terreſtre: ſupiora aŭt
babere alimêru] ſubtile et calidu. Similiter
aŭt in ſenib? in quib? deficit calor videbat
inferiora mébra plus nutriri q[ui] ſupiora: et i
inuenibus in quibus ê multu] calidu] mébra
ſupiora plus nutriri q[ui] ſeriora: q[ui] in eis ca
lor ignis multa ad ſe trabit materia[]z, et illa
multiplicata multu] elevat ſurſum et paru]z
deoſum. Ladez aŭt ca est q[ui] in mulierib?
mébra inferiora m[lu] augen[è] ſicut crura et
nates: et mébra ſupiora babent gracilia ſic-
brachia et humeros q[ui] frigiditas vincens i
eis ingroſsat nutrimêtu] q[ui] ponderosita e
sua trabit inferius: videbat nihilomin? i oi
nutrimento d[omi]ni aqua et terrâ et ideo puta
bat bec non moueri ſurſuz nifi prins ênt
cuuer[sa in igne vel ignita, il]Dec igitut que
induferu[] empe. Erabat ât Empe, ou
pliciter: vno quidê m[ò] q[ui] n[ò] bene accepit i
tenti[em]e eius q[ui] est ſuperi? et intentionez
eit q[ui] est inferius: q[ui] n[ò] idem est ſurſum et
deoſu] aiati corporis et müdi q[ui] in múdo ſur-
ſum et deoſu] oſſeru[] et opponu[] ſitu tantu[
sed in corporibus aiatis differu[]t figura mem
bro[;] et officio. In omni eni aiato dicimus
q[ui] capnt est ſupus corporis eius et i[]n vide
mus q[ui] bestiarum caput ê pn[ui] in terrâ et i[]n
recum nifi ſoli? bois: ſicut ouidu[]n dixit de
deo q[ui] os boi sublîme dedit celum q[ui] vide
re iuifit et erectos ad ſydera tollere vultus
Si ergo ſic figura et officiis in corporibus aia
tis oliknug[ui] ſurſu et deoſu]; tunc c[ui] plâra
radices babeat ori aialium p[]officinu] ſiles
radix erit in plantis ſurſum et rami deoſu]z
q[ui] non idê erit ſurſum et deoſum q[ui] in mú
do est ſurſu et deoſum: q[ui] ſicut dixim? poſi
tiòes iste in corporibus aiatop[;] vicu] eedê et i[]
miles oiuere b[im] opa et n[ò] b[im] ſitum müdi
A[]dbuc etiâ ſi còceſſeri? Empe, q[ui] idez ſit
mundo ſuperius et corporibus aiatis: nos vi
dem? q[ui] quelibet ps nutrimêti ferf in 3ria
loca: q[ui] ferf ſurſum et deoſum ybicu]q[ui] ſut
mébra: talis eni motus non p[òt]eê a viute

I 3

Libr

elemêtali. Si enim illa sint simplicia babe
bunt motus simplices. Si antè composita
pualebit motus diñantis i mixto: 03 igitur
mot? iske sit ab alia virtute que non est elemta-
lis neq 2nîs cōmixtōez elemêti: bâc âtvir
tuté vocam? aia3 ergo erit ab aia. Aliiter ei
euellerêc a se inuicê que in cōttarla loca se
runt et pzeualeret diñans elemêtu: vtr autè
nunq3 evellûmъ qnî din viuít plâta vel aia-
tum:continens igitur ea non est elemen-
talis virtus et banc vt diximus vocamus
animam.

Rónes aút mouentes empe.nô sùt dif
sicles ad soluendû. Ostendim? eni in .vy.
phicozum duplicé eê tractû, ynû quidez in
quo trabens p virtuté que oio extriseca est
trabit id qô trabit et tractus iste est violéus
Allius st et qnî trabens aliqd sue virtutis
generat in tracto que virtus innata in tras-
cio facit ipm moneri ad trabens sicut trabi
tur ferrû a magnete et b tractus est natural
sic trabif cibus ad mébria eo virtus mé-
bzi generat in cibo que agente in se mébzo
còtinue reducitur ad actû et p illa alimtû mo-
uek ad mébûs sicut ad locu sue forme et spêi
in qua còplemum accipit illi virtutis que
generata est in ipo p actionem aie que est act?
membiox. Lum aút bec virtus nô sùt ele-
mentalis sed aie que est actus mébzozum
côstat et naturaliter mouet yel poti? ita li
ceat loqui aialiter monef ad mébza et nô p
virtuté aliquâ elemêralê. Et et dicit elemê
ta aliquiditer remanere i mixto cibo non in
nat ad sue opiniois affertioem: qn elemêta
materialia efficilûr: et virtus aie alimêtus
assimilâs efficif formalis et mouês. Et at
dicit grossius et terestri? ec nutrimêtû inferi
oruz mébzo? nô generaliter est verû. Adè
borum eni terrestrium sicut sunt ossa nutri-
mentû est terrestre: et mébzozum aquatico?
sicut è cerebrû: nutrimêtû est aquatici et of
sa sùt superius et inferius corpe: cerebrû ta-
tû superius. Sed verû è et i senib? et i mu-
lieribus frigidis plus nutriùf inferiora mé-
bra q2 supiora ppter caloris defectus: qn ea
lor est instrumentu aie et deficiête instrumê
to: aut nulle sunt opatîo e artis aut nô bene
sunt: sed ex hoc nô phaf et fiat nutrimêtû

virtute elemêtali: sed potius virtute aie en
alìquo defectu instrumêti qn empe. nò
bil deberet de nutrimêio in talib? ferri lus
sum sed totu? deo: su3. Sic igitur p3 et non ye
re dixit empedocles.

Lapitulum quartum de imputatione
eurozum qui dicit augmentum ali
mentum fieri per virtutem ignis.

Zint autem quidam qui non omní
elementozum virtute fieri dicebant
limentum: sed virtute ignis tantum: et ali
liter augmentum cuius affignabant ratios
nem: quia ignis solus inter omnia corpora
t alitur virtute ppria et augmentatur. Aliis
tur enim inquantum educit subtilè buntis
dum de calefactis et convalecit et subten
atur in ipso: augerunt autem inquantum in
crementum accipit sue quantitati per ap
positonem cremabilium: et propter hoc i
cunt et ignis etia3 sec duo in omnibus 03
pera: animatis. Et bi quidem aduc a
lys duabus rationibus sunt inducti qua
rum ynam esse dicebant: quia videbant lg
nem non nutriment perire per continuâ sue
materie perditione3. Euolant enim alen
dendo semper materiales partes ignis. et
contendunt superius. Cum igitur lic con
tinue deperdatur indiget deperditi restau
ratione. Non autem deperditum restaura
tur nisi per nutrimentum oporet igitur et
ignis nutriatur. Si quis autem eis dixit et
ignis naturaliter mouetur furu? et video par
tes sue materiales euolant ex ipso natura
liter dicebant hoc esse non posse ppter hoc
et nibh cozzumpit feipsum: nec naturaliter
intendit suipins corruptionem. ignis autè
cozzumpitur per hoc et destruitur et paulas
tim euolant ex ipso partes materiales sue
ergo non naturaliter emitit eas: sed per alì
quid cozzumpés: erit igitur etiam naturale
nutrimentu ip3 saluâs et depdittu restitutel.
Alia aút ratio isto? sult: et dicebat augmê
tu fieri p hoc et addit alium corp9 intrâs in
poros ei? qô auget et nibh esse ita potiosum

secundus

ficut igne, ppteres q[ui] sicclissim9 est et p[er]p[ien]9
er siccatate etiam t[inet] poros: p[er]p[icur]at au
multitudine, ondit poros. 11 hec autem ſunt
vera in toto, ve[rum] quidem ei est n[ot] ſierit alimem
qui ſime calore ignis: ſed calor ille inflamatis est
n[ot] p[ini]u efficiens: et 16 est c[ors] cana] et non ca
principal. O p[ra]ſe eni in alimem ſo n[ot] ſp[er] ignis
ſed ſp[es] viut corpiſ et utuiſ a[ie]: ſicut ſup[er]9
dixim: et 16 ſo alterat ad ſp[er] ignis 13 car
nis vel offiſis: q[ui] ſut ſp[er] organo[rum] a[ie]. Lui[9]
ignem est: q[ui] augmentu ignis in q[ui]titate inter
minatuem, et in ei angeli: q[ui] ſtui e[re] cremabile ap-
poſitiu igni. Sed omnino ato[rum] q[ui] ſtatur in ſitu
ra et q[ui]titate certa est q[ui]titas in q[ui] saluaf for-
ma illu[9]ip[el]t et est r[on] magnitudinis in mario
t in mimo in q[ui] ſtat et ex qua n[ot] ſaluaſ ſp[er]
t angmentu babet terminu quod est q[ui]titas
organo[rum] q[ui] ſuſticit opato[rum]9 virtutu[rum] et po-
tiaru[rum] ergo aliuſ ed p[er]cipiui angme i in alio-
tis q[ui] ſit virt[um] ignis. b[ac] aut vocam q[ui]iam q[
] tal[em] ponit augment[io] ſuo terminu, h[ui]c mag[ui]
funt r[ois] h[ui] est ſorme q[ui] dat eſſe t[ronem] q[ui]
mate: h[ui] est q[ui] alio[rum]9 virtu[rum] maſiis vel corpe
ſicut est calor ignis. Ellia aut r[on] q[ui] anciens
na imp[robar] ſuiam ita] eſt: q[ui] ignis qua]do
nutrit et auget: n[ot] nutrit et auget n[iti] ſe p[er]m.
a]ia aut vegetabilis: neq[ui] nutrit: neq[ui] angeli
ſeip[am]: ſed por[ie] corpi[9]. Ratios e[mi]r quas
inducut n[ot] difficile est ſoluer. dicum9 ei q[
] ignis n[ot] pp[er] nutriſ neq[ui] angeli. Id ei q[ui]
neutif in igne: ni ingrediti i igne: neq[ui] ingre
dif in ip[er]m vi cuilibet p[ui] addaf et vnia[ſ] ſed
diffundit ignis p[er] genera[em] ſorme ignis
in m[am] aliena. Et q[ui] dicut et atrabiti ibi[re]
bumidu[rum] ex cremabilit[9] et q[ui] illo cibat: dicē
dam q[ui] n[ot] ad hoc atrabit vt illo cibat: ſed
potius yt in illo generef tanq[ui] in p[er]ma m[am].
N[ot] eni atrabiti n[iti] q[ui] cale facit et ſubliſat:
t t[ue] calor facit ip[er]m ebulire ad ſup[ici]e cor-
poris: cut[ui]t illud fuerat bumidu[rum] et ibi fumat
et fit ſtamma, deberet aut atrabiti in o[em] par
tes ignis anteq[ui] inflamare ſi eſſet nutrimem
tum ignis, p[are]t igr[ui] q[ui] illud est pp[er] genera
tio ignis et n[ot] nutrimentu. O ante]z dicut in
igne ſier depeditonem ſim main: dicendu[rum]
q[ui] accidit igni inq[ui]tui est in loco alieno. p
b[oc] eni maſerie p[res] p[er]q[ui] igni ſimiles enolat
intendentes ire ad loci p[er]p[ium]: ſed exiguus

ab aere circunſtare: et ſic fit c[or]tinna igniſ de
p[er]dito: neq[ui] intendet p[er] boc ſua] corup[io]em
ſed por[ie] melt[ie] ſaluarı et c[ou]naſcere in loco
pp[io]: et ſic fieret ſi n[ot] impedit[re]: et ideo n[ot]
int[ed]it igniſ ſim n[am] restaurare illud dep[]
ditum: ſed por[ie] p[er] inflammat[io]em multi-
plicare ſua] ſp[em] in materia aliena ſic dixi-
mus. D[am] aut obiectu[rum] de poris et vacuo oni-
din[ib]ibil eſſe in p[er]mo de genera. et corup-
Exclusiſis ante]z ſic falſi] opionib[9] et errori]
bus antiquo[rum]: loq[ui]mur de q[ui]libet potenti]a
vegetabilis anime: ostendentes que ſit que-
libet ip[er]arum: et quam babent ad inuicem:
t ad anima] vegetabilem ip[er]atonem.

Lapitulum quintu[3] de alimento quod est obiectum nutritive et vegetative.

H[on]iam autem bec potentia ani
me quam vocamus nutritivam
eſt vegetatina individui generatio
na per multiplicato[em] induidu[rum] in p[er]s-
cie: o[ſ] nos ſim predicta doctrina p[er] loq de
nurrit[io]. O p[er] ei q[ui] eſt alimemi op[er] de-
minatio fit circa alia]s potenti]a e[re] vegeta-
bilis: eo q[ui] augmentatina et gnatiua opato[rum]
quada] alimem recipiui. Eſt igr[ui] alimemum
q[ui] obiectu[rum] vnui trib[ui] potenti]a e[re] vegetabil
p[er]miui. P[er]miu ante] quod de alimemo que
rendu] occurrit eſt: viru] alatur c[orrariu]n con-
trario: vel ſimile ſimili. A]ide] ſeni quibus
dam q[ui] c[orrariu] alaf c[orrario]: ſed n[ot] omne
c[orrariu] alia] qua]c[u]q[ui] c[orrario]: ſed ſolum
illo c[orrario] alia] alia]q[ui] c[orrariu] q[ui] c[orraria] ſi
ſol] gnari] poſſible e[re] alterutris: ſed ena]
augmentari vnui ex alio. A]ulta eni gnand]
[orrario] ex alterutris: n[ot] in o[ia] ſi]a] fiut ex
oib[ui] c[or]tim[ie] in l[ui] p[er]bico[rum]: et e[or] q[ui]
genera]n ex inuicem n[ot] o[ia] auget] ſe inuicem: ſic q[ui]
ſanu] generaf ex laborate: n[ot] angentur neq[ui]
alatur vnus ex alio: et yt vninerſaliter dicaf
cum [orraria] ſint que ſunt potenti]a et aci] ad
inuicem in generib[ui] omnibus: ea que ſunt
vnus generis contraria generan] ad inu-
cem: ſed n[ot] angentur neq[ui] alatur vnui ex alio
n[iti] ſunt [orraria] i generere [bit]ate in] accepta

Liber

In illis ynū eni ſbaliter pōt ſuerti in ſbaz
alteri? et ideo ynū pōt alere et augere altez
Sz adbuc obſeruādu est: cp neqz illa eodē
mō ſe bīnt ad inuicē cp ſelz vtrūqz alat relis
qnu et ecōuerſo: et h ſeim ex dictis antiquo
rūt qui dixerunt de simplicib ex corpib cp aq
alit igne: et nō ecōuerſo ignis alit aquā. et lz
ſalsa ſit eoq ſuppō: in viſſuma ratiōe fuerut
inducti. Liderūt eni cp nibil aliud alit nifi
qo recipit ſpem t formā ei qo alit ab ipſo
Humidū aŭt inter oia pīma ſolu videbant
facile recipe formaſ t ſpēs alioz corporo
que ei impinunt: et ideo dixerūt h ſolū eſſe
alimētū. Et bec rō cogit cp omne alimentū
opozet bumidū eſſe ſim acu: licet forſe po-
teria ſit alteri qualitatis. Alderūt etiam cp
omne qo alit ſpem t formā ſua impit ei
quod alit ipm. Dibib aŭt adeo pōt eſ ſegil-
latiu ſorme ſue: ſicut calidu et ſiccu. q cali
du penetrat: et ſiccu retinet acumen qo dat
ei calidu: et ideo ſolū igne nutriri dixerunt.
pat igif cp licet nō verum dixerit in hoc cp
aqua alat igne: tamē cauſa ppter qua illud
dixerut est veriſſima: et ex veritate que e in
dicto cozuin isto accipif cp nō equali ſe bīnt
cōtraria adinuicē: quor ynū alit: et alterum
alif cp vtrūqz. l. ab altero et alī posſit et alere
reliquiz. Alens eni in eo cp est alens oſ qo
ſit in actu bumidu ſuſceptibile ſorme t ſpe
clei ei quod alif. Id aŭt quod alif est bīns
virtnē que formā corpis quod alif et mem
biex et ſigillat in ipo: et ideo indiget inſtro
quod est caloq naturalis: et alys ſutub ex ſibi
ſubſeruieibus: de quibus infra dicemus.
Difſinctio autē que est inter alens et id qo
alif inter corpa animata in ſolis simplicib ex
de pендif: ſicut dixim ex igni alif et aqua
alit: et nō ita videt in cōpoliſis ppter qo cō
poſita ab excelliſis pimaru qualitatū ſunt
remota: et ita nō videnſe eſſe in actu bumida:
neqz in actu adeo ſicca cp posſit ita evidēter
babere pperates aleiis et alii quæadmodu
simplicia. Hec aŭt que dixim bīnt opinionē
eo cp quidā vidētes alimētuz vniri ei quod
alif: nibil aŭt vniri aly: nifi qo ſikitudinē hz
in ſorma ad ipm: dicūt nō augeri vel alī cō-
trariu trario: ſed pori ex ſimile ſimili. Alys
aŭt de quib ex dixim ex videbaf alī trarium

trario: tanq[ui] impoffibile ſit alī ſimile ſil.
Et p[ro] ſe inducunt raiōnem cp omne alimētū
mutaſt et decoquif decociōne cal di: et būdi
ſic alimentu omne mutaſ. Autatio autez
omnis: aut est de trario in trariuz aut de
trario in mediu qo pati trario est trar-
rium: ergo nō alif nifi contrariu contrario.
Adbuc aŭt omne alimentu pati ab eo qo
alif: et nō ecōuerſo. traria auie ſunt que pa
tiunt ab inuicē. pati et decocioem et affimi
latem: cum omnis decoctio ſit cōplexio a
nāli et p[ro] calore ex cōtratacēnib quitanib?
aut paſſiob ſicut babili est i q[ui]to meibau
rozu. No t[em] pati id qo alif ab alimēt: ſic
neqz inſtroq dom ex aliquid pati a mā ex q[
fit dom?: ſed poti mā pati et trāminuaf ab
ipo in dom ex formā. Ita et alimēt nālmu-
taſt in formā ei qo alit et nō ecōuerſo. In-
ſtrucro: aŭt dom ex nō h[uius] mutatiam nifi uſa
q[ui] est ex ocio ad agere ſue ac? p[mi] ad ſecu-
du: ſicut ſciēt dicim mutari q[ui] acu ſit q[ui]
derās, ita etiā aie virt? que nutrītua vocaſ
mutaſt q[ui] de nutriēte ſim potuā efficif inu-
trīes in effectu: et forſe boc num ex: qua[ui]
tib ex ſutub ex p[up]i dixim exiam magio ſor-
actu ſim qu[am] p[mi] et pot ex affilia viglie q[
ſomno. ſorſe ei ſp nutri: et ſi nō ſp nutrimēs
tu ab extriſeco q[rat]a: ga ſp aligd agit circa
nutrimētū: aut diſſolucdo: aut alterādo aut
atrabēdo: aut vniedo mébis. In determi-
nando aŭt ita q[ui]em magnā babet viam:
vtrū nutrimētū ſit q[ui] b[lio]tio e q[ui] vnif mébail
aut q[ui] p[ro] q[ui]t vt nutriat anteq[ui] alereſt et
affilek aut vtrūqz: q[ui] ſi ſiderem? nutrimē
tū h[uius] actu: h[ui]e cp p[ot] ſpicere nutrimētū ex
p[ato]em p[oc] cp mouſt ad mébza t vnif mé-
bis: ſine dublo t[ue] id q[ui] affilaui é mébis
est nutrimētū. Si aŭt nutrimētū accipiaſ h[ui]
potentiā: cp. l. p[ot] p[er] ſua ſbam fieri nutriu-
tūc nutri: trariu cotario: et i[n] nō cocu ad
buc e trariu: coctu aŭt ſimile: et ita vtrūqz
p[di]catoq [s]ingit dicere: et trariu trario:
t[em] ſimile ſimili alif. et ideo manſettu ex
q[ui] vtriqu[us] quodā modo recte et nō recte o[n]
Q[ui]m auie ſicut ſup[ra]o utendim ex: nibil alut
p[pe] quod non babet animā: oſ alatuqz eſſe
corq ex alif: et anime potētia in alimentu
agere: et non virtute elementali simplici.

secundus

Alimētū igif aiati corpís p ſe est ſt non ſm accēns. ymib9aŭt eſalib9n attribuīt nifi p accēns: b ê inquātū ſunt instrumēta anime: ſic qualitātes eſales ſunt concaſe ſt non cauſe alimēti: ſicut ſupra ostendimus.

Capitulum ſextum de officijs nutritiue
ſt augmentatine.

Is autê babitis de alimēto: de ipſis potêngs ê determinādu. Est at poſtia nutritiua que de nutrimēto restaurat depdittu in corpe aiato vt saluet in eſse diuīs no. Augmētina autê est illa que de nutrimēto addit quātatiu mébroz9 vt ad debitā longitudinê ſt quātitatê deducaſ. Et ex boc accipit q licet idê ſim ſit alimēto ſt augmētatio: boc est ei quod auger: tamê eſſe eouī ſm ſoem diffinitiua est alteru ſt alteru. Aia tum eni ſim q quātū est alimētū augmētati ſu querit: ſed no nutrit nifi ſim qo est b alí quid: et iba potens recipc forma mébroz9 et ibam. Nutrimētū eni no ſaluat nifi ibam: et ideo b diu pōt nurriti: tam diu ſaluaſ in indiuduo. Sed augmētina no agit p toſ tam vitam: et ideo ipa non est ſalnatia ſbe: ſed poti9pſectina quāritatis. Et ſunt quor9 differētie iter nutritiuā ſt augmētatiuā: qūri yna est ſt principalis: q nutritiua non accipit alimētū nifi inquātū ê potētia iba mébroz9: ſt no curat de qtitate. Augmētina aŭt acipit ipm inquātū potētia addiſ quanutati mébroz9 inquātū mébroz9 quātitas extêdiſ ipſo addito mébriſ. Secuda aŭt ê: q nutritiua addit ibam cibi ſbe mébroz9 eſlem ſim tres corpís diametros: longitudinis: ſt lati tudinis: et p funditatis: in oib9bis eſq1 pdí tu restauras. augmētina aŭt p[icpue addit lōgitudini: et io indiget q calo ſu p[it ſoſtioz9 t mébza in qb9est ſint mollia q extêdi poſo ſint. b aŭt ſic. p[ab9 lo gitudo eni no ſit ma9 ioz nifi oſſib9 extêſio: et h dura ſunt: ſt no nis ſt ſoſi calore faciète diſcurrere nutrimētū p ipa fieri pōt. Si[er aŭt no ſit extêſio ſicet inſ durati: ſed poti9ei9qo êbamidū flexibile: et io no ſit augmentu nifi in ſuettute anteſq adueniat ſicitas nimia q p[ibet extêſione9 h ê cáp9 yna qre non ſemp augêſt corpora: 13

ſemp nutrītūſ. Nutritina eni 13 ſim o[em of mèliōnê vt oixim nutriar: in ſim latitudinê maxie nutrit: q ad illi9 incremētū no exigif nifi a ſimilario nutrimētī ſt addito: et ſi ex[élio in ampliozê q[ titatê nifi q[ tū extêdiſ i addito: et h frequêter ſit in ſolis mébriſ molib9 q ſunt caro et bmōi p[ter h q oſſa exten dant: et hoc ſit calore debili magis q[ forti. Tertia d[ia ê: q nutritina ebeſtori vt d[ictu ê inſko opaſ: augmētina autem acutior. L[ui eni calo: nāliſ vtriusq[ ſit inſkm: ebeſ calo: ê q solu p[uertit nutrimētū: ſt affimilat Acut9 autê q facit ipm diſcurrere p mébza dura q molliſicat inſ Fundédo ea acuto būo: re nutrimētali: ſt tuc extêdiſt ea, et cá buti9est q[ cù q[ libet vi9pl9 poſſit in mā pp[ba q[ alie na ebeta calo: q[to pl9de aliena mā inge[ rik. Nd vt meli9itelligat oz ſeire q duplieci būido idig3 oq q[ nutrit. yn[ qde ê ſetale: q[ ê aligq iſbe ſeis: et illb9 ê p[riu ſim calos nāl. Aliud aŭt ê nutrimittale q[ accipit de nutrimēto q[ p[ retinet aligd de nā cibi et io p[ aligd bz de ex[ neo: pp q[ non adeo efficacê ê in eo calor nāliſ: ſic in p[mo būido et q[to pl9ingeriſ de nutrimentali būido q[ addit radicali ſiue ſeiali: ex quo formaq[ mébza radicalia et q[ ê inſuſuz eis: tāto pl9in[ p[iffan[ et induran[: et calo: pl9 in eo debili taſ: et io calo: q p[mo ſec onas op[oes alimēt, et. et extêſiōs: iāde pp ſui debellitatê ſt mébroz9 duritiuā no pōt p[ficere nifi vnā que ê nutrire: et io ſuc stat augmētū. Est autex circa boc adh notāduī q tép9 incremēt etiā ſim galienu ſt auicēna ê tép9 etatis p[uerilis q ſunt calidi et būidi pp vicinitatê qua b[rit ad ſua originê q est ex calido et bu. 13 l[ūidu aŭt et calidu ſim l[ iūcta faciut diſſuſionê et extékonê, p[cedête aŭt tpe exſiccaſ panlati bumidu in tpe iu[néturis et indurāf mébza: et licet acuti9 in iuuenib9 ſit calidu: tamê no est maius in iuuenib9 q[ in pueris. Et de h oat exéplu cōueniés galien9: quia ſi aliq[ caliditas determinate virtutis penetrat in aqua: et eadem in eſſentia caliditas penetrat in materia[m ſiccam: acutior erit caliditas: q[ in bumido ſed non maior. Et ſic est de calore p[ueroru et iuuenu qui equalis est licet acutior ſit in iuuenibus q[ in pueris.

Liber

Et ideo in pueris plus de cremêto operatur,
pter molliciem membrozû: et in iuuenib'
iminuo pter eorùdem duriçiè: licz calo? sit
equalis: et bui? sìgnê est q[ui] pueri circa sepi
mum annu yt in plurib[us] dimidiu p-
ficiùt s[ui]e quatitatis. H[ec] igit[ur] est tertia dif-
ferentia. Quarta aut[em] est penes finê vtris-
usq[us] accepta: quia anima s[ic]ut et natura n[ò]
est in[finite] et indeterminate intentiòs: et iò
babita debita quatitate in qua exercere po-
test suas operatioes: n[ò]o auget vltra augm-
tatiua anima: etià si posset bene vltra augen-
re. quia n[ò]o abundat supfluif natura: s[ic] etià
n[ò]o deficit in necessarijs. finis aut[em] nutritive
est saluare individuò p[er] depditi restauratio-
nem: et h[uius] necessarii est in toto tempore: et iò
p[ro] totâ p[iod]ù còtinue opaf. Reliqua autez
que, de angmêto et nutrimêto dicêda sunt i
p[imo] de generatioe et corruptiòe requiratur.

Lap. vii. de officijs virtutis generatiue.

Dem aut[em] nutrimentu p[er] virtutê ges-
neratiua est factu generatio[nis]: n[ò]o ta-
mê generat id quod alif[em] sed poti? generat
id quod est yt id quod alif[em] in specie: cui? p
batio est quia nibil generat seip[m]. oportes-
ret eni q[ui] idez effet et non effet s[im]l. Omne
eni generâs actu est: id aut[em] quod generat
actu n[ò]o est ene: effet igif[em] id[em] et non effet b[im]
fbam: et ideo s[ic]ut alimêto et angmêto aliu[d
et aliu[d] est esse b[im] id[é] fb[im]: ita alimêto et ge
nerat[iu]no necessarium est aliu[d] esse b[im] diffi
nitiu[m] rationem. Dropter quod notâ
d[um] est nutritiua saluare individuò per distri
but[io]em nutrimet[iem] ad mébra: et q[us] supfluit
membris: b[oc] sequestrat ad membra geni-
talia que trabut ip[m] s[ic]ut véro[s]a trabit san-
guiné. N[ò]e mbra aut[em] seminaria sunt organu[
vitutis generatiue: s[ic]ut cereb[us] est organu[
vitutis animalis: et cor] virtutis vitialis: et
viri? generatiua sita in mébris genitalibus
impmit in alimêto supfluo virtutê formati-
uam: que i seminis viscositate reieta: q[ui]ndo
fuerit in debito loco format sem[em] in organi
cum corpus. s[ic]ut eni nutritiva cibo influit
sp[em] membroz[us] p[ro] q[ui]tendit ad membra
ita genitalia influunt ei virtutê formatiuam

qua forma[ment] semen in membra corpijs origa-
nici. et b[oc] quid[em] sem[em] a toto corpe decidif
et maxime a cerebro: et per s[pongi]oſiatem
membroz[us] attractatua virтуte teſticulatu[m]
trabif[em] ad vasa seminaria: et ibi informa[re] p[re]
dicta virtute. Et ideo virtus generatiua in
veritate est duplex. Alna quid[em] in generan
te que descindit sem[em] attrabéd[em]: et b[ec]opa
tur trib[em] calore ſei[que] qui spumolum faci[re] ſe
men vt spumolum ſit spiritu deferêre forma-
tuam virtuté: et b[ie] p[ius] exedit mébra ge-
nitalia: et eod[em] calore ſumit ſupfluui b[ui]di
ſeis vt efficiat globosu et gladium ſuz q[ui]
mag[em] retinere posſit virtutet ſib[us] impſſat: et
meli? retireat figuras mébroz[em] i ſe efficiatas
Opaf aut[em] ſeipa virtus generatiua influen
do virtutê forma[tiu]a que est in ſem[ie]: s[ic]ut
ar[ſt] est in artificiati materia: et opaf bumido
cibalı: s[ic]ut materia etià opaf: et opaf v[ic]to-
sitate s[ic]ut inſtrumêto excludête mébra geni-
talia ad acti[os] coitus: et eucl[edo] ſeme a maſ[
culo in ſe. ventositas eni p[ell]titem semen ad
locu[em] debitu. Alia aut[em] viri? generatiua ên
femine: que est viri? forma[tiu]a: duo bab[em]
inſtra: et duas m[ães] et duo opa. vn[ui] quides
ſuo[em] inſtoz[em] c[alor] ſeis: qui triplici v[im]e
ê inſomat? qu[ar]u vn[am] b[us] a ſba inquiat[us] ê
calor: et ille ê viri? solutua aut dissolutua et
subtilitatiua et alteratiua ſeis. Secuda aut[em]
ê viri? celeſtis: q[ui] vtute opaf ad viam ex poſe
tia moti[onis] celis: s[ic]ut dixim[em] in alio locis.
Tertia ê viri? anime: cui[que] calo: ê inſtrim
v[itute] qua inducit forma[ns] organo[em] p[ro]ſic
corpijs potênia exercêtis opa v[im]. ib[us] etià
ſp[m] infra spumâ ſeis c[ó]tê[m], p[ro] inſto p[ro] q[ui]
vebit in o[em] p[tes] ſeminis ſuas v[im]utes. Duo
aut[em] bumida ſunt m[ãe] in quib[us] b[oc] opatur.
vn[ui] quid[em] ê quod ên in ſubatia ſeminu[m]: et h[uius]
ep[ne]ipale. Aliu[d] aut[em] et attractiù vt addatil
li: h[uius] ê bumidu s[angu]inis menſtrui loco eu-
ius in fans querit c[ibus] cum a matrice ſe-
parat: et h[uius] bumidu est ſupplementu q[ui] ad
dif[em] bumido ſeminali vt ſufficiat forma[ti]on[i]
membroz[us]. Duo aut[em] opera ſunt. vn[ui] q[ui]de
membroz[us] forma[ti]o. alteri aut[em] ê q[ui] autre
buif[em] membris: s[ic]ut numer[em] membrozu[m] et
oro[d]: et ſitus et asperitas et lenitas: et cetera
buinſmodi que membris attribuuntur.

secundus

Hec igitur sunt opa generatine: et h[uius]dem fit ex nutrimento. Fuerut aut quidam cœtendes: non ex nutrimento: sed ex aliquo q[ui]d actu est pa aiati fieri generatores dicentes ea fieri ex carne: non ex supluo nutrimenti. S[ic] error est: eorum evocinç quatuor: roibus. Quarum prima est: qu[ia] caro vel alind quod est par[is] corporis animati: non est potencia corporis animati: nisi p[ro]s a sua forma corriuaf. Sem[en]ta aut[em] est po[mentia] totu corporis. Secunda ratio est: quid illud quod est actu pars non decidif ab aiato: nisi cum magno dolore: sem[en]ta aut[em] separat cum delectato: Tertia ratio est: quia actu pars non decidif a toto corpora: sem[en]ta aut[em] decidif a toto corpora. Quarta ratio est: quod videm[us] oculis nostris sem[ina] plantarum: neq[us] lignum esset: neq[us] folia: neq[us] radicem: sed sem[ina] ma tuarata: et videm[us] sem[ina] animalium non e[que] carnem: neq[us] o[que]: sed bumoz[em] album. Salfum igitur est quod dictum: et ratioibinductus et mittis alig[us] manifestat: error est. Querut autem fiti qualiter tuc[que] fit generatio vniooca: ut ex planta planta: et ex homine homo. Sed ad hoc nos dicim[que] generatio dictif equinocta vel vninocta quatuor ad generas p[ro]m[u] effecti ue quod decidit a se sem[en]. Et eni dat virtutes formatiu[m]a sem[ini]: et sic fit ex p[la]tia planta: et ex homine homo: et sic de alig[us]. Et oib[us] autem p[ro]mittis cœstat qu[ia] b[mo]i p[ri]ncipiu[m] q[ui]d voseam[que] iam nutritiu[m]a est ei[que] quod p[ot] est salutare seip[m]i: et suscipe tale p[ri]ncipiu[m] secundum q[ui]d est in tali diſp[o]e. Ad h[uius] eni babet e[que] ut salutem in aliquib[us]uis diſp[onibus]: licet in omnib[us] salutarii non posset: quia in quibusda con tinue mutat. Alia autem sunt que non indiget tali p[ri]ncipio: eo qu[ia] in omnib[us]uis diſp[onib[us]que] sem[en] vno modo cœseru[n]t: sicut corpora cœstitia: et ideo illa b[us]t alias virtutes q[ui] morestalia. Non eni indiget nutritiu[m]a et augmentatina et generatiu[m]: quæ ad modum dictus in alig[us].

Lap. octanu[m] est: digressio declarans quato: virtutes materiales dictis tribus virtutibus deseruientes.

Portet aut[em] seire qu[ia] c[um] vn[u]t et idem sit ibi[m] circa q[ui]d dicte virtutes tres opank

Hab[eb]et tamem in hoc ipso virtutes multas hab[eb]etes s[ibi]que quatuor tamem m[ilitudo] ad qua tuor est reducta: que sunt attractiua: digesti una: expulsiua: et ante bas tres appetitiua. Appetitiua eni appetit cibui appetitu natu rali: put est anime vegetabilis vitus. Ap[pet]it autem ex vacitate replétis nutrimenti et ex defectu qui p[uen]it ex dissolutioe deputi in a[que] vegetabilis. Bic tamem appetit? cu[que] senſu est in bis que hab[eb]et iam sensibil[em] et vegetabil[em]: et vocat ſames et ſitis: et p[uen]it ex ſenſu euacuatuis. Attractiua autem in p[lat]is quidem est ex calido quod est in radice et ceteris partibus p[lante]: cui[que] virtute est succio bumidi nutriétis quod tâgit radices p[lata] rum. In animalib[us] autem est per motu viſto rum: qui sunt in longitudine in stomacbo et intestinis a[rioriu[m]. Sed digestio est ex p[po]t. Et nāli calore digerete: et ſepante purum ab impuro: et termināte ip[m] ad ſp[em] ei[que] quod nutrifi in quatuor est inſtrum a[que]. Scias tamen trib[us] p[er]cipe iu[n]ari attracti[em]. Et ſilitudine: vacitate et calore. ſimilitudine quidem lictut magnes attrabat ferru: et h[uius] fit in a[ia] vegeta bili qua[do] cib[us] accipit mébriz. ſimilitudine: et per illa mouef ad ip[m]: sicut ſupi[que] dixim[que] acuuitate autem q[ui] mébriz vacua ſunt et poterú mébro[que] p[ter] multa faci[at] in eis depeditio n[em] et ſumpti[em]. Lalore autem trabête: et ca lo[que] nālis fugit cibui: sicut iqnis fugit oleum in lampade: et bi tres modi perficiunt attractionem in omni babête nutritiu[m]a virtutem aut potentiá. In animalibus autem inſu per ſunt villi per longitudine stomachi: et quorumdam intestinorum ordinari: qui mo tu suo ingerunt et attrabunt eibum in locu[m] digestionis ut ibi digeratur. Retentiua au tem operatur adbuc: ut cibus ita diu ſtet in loco vno donec debitam accipiat alterationem. Et hoc quidem generaliter iu[n]atur tribus: et quartum specialiter bas bet in animalibus perfectis. P[er]tum autem trium est dissimilitudo quam hab[eb]et ad membra: et partes diversas eius quod nutratur. Per illam enim impeditur nutrimento ad partes nutriti. Secundum autem iu[n]ans est ſiccitas retinentis: cuius acius in tenendo conſoratur ip[s] ſiccitate.

Liber

Et tertii ê frigiditas: licet frigiditas ad il-
lud opeſ p accidês t nò p le p accidês aŭt
dico frigiditate oparit: quia frigiditas tenet
id quod est nutriés in eſſentia luna et figura:
ne calore diffoluat et euaneſcat virt? eius eo
modo quo etiâ còſeruat aliquádo a putre-
dine p le aŭt nò opaſ frigiditas ad alíq ope
ra vite: ſed poti? impedit eo q est qualitas
moſtificativa. Hc aŭt qò spâſ hz i aialib?
ſp eſſorib? ſunt villi ex trâſuerſo in iteſtinif
et ſtomacho poſtiti: qui compòmendo reſinét
cibum ne de loco moueaf. Digestiva autê
vt dixim? i omnib? iuna calido et bumido:
eo q calidû alterat et terminat. Humiduz
autê facile influit membrû: et recipit eorum
ſoſmas et ſiguras. Habet tamè tres opaſ-
nes: h est alteratòem cibi ex qualitatib? cò-
traiacètib? vt dixim? in quarto methanorû:
t maturatòem que est p educiòem bumidi
ſupfluut: et h q dê a quibudâ vocaſ digestio:
que fit per alſimiſtatiòem nutrimenti ad més
braz: ppter quod etiâ quatuor digestiòes ê
dicunt. Quarû vna fit statim in ore. Supſi-
cies eim oris còtînua est ſtomacho: et opaſ
in cibû alteratòem. et boc patet: quia triticiû
maſticiâtû a maſtificâo accipit virtutê matu-
rationû apoktematû: qua nò babet ctoſum
Et alia est in ſtomacho vbi groſſum a sub-
tili ſeparat: et h a quibudâ vocaſ pîma tuni
cat: eim illa qua dixim? fieri in ore. et bec est
vera ſentêtia: qm pîma digestio i ore incipit:
t in ſtomacho p[ra]ſicif. Secûda autê est in
epate vbi maſſa que vocaſ ytiffanaria h est
ſuſe q[ui] de cibo aliquatus trabif p venas que
mellauroite dicunt ad epar: et ibi rubeu ſan-
guinis accipit colo: et dirigiſ ad venas: et
in exremitatib? illarû tertia accipit digesti-
onez: et in albedinê muta: et ſeparat ab eo
nimia aquoſitas que est in ip[ro] p collatoria
vzine quibudâ in aialib? que vinâ habent
In alio autê que nò babet remanet cum
ſece ſtercoruz immixta. Et quarta digestio
fit in ſingulis mêb[ris] ad p[er]p[er]mi similitudis
nem membrorù. In p[er]ſatis autê quia terre
ſtres ſunt nò est ſtomachb?: ſed est eis terra
p ſtomacho: quia in terra ſub radicib? eli-
quaf bumidû p[er]mi: et ſubtile quidem ſu
gût radices: et groſſum dimittù: et ideo ven

tre nò indigét. Expulſua autê expellit q[ui]
ſupfluú est: ſiue ſit purú ſiue impurú. Et iu-
uaſ in hoc opere multis: ſed p[er]cipue quam-
o: ſunt que eam iu[n]at. Juuat eni caliditas
vias p quas fit expulſio: aperi[do] et acuen
do id quod expelléduz est. Juuat etiâ bu-
miditas aliquádo vias per quas fit expul-
sio lubicndo[do] et mobilitatê ei quod expellé
dum est còſerêdo. Juuat etiâ frigiditas p
accidês ventoſitatê que est in eucienda ſup-
fluitate: còtînêdo ne euapozet et etiâ ingroſ-
sando que cum forſis est cum magno impe
tu e[ui]cit ſupfluú. Juuat etiâ frigiditas et i[le]
citas p quas ei debet còtrabêdo: et t[ui]c qua
ſi ex[pm]êdo expellif ſupfluú. Similf ant[em]
caliditas incidit viſcoſitatê et ſepat: et t[ui]c fa
cili? educif. In omnib? autê bis virtuib?
est manifeſtû q[ui] frigiditas nò iuuar[i]ſ p
accidês. et boc ideo ſit quila virtutes iſte p[er]
cipue mo[rum] p[er]ſicium: et qu[ed]a ſunt opa[rum]
te: frigiditas et i[m]obilitat et moſtificat. He
autê quatuor virtutes naturales vocant[io] q[ui]
vt natura per i[n]ſt[ia] corporâs operan[tor].
Scias autê q[ui] in bis omnib? temp virtutis
inſtrim et vehiculû est ſpùs: et frig ditas p[er]
riú[u] a motu ſuo impellit vt impedit: et ideo
ad opa virtut[us] p le officiſt: ſed p[er]p[er]ci p[er]acu[s]

Lapitulû noni de còparato[re] triu viutu
anime vegetabilis adinuicê et ad ſeſi[am]
animam vegetabilem.

Tloniâ autê tria ſunt neceſſaria. ſeliz
quod alif: et quo alif: et al[es] effective
Alens quidê p[er]mu[que] cui eſſentialis est aci?
alendi est anima vegetabilis per nutrimentu.
Quod vero alitur est corpus quod babet
animâ et non alind: sicut ostendim[que] ſuperib
quo vero materialiter alitur est alimènum.
Et in bis est aduertere q[ui] virtus nutrimenta
est deferentiens angmètatiune et generatiune:
quoniam vtrius per dictas quatuor virtutes
preparat materiâ. H[ut]rinitiua enim ſeparat
quod est ſupernu[m] nutrimento: et expellit
ip[er]ſum ad membra generatònis: et in virtu
te forma[ta]na ſigillentur. Angmètatiua autem
deſeruit generatiune generas in quaſitate et
figura perſièdo vt generare polſiu. et ideo

Secundus

constat finem in bis virtutibus esse genera-
tiam. A fine autem qui est quo res est id
quod est hæt a forma: omne quod nomen
accepit, debet denomina. 1. finis autem è se
nerare alterum. ut ipsum vii quæ tunc erit pn
cipale in anima vegetativa generare alteræ
vitipsum: ideo in vegetabilibus id quod è
fisalis forma absque dubio est generativa.

Et ideo corpora in omnem partem in
format vbi anima vegetabilis est tota perfe
cio corporis animati sicut in plantis et i eis
est varia generatio quia vbiq[us] planta gene-
rat ramos et virgas et folia et frucius et femi-
na et vbiq[unt]s abscidatur conuale scit vir
q[ui]s pars ipsius. Sicut eniż tactus in anima
senfibili est senfus particularis et forma fl
stantialis eius quod haet senfus et iòd ip
sum bontum vbiq[us] determinat: ita de genea-
tiva est in plantis: ppter quod est nonnull
videbatur nutritiuar: et augmentativa ea
dem virtutem esse: sed primo cum foris
calo: et mollia membra habere operationef
duas: cum autem calo: debilio: est et du-
tio: et sicciora membra tunc retinere tantù
operato: e nam licer non veram cauſam di
cant. Quoniam etiam ſi ponatur non bebe
tari calo: et non indurati corporus nibilomi?
ſtabit tamen augmentativa in termino in
naturam vt ſupra diximus. Qualiter cujus
aurem dicatur constat et in bis generativa
est finis: et ideo inter bas tres vires que ſu-
per nutrimentum operantur: prima natura
liter est nutritiva et secunda augmentativa
sicut ſbstantia est ante quantitatem: et illa q
finis est generativa que non ſeruat esse in
materiam et indiuiduum: sed esse oininum
in specie attingit ppter quod agitur q[ec]gd
agitur in naturam. Op[ortet autem ſicere et
anima vegetabilis est que ynit in ſe itaf vi
res que quidem specie differunt in et ve-
getabilia differunt. Et eni vna palmifica
t altera olivifica et ſic de alij[s]. et actus illius
anime est vita sicut diximus ſuperius. Et
autem adhuc ſciendum et ſi compatio fiat
anime vegetabilis ad ſelibilé et ſonalé tunc
vires anime vegetabilis dicantur naturaleſ
eo et non nifi per instrumenta primòz cor-
po[rum] naturalium operantur et ad naturas

in indiuiduo vel in ſpecie ſeruandaʒ sicut
patet ex dictis tamen est perfectio organici
corporis sicut et alie: et ideo licet nutritiva ſit
diſtuta i toto corpora ppter hæ vbiq[us] ſalant i
diuidu[n]i et ſimiliter augmentativa: eo et omi
bus diametris et precipue longitudini prin
cipaliter addit et generativa i plantis tamè
in animalibus ſfectissimus be virtutes ſe-
des babent determinatas a quibus influuit
fuas opationes in corpora et ſedes quidem
nutritive precipue est epar cu[que] ſuo al-
terans et ad membra dirigens cibum. Se-
des autem generative est in testiculus maſ-
culo[rum] et ſeminarum. Sicut autem dixi?
et nibil nutrifi p[ro]zie niſi quod est animatu
ita etiam nibil generat, p[ro]zie ad ſp[ei] ſaluté
niſi quod est animatum. Benerare aut ad
ſaluandu[que] ſe in ſp[ei] est generare ex eo q[ui]
diſcinditur a ſeipſo et cui a ſeipſo influitur v[ir]
tus convergens id in ſimile in ſpeciem: et
ſic non generat inaiata: ſed potu[n]s p[er]actio
nes ſuas generat forma[mas] ſuas in ma[que]
nata: cui[que] cauſa est quia talia inaiata non h[ui]
ſal quid quod potencia ſit totu[que] ſed quicq[ui]
corporis ip[er]to[rum] est hoc est actu pars et n[on]
potencia totu[rum]. ex eo autem et actu ps
et non potencia totu[rum] fieri generatio nulla
ten[que] p[ot] sicut dixim[que] ſup[er]ius.

Lapitulum decimum de duplíc[em] moto
re nutrimenti.

St autem quo alitur dup[er]t: sicut et
quo gubernamr. quo.n.gubernat
est mouens imobile et sec est ma
nus vel virtus que est in manu. themon an
tem ſine gubernaculum est quo gubernat
sicut mouente et moto eo et instrumèn[us]
gubernandi et h[ui]o est quia omne alimentu
est necessarium vt possit decoqui et iò opor
tet esse calorem decoquentem et tunc calor
effective alit vt mouens motu[que] et potencia
anime est vt mouens t[in]. Si autem quiſ
piam obiçiat et mouens corporum quod
è monès motu[que] non optet ani se habere alio
mouens immobile motu locali t[in] sicut on
sum est in octano et bicorum in altera iſe at
non est necesse et corpora alterans habeat

b

Liber

ante se aliud mouens ipsum et sic dicat dic
non oportere esse mouentem animam ante
calorem, odin et necessarium est in motib*
vite sed in motibus alius naturalibus non
est necessarium, necessitas autem explana
ta est superius vbi ostendimus et vistus ele
mentalis sufficienter ad nutrimentu3 moi
nere non potest. Sic igitur figuralliter sive
supficialiter quid sit alimentum dictum est
certificandum autem erit de ipso in ppris
rationibus de nutrimento, nutrimenti eni3
ratio plene no determinatur ex vnus libri
principus quoniam de motu ipso nutrimé
ti et augmenti et generationis que sunt de nu
trimento iam determinanimus in libris de
generatione et corruptione et de modo deco
tionis in quarto metbanroz. hoc iam autem
de motoribus vnuerfalibus de ppris aŭt
motorib9 quo ad singula animalia quo ad
figula membra in scientia de plantis et de
alibus erit manifestuz: de ipso autem nu
trimento dicendum erit in libello quem fa
ciemus de nutrimento deo volente.

Tractatus terti9 secundi libri de anima
delinfibus

Capiituli primi in quo genere potentie
sit potentia sensitiva.

Esterminatis bis autem virtutib9
anime vegetabilis que sunt actio-
nes 6m quas anima opatur ilgene
re dicam9 verba communa de omni sensi q2
6m sentire quod est potentia passiva opa-
ia senſitiæ: eo et 6m tales potentias no ſe
per agit: c6e.n. est quo ad nos prius ſicur di
ctum est in primo phisicoz, primum autem
et de ſensu in c6i et siderand6 h est c6 i ge
nere fit potentie vtr6 fit in genere potentie
passive: ant in genere potentie active. et 68
o est in genere potentie passive: eo et ſens
6m actum accidit in ipso moneri organum
t pati a ſensibili obiecto quod formam ſua
agit in organo ſensus, omne.n. recipiens e
partiens et cui ſensus no ſentiat niſi recipiēs
formam ſensibilis oportet et potentia ſen-
sitiva ſit in genere potentie passive, alterato
ei quedam vy esse quâdo ſensus recipit for

mam eius quod sentitur 6m actum 13, ppe
loquendo non fit alteratio sicut inferius ci
demus, pon6t autem quidam phoz, antiquo
r6 no fieri passionem niſi ſimilis a ſili et alp
dicunt no fieri passionem niſi quando c6ra
ti6 patitur a c6rario: quom6 autem ambo
iſta dicta sunt posſibilit6 et imposſibilit6 dic-
tum est in primo de generatione et consump-
ne vbi ppoſutim7 r6nes naturales de ipso
agere et pati in predicantis yo logicas q2
dam et c6es posutim7 r6nes: et ideo ibi no
iquifatim9 quaſi ſi ſe ſimilis: vel contrarium
a contrario patiatur. Q autem ſensus fit
virtus passiva ſciemns, ſi questionem mo-
ueam9 q2 reic9 qre ſensu6 i6 ſut ſensu6 ita et
ſus ſentire ſeipsum et quare ſensu6 no ſen
tit ſeipso ſine ſensibili extra mouente ſeluz
cu vnitus ſit ſibi ignis et terra et alia elem-
ta que ſentitutur, attributitur, n. culibet ſeu6i
aliquod elm 6m p6one q6 diſat in ſua com
p6e sicut in viſu ignis vt dicit plo q2 enim
dicit et ſensus est vis activa et ſit ſensu6 er
tramittendo non poſest diffuolere quodque
vis enim actua ex ſe perfecta est ad agen-
dum et non indiget aliquo exir ineco: et sic
deber3 ſensus ſentire ſine indigentia alicu
ius extra: et ſi forte dicant auctores illius ſe
cte que dicit et ſentimus extra mutentes
actiones ſensuum et non intus ſuſcipiēs
species ſenſibilitum et ſit actio agentis niſi
ſensibili et paſtino presente: ſicur ignis non
calefacit niſi ſit prefens aliquod calefaci-
bile non soluunt quia ſensus est ſibi prie et
elementa compoſita organa ſensu6 non de
ſunt ſensibus et tunc deber3 ad minus ſen-
tire ſeipsum et ignem et terram et cetera que
ſunt preſentia ſenſui et tibi no ſentitutur illa et
io no ſuenit: aut c6tigit vnq2 ſoluere banc
q6em ei qui dicit et ſensus est vis acta nul
la autem et ſolu6 iſtius quutionis vera niſi ea
ſola et ſensus cum fit potentia paſſiva non
est actu ſine preſentia ſensibilis extra: 6o6
ſicur combustibile nunq2 actu combustur
niſi p speciem combustiui generatam in ip
ſo et io ipsum combustibile 6m ſe ſine combu
ſtio acceptu no c6buretur ſi.n. ſin illo com-
bureret i actu oporteret et c6burer3 ſeipm
et hoc eſset ac ſi ligna compoſita facerent p

Secundus

se iegem sive aliquo igne incendente ea in actu et hoc est impossibile: et similiter sen sus non potest perfici: 5m sentire in actu sive pre sentia sensibilis quod agit in ipso formam suam et illa sentiat in actu. Sicut autem omne potens potentia possina dici tur duplr: ita et sentire dicitur duplr. 5i, 10m 6m potentiam ante actum attributur et as- gere hoc erit potentia et non actu: et hoc mo do dicimus sentire eum qui forte dormit q licet senfum babeat in babitu: babet tamen ligatum eo 5e somnus est vinculum senfui 5i et ideo remotiorem ab actu babet potentia3 videndi dormiens 35 ille qui left in obsfuro et ideo sicut dupliciter dicitur videns et au diens: ita duplr dicitur vlr sentiens hoc est vifum babens et non ytens vel audituz ba bens et non ytens: aut iam operans visu et anditu quando babet speciem visibit et aut dibilis: et sic vniuerfaliter dicitur sentiens senfum babens in babitu completo non ta men babens 5pem sensibilis 6m actum et dicitur sentiens babens speciem sensibilis et hoc est ytens senfu et opanf 5m ipm. diea mus igitur in discernendo senfum an fit de genere virtutum activarum vel passivarum et fit idem numero moneri et pati et agere constat. n. 5e magnam babent differentia constat. n. 5e motus est in eo quod mouef et patitur sicut diximus in tertio phicizum est in eo actus quidem sed imperfectus eo 5e est imperfect actus in potentia 6m 5e est in potentia omnia autem quecunque patiun tur et monueutur ab activo patiuntur et mouë tur cui 5p5 actinu actu fit: et ideo monere et agere sufi est perfecto seu perfecti actio: 5e 5est magna differentia, ynde etiam ipsum passi u0 aliquando est simile et aliquado diffille agenti quoniam in principio passione 5e cor trarium: sed cum abicitur forma eius et in ducitur forma ageris in fine passio5is tue fit file et 5est quando iam passum et motum 5e sient diximus alibi: et 5oria ostendit utru5 senfus fit potentia passiva vel actina: quia nos inuenimus ipsum pati et moneri: et ali quando similem: et aliquando diffimilem actio que non accidunt nisi virtuti passive, bec autem doctrina teneda est, 5p principio

magno ad destruendam totam sententiam eorum qui dicunt sensitiusas et intellectiusas vtures esse activas et non passivas. babens autem quaesdam rationes 5q, p. ie inducunt que in communi defensu quatuor sunt potios res quæ prima est quia dicunt 5e quando duo sic se babent ad inuicem 5e num est inferius et alterus est superius in ordine na ture si inferius 6m omnes suas potentias 5e actuum optet etiam 5e supius sit actuum quia superioris est agere potius 35 inferio ris. cum igitur in ordine nature anima senfi bilis superior: sit 35 anima vegetabilis et ve getabilis non babeat nisi potentias actua! non potest babere sensibilis nisi potentias actinas: et 5b ratio logica est et parum potest

Secundo autem cui maxime nituntur est 5e inferioris quod est mâle est no agere i 5u pius quod est forma male 5est autem senfi bilium forma mâlis: et inferior anima sen- sibili. Senfibilis autem est in corpore et for malior 35 sit forme corpm no ergo yt dicit forne corpor posunt agere in potentias aie senfibilis: et sic oportet 5e potentie anime se sibilis sint active et non passive. Tertii autem est quia videlicet senfum indicare de senfibili et non decipi in ipso. indicare autem certa actio quedam est perfectissima et cum illa sit senfus dicunt seflu potentia esse acu- na. Adhuc autem inducunt quarto loco ex perimenta: quia videlicet oculos menstruata rum inficere aerem et specula et aliquando oculos etiam intuentium eas: et oculos ba salifci spgere venenu5 eo 5e yt dicunt visu i terficit serpens qui basaliſcus vocatur. 5b autem yt dicunt non fit nisi agendo in aeré et in obiectu5: et ita dicunt seſu esse potentia actinas. sed bec omnia et similia frinola ſut q5m demonstratiune pbatu0 est in prebabitis ſelü esse potentias passiuar et no actiuar 11bis autem q5 isti inducunt facile est ſinde re. quod. n. prius inducunt de compatione ſensibilis ad vegetabilem dici debet in ve ritate digniorem formam esse ſensibiles 35 vegetabilé sed no ordinanc penes agere et pati: quia pati ſensibilis no est ita 5e patie5 a vegetabili anima sed potius ecouerlo. vii cù alierirois sit istud pati et illò agere pés

b 2

Liber

h non ordinantur in nãe gradus vegetabil
et senfibilis sed potius penes hoc qv ybiciu
q3 est vegetatiuum in senfitio qv vegeta:m
eft sicut instrumentum et senfitiu5 sicut pn
cipalis motor et forto: et h patet quia nutriti
ua in animalib9 convertit cibu in carné que
medium est in tactu qui est anime senfibillif
t generatina format organa ad senfus ap-
ta potius q3 vegetablt deputata. Q autê
dicunt inferius et materiale non deb ere a-
gere in supius et formale fruolum ê: quia se
libilia no agut in animam; sed potius in or-
gana corporuz; et in illa possunt agere orga-
na autem sunt animata et ita puenit motus
senfibilium vsq3 ad animam. D autem
dicunt de in dicio senfuum dōm qv nulla est
adeo passiva quin p formam sui actiui exi-
stentem in ipfa possit agere et lic est de senfu
qui efficit in actu p formam se nsfibilis ip-
so existentem et to tunc agere potest sicut
sciens potest considerare. Aut autem indu-
cunt vtilimo est oio sktumt: quia talis actio
no est oculi inftum est senfus in ipso: sed
porius prout est pars corpiis enaporantis.
vapor znim resolutus ab oculo est ille qui i
sicit et non visus qui est in oculo: sed in va-
por: ille eo qv ibtilis est et acutus magis pe-
netrat i corpora clara sicut in specula et ocu-
los qui sunt quasi specula animata q3 pene
trat in alia corpora: et bec est causa etia3 qre
oculi citius q3 alia membra leduntur in ta-
lium aspecu.

Lapitulum secundu de distinetioib9 po-
tentie possiue in apprebendendo.

Is igitur et lic bitis q sentire est
in potentiam passiuar diniden,
du est de potentia et actu qm vtrus
q3 dicitur ouplr:nuc.n.simplr et vlr volu9
aliquid dicere de ipsis quia certificatie de
ets dicere est pini phli.dicimus igitq potê
tia dicitur duobus mōis hoc est dispolita et
indispolita perfectione prima.dicim.n. ali
quandoominem scientem in potentia:q2
cu est indispositus et nibil b5 nifi naturā ad
sciam ordinata3 sicut io q bō est animal di
sciplinabile: dicimus boiem potentia scien

tem: et bec potentia que est ante p[ec]ectione
pmam sive ante babitum b5 gradus uoq
pōt enim e[mi remota et p[.]p[.]pqua remota qui
dem sicut dicimus puerum potentia ſien-
tem p[.]p[.]pqua sicut dicimus potentia ſien
tem eum qui iam nouit instrumenta et p[.]in
cipia quibus accipitur ſcientia que dicent
a doctore: non accipit sicut q[]p de quolib[.]s
tingit affirmari vel negari et de nullo ſimal
t q[]p omne totu maius ſua parte est et q[]p mi
t eidem equalia inter ſe ſunt equalia: et b[.]
quibus ſcitis non p[.]pter hoc ſcitur are ſed
eis ignoratis non potest are ſciri. et in pac-
ticis quidem est idem: sicut dicimus ſan-
tem potentia eſſe scriptorem et dicim? po[]
tia eſſe ſcriptorem eu3 qui nouit pennam et
calamariu et ſepaturaz incbauſtri et b? alia
ſcriprure instfa. alio m[.]o dicim? poſtia ſic
tem eu qui iam habet bitu ſcie qui bi? ſic
yel potentie ſilis est et ſomno in eo q[.]p no-
git sicut dicim? ſcientem et non ſiderantes
eſſe potentia ſcientem et h est qui potentia
b3 2]p[.]lata p[.]actu p[.]mi q[.]ui ſomno ſimil est
ſed no est idem modus quo vtriq[.]s p[.]lo[.]p et
possibil ſiue in potentia exiis. ille.n.i vro
q3 gradu potenite of potentia ſciens gram
maricā vel aliam ſciam in potentiā mālē
adhuc imperſtā que tamen in ſenius q[.]p
mu s[.]b[.]m ſcie vel alteri? bitus ad qu[.]e odia-
ta est potentia, ille aut qui b3 potentiam po-
tentie p[.]ſecione3 ad modiu ſomni of ſic poſe
q[.]p p[.]ot agere in ſim bitu q[.]ui voluerit. bimo.n.ē
quo q[.]s agit aligd q[.]ui voluerit ſi m[.]bil eu et
terius et p[.]accidens p[.]bibeat. ſi[.]r autem
et acius ouplr of b[.]m actum primum et b[.]
actu ſe[.]dōm yt diximus ſupiuē: to b[.]n[.]s ba
bitu of actu ſciens: iā aut ſiderans eu actu
ſit q est p[.]modu3 vigili[.]e p[.]pe in ſim aciu ſciés
voca[.]l. bi aut vtriq[.]s qui p[.]mo m[.]o ſcientef ſut
abo in potentiā ſcientes vocan: ſed of
ſerēter q[.]ui no b[.]n[.]s bitum in potentiā ſei
endi mālē et imperſteaz no of ſciens nifi q[.]
p[.]doctrinam e[.]alteri? et multo[.]cē e[.]mu
tatus ex 2]rario in bitum ſcie.o3.n. multeci
ens odicentē mutari m[.]o ex ignorantia in oi
ſp[.]ositionem m[.]o ex dispoſitioē in dispoſitioē
an[.]q[.]s ſit in bitu 2]p[.]lato. dixim? .n. q[.]poſtia
māl b[.]5 gradus q b[.]5 in genere ſint uoq i[.]i

Secundus

nûero multi sunt. Ante2 dicimus, quæ talis est contrario, yenit in bitum:ideo dicim? 9 licet dispositio 6m id quod est non sit 2tra2ria bitui:ramep modu3 est 2tra2ria 2q facile est mobilem habi2n sit qualitas 2ans et c6pleta et imobil. Ignorantia etiâ largo mo9 est contraria bitui, ali2us aŭt qui iam b3 bitu9 et sic no dicitur potentia scien5 sed poti? eo 9 sic iis domnienti et non agenti. h. n. b3 bitu9 faciendi vel sciendi grammaticâ vel aliu6: sed no opatur in agendo 6m illu9 modu2 ac2tionis qui dicitur ex bitu9: et io9 et talis muta2io ex bitu9 in operationem no9 e aliquid pati v1 recipere sed mutatio illa que est ex c6trario 6m passione2 et corruptionem 2tra2r bitus 6ine disposicionis 6m 9c in vnaqua2 ac2rera2ione multe sunt corruptions c6trar2r illu9 q6 abjecif 2q sicut dixim9 in tertio phicor2u9 motus alterationis est generatio 9orme p9 forma2 q2stum ad forma2 2tra2r que abjeci tur p moru9. Sz b3 iam bitu9 no cor2spitur 6m aliqd q6 in ipso sit qn vêit ad operationê sed porius venit ad id q6 aft saluan2 bitu9 2q bitus operationes saluan2. opatio.n. est simil2 tali potentie bituali eo mo9 quo se b3 talis babitual potentia ad actu9. b3 n. scie9 tiam et 6m scientiam illaz 9c speculâs to9 pans: aut in veritate ni est alterari: aut si alte2 ratio d6 dice2 alterum genus esse alterationis in eo 9c nibil i eo abjecitur v1 gnâinr: sz potius bitus qui iam inest 2sirmaf et salua2 tur eo 9c speculatio nibil aliu6 est nifi bitus q inducitur in seipm h6 est in ea quos? spes iâ insumt: et ex bis venit in actum q6 opat2o sicut e videre i evêplo architecti qui b3 bitu9 edificandi et conduct bitu9 in seipm h6 e6uer tendo se ad ea que sunt in bitu9 vt fundamê t2 u9 lapides et ligna et ordinat ea et ipetu9 fa2 cit ad opus: tuc2 nibil nonu acquirit: sed ide2 bitus 2sirmaf. cum igif alteration sit aliciu9? none formê inductio iste no9 e alteratus vel aliu6 genus fit alterationis 2q alterari d6 quo cûq2 mo9 nuc alr se b3 nq2 prius. vn1 no be2 ne se babet dicere sapientê c2 6m opat2em sapiat alterari: sicut nec edificato2em bene dicim9 alterari qn1 6m actu9 edificat in actu9 ei se ducens qui operationem facit ex babitu9 elicitâ no9 e istu9 q6 dicat doctrina 6ine do

cstrinato h6 e doctrine acceptio: sz oz 9c bêat alia9 denoiant6em: sed potius qn1 sit mutatio ex eo q6 e potentia mali feci6s et e feciam ac2cipi6es adidasculo 6ine doctore qui actu b3 eam h6 pati et alterari. oz igif 9c isti duo aut no dicunt alterari ambo simplr: aut si âbo alterari dicuntur: tunc oz 9c no9 sit vn9 mo9 alterati6is in vitroq6: sed vnus alteratur i p2uatias disp6nes et in babitu9 ex ignoranzia2 sicut diximus et alteraf: quia no9 vno mo9 se b3 siderans et no9 siderans 6m bitum: qu6 b3 absq6 eo 9c aliqd noni generef i ipso: l' aliqd eo2 que insumt abjeciaf. Sclaf ta men 9c omnia ista que dicta sunt de altera2one h6 dicta sunt large accipiendo alte2ato7 n6: quoniâ in. vii. phicor2u9 pbanu2uf 6m bitum et disp6nem no9 e6se alterationem ali2 qua9 nec anima9 6m intellectu9 moueri posse sed ea que h6 dicta sunt exempli gratia dic2a sint: et adbuc sufficit quidâ modus alte2ationis licet non 6ve sit alteration.n6.n. fit alte2 ratio phica9: nifi 6m illa9 sp6m qualitat2 que dicit passio vel passibilis q2litas. et io9 quecu9 q2 in septimo phicor2u9 s6tiliter disputata süt bis q6 dicta sunt no9 2tra2rian2:

La. tertiûs de aptatione dicte distincţi6is potentie ad potentiam sensitiam.

Olentes autem adaptare ea q6 dic2 ta sunt ad potentia sensitiva odm9 9c mutatio potentie sensitium ad p2ma9 pfecti6em ip9 e6 a gnânte. potentia2 n. apprebêf2ua2 quedâ c6plen2 p2ma pfect2o e a mâ vel natura et quedâ p expir2etu9 et studi2u9 a nâ quidê licut potencia sensitia ad ſe tire p expir2etu9 autem et temp9 sicut intel2lectia. ab ipfa.n. gnâtione gnânte et dâre forma9 sensitiam oaf etiam actus p2im9 sensit. quo sensit sentire pôt qn1 voluerit qn1 nibil e6 extra pribês. dico aŭt extra pribês nibil q2 medq aliqua disp6 impedire pôt sensit. et absentia sensitibilis: sicut et scie b3s babitu9 siderare poterit qn1 voluerit qn1 nibil e6 ex pribês c2 igitur gnâtu9 est 2plete sensitens: tuc2 iâ b3 bitum p6ficientem sensit pri ma pfectione que est licut scia q6 e6 p6m9 aci9 in intelligent. sentire autem 6m actum qui est

b 3

Liber

ſecùdâ p[er]ſeſtio q[ui]b[us] est quando recipitur ſpe
cies ſenſibilis in ſenſu est ſicut considerare
ſe babet ad ſciam: ſed in hoc est oria: quia
actua r motia ad opatòem ſenſus ſunt ex
ta ſicut viſibile r andibile eo q[ui] sp[er]ſes ſenſio
bil ſui non monet ſine preſentia māe r quia
māe p[ri]ſtiam necesse est e[rum] extra: iſo ſenſib-
lia momentia ſenſum ad ſentire ſim actu ne
ceſſe eſſe e[rum] in omnib[us] ſenſiblibus, b[us] aŭt
c[ui] est: quia ſicut iam tetigim[us] ſinglariu[m] ſim
actum est ſenſus: b[us] est ſenſus b[m] actum
ſim quem est ſentire est ſingularium que ſi
gularia ſunt p[ro]materiam indiſinuata: ſine
cuius preſentia forma ſenſibilis nullo mo[
do] appreſbenditur. Scientia autem est eo[
ru]z que actu vninuerſalia ſunt r bec ſunt ab
ſtracia ſim ſolum a māe preſentia: ſed ab ois
bus que accidunt ſorme ſim q[ui] est in mate-
ria indiſinuata ſicunt eſt figura r v[b]i r q[ui]s
do r cetera b[m]o[m], bec ante]z vninuerſalia ſic
ſeparata quodammo ſunt in ipſa anima q[ui]
imagines ſunt in anima: r ab ipſi s abſtra-
bur vninuerſale quod monet intellectu[m] poſ
ſibilem: r ideo non ſimpl[ur] ſed quodammo
do ſunt in anima in fantasmat[ate] autem vn[ir]
uerſalia non ſunt ſim actum vuinuerſalia ſz
potentia que p[er]abſtra[ctionem] intellectu[m] ſi
unt v[ir]ia ſimplicia: r quia vninuerſale in fan-
tafmat[ate] est i[n]tus in anima r n[os] extra: nec
exigit māe p[ri]ſtiam: ideo est in potestate aie
intelligere c[ui] velit. Sentire autem n[os] est in
potestate eius cum velit quia mouens ſen
ſum exigit materie preſentia: que n[os] e[rum]
in ipſa anima, ad ſentire, n[os] neceſſarum est
ſensibile mouens ſenſum ſim māe p[ri]ſtiam
ſicunt autem d[ix]im[us] de ſenſu q[ui] exigit māe
preſenſiam: ita ſe babet de ſcientia ſenſibili
um ſim q[ui] ſenſibilia ſunt, c[ui]s, n[os] ipſa ſcien-di
r ſentiendi est sp[er]ſes mon[es] ſenſum ſim ma
terie p[ri]ſtiam ſicut cauſa intelligendi est v[
]ninuerſale in fantasmatib[us] mouens intellec
tu[m], c[ui] at q[ui] o[rum] e[rum] ſensibile extra est q[ui] ſenſibi
lia ſunt ſinlariu[m] que ſunt in māe r bec ſunt
exterioria. Sed quia de h[is] que ad intellec
tu[m] p[rin]etr[ur] h[us] certificare n[os] poſſum[us] ſi[mi]s ſiet in
quo accidem[us] p[ri]ncipiu[m] loqu[edi] de ipſis i
ſequ[iti]b[us] h[us] libri. h[us] aŭt m[us] ſit determinatu[s]
q[ui] n[os] ſimpl[ur] ſine vno m[us] d[ur] id q[ui] in potencia

of alijd ſed alind quid[et] potencia māli r
ip[er]ſectu ſicut dicim[us] p[er]ſoſe militare ali
nd aut[é] ſicut dicim[us] poſſe militāt[e] c[ui] q[ui] b[us]
etatem r b[us] bitu[m] militi: n[os] militat[em] at[em] i ope r
ſic ſi[mi]r of onp[er] ſenſitiu[m] ſicut d[ix]im[us] ſicut
ſi d[icam] ip[er]ſectu[m] ſim o[rgan]a ſenſu poſſe ſe
tire: r ſicut dicim[us] poſſe ſentire p[er]ſectum b[us]
o[rgan]a ſenſus r quia born[m] ſic in potencia
ex[+]inium oria visualiter n[os] est n[oi]ata iſ op[
tait nos determinare: q[ui] ſic or[nt] r qu[em] o[rum]
ſerut ne potencia actua p[er]ſecta eſſe credo
tur: r q[ui] n[oi]ata p[er]ſia n[ò] b[em]us vi[m] nos op[ri]
n[oi]e alterationis r p[er]ſationis in iſtis tanq
pp[er]n[us] n[oi]b[us] c[ui] n[isi] extenſo n[oi]e eſt co
teniat: ſicut ſupra d[ix]im[us] ſenſitu[m] potencia é
a[ia]l infenſibile vt ſenſibile in actu ſic. r n[os]
ti[rum] ſip[um] ſenſibile: quia forma ſenſibilis e[mi]
put est in ipſo ſenſibili n[os] recipitur in ſen-
ſu: ſed intentio eius r ſi reciperef]i ſenſu b[us]
e[que] q[ui] b[us] in re tunc bi[et] ono eſſe r opter[us] o[mi]
cere q[ui] ocui[que] alijdi e[mi]t albus alijdi n[iger] ali
quando alterius colo[ris] q[ui] n[ò] e[que] v[er]. Eſt
igitur id quod est in ſenſu nec ſenſibile q[ui] e[mi]
inten[ti]o ſenſibilis r non est ſip[um] ſenſibile
qui[n]a non confert illud eſſe ſenſui q[ui] d[omi]n
reſt que e[que] ſentitur.

Sed forte oblectet aliquis q[ui] cum ſenſas
torum ſpecies non moneant ſenſum b[m]e c[ui]
māle quod babe[re]t in ſenſibili reeſ ſed poſ[
tus] ſim q[ui] est intentio sp[er]alis in ſenſu acce
pta: oportet q[ui] babeant moto[em]s vn[ir] qui
in omnibus cauſa est eſſe illius sp[er]alis ſi-
cut et intellectua babent moto[re]t vn[ir]miq[ui]
omnibus cauſat forma[m] ſimplicis intellio-
gibilis: nec convenienter dici potest: q[ui] eſſe
ſe sp[er]timale babeat inten[i]iones ſenſibi-
lis et b[oc] q[ui] recipiuntur in ſubjecto sp[er]
tuali: quia magis est rationabile cau[m]
odiuerſitatis eſſe sp[er]itualis r materialis p
ſorum ſenſibilium eſſe ex diuerſitate mo[
ris q[ui] ex diuerſitate bi[ecti] quia bi[ecum] n
diuerſificat momentia: ſed potins econuer-
ſo inten[i]iones autem sp[er]ituales ſenſibiliu[m]
ſunt mou[e]t[es]. bec ante]z dubita[t]o magna i
diſger consideratatione: r in ſequenti capi-
tulo ſim facultatem nostram determinabi[ſt].

La.ill, r est διſgressio declarans grad[us]

Secundus

ab attractionis et modum.

Ateq nos loquamur de sensibiliis
bus singulariter oporiet nos loq de
sensibili general: quia sicut dixim? obie
da pora sunt actibus: et actus poteris h3
suntem: quod coibus etiam quo ad nos por
est speculatio in pbificis eo q in illis cōla
confusa sunt in singularib: et pora quo ad
nos debem? plus loqui de sensibili in cōi
Sed ad faciliorem intellectuorum eorum que dictu
ritum? faciem capitulum biene de mo ap-
sbenfioris potentiarum appbenstituarum oium
hoc.n.purile erit ad omnium sequentur? no
titiam faciliorem. Dicimus igitur qeque appre
bendere est accipe formam apprebenfi in h3
e quod h3 in eo quod appbendit h3 bm
q est intentio ipius et spes h3 qua alijq sen
fibillis vel intelligibili notitia appbêli ba
betur, nec autem appbenfio vt vnuerfalr lo
queo do qtrno? babet gradus quorù pinus
et surf? qe abstrahit et lepatur foza a ma
sed nq ab e: pition nec ab ei appediciis. et
hoc facit vis appbenfina de fozi qe senf?
Sedundus aut gradus qe sepeft a ma et a
pition materie: h3 nq ab appediciis materie
sive coditribus materie. et huc appbenfio
one facit imaginaria potenti qe et singulari
bis nq pittib retinet foias sensibilii sed
nq denudat eas a materie appediciis,ico
appedicias materie conditiones et præcia
tes quas hêt ibm foze quod e in tali vel ta
li ma. 3bi gra: talis mebriolum situs: yl ta
lis color facie: vel talis etas: vel tal figu-
ra capit: vel tal loc generalis. hec.n.
sut quod induduatis formam qe sic sunt in
vno induduo vnifpeci q non sunt in alio
et bae appbêfione sepe nq pitem imagia
mur crispu: et albû et senê vel innenê: et cus
lôgis dignitis vel biensibus quorù nullu ac
didit ei in quanu? e bò: nec igitur e fecûda ap
pbenfio. Tertius at grad appbenfioris
e quo accipim? nq tâiu sensibilia sed qisdâ
intentiones qe nq impumkensensib: sed tam
sine sensibus nunq? nobis innotefcû: sic
est eê social et amicu et delectabil in consi
et: et affabil et bis cõtraria que quidê cu

sensibus accepimus: et tamen eorum nullus
sensibus impimitur. et tale est q accepim?
bunc esse filium deonis: et esse agnum vel
bominem: alid autem esse lupus vel lecne
bm qe extantiales formè mediantibus sen
sibus: et non separate ab ipis apprebedù
tur. et iste gradus propinquus est cognitio
ni: et nunq? est fine estimatione et collatione
Quartus autem et viltimus gradus est q
apprebedit rerum quidditates denuda
tas ab omnibus appendiciis materie: nec
accipit ipas cum sensibilium intentionib
sed potius simplices et separatas ab eis.
et ista appenfio solius est intellectus: sicut
est intellectus dominis per hoc qe conne
nit omni homini: vel intellective indutan
tie vt vnuerfaliter dicatur intellectus quid
ditatis vnuerfalìs omnis rei sm qe eft gd
ditas ipiis: et non per hoc qe convenit iiti
et non alio proprium est et singulare: est a-
liquid de materialibus et individuariis
Quecunq autem sunt communia et ita v-
ni sicut alij: et eodem modo convenièria
absque dubio sunt ipfa vnuerfalia que
solus accipit intellectus. Im autem hoc
grad? abstractionis sive separtiòs distinguef
iferi? vires appbêfuc. Adduc ar notàdi
ep c font foia rei et ietio rei. foza.n.c. ppe q
iformado dat eê actu materie et opolito ex
ma et foza. Intento at vocat id p qo signi-
cat res ididual rine vlr h3 diuerfol grad
abstractionis: et bec nq dat eê alicuit: nec sen
fui qni e i ipo: nec etià itellectui qni e in ipo
sed signu fae de re et notitia. et io intenso
no es rei sic foza: h3 poti? e spes toti? noritie
rei. et io intenso qe abstrahit de tota re:signi
ficatio totius de re podicaf. intenso.n. coloza
ti qe in oculo torâ re significat v notificat
sicut et ietio qe e in imagine particulari nq p
sente. et hoc est quod oicit egregie arifte e
les in fecundo libro suo de aia qe senfus fit
particularium. et non dicit qe formè alicui?
tantum: sed totius particularis: sicut et in
tellectus est vlium qe non est notitia et
species paries sed totius: et ideo notitia fa
cit de toto. Non enim per visum acerit k
tur notitia coloris tantum sed colorati: et
species eius in visu: specie est colorati: h3

Liber

c[or] coloratū est: t[em] indiciu[em] fit de colorato b[us]
q[ui] coloratū est: t[em] sic de alij[us] intentionibus
in quocuj[us] gradu abstractionis accipiat[em].
Sic[er] autem est quādo d[ur] q[ui] abstractio fit
a m[āt]intelligit q[ui] est quodd[ā] particulare
quod particularitat[em] habet a materia: hoc
enim est p[ī]m[u] subiectu[em] forme: t[em] per ip[s]um
substat particulare t[em] nature c[ō]i que abstra
bitur v[er] ab intellectu t[em] indiuduantibus
fo[vis] quar[um] intentiones ab alij[us] gradibus
abstrabant[ur] appræbenſiōis. Sicut aut[em] in
p[ri]cipio p[hi]ſicor[u] dictu[us] est c[ō]i n[ā] alij[us]
accip[er] vt c[ō]ſuſa in particularibus t[em] n[ō] ſe
parata ab e[li]: t[em] t[ui]c ſcia talis est ſingulari[u]
t[em] erigit ſingulare ſic[em] t[em] ſenſus: ſi[cut in p[]
babito capitulo d[ix]imus.

Lapitulū.v. de ſenſatis in c[ō]i q[ui] ſut per ſe
t[em] p[pe]t b[im] ſe: t[em] c[ō]e t[em] per accid[ēs].

Is ig[ui]g[ui] plibatis dicend[ui] est de ob[ecti]s vn[ui]ſcuinſq[us] ſenſus p[ī]mo i c[ō]i
quia de communibus prop[ie] est ſpeculatio
dicitur autem in c[ō]un[ui] ſenſible triplici[is]
ter: duo quidez dicimus per ſentiri: vn[ui]
autem b[im] accid[ēns], quando autem dic[i]
mus per ſe ſentiri aliquod ſenſible volu
mus intelligere per ſe quando ſi[bi]ectu[us] est
caufa predicati: hoc est q[ui] per prop[ia]z na
turam t[em] eſſentiam cauſa est imutationis
ſenſus eo q[ui] p[ī]m[ui] est quod babet ſerre paſ
ſionem ſenſui, d[ix]imus enim q[ui] ſenſus ge
neraliter est potentiá paſſina: t[em] ſentire ge
neraliter pati, d[ix]imus, n[ui] ſepe in lib[ri]ſi n[ā]
turalibus p[hi]babitis: q[ui] n[ō] quod c[ui]q[us] agenſ
inſert paſſionem cuſilibet pati[et]i: ſed o[p]o[
tet eſſe com[un]icationem nature inter p[ri]p
[ui]m agens t[em] p[ri]p[ri]um patiens: t[em] t[ui]c d[]
cemus q[ui] illud est eſſe[ti]ale ſeſib[ile] q[ō] ſu
am p[ri]p[ri]iam eſſentiam vel intentione[us] eſ
ſentie dep[ri]ebendet in ſenſus o[r]gano: bec
autem ſut duo, c[ui] enim omnes forme ſen
ſibiles ſint etiá forme ſituales t[em] que b[ē]nt
quaſtatem p[ri]accid[ēs] stati pp[er]ed[it] q[ui] color
i oclo n[ui] ſeip[it] ſie ſtitrate t[em] bis q[ui] ſe[ti]tati
ān[em]a e[em]tialiter: t[em] ideo ſeſatum per ſe d[]
uiditur in duo quor[ui] vn[ui]m quid[ē] p[ui]m
est quod sic c[ō]uenit v[n]i ſenſui quod non

suenit alij[us] ſi[cut colorat[u] inquantu[us] colora
tum in nullum agit ſenſum, p[il]ſi in vili, c[ō]
nus autem in auditum t[em] non in alium ſen
ſum, alind autem est ſenſatum quod i[de]
per ſe ſentiri d[ic]itur q[ui]a ſua intentioni in ſe
ſu imprimitur continuta ſenſibili p[ri]p[ri]
t[em] hoc est p[ri]p[ri]um t[em] p[ri]c[ui]m ſubiectu[us]
ſenſate speciei quod est magnitudo in qua
vt in ſubiecto p[ri]p[ri]o est omni[us] quaſi
ſenſibilis. Et p[ri]p[ri]um quidem ſubjecti
ſenſible duo babet in ſe que faciunt ip[s]us
p[ri]p[ri]um: vn[ui]m quidem dictum est q[ui]
non connenit ip[s]um altero ſenſui ſentiri
ſi illo cu[i]us est p[ri]p[ri]um actiui inſen[ti]
ei p[ri]ſationem: t[em] c[ui] non agat in ſenſum niſi
intentionem p[ri]p[ri]ie forme ſequitur q[ui]
ſum non connenit errare circa p[ri]p[ri]um ſen
ſatum, d[ic]itur autem ſenſatum p[ri]p[ri]um
duobus modi[es]: v[n]o quidem modo b[im] q[ui]
est in re ſenſata in qua est b[im] eſſe materia
le: alio autem modo b[im] q[ui] est receptus in
organo ſenſus, b[im]n[ui] q[ui] est in re non ſen-
per indicatur de ip[er]a: quia etiam p[er] hoc e
ſe non babet agere in ſenſum: ſi[cut nos in
ferius oſtendemus: ſed p[ō]am q[ui] eſſe q[d]
babet in abstractione b[im] quod eſſe p[ī]m[u]
eſt in medio: t[em] poſtea in ſenſus o[r]gano et
multe variationes p[oli]unt fiert circa eſſe
ſu[n]z quod babet in abstractione tam in me
dio q[ui]s in o[r]gano: quoniam ſi configurat aerem
qui est medium in vili eſſe bunidam mi
rum foſte videbitur album eſſe perfuſum
rubore vel croceitate, t[em] ſi foſte pupilla ſi[tu]
firma ex humoze in oculum deſuente al-
terabit eſſe colori[us] quod babet in abſtrac-
tione: ſic[em] t[em] d[ix]imus in tertio me[tra]uorum
in tractatu de iride, t[em] bec n[ō] ſunt error[em] ſen
ſus in ſenſibilis p[ri]p[ri]io: quoniam ſenſible
p[ri]p[ri]um reuera tale eſſe babet in abſtra-
ctione t[em] non babeat tale eſſe in ſub[ie]cto
in quo est b[im] eſſe materiale quod hab[ui]
materia, patet i[g]itur ſenſum circa ſenſibi-
lia p[ri]p[ri]ia non errare ſic, n[ui] eſt viliu[m] colo-
ris t[em] auditus ſoni: t[em] guſtus ſap[io]s q[u]
mor a[gr]ecis vocatur eo q[ui] in bunido ſem
per ſentitur, tactus autem p[oli]es babet
d[ui]as q[ui] n[ō] ad vn[ui]m, p[pe]t r[on]iſ gen[em] redicu[n]
tur: t[n]i vnaq[ui]s i[ud]icat d[em] ill[em] t[em] non d[ec]ip[it]

Secundus

In compositione tamem sensibiliu magna
frequelier est deceptio:sicut quidem est qò
est coloratum vt crocem fit mel: aut coles
ra citrina: aut ybi est coloratum: aut quid
est quod sonat aut ybi sonat: et sic de alijus
t buius causa yt infra dicemus esse est:
qr. sensus, pprius non habet còponere sed
aliq. superior? potentia et illius est erroz:bec
igif. sunt sensata ppria. Lòia àt sicut dixi
mus quorùs effentie vel esse bim intentiòes
suas vere sensibus imprimuntur: et ille
sunt sicut magnitudo in qua sùt sensibilia et
cum magnitudo fit termin? nàlis corporis
et terminata quàtita sit figura o5 èt figurà
eſſe lenfatù cœ. irigonù.n. vel qdratuz est
quod impmit in oculo i vidébo et tactui in
tangédo:qr. autè numeruz cognoscim? dio
ne còtinui: et còtinui est cèntialr diuidi:ido
o5 numerù etià eſſe lenfatù cœ. magnita
do autem nò diuidit solu per eſſentià: sed
etià per motu eo q motus nò bz ante et p9
nifi per an? et post in partibus magnitudis
et iò oporset etià motu eſſe lenfatù cœ. Et
ga opposita sùt einſdé potentie iò etiàs est
lenfatù comune: et sic igif. sunt gnq5 comu
nia motus quies nuerus figura et magni
tudo:nec dicitur ista comunia eo q quod
libet coz equalr ab omnit sensu percipiaſ
fed qr. quodlibet istoù probat percipi pu
ribus senſib? et nò vno solo senſu: qum i ve
ritate motus et quies et nuerus oibus sen
ſibus percipiunt: fed quàtitas et figura ta
ciu et viſu. Ista autit senſata coia dicunt per
ſe senſata bim q per ſe opponit ad id qò è
per accidens: et nò sic bim q per ſe oppoſit
ei quod è non pmo. Imposſibile.n. è q
idè paſſiunz nuero béat actua diuerſa bim
genus. Lòſtat autè q color et magnitudo
diuerſa sùt genere: et iò lenfatù proſtium è
quod agit in ppo ſenſu: et bmoi ſensatum
magnitudine babet et figura zt. ideo reci
piuſt etià illa nò per accidens ſed pprie
ezù intentiòes impmunſ in organo ſenſi?
Sed bim accidens ſensibile est qò, ppriaz
eſſentià in ſensum non impmit:nec primo
nec ſecundo: ſed cu sensibili propò et com
muni accipi: et nò ſine extimatione vel co
gitatios: sicut ſunt intentiòes de quibus i ter

tio gràdu abstractiòis diximus: ſic q hoc
albù est diarh filius: vel hoc nigrù est ami
cus vel bò vel aial: ſicut videt ouis q hoc
pilosù est lupus: et hoc pilosù est canis: et
vnù extimat amicù et alterù inimicù. bz àt
bác doctrinà 2gnoscit distictio ſensibiliu q
bz quorùdà malà doctrinà valde è et mani
ſesta: ſed errores taliu tràſiuim9 brenitatis
cà cui studemus. i hoc enim quod tale è q
bim ſe nibil de intérude ſue eèntie impmit i
ſensù bim: ſe ſentiri nibil pòt ſed ſentiri p ac
cidés:qr albo accidit q ſit ei 2unciu: et iò or
ganù ſensus a tali ſensibili nibil partik oio:
qr natura bois non est ſensibilis per ppaz
eſſentià: ſed intelligibilis bim ſe autè ſenti
untur que intentiòes pprias impimùt i ſe
ſum. et bec ſunt ad que ipa organa ſunt vel
babèt apta nata ex pmis suis 2ponètib?

Lapitulù, vi. et est dignerio declaràs viru
ſit aliquod movens vnù in ſensibilibus: et
est de duplici eſſe ſensibilis quod fit in ma
teria et in abstractione.

Aunc autem redeunduz est: ad que
ſtionem quam ſuperius reliquimus
vtrum exteriora ſensibilia babeant vnuz et
eundem aliquc motorem qui agat in eil q
efficiantur intentiones ſensibiles: ſicut in
tellecta babent vnù et eundè moto: è qui è
intellectus agens qui agit in eis intentiòz
eintellectualè: hoc enim consideratione vi
gnù est: et est quèſto qua tangit auerois: et
dimittit inſolutam. Fuerunt autez quidà
modernorum magne auctoriatis qui bec
conceſſerunt propter preinductam ratiòz
aſſerentes q omne ſensibile quod inueni
tur in omnibus ſensibus est vnum in eo q
est intentionale et ſpirituale et non materia
le. vnum autem in multis participariu ne
ceſſe est ab vno causari: hoc autem calu il
lud mouet ad aliud vel illud: oporset igif
aliquem eſſe motorem qui mouet ad hoc
eſſe in omnibus ſensibus. Adbuc aùt ma
nifeſtum est formam ſensibilem bim eè mä
le è in re ſenſata extra animà: et tè et ibi rê
aſſicit ſua qilitate: ſm autè hoc eè nì è i me
dio:nec etià in anima: qr si color ècì i aere

Liber

sicut in colorato oporteret qv. videremus aerem eſſe coloratu: et oculu: eſſe coloratu: colore quæ recipit. et cui: cōtrarii videm? ergo bi: alid e: in abſtractione q: in mate ria proſa aliquid igif confert ei eſſe illud et illud erit mouens ipſu: quoniam in re non est abſtractu ſenſibile niſi potêtia: et id q[ui est in potentia no: educit ſeipm ad actuz: ſi cut ante diximus de viſibili ſicut eſt d alijſ ſenſibilibus: oportet igitur ipſu: b[re] vnum aliquid mouens. Adbuc autem fantasma ta ſunt maiors ſimplicitatis q[ui] ſp[es] ſenſi bilis in materia: et tamè oportet fantasma ta habere mouens ad hoc q[ui] efficiantur in intellecu poſſibili: oportebit igif etiam ip[er] ſa ſenſibilia b[re] aliquid mouens ad hoc q[ui] abſtracta efficiant in ſenſu. Iſte igitur et ſimiles rones ſunt que induxerunt mul tos de nostris docto: ibus q[ui] dixerunt vn[ui] eſſe mouens in omnibus ſenſibus: ſed c[ui] debuerunt ſpeciſicare q[ui] eſt id diuuerterut duaf in utas. quidam. n. dixerunt hoc eſſe lucè: pp[ter] quin: q[ui] rones potiſſimas q[ui] Œ vn: a: q[ui] c[ui] monens in oibus ſenſibus de beat eſſe vn[ui] et id[em]: et vident lumen e[ſi] mo: tiau: in ſenſu viſus dicunt ipſu: oportere e[ſi] motiau: in omnibus ſenſibus. Alia at: r[ó] e[ſi] q[ui] dicunt lumen a luminoſo corpore p[ira] midaliter et circulariter diffundit: circularè autem multitudinem vident in omnibus ſenſibua: quia intentiones ſenſibiles circa rem ſenſatam ad equalem diſtantiam cir: culariter obi: q[ui] generan: et talem motu: in i ſerioribus no: dicunt e[ſi] niſi lumis. Ter tia autem eſt: quia vident q[ui] nulla qualitaſ inſeriori corporu: agit vnuerſaliter ſed p[ri] culariter vnum et non alid: niſi forſe per accidens: lumen autem quod eſt forma ce li quod eſt corp[us] vnuerſaliter omnia inſe ſeriua: mouens dicunt oportere eſſe cauſa vnuerſalis actionis in intentionibus ſen: ſibilibus. Quarta autem eſt: quia vidêr tu: men eſſe in materialibus et ſpiritualibus vt forma: et ideo dicunt ſui: eſſe proprium q[ui] conferat ſorme materiali q[ui] fiat intentio ſp[ualis]. Quinta autem eſt que et precipua eſt cui inmiutur: quia vident ſenſibilium eſſe materiale cari a qualitatibus elemen

toru: et ideo nullaz e[ſi] qualitatê elementi q[ui] agat in ip[er] intetionê ſp[u]alem: nec p[ot] dicta q[ui] ſit a ſbo in quo generaf illa i[en]tio: l[ui] ſit ib[ui] no: ſit ap[ri] natu: ip[am] recipie niſi in e[ſi] ſp[uali]: q[ui] ſic ſup[ra] dixim[us] diueritas ib[ui] po: tius e[ſi] a diuuerſitate agen[ti]: et ſo: q[ui] e[ſ] c[oe]uer so. o[z] igif q[ui] ſit ab aliq[ui] ſo[ra] agente corpi: ſup[oria]: et corp[us] celeſte ſi: agi: in ſenſora: niſi ſi lumê: igif lumê e[ſi] q[ui] in oib[us] ſenſibilibuf agit ien[i]ioſes ſp[u]ales. Al[ui] at: alioquioſes bis d[ix]erut q[ui] vt[us] e[ſi] agens eas ien[i]oſe ſp[u]ales: et iſti ſui qui d[ix]erut potiſſuma vir tut[em] ſenſ[ui] e[ſi] actiu: et no: paſſu: a: qu[em] roſe in p[te] ſup[ra] poſuim? de hoc au[ſi] q[ui] b[re] c[ui] q[ui]no: aſſignat rones aliquid p[ab]abili tatis b[rit]es: ib[ui] q[ui] in coru: dict[ui] p[or] o[be]bês di q[ui] tagit au[ſcenna p[ilo]ſolb[us]: et alura bius et quidam al[ui] d[ix]erunt. n. iſti no: eſſe ien[i]ioſez niſi ei quod iudicato e[ſen]ti: nibus. b[re] at: eſſe a[mi]: et ideo necarliu: e[ſi] aliquid a[ſe] e[ſi] q[ui] c[of]erat ſo[ra] ſenſibili eſſe ien[i]oſis: et io: d[ix]erut a[mi] b[re] ordinem ad o[ſi] id q[ui] inſtraliter obſequi: ei: et c[ui] me diu: in ſenſu ſit pp. ſenſu d[ic]ut a[ia]z b[re] vni t[em] e[ſandi] in medi: et ta[li] ſit ib[ui] cos illud q[ui] vt[us] ſenſibil[em] egredi: ſp[ui]k[ui] et ſup[on]t[em] ſe ſenſibili et c[of] ſert ei e[ſi] q[ui] i[corpo]eu: et q[ui] ſp[u]ale quo in a[mi] effici poſſit. Seda v[or]o e[ſori] e[ſi] q[ui] in oib[us] c[olt]an[ia] bit[em] agen[os] et pati ens. i[corpo]eu at patiens e[ſi] corp[ore] ag[em] te null[ia] o[io] b[us] c[olt]a: o[em]: et io: c[ui] a[mi] ſi[le] ſibile ſu: c[ep]i: es d[ic]ut e[mi] oportere q[ui] aliq[ui] vt[us] e[ſi] ſit ip[am] ag[em]. Tertia i[duc]ut r[on]e: di c[ēt]es a[mi] e[ſi] mag[em] actiu: q[ui] alio: q[ui] ſo: corpe: et c[ui] ſo: ſo: corpi: agat ip[ma]edo l[pe]z ſua: i ma: ſibi p[ri]ctat: am k[no] ſo: t[em]t: e[mi] v[em] t[utes] e[ſi] ſenſibil[em] q[ui] d[am] e[ſi] actias q[ui] aliq[us] q[ui] ſp[em] e[ſi] iſlu: t[em] obiect[em] e[ſi] vt poſſut effici in ſe: ſilib[em] d[am] q[ui] ſi[le] bm[oi] q[ui] vt[em]l e[ve]tabil[em] a[mi] nui: q[ui] adununt de c[ibo] corpi: cui p[no] i[n]ſlu: d[ix]erut aliq[us] q[ui] ſp[em] e[ſi] q[ui] v[n]i: p[ol] ſit corpi: nec e[ſi] min[us] actiu: dic[ut] ſenſib[em] l[em] q[ui] ve: c[et]abili: e[ſi] multo mag[em]. Quan[ta]z at pon[ut] r[on]e: q[ui] dic[ut] ſe[ſi] et iudicato e[ſi] ſilib[em] e[ſi] o: p[atione] qua: d[am] v[ite]: nec at: opatio no: p[ot] fieri ab aliq[ui] ſo[ra] corp[ali] ſed ab a[mi] ip[ſa]. Lum i[g]itur ſenſibilia ib[ui] e[ſi] ien[tionale] ſint ſpeciſicatia illas opera: b[us] et

Secundus

fornalia in ipsius agentia oportet quod illud
eque egit in ipsius aliquid aere quod principius
tacito vitæ. Hoc autem in aliquid incolit hujusmodi
res bec oia falsa repara mus: et sicut illud hujusmodi
vicimus in quo abest lecte aenitius et illud in
quo diximus, dicimus, nullo mo seque non
cessarius vnæ eum cœnam multitudinis quæ eum in
lituque sicut vna rōne illud medii sicut eum in
tōnes equivo calesque auré intentio ale et spù
ale non vna rōne est in sensibus: quod num est
multo spuliarius alioque quod afficit et medi
um et organum hujusmodi materiale agens in ip
sum: sicut est in objectivæ tactus: et ea quod
idem mediúm sicut visibilia et audibilia et odo
rabilia non habebat illud mediúm hujusmodi et
eandem nam medietur sed hujus diversas sicut in
ferius oíndem us est et esse quod habent in ipso medio: quia spuliarius
eque coloris in medio et quod sibi in iterum spù
alio est esse est sibi in medio et quod odalis:
concedens ventus non auferat vel affert colores huc oc
cundit auferendo sonos in parte et non in
toto, odores autem et affert et auferat in toto
sicut dicit auicenna et veritas per eam atque
testatur, et cedendus autem esse videtur et alii
quando et in quibus et hujusmodi quibus, huc
p. mediúm extrinsecus sensibile est alidem eum
eque in re sensata est et hujus alidem in medio et in
ogano: sed hoc eum in nullis pluribus sensibis
est vninge rónidis. Et si quidem quid cōferat
ei hoc eum videam nibi multa quæ sibi nos
superius oíndimus omnem virtutem actûnam esse
per se perfecta ad agendum fine aliquo motio
extrinsecum et huc dico quod sensati p. seiphas
generat se in medio sensus hujusmodi eum sensibile
cuius necessaria demòstratio est ab oibus
p. bis et ab ipse veritate cœuincipit per se feli
bile esse quod in fecundo non dicendi per
essentiam suam est cæ sibi esse sensibilis est:
Et ideo frustre queret quid cōferat ei illud
sicut si queret quid cōferat luci lucere hujus
cuius, et quod dicitur et id quod est in potéria
nó educitur in actu níli ab eo quod eum actu
nó est dictus níli de eo quod est in potéria
esse materialis et non de eo quod est in po-
tentia esse formalis et efficientis, eum, hujus
ale generat a re generáte tantum hujus forma
de qua actione in buius capituli sequenti

bus prosequemur et bene concedimus quod non est congruum quod dicatur eum a subiecio spiritualiter: quia esse intentionale quod est in medio est multo spiritualius et ipse aer sit vel et sit ipse celum. Hoc autem quod in ducunt pro simili de fantasmatibus moventibus intellectum omnino diffimile est quia que est in fantasmate non potest ut re esse intellectuale eo quod est multo simpli cius et ipse et ideo indiget motore ad hoc esse abyciendum. Forma autem corpora per se agens nihil supra se confert quando confert esse intentionale sicut inferius ostet demus. Opinio autem que dicit hoc esse lumen omnino ridiculosa est quia qui dicta Inmen eum in tenebris indiget sensu et tam scimus multa sensibilia equaliter diffundi in tenebris et in lumine. In omnibus autem huc rationibus bec opinio sere fergi satis ex puris affirmati us in secunda signa. Aut autem isti dicunt quod lumen moueat colorem et conferat ei esse spirituale often demus falsum esse inferius ubi de visu lo quemur, ibi enim ostendemus quod per se est motius visus et quod lumen non exigi tur piopter colorem; sed piopter mediúm et quod sensibile circulariter generat: dicendus quod accidit ei per accidens eo quod mediu re cipiens ipsum circulariter circunstat quod si non circulariter circunstat et non diffüde retur circulariter. Aut autem dicunt nullas formam inferiores vniversaliter agere: falsum est omnino: quia omnis forma inferi or vniversaliter et non particulariter agit et multiplicat seipfam. lic formè sensilium se vniversaliter agunt etribulnum et idé agit omnes. Hoc hoc autem quod dicunt in materialibus esse aliquid quod confert forma esse intentionale, dicendum quod forma que est in re aliquando agit per qualitates materie in qua est et tunc agit materialiter. Aliquando autem agit per se lolam et tunc agit immaterialiter: quia et ipsa est essentia immaterialis per seipfam et non indiget in ista secunda actione, ne níli se sola. In poma at indiget alia et seipfa. Et ideo omnino oppositum eius est quod supponit ratio illa ab illis in

Liber

inducta: quod autem viterius inducunt et se spirituale nulla elementorum qualitate cau sari verissimum est: sed nos ostedimus vnde cauſaſ. Opinio auté ſecunda multa pba biliol 13 modernorum pauci teneant eam erat eniſ illa platonis et eiam auguſtini et multo: aliozum magnorum virorum tain fine preſudicio aut ego no intelligo eos aut ipſi falſu dixerunt. Q[ui] eniſ dicunt virtuté ſenſibilé egredi et ſuppòere ſe ſenſib[us] PR virtuallable ordinem qu[em] babet ad ipſa[ſ] in telligi no potest niſi ſicut egredi vira ma maſte ad ferru: et in veritate ita dixerunt. Et ſe induxit plato oculos ſaſtinatioris ybi virtus egreditur ab yno ſaſcinádo ipſum: ſed hoc fallum est: ga virtus illa ni egredit niſi in ſuo vebiculo quod é ſp[ui]s multotis enſ autem ſpiri[tu] no poſſent extendi viſq[us] ad ſenſible quod multi diſtat aliquando et precípue in viſu et odora[mi] quózuda[ſ] ani malium p[er]terea etiam ſicut dixit auicéna ſp[ui]s egreſſus a co[po]re diſſoluſtur statu[ſ] et cotinuatur aeri. diſſoluſt igitur etiam viſus et p[er]bit. Auté dicunt q[ui] co[ic]antiá babét et agens et patiés veru q[ui] deſt: ſed non o[po]ret q[ui] babeant co[ic]antiá ita q[ui] ſint eiuiſ dem nature et eſſentie: ſed q[ui] babeant p[ro] poſtionez adinuticem ſicut p[er]pria materia ad p[er]p[ri]am forma[mi] et proprii agens ad p[er]p[ri]um patiens: et ſic co[ic]antiá babent fo[ſa] ſenſibilis agens et ſenſus patiens in eo q[ui] ſicut ſenſus p[er]pualiter patitur: ita etia[ſ] fo[ſa] ſenſibilis p[er]pualiter agit in ip[mi]. Et q[ui] dicut aiam ſenſiblez eſſe actiua ſup[ra] ondim[que] eſſe falſu: nec op[or]tet aliquo mo illud ſore veru q[ui] 13 agéſ bonorabili? patiente q[ui] hoc agen[re] p[er]tuer hoc ſit bonorabili? hoc patié te. et q[ui] dicunt de aia vegetabili ſup[ui]s est determinatum. Q[ui] ante[ſ] dicunt ſentire e[ſ] opus vite: et in illo e[ſ] forma[m]em ſpeciem ſenſibilé: dicendu q[ui] ſentire é opus vite 13 q[ui] egedit ab aia et no 13 q[ui] ſpecificat a forma ſenſibilis: no. n. ſpecificatur ab ipſa fo[ſa] ſenſibili in ſpeciem vite: ſed potius ad no ticiam rei ex[ter]ioris babendam. H[is] ba bitis op[or]tet nos determinare qual[er] a ſen ſibili ſtat buiſmodi actio quia aliter in in certo dimittieremus. Dicim[que] igitur ſequé

do directe paripateticor[u] ſententiam q[ui]b[us] c[it]oſter q[ui] cum dicitur ſenſib[ile] eſſe p[er] ſicut colo[ſ] et odo[ſ] et ſonu[ſ] buiſmodi q[ui]b[us] est 6m ſecundu modum dicendi per le[m] p[ro]mo poſterior[u] determinatum: et hoc é qui ſubiectum est cauſa predicat: ſicut quado[d]o dicitur homo r[is]ſibilis vel diſciplinabil[os] igitur q[ui] colo[ſ] et odo[ſ] et ſonu[ſ] et cetera ſen ſib[ilia] per p[er]p[ri]a[ſ] operationes aut eſſenti as cauſa ſint ſenſibilitatis et ſenſu[ſ] 15 acu[n] facti, no ergo adbuc bis motiu[n] aligd er trinſecu oicimus auté aliuſ de agens forma[m]a tum: agens enim forma[m] in materia in q[ui] ipſa ligara cum materia babet eſſe materi ale est agens quod tranſmutat materia[ſ]i cut calidum frigidu bumid[us] et ſicu[ra]g[é] autem forma[m] tantum non est agens ma teriale ſed potius ipſa forma[mi] et ſic agit p[er] hoc q[ui] ipſa é cénitá ſimplex ſuſiplus mul tiplicatua[mi] et ſic omnis forma[m] multiplicat intentionem ſuam: et c[ui] forma[m] ſut eſſentia simplicio[mi] omni co[po]re non potest inuen[ti] ri aliqua forma[m] co[po]ralis que poſſet ei c[it]e intenionale conferre: et quia quid[as] igno rarunt q[ui] forma[m] in eo q[ui] forma[m] ſic multipli cat ſe dixerunt q[ui] op[or]tet eam b[ie] agens p[er]t ip[mi]am. Et quidam extimabát p[er] hoc q[ui] forma[m] ſimplex: et ſic agendo ſe quaſi ſe ficitur ybiq[us] estimabát q[ui] non multiplicat ſe ſed eſt ybiq[us] per eſſentiam: et de bacopi nione quia ſubtilis é multu no poſſum fa cere mentionez niſi in terio[mi] libro[mi] et hoc q[ui] h[ab] determinamus hoc é q[ui] ſa[ſen]ſibil[is] ſe multiplicat in e[ſ] ſenſibili aut p[er]p[ri]a: et ſuf ficit ſibi ad hoc: et ſic oſi fo[ſa] in p[er]a et e[n]tiali acto[ſ]e ſibi ſuſſi[ci], bec au[n] ſententia qua ſi p[er] ſu[d]ameto p[er]i debet in bac ſi: ga er ipſa infiniti circa opa et p[er]ſiòs ale elidu[t]ur errores. H[is] au[n] p[er] q[ui] onplex e[ſ]b[us] for ma ynu[m] ſimplex et p[er]p[ri]ale quod babet ab ſtractione quod ſit a simplici agéſ q[ui] est forma[m] rei[ſ]alteru[mi] at măle in re in q[ui] p[er] agéſ generáſ no ſimplex quod agit e[ſ]a educdo de materia per generationem.

Lapitulum, vy[rum], de viſibili quod est colo[ſ]: q[ui]b[us] actam lucidi monet viſum.

secundus

Is at habitis dicam? sigillati de ois
bus sensibus et pmo de viis eo q[ui] ip[s]
se pluriu est ofarum, copregebendit eni et cor
ruptibilia et icoruptibilia et apprebedit su[n]
sensam non in vna med[io] dispositio se[di
plurib[us] colorata ei accipit i medio actu lu
cido et lucida accipit in tenebroso et que sit
bui[q]ca infra dicemus. Dicam? igif[us] obie
cui cu[d]icif esse visus vt, ppria ca inferens
sibi passione h[uius] co[n]noie dicif visiblet; visibl[us]
le aut est quidem color et non solu color se[di
etia hoc q[ui] co[n]rone nois est dicere visibile
sient lucentia non sub coloe sed sub lumine
videntur in tenebris et ideo vn[u]e co[n]ome
non babemus q[ui] dicat co[iter] omne visibile
pprism q[ui] visui sua ex forma inferat pa[s]
si[ve], visibile aut per se manifest[us] erit ma[
gis] q[ui] igrediemur meli[que] in diffinicionem
tractum p[er] se visibilis; co[stat] tui q[ui] vn[u]z vi[s]
biliz[us] est color et q[ui] color est de numero eo-
rum q[ui] per se ip[s]a sit visibilia; non quid[em]
modo bm se iuue p[er] quo predicat[us] est i et r[on]
ne subiecti: qui mod[us] dic[ed]i per se est p[ro]
se[di]llo modo quo subiectu est ca[d]dicati q[
]modo dic[ed]i p[er] se v[er] sc[om] se e[que] se[d]s et ideo
op[ort]et q[ui] color per nibil extrinsecum se[di]
puam e[n]tiam sit agens in viisum et sit visibi
li[s]; et q[ui] bec se[di]ta effe[n]ta tunc diffiniatur
q[ui] colo[ra] est moni[u]z visus h[uius] acut[i]s lucidi h[uius]
ta[parens] in actu lumis co[plet]o; h[uius] eni con
uenit omni et soli colori; q[ui] sicut dikim[que] lu
centia non vid[em] in eo q[ui] est actu lucidum
se[di]d poti[que] in eo q[ui] est actu tenebrosum. colo[ra]
at line lumis actu pficiente diafan[u]o vi[rum] se[di]
tur se[di]d por[i]o is cuiu[libet] color vid[em] i la
mine et ideo op[ort]et nos etia[ra] tractare de lu
mine. Sed nos p[ra]ins querem[q]ui color non
imutet nifi diafano illuminato; viru lumen
illuminas exigat ad visum pp[er] colo[rem]
vel, pp[er] medium: h[uius] est q[ui]rere utrum colo[ra]
ni pos[it] generare itencionem i medio nifi sit ip
se color actu illuminat[ur] vel ip[s]e color s[ine] lu
mine sufficiat generare intenti[em] su[n]; se[di]
mediu[n]o sit apti[u]n natum ip[s]am intenti[em]
suf[icipere] nifi sit actu illuminatu[n]. Tid[em]
tur aut precipui viri i phia auic. et quempa
ce co[ment]re in hoc q[ui] color medi[u]z vi[s]u imu
tare non pos[it] nifi recipiat actum lumis p[re]

babitu[n]. h[uius] tribus pbant r[on]ibus. Una
autem suarum r[on]um e[que] ex coloris diffiniti
one que ponitur i libro de sen[si]u et sen[ato] q[ui]
est q[ui] color est extremitas p[spicui] in corpe
terminato. h[uius] et p[spicui] est aliquid co
loris cum p[spicui] non sit in actu p[spicui]z
nifi per actu lumi[us] vel babitu[n] b[us] actum
et ideo dixerunt illi q[ui] colores in tenebris ni
sunt nifi in potentia et non in actu: et ideo tunc
mouere mediu[n] et visum non p[rit] per suas in
tentiones. Sc[ba] r[on] est q[ui] cum color sit et
tremitas p[spicui] terminati: p[spicui] et i[n]o
terminati q[ui] e[que] illuminatu[n]z babebit aligd
coloris et ideo lumen est color diafano non
terminati: q[ui] colorat ip[sum] in suf[icie] et in
pfundo p[spicui] ergo q[ui] e[que] copletu[n] p[ lum]
babet colo[rem]; se[di]bibilibile al[iqui]
cuius p[modum] p[quam] babet illud cum
ergo p[spicui] actu illuminatu[n]z babeat colo-
rem: non est suf[ceptibile] coloris b[us] q[ui] b[mo]
sed poti[que] b[us] q[ui] non babet e[u]; ergo non in qua
tum est illuminatu[n] recipit colo[ra]; se[di]d in qua
tu caret lumine; lum[em] igif[us] non exigif[us] pp[er]
diafano q[ui] est mediu[n] in viis[ui] h[uius] pp[er] colo-
rem. Tertia ratio eo[que] est q[ui] magis q[ui]
alie mouet q[ui] oia obiecta vn[que] sen[si]us nece
se est reduci ad vnum genus s[ive] ad vnam
c[oe]sem naturam: pp[er] q[ui] etiam tacitu[n]s non
oio est vn[u]s sen[si]us eo q[ui] tactibilia non redu
cum ad vn[u] naturam c[oe]sem nec ad genus
vn[u]; cum igitur visus sit sen[si]us vn[u]s vi[s]
bilia necesse est esse vn[u] alioq[ui] in co[si]; s[ui]t au
tem visibilia et lumen et colo[ra]; ergo necesse
est q[ui] aut vn[u] eo[que] reduc[af] ad aliud: aut q[ui]
ambo reducant ad vn[u] natura c[oe]sem: i qua
ynianc: non aut reducant ambo ad aliquid
tertiu[n] q[ui] est aut ea vniens ea; op[ort]et igitur
q[ui] vn[u] ad aliud reducatur: cum autem lu
men non diffiniatur per colo[rem]; se[di]d color
per lumen; op[ort]et q[ui] lumen sit natura co[si]
que facit visibile esse visibile: et sic color non
est visibilis nifi per babitum luminis s[ibi] i
fluxum. Experim[et]um autem est q[ui] nos
videmus q[ui] vidente exi[n]te in tenebris et ae
re tenebroso iuxta videntem et tantum colo
re illuminato sit visio. Si autem econuerso
fiat color in tenebris et videns in lumine
ket et aer sit illuminatus non fiet visio. Si

i

Libr

milliter autem speculo posito contra lumen
t facie i tenebra non resultabit imago i spe
culo. Si autem econuerso fiat statim in spe
culo videbitur facies: ista igitur sunt q[ui]mo-
uerunt istos et quedaz alia bis filia. Ecco
uerso auct alexander et auerois initentes vt
intendentes dictis arest. dicunt colorem esse
per se visibile ergo erit tota causa visibiliis p
eenientiam suam propriam: non igitur per ad
mixtionem luminis. Similiter enim di
cunt esse in colore et in alijis sensibilibus q[ui]
per se mouent sensus. Dicuit etiam hoc no
esse q[ui] in sc[ia] r[oe] predicti viri inducuit: ibi
enim supponitur q[ui] lumen sit color:q[ui] si e[st
color tunc aer non reciperet colorem q[ui] diu
bêret in se lumê: et hoc no est e[st] videnus
parietes colorari colore p[latar]u quâdo nu
bes mouentur et radij solis in nubibus et po
stea p[plantas] dirigitur ad parietes. Simi
liter autê quâdo radius trastit p[ vitrum] co-
lozatum quocuj[us] colore fit in aere et in pari
ete opposito: et tamêpus habuit lumê et e[st]
am tunc retinet lumen quod non faceret si
lumê esset color: no, n. aliquid ibi idez reci
pit duos colores simul. H[os] autez quatu[que]
intelligere possumus virosq[us] ibi aliquam
ptem verum dicere arbitramur: et ut hoc in
telligat: videb[ec]dicêdui q[ui] color hab[us] duplex
esse sc[us] materiale et formale. materiale auct
dicimus quod fit p[質]tiares transmutantef
materiam q[ui] sunt calid[us] frigid[us] bumid[us]
t sicc[us]. H[uius] eni[z] d[omi]nus mode variantia sup[pi]
em corporis terminati d[omi]nős inducunt
et causant colores: lic[us] venu[us] fit aliquid de
essentia colores et ibi hoc esse colores actu
sunt in tenebris sed no mouent oyafanum
quia sicut superius diximus sensibile non
agit n[isi] ibi simplic[em] formâ q[ui] multiplicat
se ad medium et ad senſu: babet auct aliud
eſse formale et hoc est a lumie quia sicut op
time d[icit] ph[os]: lumen e[st] color[us] ip[s]ostatis et
hoc causat ab hoc q[ui] lumê influi[que] extremi-
tati p[spic]ui terminatione eni corpus est p[]
[spic]u: sed duplex est p[spic]uu: q[ui]da eni[z]
est p[spic]uu totus q[ui]s non terminat sed p[le]
tranjudicat viſi[que] sicut aer et igni[que] aqua et vi
tr[ui] et crista[llus] et quedaz alia similia. quod
dam auct est p[spic]uu terminat[ui] et hoc non i

toto fed in sua supficie e[st] p[spic]uu et io termi
nat et no transducit viſi[que] et ibi q[ui] corporis e[st]
p[spic]uu ita recipit luminis babitus, quod
eni in toto est p[spic]uu recipit lumê in p[spic]
cie et in p[ſ Fundum]: q[ui] autem non in toto h[ui]
in supficie tant[ui] est p[spic]uu: non recipit lumen
nisi in supficie et ibi lumê p[mi]trixu opa
citati corporis causat colorem. Et bec ut
causa q[ui] pictagorici colorem vocabant epi
fanu[q]: videbat eni[que] eſſe diffuſi[que] luminis
in supficie corporis terminati: e[pi]pianum ei
eſt supficiet enus opan[que] vnde p[er] lumen e[st]
de subſtacia colores et no calid[us] frigid[us] et
ceteras qualitates q[ui] c[ant] ip[lu]z materiai
in subiecto et no ingredunt e[en]tiam ip[lu]s
t[em] ideo q[ui] dicitur colorem e[ſt] mori[que] viſus ibi
actum lucidi et h[uius] e[ſt] subſtacia e[ſt]erit boci
tellectum de eo q[ui] est vera subſtacia colou[que]
ib[us] e[ſt] formale et h[uius] hoc eſſe non e[ſt] actum co
lor n[isi] in lumine: et ideo non videb[em] n[isi] in lu
mine sicut dictu[que] est. Et auct oicid[que] de eo q[ui]
videb[ec] color medio tenebroso exiſtente videb[ec]
dicêdui q[ui] ſi medifi e[ſt] omnino teneb[io]ſum
tunc no videb[ec] color: et fed oporiet q[ui] ſitu illu
minuum in urta colores ad minus ad hoc
q[ui] generet intentionem ſua[que] in medio. et bu
ius quid[em] causa e[ſt] qua col[ore] lumen e[ſt] in
gatum materie: et ideo mouere non poterest
medium n[isi] ſit actu illuminat[us]: quia per
h[uius] magis ad colores ſimilundinem recipi[
dam] disponitur: et ideo p[er]p[er] medium: et co
lor per suam e[en]tiam mouet per subſtantiâ
dico que e[ſt] in eo formalis et e[en]tialis: ibi
illam eni non e[ſt] in teneb[us] n[isi] in poten-
tia tantum. Lucentia autez que babet lu
men calcatum et non obligat[ur] materiemo-
uent diaſanum teneb[io]ſum: et ideo videns
tur in tenebra sicut igni[que] et stelle et bm[oi] de
die autem lunatur lumen e[ſum] fortius lu
mine ſolis: et tunc manifestatur col[ore] com-
de bis tam inferius p[li]xius loquemur.

Lapitulum octauum de natura diaſanii
et qualiter lumen est acti? eius.

X quo autem dicend[ui] est de lumine

Secundus

sicut superius diximus oportet primo ma-
nifestare præium eius subiectum dicimus
igitur quid qò est lucidum est aliquid : cor-
pus eniſ est et corpus trâsparens ſiue puïu
qò greci diaſanu vocant: et h[ab]iaſanu est vi
ſibile: quando est actu luciduz. Quidemus
enim lumè non secundum se ſed in alioqu
subjecto et hoc è diaſanu. Oyafanu eniſ bm
se non è visibile eo qu[em] nullu babet colorè et
quia nullu babet: qu[em] oaths poſt est recipe et ſic
mediu poſt est eo in viſu: videat ergo, p[]fter
extraneu colorè ſemp[ur]b è extraneu color[ez]
qui in ip[]o ſit in eo[]ſpirituall趣 et intérionali ſic
ſupiuſ dixim[que], tale autè dyafanu qu[em] ſic reci
pi[] omnem colorè extraneu è aer et aqua et ig-
nit et celu non ſi est dyafanu aer ſim[que] aer
boc est per naturam per qua[em] aer: quia ſi
ſic eſſet diaſanu: tunc aqua non e[]t diaſana
nec aliq[]b aliud corpus: ſed porius p[]vnam
naturaz c[]oem in qua inſeriora simplicia v[]l
composita p[]ſpicua c[]oicant cum ſup[]p[]ori ces
leſt: et perpetuo corpe: licet eniſ p[]ſpicuitas
que recipit lumen ſit in ſuperioribus et in in
ferioribus t[]i p[]sus et ſicur in cauſa è in ſup-
p[]p[]ori corpor[em] et p[]poſteri[que] in inſeriorib[em] et me
diâte bac natura c[]o[]ſt efficiuntur corpora puia
pp[]ria ſubſtantia luminis. L[]orpoza enim
ſuperiora omnia ſu[n]t p[]ſpicua p[]ieter ſtellaſ
ſicut diximus in libro ce. et m[]. et que ſunt
actu luminosa ſunt p[]ſilla tegentia ea q[]ui ſut
poſt ip[]sa. Sed t[]i ſitas qu[]aritas sola n[]o ſa
cit p[]ſpicuitate: quia t[]i c[]erra rara eſſer p[]pi-
cau et h[ab]o n[]o est verum ſed oportet cum raro
ſate e[]e ſubſibilitate et ſormalitate ſiue p[]ſuāli-
tatem qu[]a[]dam ptium: et t[]unc talia rara ſut
puia: et qu[]atomag[]is bit de bm[]o[]i n[]a forma-
l[]i et p[]ſuāli t[]a[]tومag[er]unt puia: et ſi aliquiſ
obsciait dic[]c[]es corpora ſuperiora n[]o eſſe oſten
dimus talium ſolutiones in libro ce. et m[].
ita igitur talia ſunt luminis subiecta. D[]iſa-
ſerunt luminare lux lumen et ſplendor. lu-
minare enim est corpus q[]b[]o in ſe vt forma[]z
babet lucem: ſicut sol et luna et stelle. L[]ux
autem dixitur forma luminis in luminari ſi
ne in eo q[]b[]o est ſons luminis primus vel ſi
cut in eo q[]b[]o est forma luminius primi. Lu-
men aut[]e est quod receptum est in alio cor-
pore illuminato et ideo lumen est receptus

babitus in natura diaſaní. et lumen est act
 eius et p[]ſecno eius ſim[que] est diaſanum: po
tentia autem luciduſ est id subiectu q[]o est
ſusceptibile luminis et tenebrar[ur] et ſicur lu
men est color lucidi terminati ita se hab[]z lu
men ad lucidum pu[]tus q[]ui sicut color est oſi
ſuſio luminis i[]corpore terminato ita lumè
est diffuſio que fit in ſupſicie et in profundo
diaſaní non terminati: et ideo lumè est act
lucidi pu[]n[que]do actu luminofuſ est ſicut
color est actus colorati: qu[]a[]do actu coloras
tum est. bui[]us autem natura p[]ſiciens dia-
ſanuſ est ab hiſ que actu lucent ſicut igniſ
aut corpus celeſte: q[]b[]o corpus celeſte etiam
vn[]u et idem est in diaſanitate cum diaſaníf
inſerioribus ſicut diximus et etiam est vn[]
et idem: quia non variatur de lumine in te
neb[]a in lumen ſicut variantur inſeriora: ſi
ſemp[ur]b in actum est lucidum eo qu[em] ſibi c[]o[]ni
eta ſunt ea que ſemper ip[]s[]um illuminat[ur] et
ip[]s[]um est de natura luciſ etiam qu[]a[]do n[]
lucet. Lucens enim corpus non est ex alio
lucens: niſi quia conueniunt in eo multe p[
tes nobiles forma[]les diaſaní: et in illis lu-
men generatuſ tenetur non amill[um]. Sic
igitur patet qu[em] lumen est perfectio lucidi q[]
ſim[que] actum luciduſ.

Lapitulum nonum de improbatione o
pinionis democriti qui dixit lumen esse de
fluxum corporis.

Portet autem subtilius intrare ad i
quienduſ de lumine et accipere ſen
tentias quecunq[]o dicte ſunt de ip[]o vt veri
us ſciatur natura eius. ſententie autem de
lumine valde oſintes et multe ſunt: et redu-
cuntur ad quinq[]u quarum vna antiqui des
mocriti ſuit qui de omnibus cur[ur] habent q
dixit lumen eſſe corpus pu[]p[]ium q[]b[]o deſu[]uit
continue a corpore luminoſo. Aliqua aut[]
ſententia est que dicit lumen eſſe forma[]b
ſtantialem que ſubstantificat quic[]uid ſub
stantificatur in generabilit[em] et comptibili[
bus. T[]ertia autem dixit lumen eſſe ſubſa-
tiam ſpiritualem non corporalem: que qua
ſi medium est inter ſubstantiam corpora[]z
et incorpoream. Quarta autem dixit lumen

i 2

Liber

omnio nibil esse BM se:fed potius aliquid
cōitans coloratum: dixit eni lumen non eē
nisi coloris evidentiam in eo q est coloratū
Thas autē omnes opiniones oporzet nos
tractare: antequa veritatem de lumine BM
nostram intentionēz determinare valeam?
Illi autem qui lumen corpus esse dixerut
duas in sectas se diuſserunt. Democriti ei
ſcola tenuit q lumen eſset corpora minuſſa
ſima que continue deſluunt a corpore lumi
noſo in corpora transparentia et confucta v-
biq[us] eorum p[er]ibus illuminant ea et caden
tia ſuper corpora terminata faciunt colores
eorum diueros. Dixerunt alij colorez om
nino nibil esse ſed poti? atbomi cadentes
ſuper ſtalia corpora ex diuerto ſitu ordine
figura apparent colores diuerti: ſic in co
lumbe collo: q[ui] ex vna aspiciēti apparet al
b[us] et ex alia p[re] apparet quali for[em] ſaphir
ni coloris et ex tertia coloris aurei. No-
ſtro autez tempore ſurrexit ſecta tenens q
lux et lumen eſt corpus vnum q[ui] et ſituar
expandit aliquādo: et alignādo in ſeipſum
collīgīt ita q efficitur induiſtibule: Sen
tentia autem democriti rationes babuit q[ui]
auc. p[ro]ſonit: vz quia videbat lumen mo
ueri de loco ad locum et radium deſcende-
re a luminoſo corpore et itrare per fenestraſ
et e re: bec autem omnia non niſi corporuſ
ſunt: et ideo lumen et lucem corpus eſſe di-
cebat, econtra autem dixit areſt. in ſedo de
anima: q nec ignis eſt nec omnino corpus
nec deſluxus aliquis corporis: eo q deſlu-
ens a corpore eſt corpus: et ſi eſſet corpus:
aut ignis aut aligd de corpore ſupiori: cuinſ
p[ri]tia et p[ri]spicuo faceret ipſuz actu eſſe per-
spicuum: et ſi ſic eſſet tunc corpa illa deſlué
tia penetrarent p[ri]spicuī p[ri]spicuo vbiq[us] ſi ce
dete: c[ui] igitur virunt q[us] tā p[ri]spicuī q[ui] lumé im
pleāt totuſ p[at]ium emip[er]n oſ q duo cor-
pora eſſent in eodem loco et hoc incōuendiſ
esse eſt oſtenſum in p[er]ſicis. Si autem dices
retur q p[er]spicuſ z cedit ei tunc opor[er]et q
i toto emip[er]io nibil remaneret de aere q[ui]
sol oritur q[ui] nímiſ eſt incrediſible: cuſ noſ
ſentiamus aerem in flatu venti et multis a-
ljs expimentis. Imp. autem obycit con-
tra hoc auic, ſupponens q verum eſt q o[que]

corpus de ſe luminofum eſt denſum n[ot]ra
ſparens ſed tegens omne quod eſt poſt ip
ſum ſicut apparet in ſole luna et ſtelli: et in
flāma ignis que tegit ea que ſunt poſt ſlam
tra in tantum q[ui] ſi vna candela ante aliam
ponatur in ſta partietem flāma illius que vi
cinior eſt p[ieti] facit vmbram in p[iete]: quia
tetigit p[ietem] a lumine candele anterioſis
h[uius] autem ſic ſuppoſito obycit auicē: quia ib
la corpora minuta deſluentia aut ſunt lumi
noſa aut transparētia ſi luminoſa ergo ſunt
tegentia ſe inuicem. ergo quaſi omagis den
ſanur in aere tantomagis impediunt lume
q[ui] apre falso[m] eſt: quia ſi lumen eſt aligd
q[ui] denſari poſset quaſi omagis denſareur
tantomagis illuminare, ſi autem dicatur q
illa corpora ſunt transparantia: ſi acu n[ot]
iluminarent: ſed potius ab aliquo alio illa
minarent: et ſi diceretur q[ui] illuminare n[ot]
aliquo deſcendente in ip[ia]unc eſſer eade
questio de illis et abiret h[uius] in inſinuīt. Si au
tem ſingens aliquis q[ui] in reuſ natura n[ut]
quam ſuit dicat q[ui] ſunt ſimiliter lucentia et
p[ui]a: ad[buc] ſequitur q[ui] quaſi omagis denſa
tur tanio obſcurioza eſſe videntur vel effici
untur ſicut videmus p[er]s crīſtalli cominu
ti eſſe p[uias] et aliquā iulum lucentes: et q[ui]
ex eis mulie co[ti]nunguntur plus obſcuran[ti]
Et q[ui] obicunt ifti de motu et deſcenſu et inſon
tu et exitu rady nibil omnino eſt: quia illa
vba ſunt tranſumpta et non proprie dicta
non enim babet motum lumen n[ot] quail
luminatio eſt finis motus localis eius q[ui]
eſt luminofum corpus q[ui] luminare p[oc]aſ
ſicut alibi dictum eſt. Ad[buc] autem ſi pro
pter motum localem lumen eſſe corpus q[ui]
cunt debent et vmbram corpora eſſe dicere:
que eſiam localiter mouert videt: bi[n]eni
ſi babent motum localem cum omnis mo[
tus] ſit in tempore erit motus itto[us] in tem
p[ore]: et h[uius] eſt falso[m] quia luminis appar[io]
ad magnā diſtantiam et ad pu[n]a eſt i eodem
idiuſibili n[ut]e: q[ui] eſſi in t[em] opor[er]et q
longiuſ eſſet tempus quo mouetur ad lon
gam diſtantiam q[ui] quo mouetur ad pu[m]
t opor[er]et tempus illud p[er]ceptibile eſſe q[
]licet ſit in p[er]ceptibile tempus quo moneur
ad t[em] cubitos: tamen cum multiplican[ti]

t'ecundus

tricubita spacia ab orfente in occidens ne
cessario erit tempuf pceptibile. Abduc cor
pora sic defluentia nò sunt veloviora q[ui] cor
pora a quibus d[ur]it qua illozum motus
yelociffimus eſſe probat? est in ph[icis] mo[
tus autem corporum celefum in quolibet
spacio vnus graduo est in tempore pcepti
bili ergo m[.]liomag[.]mo[.]9 il[.]o[.]z corpm erit
iſpe pceptibili. Abduc ar[que] ab ulti[que]
deeniunt bm[oi]t corpora i[epore] obnubilati
onis or[izontis] aur enim conſupunt; aut al
teran[am]ittendo lucem[ur] retrab[ui]ſupra
nubes obnubilátes et q[ulib]er ist[or]um e[m] possibile. conſtar[at] ar[que] a[er] nò deſtruit ea[] nu
bes autem non contangunt ea cu[]z illa ſint
ſubbus et nubef ſuperius. et eſdem r[ò]nibuf
probatur q[ui] non alterantur. D[ur]it retrabá
tur ad ſuperiora minus est credibile ſi enſi
emitiúr a corpora luminóſo p[] necessitat[em]
nature corporáſ luminofitz tunc non poſſut
retrabi quia retrabens vnú babent. Amp.
iſta corpora mouentur ad omnem p[re]z nul
lus autem motus naturalis est ad omnem
ptem corporis ergo iſta corpora nò natura[
liter mouentur; aur ergo v[ì]lenter aur volú
tarie ſi violenter tunc nò durat dimenſe
quenter est motus e[orum] ſicuit in libro celí
et mun[em]ſtensum est: ſi autem mouent volú
tarie tunc ſunt alia[que] tunc oporizer[em] q[ui]
tura dederit eis instrumenta pedum v[ì]l la
rum quibus p[ra]ſicant motum illum q[ui]s om
nino abuſiú[n] est: p[ra]pter q[ui]s o[n]ma p[ra]p[ote]ri
ci abboznerunt opinionem iſtam dicentes
lucem et lumen non mouer[et] ſed potius cu[]z
ad generationem in p[u]io non exiſtatur niſi
p[ra]ſita luminofi: quon ad omnem diame[
trum per circuitú[rum] ſubito generatur; ſicuit ení
in ph[icis] p[ra]bauimus generatio omníſis for[
me est i materia que tota et equaliter est p[re]
parata ad forme ſuscepti[em] et ſic p[re]para
tum est p[u]ium in ſuperficie et in p[ro]fundo:
terminatum autem in ſup[ſicie] tantum: et i[ò]
ſtari o[zo] p[ri]ſiatur luminari generatur lu[
mé in omni diſtantia equaliter longe et p[ro]
pe: ad quam diame[tri] luminofi corporis
poſſunt educi: et cum videtur monerí de lo
co ad locum: hoc non est niſi renouatio ſub
ita bm[oi]t generationis eius.

Lapitulú decimú et eſt dignerio decla-
rás errore[3] eorú qui dicunt lumen eſſe cor-
pus indiſſibile

Ed ſcita eorum qui ſe nostro tempo
re ererut in ſentét a de lumine pu-
ra continet figmenta et plures errores. uti
enim dicunt lumen eſſe corpus cuius ec[]e
continue generari et fieri et dicunt eſſe cor-
pus ſormale et ſp[u]ale: cuiuſ dicunt eſſe c[]o-
uenientiam tam cum corpe q[ui] cum íncor-
poreo ſpiritu: cum corpore quidem conuen-
nit vt dicunt: quia ſitualiter implet mundú
cum in corporeo autez qua eſt indiſſibile
et melius intelligatur etiam ſubq[ui]ent er
p[]um dicét[es] materiá primá c[]en iales h[re]
partes que ſunt ſubſtáte: qua[]s non c[]oſert
et quantitas ſed babet e[as] ante qua[]titatez
ſed quantitas addita materie diſcindit. par
tes inuentas in materia: et dat e[is] ſitum ita
q[ui]a eſt iuxta aliam in ſitu: et vna ante ali
am et vna ſubtru[em] et alia ſupra quozum nibil
babuerunt partes materie ante qua[]titatem
ſed tunc babuit v[nam] partem quaſi ſub as
lia et non iuxta alia[que] ita dicunt quantitatez
perspicui ſive perspicui corporis ſe habere
ad ſubſtantiá que eſt lux vel lumen que q[
]dem ſubſtátia corpora eſt vt dicunt: ſed ſi
tum et qua[]titatem non accipit niſi ex eo in
q[ui]o descendit: in ſe a[ur] ſubſtátia indiſſibi-
lis est. Si autem ob[]citur iſt[em] q[ui] corporu[]s e[]
q[ui]b[]et t[re]ſ diméſiones ſicuit d[ic]it. Euclí
des d[ic]ut q[ui] hoc eſt corporu[]s in genere quan
titatis ſed ante illud e[] corporu[]s in genere ſub
ſtautie de quo etiam d[ix]in[em] in libro ph[ic]o[
]quod eſt ſubjectum in ph[ic]is q[ui] non bab[]
d[im]enſió[es] terminatas: ſed p[or] babere q[ui]
cunq[ui] et in genere corporis naturali[]s p[]mú
ſim eſſe: licet ſim r[ò]tem non ſit p[ri]mu[]z e[] lux
et lumen vt d[ic]ut iſt[em] et quia ſic ſimpler cor-
pus eſt dicunt q[ui] cum quolib[]et alio corpo[
]re potest eſſe: et eſt in eodem loco per ſuam
formalitatem. Et ſi queratur ab bis que ſit
necessitas bufus corporis in naturis d[ic]ut
q[ui] necessarium eſt eſſe in naturis v[n]um p[ri]
mum q[ui] mouetur tantum q[ui] est materia p[]
ma que n[ò] mouet aliquid ſed mouetur ab
omnibus que mouent in natura: ſicuit in ne

i 3

Liber

ceſſarium eſt eſſe vnū corpus monens 5 h
eſ celeſte corpus: cum autem 6m ſe nō ta-
gat materiam: oportet ab ipſo fieri corp? p-
grediens ex ipſo cotinve q6 açat in mate-
riam tangendo eam 7 cum monens 7 mo-
bile ſint diuere eēntie: oportet q7 istud cor-
pus diuere ſit eēntie ab omni materia ge-
nerabilium 7 corruptilium: 7 bac rōne vi-
cunt lucem primum eſſe in cenere ſubſtan-
tie 7 eē corpus ſimpliciſt mū quēadmodi7
forma cum quolibet corpore eſt in eodem
loco. Addunt autem adbuc dicentes cor-
pus non effici nifi a corpore 7 cuſ ſuppoſi-
tum ſit lucem eſſe mouentem ad generatio-
onem corpori dicuſ oportere ipsa eſſe cor-
poream ibām: quia aliter corpus cauſareſ
a non corpore quod eſt incoñenienſ in obi-
sicis. Adbuc autem dicut nibil ſim eē figu-
rari nifi corpue: videmus aŭt figurari lucē
in figura ſpe. Alm p, radij egredi ententes a
corpe luminoſo diſtincti videntur: nibil aŭt
diſtincti cernitur in natura nifi corpus. Ad
buc at q6 pcedit a corpe ant eſt corpus ant
non eſt corpus: ſi eſt corpus habeb o poſuī
ſi vero non eſt corpus tunc oportet q7 ſit for-
ma corporis: aut ergo forma accidentalis: 5
aut ſubſtātialis: 7 ſi dicereſ forma ſubſtāria
lis eſſe: tunc ſe queretur forma ſubſtāriales
egredi extra ſua ppriam materia: q6 e7 ab
ſurditas. Si autez accidentalis forma: ont
eſt accidens per ſe vel accidens per accidēſ
7 ſi eſt accidens per ſe tunc eſt inſepabile a
a ſuo ſubiecio: 7 h non videmus quoniam
nos innenimus in pluribus ſubiectis. Si
vero ſit accidens p accidéſ tunc oportet ad
boc q7 reducatur ad alioq q6 eſt per ſe ſub-
lectum: quia accidens p accidens reducif
ad accidens per ſe: 7 tunc ſequitur id q6 p-
us. Dieterea accidēs h3 boc monebit ad
eſſe omnium que generantur: quod eſ val
de abſurdum: ergo relinquitur q7 ſit corpor
7 Dec 7 buiſimodi inducere conſuenerunt
quidam lucem eſſe corpus dicentes. Ad-
buc autem dicunt lucem multiplicatā diu-
ricare 7 diſgregare aerē 7 caleſacere 7 iſni-
re ſicut in ſpeculis apparet one omia nō ni
ſi corpus efficere potest. Nos autez iſtā
opinionem plenam eſſe erroribus reputas

muo nec ſuit inſenta propter veritateſ rei
ſed potius propter amorem defendendi
quosdam antiquos qui radios corpora eē
dixerunt. In contrarium autem huius cpi-
nionis eſt quod dicunt lucem eſſe corpus
simpler: 2 tunc oportet q7 ſit alioq ſimplid
um: 2 quodcunque eſt illius motum babes
bit: 2 hoc non eſt veru cù videam b[im nec
exsub]iter moneri: 3 z recte ad tyametum
diffendi: 2 cum mouetur recte mouet iom
nem partem ad quam recia linea trabi p[or]
a luminari primo q6 n[ib] facit alioq ſimplici
um que babent motum rectus; nifi forte ve
lit fingere q7 ſex ſit corpora ſimplicia. Acl
bnc autem fabuloſu] 3 eſt q6 dicunt hoc cor-
pus eſſe induiſible: aut enim eſt induiſibil
le habens ſirum: aut non habens ſitum: 7
ſi babet ſitum nulla eſt ofa ſui ad p[unc]en
induſible enim mobile necessario babet
ſitum: 7 h necessario eſt p[unc]etum ſicut ſu-
pra 2 in p[icta]a p[ro]ſitum eſt: ſi autem n[ò] ba-
bet ſiutum: tunc nec corpora eſt nec corpor
aliquid: quia omne illud quod eſ corpus
vel aliquid corporis ſiutum babet, adbuc au-
tem vnde ventr ei quanitatas qua diſtunde-
tur per ſorum emſperium: ſi dicunt q7 ab
aere tunc non babet quantitatem nifi alie-
nam: ſicut babet forma ſitualis quantitate
ſui ſubiecti: 7 tunc per hoc non p[ro]batur q7
ſit corpora: ſicut nec albedo corpora eſt ba-
bens longi undem 7 latitudinem per aci-
dens in ſubiecio. Si autem babet quanu-
tate potéria reducif in acti] q7 implet emſ
periù: tunc qua]r[ia quid educat e]a de p[oi]na
ad aci]: illud eni alud erit ab ipſo: 7 i fin
gendi deſ licentia n[ò] erit ſingere q6 ſi redu
ces. Adbuc aŭt cù lumé b[ui]s quita]e ip[en
té emſperiù ierum induiſible colligit: q7
ratur 7 quo agêre ſit istud. n[ò] et amittu qua
titate qua] babuit nifi alioq redigente ip[im
ad induiſibilitate: iſti eui dicunt lumé e]e cor-
p[]q6 p[]rè babet ſub p[re] 7 p[ie] in p[re]: 7 non
p[re] iuxta p[re] 7 h figm[ic]iù n[ò] eſt ieliqubile
q7 cù dicit q7 h3 p[re] ſub p[re] p[ro]ſi]o] norat i
tu] vnt[]p[ris ſub alia: 7 ſi h3 ſi]u] n[ò] e] idimbi
le 7 h extra p[oteſi]z. d[re]e aŭt q7 h3 p[ie] i p[re]
nib[il] oio e]: q7 p[os n[ò] p[. ieliq]i e] i p[re]m i p
id]e]tia]e e]nque vnt[]q7 cù alia: lic idé] erit in lo

secundus

ipso ad in nulla re intelligi potest vel esse potest: sicut p[rae]batur, c[it] in quarto p[rae]bicozum. Adbuc rota lux est indiutibilis; et pars est minor toto ergo aliquid est mun[que] indiutibili; et sic indiutibile erit indiutibile necessario vixus autem testat: error est iusti non opinionis: sed fatuitatis: eo q[ui] nos videm[que] lumen im[que] plere totus emisperiunt: et hoc est omnino con cedendus. Ita autem multicia multa reputat non esse incognitiæ: que in rota phbia im[que] possilibilia sunt: sicut q[ui] duo corpa sunt in eo dem loco: et q[ui] aliquod sit indiutibile: et q[ui] totus sunt essentiale partit: et multa alia irratio naliumque ab ipsis afferuntur. Q[ui] autem iusti di[s]cunt de materia iam nos determinasse me[m]timinum in p[ro]mo p[rae]bicoz[que] vbi diximus: q[ui] ma[ter]ia ante quinque iusti nulla habet premi nisi in potencia: et 2 babet p[ro]tem in parte: nec parte[que] iuxta p[ro]tem: et quod dictus de p[ro]mo mouente ridiculosum est. Q[ui]simus enim moués m[am]n generabilis et corruptibili est celuz: cu[i]us lumé est qualitas instruméntalis: et sicut su[m]p[er]i diximus de calore naturali: q[ui] put est in frumétui anime vegetabilis: b[ab]et multas vintes ex anima quas non habet ex p[er]p[er]ia natura: ita dicimus: q[ui] lumé multas bab[us] vir[s]tues in q[ui]que est instin[que] corporis celestis mo[ti] p[ro]intelligeant: et ideo in talib[que] virtibus erit a efficit corpora generabilia et corruptibus lia: et sic corp[us] no efficit a n[on] corporis: et a cor[po]se celestis p[ro] instrumétui quod n[on] est corporus sed habet in se virtuté corporis et intelligent ie que mouet corporus. Et q[ui] dicunt lucem figurari sperice: dicendum q[ui] hoc est verum: quia quod generat a sperico: necesse est in forma s[per]ica generari: sicut etiam diximus in tertio mebaurorui. lumen autem egreditur a corpora luminoso s[per]ico et a quolibet p[ro]cto eius: et ideo babet s[ui] generátis forma: babet tamé eam in perspicuo cui inittat et non in p[er]p[er]ia effe[n]tia. Et q[ui] dicunt radios esse distinctos in forma vel vixum dicend[us] q[ui] radius materialiter est rectitudo illum[n]ata que est perspicui pars q[ui]dam, unde il[que] lud p[rae]spicui sup[que] quod manat lumé dicat ra dius: et si radii vocat linea visualis que est ater cum lumine: etne corporus est: sed non est corp[us] quod s[ui] babés m[am]n distincta a ma[ter]ia p[rae]spicui. Et en[que] posito fere sumit s[em]p[er] aliquid inc[que] nueni: it[que] p[er]bādu[m] illud quod p[er]bare intèdit. Aliud autem quod dictus q[ui] il[que] lud quod p[er]cedit a corpor: aut est corporis aut non corporis: dicimus q[ui] lumé n[on] est corpor[us] sed e[m] forma: et qualitas corporis: et e[m] copabile h[ab] ad duo s[per]iecta: quod vn[us] est s[per]iectus ei[m] et cansa: et in illo s[em]p[er] est: et hoc est corpor[us] luminosum. Aliud autem s[per]iectus ei[m] et h[ab] est p[er]ui[m]: et ideo illud aliquâdo est s[ine] lumine: sicut calid[us] cor[po] parat ad igné sicut ad s[per]iectus et ad cám: et alia calida sicut ad s[per]iectus m[us]. Et q[ui] dictus de diuariat[que] s[ine] diugregat[que] ridiculosus est: quia etiam colo[rum] diuariat et diugregat et tamé n[on] est corporus. p[er]quam autem naturam lumé eliciat calore diximus in l[ite]re, et m[u]. Ista igitur sufficient ad buis modi fatuitatis cons[ationem].

Lap[er]m, xi. et est dignissimo dicens defectus aliarum quatuor opinionum: sup[er] enumerat[ur]um de luce et lumine.

Alio autem dictus lumé esse forma[rum] hab[ent] ex qua s[per]bitantificat omne quod gene ratur: habet debiles p[er] se raio[d]es, visum e[m] est eis q[ui]Lux sit forma[rum] hab[ent] p[er]mi corporis luminosi: cum hoc sit mouens videt q[ui] per forma[m] s[per]i, p[er]sam mouens sit: et h[ab] est effe[n]tialis forma. Adbuc autem s[ui] effe[rit] accideta[rum] tunc haberet ante se alia[rum] habem: et non esset forma[m] p[er]ma mouens. Adbuc autem ac[t]cidens non est forma[m] bitantie: sed porius ecuónero, multe autem subfâtie s[ui]t p[er]lucem Similiter autem et illa opinio que dictus l[uc]em esse hab[ent] spiritual[em] in multis consen[t]it illi opinioni que dictit ipsam e[m] corporis spiritual[em]: quod cum quolibet alio corpora est in eod[em] loco, et in multis raio[nibus] inductis p[er] illa opinione inmittur. La autem p[er]s[er]itualis quare sic iusti dicunt est: quia vident visum esse continuum vt dicunt v[s]c[que] ad c[ess]um: in quo sp[er]cio sunt corpora d[omi]nus: o[rum] portet igitur q[ui] aliquid sit continuans inter ea. Et autem dicunt esse subfantiá spiritua[rum] superioris corporis que non est alterius nature q[ui] sit lux. autem q[ui]dem dicunt natu[m] ram diſaſant que est in aere et in aqua: et in celesti corpora esse quod[d]a de n[am] superioris corporis: et quo ad h[ab] dictus q[ui] celu[m] est corpor[us] q[ui]

Liber

penetrat omne in corpus; et finuat iter ea. Dicut autem h[uius] fore ar[is]. Sententia: qui dicit q[ui] natura diafani est in igne et in aere; et i aqua et comunicatoe cum p[ro]p[uo]tuo sup[ior]i corporre: eo q[ui] non posset babere comunicatioem cum corpore celesti aliquid inferioribus: corporum: nisi aliquid sup[ior]ioris est in inferioribus: eo q[ui] p[er]batu est celestis corporis: nec esse vnam m[am]: neq[ui] vnam forma: neq[ui] vnus motum, cum igitur communicet cum eo inferio[ra]: op[or]tet yt inquiut et sic communicare q[ui] aliquid sup[ior]ioris corporis sit in inferiori: de h[uius] sup[ior]i diicit ar[is]. q[ui] vnus et id[em] est in natura p[er]spiciu cum inferioribus: cum autem isti dicat de lumie q[ui] lit substatia sp[u]alis: dicut tamem q[ui] est in genere corporis: sed p[er]ter hoc dicut q[ui] est sp[u]alis substatia: quia prope taré et na turam babet in corpe substatie in hoc q[ui] pe netrat p[er] corpora: et corpora non cedunt et, bui us autem c[um]m et se dicut: q[ui] de p[er]bensum est n[ib]bil est se lucem per essentia: nisi nobiliores p[tes] diafani c[oh]gregatas, diafanu autem est iba sp[u]alis in genere corporis: et ideo etià lucem talem ibam fore oportiz. H[ec] igitur op[io]nio et si verbis differat ab illa que secundo inducta est: in re tamé p[er]s est eade[m]. in t[em] aui[que] tam isti extéderunt dicta sua: q[ui] dicut sp[er]t et p[er]cipe a[ia]les qui sunt in a[ialib]e q[ui] de ip[er]a natura corporis celestis: quæ ad modum et lumé co q[ui] mouent in o[m]n corporis p[ie]: s[ic]ut luia in m[ú]do, dicut eni isti q[ui] media senſu[u] b[us]t duas opat[io]es: opat[ioné], s.naturæ: s[ic]ut q[ui] aer c[om]or scindit ligna: et opat[io]em a[ie] q[ui] sp[u]aliter recipit senſibiliu formas: et im mutat o[r]gana senſu[u] ad sentire: et b[ac] opat[ioné] sp[u]alé et omni medio senſu[u] attribuunt ſbe sp[u]ali: que est lux orbi[que] immixta elemétiis, b[ui]t[que] aur[it] rati[em] est se dicut: ga senſibilia circulariter fiut s[ic]ut ſpa lumis: et q[ui] se est n[os] potest q[ui] due differétés opat[iones] eleméti aliciu[q] ad vnum p[ncip]i reducant. opat[iones] autem senſibiliu sp[u]ales n[os] potest ali quis reducere ad qualitate[s] p[ra]maſ actuas et paſſuas: que sunt in eleméti: et ı̐s vt auiut op[or]tet eas reduci ad aliquid orbi[que] quod est in eis inquátu[s] sunt media senſu[u]. Adbuc o[sc]ciut b[ui]t[que] aliquid est cauſam et rati[em]: ga ſciliz nulla qualitas elemé[t]alis agit nisi ad

esse materiale forme: et agit vnus per se fini, medi[i]u autem babet formas senſibiliu h[uius] esse sp[u]ale: et n[os] babet vnam in[am] sed omnes, os igitur agens hoc sit iba corporis naturalis et sp[u]alis: que multa agit et ſim[us] esse sp[u]ale et dicut. Quarta vero opinio que magnons fuit, s.n. auépace et suor[u] ſequaciu: et que pen[itus] bis c[or]traria est: q[ui] lux nihil omnino c[er]t ſim[us] esse: sed esser quidam color[em] formato: et nobilio[rum] inter colo[res]: et ideo vocavit ip[er]am esse colo[res] evidentiá: ſiue colo[res] manifeſtato[em], cauſa autem dicti fuit: q[ui] v[n]i[que] senſus qui v[n]e est: vnus op[or]tet esse senſible ſim[us] genus p[er]p[er]um vel p[er]im[u]boc aui[que] gen[io] co lor[em] in viſu, op[or]tet igitur ſim[us] esse colo[re] et aliquid colo[re] c[oh]comita[em]: et in t[em] p[er]ſentem isti q[ui] o[r]er[u] ſolem esse colo[ra]tus: et colo[res] ſuum tante esse eudécte et manifestationis q[ui] vincit viſum: et ſimiliter lumé esse colo[re] diſaſani non terminati, Adbuc autem in o[ta] ſano non terminato lumen esse colo[res] o[m]ne ſionem non quidem in comparatio ad viſum in[am]: quia ſic lumé non babere et se n[ifi] comparato[em]: sed etià simpli: ex h[ui]b[us] autem que nos ſuperius d[ix]im[q]uatis imp[ro]batur opiniones bic recitate: et p[er]cipe eri b[us] que d[ix]im[q]ui in capitulis de senſibilitá[q] in [m]uni inductis. Quatu[m]a autem opinio que dict lumé esse colo[res] manifestationem et esse aliquid colo[res] imp[ro]batur p[er] hoc q[ui] est aligd color[es]: aut erit colo[res] in ſpecie: aut in genere: et ſi est aliquid colo[res] in ſpecietaunc b[ab]et contrariu: quia omnis colo[re] in ſpecie b[ab]et contrariu: et c[oh]comita[em] v[n]us colo[res] in ſpecie: eſſentialiter est contrariu ei quod concomitaf aliui colo[re] in ſp[er]icui c[oh]comita[em] album diſgregare viſum: et h[uius] est contrarium ad c[oh]gregare viſum: quod c[oh]comita[em] nigra, ſi aui[que] est aliquid colo[res] in genere cu[lo] colo[re] in genere h[uius] esse non differat a colo[re] in ſp[er]e, colo[re] eni gen[q]ui in albedine est albedo et in nigredine est nigredo: op[or]tet q[ui]Lux est et h[uius] esse colo[re] in ſpecie: et t[unc] sequeretur id quod p[er]us. Adbuc autem alia est manifeſtatio albedina[em]: et alia nigredine: ergo alia et alia lux vt videſt. H[ec] igitur ſim[ula] ſunt que de luce ab antecelloribus nostris dicta ſunt.

secundus

Lapitulum duodecimus et est dignissio
declarans veram sententiam de luce et de
lumine et de natura.

De autem sequentes dicta pipateticorùs
quorù pnceps fuit arifoteles: dicim¹
lucem et lumen esse qualitatè luminofi col-
poris: 6m et est luminosum que ab ipso p-
cedit generata formaſ tam in diaſanù puìu
qſ in diaſanù terminatu: et receptu in diaſa
no puio est acr⁜ eius perficiés ipſum: no in
eſse eſſentiali: ſed in eſse accidétali quo ipſ
et perſpicuì, p[ro]cedés auté in id quod est
terminatu: est acr⁜ colorù ſicut ſupi⁜ dixim⁜
et igif lic acr⁜ perſpicui 6m et p[er]ſpicunz
q[ui] nequaqſ est natura ſupioris corporis im
míxta in inferiorib⁜: quia ſic natura corporis
superioris eſſ 3 coruptibılıſ, mutaſ ei aliaſi
p[er]ſpicuì i in p[er]ſpicuì: quaſo de igne vel ae-
re fit terra: vel aliquod corp⁜ opacù, corporus
autem celeſte 6m ſubstantiá in aliiud muta-
ri dicere demétus: eſt: et ideo perſpicuì ignis
est de natura ignis: perſpicuì aque è de na-
tura aque: et p[er]ſpicunz cel est de natura celi
babent tamè istam naturá inferiora ex hoc
q[ui] conveniùt in p[er]tuo corporæ: ſed ita con
nenſentia non est nifi in actu perſpicuitatis
et natura perſpicuì que per anologiaz est in
illis: ſicut dixim⁜ ſupra. Quod dicit de vi-
sus c[ó]tinuitate vel c[ó]cauitate dictu est ac ſi
videam⁜ per líneas emiſſas de oculis: et h
nos no 2cedimus: et imp[ro]obabim⁜ in li. de
ſenſu et ſenſato: ſed immutatio ſenſibilitym
ſit continue de perſpicuo in p[er]ſpicuus: q[ui]
diu perſpicua ſe 2ringut¹nullo corporæ opa
co terminato interpoſito inter p[er]mum visibi
le et viſum. Lumen autem ſicut dictum est
generat[us] a luminoſo corporæ in perſpicuo
babet ſe ad lucem que est forma corporis lu-
mínofi: ſicut ſe babet intentio coloris gene-
rata in perſpicuo ad formaſ coloris que est
in corporæ colorato. Et ideo ſatis conueni-
enter dicunt quidam: q[ui] lumen est intentio
ſpirituale eſſe babens in perſpicuo: quem
admodum color: est babeneſſe intentiona
le in medio: ſed in hoc differunt: eo q[ui] ſex
forma nobilio: et simplicio: q[ui] ſit color: et io
perficit perſpicuum: et facit ip[er]ſuz eſſe acm
et hoc no potest facere color. Similif autem

dat actu eſſe coloribus: et hoc iterum non
potest facere color. Est auté bec forma que
vocaſ lumen viuificatua vinorù: et caleſa-
ctiua: et motiua ad eſſe generabiliu in q[ui]tu
est instrumentu intelligie que per motum
laminariu lumine emiſſo mouet ad eſſe oe
quod in natura est: ſicut etiáz ſupra dixim⁜
t ideo etiam lumen est ipſotasi coloq: 6m
eſſe formaſ male quod est eſſe simplí colo[rum:
sicut ſupra diximus. Etanc igif veram pu
tam⁜ eſſe ſententiá de luce t lumine. ſciat
autem omnia illa eſſe lucétia in quib⁜ p[er]ſa-
fate et qualiſ calcate cotinuan[te] partes nobi-
líores diaſaní: et ideo lucet ignis quaſo eſt
p[er]ſſus: ſicut apparet in ſtappa que p[er]ſa-
est: et subtilíorú t nobilio[us] partium. no aut
lucet carbo: quia eſt terreſtris. ſi autem 6m
aliqua compoſita ex ignitis terreſtrib⁜ effi-
ciunt etiam lucentia: ſicut carbo ignitus: et
talia ſunt quedá aliquando ex ipa genera-
tone: et aliaſi ex puſrefacioe ex ipa genera-
tione quaſo componunt ex partib⁜ ignitis
quia ignis ex mixtura excellentiaz amittit
calidi adurétis: et ex subtilitate partium re-
tinet lucem: ſicut videm⁜ quedam capita et
ſquamas p[er]ſcum lucere: et videm⁜ quedaz
animalia lucentia in yere: et videruſt q[ui]d
tam ouum galline lucens: et quida[z] gallos
tales: et cicadas: et buiſmodi animalia: et
oculi l[upor]ú et gattarú ſic lucent ex ita cau-
sa. 1. quia in omnib⁜ talib⁜ natura perſpicui
que nulli⁜ eleméti est p[er]ſia: ſicut dixim⁜ in
commixrone elemétorú amittit ex cellétiáas
qualitatú actuariu et p[er]ſua[z]: et retinet ibi
lumé cónaturale: et cum illo p[er]miſceſ talib⁜
corporib⁜ vincens in extremitatib⁜ corporú
illoq: et ideo cum p[er]ſpiffata ſit ibi lucet. et bu-
ius argumétu ſunt lapides p[ci]oſi: qui qua
do lucent p[er]ſpicui ſunt. cui⁜ etiá est argumé
tum et signu[z]: q[ui] aqua licet ſit min⁜ p[er]ſpicua
q[ui] aer: tamé 13. p[er]ter p[er]ſtundiné p[er]⁜ babet
luis: et retinet ip[er] form? et io ſi taliu[z] aligd
nités ſicut argétu ponaf in yafe in loco lub
obſcuro: ita q[ui] in aere videri no posſit: vide
bif aqua limpida ſupſuſa: et ideo veriſſimu
est p[er]ſicum condenſatu in partibus: et lu
men valens tenere fortiuſ et aliquid lumis
in ſe babef: et p[er]illud micat bm[oi] corpora.

Liber

quere? autem putrefacta partes ignea habz
in suflicie ptium suaz: eo q calor in putre
factis ad sufpericię egreditur: et ibi partes
incêdit: et tunc p[sic]uicu ignis aligd retinés
lumis eis adberet: et per illud micant, bec
ergo est causa in oculis quorundam aialium
t offib? quorundam p[isc]ium, terrestra enim
adusta mixtâ sibi b[ui]t p[sic]icui nâm: et h q[ui]
leuio: ê in superficie ê: et micant p[ter] illud
Sût autê quidam qui capita lauātes cum
aqua calida et acuta sive lîscinio: et radêres
pilos capitis: et cum extergût capita sua p[à]
no aspo evolat de capite sintille que p[er]fecto
sunt p[res] terre in quib[?] ignis natura est mi
cans p[] modu dicitur, b[ui]t autê causa ê quare
est sintillans etiâ aqua maris forziter mota
quia, s[.]ptes salis c[oh]ubste multe sunt in ea i
quarû p[er]ficie est ignis micâs. Il[]dec igitur
dicta sunt de luie et de luce, differênia eni lu
minis et lucis et radq scif ex p[ab]abitis p[us].
Sp[le]doz autê est diuaricatio luminis p[er]
corpus politu et terfum. Redeamus ergo
nûc ad, p[os]titu: et q[ui] restat de v[is]u, p[se]q[ur]mur

Lapitnlum, iz. de medio v[is]us et quot
modis d[ea]c v[is]ibile in quo etiâ est de bil g
aspiciunt lumen

J[]def[] at fortasse alicui q[ui] l[]um s[]it h[ui]u
teneb[;]q[us] t[ui] no est absolut e ye p[;]z: q[ui]
c[ò]traria sunt due forme c[ò]trarie: teneb[;]ra at
n[]o est forma: fed poti p[]uatio lumis ex luci
do: cu eni p[]sic]uicu n[]o h[us] babit[;]u lumis: u[]c
sunt teneb[;]re, bu[]n[;]s a[]ut babit[;]p[]n[;]ria i p[]s[pi]
c[]uo est lum[;]e, et ideo empe, et quic[;]uq[us] alius
dixit ut ip[;]se: n[]o recte dixit: q[.]f. ferat lumen
motu locali de celo in terrâ: et t[ui]c p[]motum
local[;]e et reflexiones extenda[]n emisperio
toto: q[us] est inter terrâ et c[ò]tinés celu et nos
lateat mot[;]ille p[ter] velocitat[;]e: h[ui]s eni oino
extra r[on]e: c[;]q[ui] si etiâ d[]e]fferim[;]q[ui] ferat p[]u
m[;]e: et s[]it corp[;]q[ui]e ad modu d[ice]bat empe.
n[]o admittat r[ò] tradita in p[]h[ic]is de velocit[;]s
s[]imis mobilib[;]q[ui] ferant in têpe i]ceptibili
p[]tatum sp[aci]t] cum corp[;]p[]m[;]u non ferat p[
]vnicit] gradu n[]iſi]n[;]p[]e ſatits p[ceptibili. Et
a[]ut etiâ hoc d[]tra ea q[ui] vidêt oculis: q[ui] b[ui] vi
dem[;]q[ui] aliquid est: cu[;]i p[]mot[;]in p[uo] sp[acio]

est in têpe p[ceptibili]. Sed magna q[ui] est
apud nos it aliquid p[os]it m[oueri in têp[]o
im]ceptibili ab ori]ete in occidênt: sic p[]up[;]
oſtendim[;]: et ideo p[]certo radiq[ui] t[]lum[;]e non
sunt n[]iſi forma: et n[]o corpa que n[]o n[]iſi me
tbaſorice p[] accidês m[oueri dicunt]e iacur
teneb[;]ra et ymb[;]ra que lumis sunt p[ua]t[;]es:
t de quib[;]t stat q[ui] n[]o ſunt corpa, h[ui]s luc
du q[ui] est actu illuminat[;]u est colores ſu
ſceptinu: q[ui] p[]up[;]t d[ix]imus: ſu q[ui] n[]uli
babet actu colores, quia ſient p[]up[;]t d[ix]imus
lum[;]e n[]o est col[;]: fed poti q[ui] p[]sic]ui ſu
q[ui] est ſuceptinu colores: et ideo n[]o col[;]os actu
q[ui]re q[us] p[ua]t[;]u est colore est ſuſceptinu colos[;]
s[]icur ſonu ſuſceptinu est abſonu p[]ua]t[;]u, l[;]o-
no: ideo diap[;]banu p[]ot] re[pi]ce o[em] colorem
quia n[]uli babet actu: fed omnes p[oi]tæt:
t quia prima p[oi]tætia ê ad colores et ad lu-
men: ideo v[ir]t[;]q[us] ſuſcipit ſi]fecto ſicur p[ua]
d[ix]imus, n[]o col[;]o tam[;]e est q[us] p[ua]t[;]u colore
dupliciter d[icif]icur lucidu eni ſue p[]sic]uicu al[;]
quâdo d[icif]ic p[ua]t[;]u colore eo q[ui] n[]ullum actu
fed p[oi]tætia babet omnes. D[icif]ic aur etiam
p[ua]tum colore ſine non col[;]: eo q[ui] est p[er]
ſe iuſibile: et h[ui]s d[icif]ic multipli: l[;]q[ui] n[]ullo n[]o
videp [p]e ſicur teneb[;]ra: aut q[ui] vi] vidêt ſic
atbom[;]i diſcurretes in radh[;]s qui non vidêct
cum aliquis oculos in radio ip[;]o teneat: eo
q[ui] t[uc] radi p[]inaricat v[is]um et ſupat ip[;]m q[ui]
n[]o p[]ot] adunare virtut[;]e l[]uam vt minima p[
]s[pi]ciat. Elliq[;]n[;]s a[]ut d[icif]ic iuſibile ſue p[ua]
colore q[us] n[]o n[]iſi c[]u corrupt[;]e v[is]us vidêt:
s[]icur lux ſolis in ſpera ſolis est iuſibilia.
Et bu[]n[;]s causa est: quia lux ſolis ſonuſi
ma ſuper oculu p[]s[ic]icu et poli multas ſa-
cit radio: u[] reflexiones ad medi[;]culi: ubi
est humo: glacialis: in quo sigillant ſoune
viſibiliti: et reflexio illa cale facit et diſſoluit
bumor[;]e illu: et forte consumit: vel ſoue flue
re facit bumid[;]u alienu diſſolutu circa oculu
lum infra miringas et tunica[;]s oculi: et t[ui]c
generat maculam in oculo: vel aliud im]pe
dimêtum v[is]us inducitur, et h[ui]s est causa quare
lach[;]ymant oculi quâdo ex cellens lucidu
vidêrit aliquis: et ideo d[icitur] hoc iuſibis
le. Il[]derodins aut[;]ez de quo d[icitur] q[ui] reſpi
cit lucem in rota ſolis: non potest hoc babe
re ex ſui oculi puritate: vt quidam estimant

secundus

quia ex hæc sola causaref velox oculi coram pto: sicut patet ex raiio inducta: sed babet hoc er visus coadunatone. Loadunanitia autem visum non sunt nisi duo. ynum p: set alud per accidene: per se quidem nigrum quod non sinit ipsum dilgregant. Et ideo terrestris nigrum circupositum dumori glasciali adunat ipsum: frigiditas etiam ipsebus moris natus: colstrigit: zno sinit diuoluf: et h duo in oculis auti illi: majora sunt: zio luæ cem in rota solis ituec: zno tamé puio q: diu boc poſit facere. Signu aŭt but est: q: natu: ra oculos in omnib: bìtib: visum p[]fundat q[]ui clausos in vafe: z circuponit nigredine: 3 palpebrat: 2 supciliot: vt ex obſcuro fiote: z nigredine: ſupciliot: visui coadunet: 2 fortiſicet. Adbuc aŭt but: lignu est: q: ſi b[]o cri stall[]u ſup argêt viuui ſeruens ponat: 2 iuvi mori argèt viut: ſub criftallo yel vitro intus eac: mulm[]us ledit visus et: 2 forze excedab[]e p[]pter viujs diuariaconem. ſimil[]us aŭt ſi in ſpiciat auru politu: vel aligd alidu fulgens q[]o est vel ſit igniut: et boc totu: ſit q[]i bumo: g lacialis: 2 ninalis ex talib: diſsoluit: 2 fluit: 2 amitti: p[]pne complexionis babitudine:

Læplin. xiiiij. q[]ui color: in lumine videſt
2 non ſine lumine et de qua: itate viſorum.

J[]cet aŭt color: visualis ſit in lumie vt dixim: tamé non oia in luie 2unt viſi bilia que videnſ. Sed illud q[]o videſt in luie boc ſol[]u est onuſciuſq[]p[]us color. Aue d[]a eni in lumie no vident: in teneb[]ra autez videnſ: 2r h[]o est dictu ideo q[]p: teneb[]ra alio quid faciat ad viſibilitate: eo[]z c[]u ſit p[]uatio pura: sicut iam ante dictu est: sed lucéna c[]u babeat lucé in p[]pa luce videnſ: eo q[]p: q[]cqd videſt: videſt b[]m aciu lucidi. Sed quedar que no b[]iit lucé in ſua. p[]pa 2p[]oë: videnſ in luce aliena ſibi 2iucta: sicut colores. que auté in teneb[]ra faciut ſentium ſunt sicut illa q[]o ſunt ignea 2 alia lucéna: 2 h[]o c[]u ſunt mulm[]us mo[]dis p[]ticipària lucé: no b[]iit vnuz nomé c[]o[]ſe: ſient quercus pu: refaciat: 2 quedar commu 2 offa 2 capita quorund[]a p[]ſciu: 2 ſquame 2 oculi animali: quorund[]a: 2 y[]miculi qui vo[]can: noctuluca. Sed b[]i: magná 2oriam: q[]um

qued[]a eo[]z faciut lucid[]a tot[]a p[]ſp[]cui m[]am sicut ſol: 2 quedar no ita sicut luna que non facit lumé ſub rectis: et ignis min[]q[]u lucer q[]3 lunæ: 2 ea que noiata ſunt ſupueniète luie 2i videnſ ſub lucis actu: ſed ſub forma colora to[]o: 2 h[]o generale, est q[]p: ſemp[]mat[]q[]ulé ſupueniés oppramit minus: 2 ideo noctuluca toru lumé amittit i die: 2 retiner coloré albi[]p[]pter qu[]a causam aŭt bec in teneb[]ris viſi bilia ſunt: alia r[]o est que ſupi[]q[]est expedita: 2 in lib[]io de alialib[]: plixi[]q[]nactáda. Aunc aŭt boc manifest[]u est q[]p: in luie videſ color: 2 q[]p: ſine lumie no videſt. dixim[]q[]ui ſupi[]q[]p: boc erat eſſe 2 diffinitio coloriſ q[]p: mouet vi ſum b[]m aciu lucidi: p[]fectio aur[]ê lucidi ſine p[]ſpiciu lumé est: 2 ſine h[]o color: no videtur: 2 i[]ut q[]ui ſignu[]ſ est: q[]i ſi quis ponat id q[]o coloratu[] est ſup oculu: non videbit ipsum. 2 b[]ui[]cauſa est: q[]i coloratu: b[]m taciu no agui 2 aliquid nifi actiò p[]bica: que est p[]incipia mália ip[]t[]q[]o color: aŭt no ſit in viſu p[]aciòem p[]bica ſed p[]aciòem formal[]e 2 p[]spu: l[]e: sicut dixim[]q[]ui ſupiu: 2 ideo indiget corpe in quo p[]us efficiat p[]puali: anteq[]u in oculo genere tur: 2 h[]o est nec iſturas quare o[]3 mediu e[]m in ſenſu viuus. o[]3 igif q[]p: color: b[]3 aciu moueat p[]nus lucid[]u q[]o aciu lucid[]u est: 2 boc qua: do continuu: est viq[]z ad videnté interpoito terminato corpoze moueſ oculus quo ſenti tur coloratu. Sed tunc est dubiu: q[]a b[]m boc non debet aliquod viſum mat[]q[]uânta te aciei oculi videri: quia illud q[]o imp[]nuf oculo de colore: non potest eſſe matu: ſuo subiecto: nunq[]u igif p[]p[]cdef motu: magni: tudo. Adbuc auté videſt q[]p: ois res inuerfa vidert debet. quia anterius forme viſibilia venit ad oculu: 2 id quod est interi[]q[]n colo rato est exteri[]q[]n oculo. Adbuc autem ois res oupla videri debet: quita vna forma viſibilia in vno p[]ſigillat: oculo: 2 alia in alio: et o[]ue forme in oculis ouob[]q[]uo debet app[]rere viſibilia. Adbuc auté dextra debet vi[]dert ſinſtra 2 e[]cuerſo: quita dextra reſt viſe est 2tra ſinſtrá p[]tem oculi 2 e[]cuerſo: ergo dextru p[]ſigillat: in ſinſtra oculi p[]re e[]cuerſo.

S[]z ad oia h[]rindétes ſupponim[]q[]u viſu c[]e inter[]ſut c[]iptédo 2 no ex: mittédo: tamen boc probabitur in ſciëtia li. 2o: ſenſu et ſenſato.

Liber

licet autem dicam? quod videmus int? suscipientes et nibilis extramittentes; et oicimus quod ab estrabit colores et facit eos fieri in lucido et rectas lineas; ita p[ro]cessus colores ad visus est: sicut p[ro]cedens abstrabit eos inxeret ideo nisi color directe in oculos p[ro]cedat non videat licet eni color sperice in circuitu generet in lucido: tam color qui est post non non videat eo quod lux que est post nos et abstrabit eum non p[ro]cedit in oculos et p[ro]nisi ipse color non p[ro]cedit ad oculos: sed ab oculis ynde I3 color directe fit ante nos in aer: tamem non fit in ocu liis ex dicta causa. Lui? tamem et altera est c[ausa]a si I3 color non mouet visum line precentia materie et materia p[ro]direc[ia] linea non est p[ro]nus oculis. qu[am]do autem directe p[ro]cedit i oculos: tunc fit p[ro]cessus ei? sub onubem radibus luminis quod vn? vn[u]m finez colorati attingit et alter alteru: ita qu[ia] figurat et iangulat vel piramis: cuius basis est res visa et angulus claudif visus oculi: sicut vides bis depiciunt. Sit eni res visa a, b. et onca vnam linea ab a. in c. et alia a. b. in c. et poná, c. oculi esse et oculi p[ro]p[ro]quior est rei vise poná esse o. et onca lineas radiales luminis a. o. et b. o. et adduc p[ro]pin quius poná esse oculi g. et onca q[ui]s linea a, g. et b. g. et dico tunc et immutatio oculi fit in p[ro]cio in quo claudiui linee radiales: et generatio colores est p[ro]spice p[ro]triágulos tales vel piramides in circuitu rei viabilis et i[u]o non est aliqua questio de quátitate forme colos rati in oculo: quia illud q[ui]b[us] sigillat in p[ro]cio est indiscriboque b[us] et b[us] est inconueniés cum in oculo et in medfo fit p[ro]us rei intétio q[ui]s res: sicut diximus p[ro]pra. iudiciu at quátitatis rei vise fit p[ro]quátitati anguli et q[ui] claudif in oculo et iste q[ui]b[us] est p[ro]p[ro]q[ui]s rei vise est maior: et q[ui]b[us] remotior est minor: et ideo eade res p[ro]p[ro]vise videb[us] maioris q[ui]s titatis et longe visa videb[us] maioris minoris et quia linee radiales quaio plus p[ro]cedet a re visa: tato magis coeunt si c[or]tingat et q[ui]clu danci ante q[ui]s p[ueni]at ad oculum res oio non videb[us]. et dec est causa et tantus p[ro]bustare res quod oio non videb[us]. P[ro]bibil autem est quod obiecto de inueriio rei: quia tam ondimus quod intétio non generat nisi a forma rei b[us] et forma et illa non b[us] anteri? et interi? sed suas

intenſem generabit in oculo. Similis autem de dextra et iinſtro oicédui est: et innocte non mouet visus line rei p[ro]priæ: et ideo I3 dextra visus fit c[or]tia ſinistru intuèus: non in p[ro]terum ſum fit iudiciu: eo quod ad rem terminat: line cui p[ro]priæ nullo modo p[ro]mouere viliu[m], c[u]ni oculi p[ro]fit sicut ſpeculi alia u[u]con exu[m] oio nccariu[m] est d extra rei in ſe fit in ſinistra p[ro]oculi: et ebourſo. et h[ab]pet q[u]n duo bo[mi]nés iſpiciu[n]t oculos suos ad inuic[em]: iuc[ui]ni vident suas imagines ſtare in oculi: et dextra eſſe ſinistrá et ebourſo: et non ipedit ſenſum veru[m]pter materie p[ro]ſentiá ſic[ur]i vini, ut muſt. Et aut vid[em] p[ro]bari q[ui] vna rei oebeat videri une soluit bi[u]n auic, dicés vinti viu[m]as eſſe in neruo qui voca p[ro]optic[em]: h[ab]t visiunus infra qu[em] oſcurrit ſp[u]s viu[m]a p[ro]cipiés ſo[m]as in oculis depictas. est aut iſte nereu[m] ca[cellar] in anterioji p[ro]cereb[us] et facit quali[que] trianguli: et in p[ro]cio illo vniu[m] ſo[m]e ocu loz[us]: et ibi fit iudiciu de re visa: et q[u]bi[u] cone niu[m]: ideo vn[u]m videat q[ui]b[us] et vn[u]m et o[n]uo que ſunt duo. Signa[n]u[u] but? est: quia ſi aliquip ex p[ro]mat paru[m]p[ro] ocu[u]m diu[m]i[que] ſupponés oculo nern[em] co[li]mitat? oculo recedit a ne[ro]no qui alteri oc[lo] collimitat: et tunc vnu o[n]uo videb[us] ab babete duos oculos: et non amo no[n]clo: p[ro]ſome tamé ouplices in oculis alio qu[am]tum l[u]m impediunt rectitudinem viliu[m] ad res et ideo illi qui recte dirigunt ſagittas: alieniz oculo[que] claudut. Similis faciunt qui recanu diné alicui[que] rei volu[m] deſpédere, dec autem oia liquide d[est]ab[ur]t qu[am]do mod[m]o? vid[em]t de mo[ſtrabi]n in lib[io] de ſenſu et ſenſato.

Scias aut[em] oculi c[or]poni p[ro]cipue ex b[us]ribu[s]que aqueis d[omi]erunt: et ad b[us]q[ui]b[us] recaptat ſp[er]s visibili: et etiá relineat: et ideo b[us]res illi ſunt puri et ſp[er]ſi[re]t ideo qu[am]do alioqu[am]do b[um]or[em] est mult[m] in oculis videm[ur] in eis p[ro]ſome moueri qu[am]do mouet b[um]or[m]: et p[lo]gari sicut etiam de stellis vii: et formis in aqua qu[am]do aqua fuerit mota, et h[ab]p[ro]cipue c[or]tingit b[ui]o enigmathi post ſonnu: vigilió[n]e non a[d]duc p[ro]p[ro]leta p[ro]ſot ebrietatiæ vel crapulá tunc b[um]id[u]m flue[s] ab anterioji p[ro]cereb[us] ad h[ab]uit ad oculos q[ui]b[us] mouet calid[u]m oge ſtinu[m]: et ideo moueri videat et quicq[ui]t vid[em]t et babere forma[m]s lógas motas non ſlantes.

Secundus

Sic aŭt et ille q diu vect? est in naui et allo
vebible ibiûdo oculi retiet spes mot? quod nis
fuit vn? de seniat? p[er] se fed cœt: et videntur
et ea q videt mouerit. Sut aŭt quidam nò vi
dentes emin? fed de ppe iuxta oculi cla
tre vident. et iò stus oculi bûoùs peccat et nò
oculi còpòlitio, babent, n. illi glaciali ocn
li multus in interiozi pte versus nervu obti
cui et ppter mirmgas q sunt spiffe an oculi
speculi nò penetrat visibile ad speculù ni
sit ppe: et a lóge nò vident nifi indisticta
et còfusa visiòe, et hoc fit ppter cám quam
dixim? q[ui] interiozi polito oculi debiliter
figillat: foza q vyqz ad interioza nò puent
nifi còfusa. Ecótra autem quidaz nò vident
nifi eminus. et il ppe se fit visibile iuxta
oculi nò vident: et isti debilè babent visiuz
et sùr p[ecipue] senes. Lotingit at hoc iò: q[ui]
virminus supra q[ul]x inco[sp]o[zea] s[in] actus
ê colo: et bie q[ui] ppe est vincit oculi debi
lem zinuvs oilpergit ipm. et iò tunc oculus
nò videt nifi còfùque, quâdo aŭt eminus est
res visa tunc p[portionat] virnuti oculi: et nò
dilpigit ipm: et nùc vident distincte. Dio ea
dem est c[ui] quare quidam in clo[ra] die nò vi-
dent et in crepusculo v[el] in lumine lune cla-
rius et distinctius vident, diximus, n. supra
q[ul]x lumen forzius còfùdit et superat minus
foze, bi aŭt q[ui] lippiètes bint oculos nò vi-
dent aliqd nifi sub rubore ob bûo[re] influè
tem in papillâ cui cui admiscef lumè facit
rubo[re]: et hoc in tertio meibaurorù bitu est
De oib? at istis dìnerit atibus ocularum
magis in libro de aialibus erit dicendum
Scias aŭt q[ul]x oadem c[ui] est quare q[ui]
aialia venant in nocte cibu sequentia visiuz
et quedâ de die, dico sequentia visiuz: q[ui]
foze sequunt aliqn odoratiu. Est aŭt et aliud
mirabile de visu q[ul]x quâdo aliquis in no-
cie iuxta terrâ est deponens oculos suos lo-
gius videt q[ui] klás erect? Luinus c[ui] est: q[ui]
diafanu terminat[ur] I² minus capiat de lüde
q[ui] nò terminat[ur] tam est forzit? tenet et ad mo-
dicâ distatitâ aligbtulù illiuat lüie debili:
'tcui ria sint iux terrâ innuat visiuz aligbtulù i
nocte. Huinus aŭt et alta c[ui] est: q[ui] lumè mo-
dicu quod tunc est in aere et stellis reflecti
mur reflexio debili a corpore solido iux[er] ter

ram et multiplicat. et iò aliquid lunat visiù.
Et tertia c[ui] est: q[ui] vapores elevati obscu
raref aerè natant nò, iuxta terrâ fed in aere
et iò in aere impediu[us] plus visiù q[ui] iux ter
ram. Ex bis oibus còstat q[ui] o[us] per mediù
visiù eest: et sìne medio nibil videri omnino.

Lapitulù, xv. q[ui] per vacuum nò potest vi
deri et de visiù in speculo.

X bis aŭt que dicta sùt p[er] q[ui] nò b[ui]
dixit democrit? et quicuq[ui] secuti sùt
eu. Opinatus ê, n. q[ui] sì vacuù eest spacium
inter celu et terrâ etià sì formica in celo mo-
uerec certissime a piceref. et hoc iò dixit:
quia putabat mediù impedire visiù nec fie
tr per diafanu visiù ruſi per multos pozos
vacuos qui sùt in ipso, dixit q[ui] visiù fieri ex
tramittêdo tâq[ui] sì eest vis actia, nos at oſſê
dimus q[ui] nò fit visiù nifi aliquid patiète et
ſuſciotiète viſiui onidimus et laſq[ui] a re málí
viſa nò p[ot] imediate pati viſus, ergo relin
quiq[ui] mediu pati a re viſa et viſus a me
dio ſpualiter binte sp[es] viſibiliu, et iò nò ſo
lù cerre fed êt nullus o[us] fieret viſus in va
cuo: q[ui] nò eest mediù agens in oculum ob
quâ igi[que] cám et qual[er] necesse est colo[re] in
mine q[ui] eactus lucidi videre ſufficienter
quantum ad banc intentione d[icti]u est.
Scias autem q[ui] ſicut sp[es] viſibil[iter] fit in oclo-
ita fit in speculo q[ui] est terſi] politu recipi[ſ]
forma et ſententâs iterato ſicut est reſ: et hoc
facit p[onas] niâf que sùt in ipso: quarù vna
ê peripicui politi: altera e opaci terminat?
ipm in altera ſupſicie: tunc, n. politu perſpi
cu[n] recipit forma: et opacu[rum] adunat c[ui] et ita
faceret aer sì ſic eſset còpòſita, et recolenda
sùt q[ui] in tertio meibaurorù in fermò[que] de iri
de dicta sùt q[ui] alig[que] in aere sp[ito] et bunido
aliqui vident facies ſuas âte se, et per illa[ſ]
eandê n[am] ſententat speculù forma[ſ] et re
ſlectit lumè q[ui] portabat forma in speculù
et ſac[re] ſreflexio p[cedere] ipm in oculù a ſpe
culo: et iò foza etia[ſ] p[cedit] a speculo ad vi-
siù, et quâdo c[on]exu e speculù tunc ſit ſ[ic] o[us]
culus: et in p[uncto] tangit a lumine et forma
ſicut o[ê] ſpericu tangit in p[uncto] a recto ta-
gente ipm, dixim? n. supra q[ui] radh[ui] ſut ſic

k

Liber

linea visualis: et ppter politione et terioſez
ipſus diuariſac lumen ſuper ſpeculü qua
do recte obſ️cif ei: et tunc forma in ſpeculo
aut nò videtur aut confuse videſ. ſed qua
do res visa eſt in lumine et ſuperſicies ſpe
culi in obſcuro tunc bene videtur: quia de
lumine tunc non plus procedit in ſpeculü
nifi q[ui] acut facit viſibilě coloſem. quando
aute ſpeculum[em] planum: tunc ad tota[rum] ſu
perſiſdem equaliter fit proſſus luminis
et ideo in illa forma totam quantitatem re
p[re]ſentat: et videtur forma tanta eſſe ſtta
eſt res. et quia lumen p[re]cedit ad tota[rum] illam
perſiſciè ab inſeriori et laterib[us] equaliter
ideo res appet in illo ſpeculo in omni ſitu
ad qu[em] duci p[er]t recta ſlinea a ſpeculo q[ui] ſi
fit in eo quod eſt conue[ru]z: ibi enim oportet
coſeruari locu[z] determinat[ur] eo q[ui] ſlinee
multe coſtingunt ſpericu[ri]: et ille tranſeunt et
nò, reſſectun[em] ab ipſo: ſicut ſlinea contigus
circulum nò ſecat eum. in concanuſ aut ſpe
culis forma ſigillata vno latere ſigillat: et i
altero. et quia ſuperius rei plus habent[ur] lu
minis p[riu]s natura p[re]cedit in ſpeculü: ido
ſtati illud a ſup[or]ior parte p[re]ducif in inſeri
ore: et ſic coſtinue fit de foſa rei viſſe: et iſo] oia
q[ui] in talib[us] ſpeculis apparét videnſ inuerſat
t[em] qu[em] asp[ici]t ibi h[uius] videſ mentu[rum] ſup[er]
t[em] ſros inſerius. Si aut[em] in vna planicie co
ſtinue eſſet concanu[rum] et co[n]ue[rum]: et h[uius] asp[ici]
ceret i parteſ ybi coſtingunt ſuperſicieſ ap
parent ibi imagines duet: et eſſent conſiūcte
per m[ét]u: et hoc ideo fit: q[ui] vna irradiat ſut
per aliam forma[rum] quam recipit: et ſup[er]i[rum] foſſe
vnius p[ro]ſcit ſuper inſerins ſuperſiciei al
terius ad quam fit irradia[ti]o: et tot modiſs
p[os]ſunt multiplicari q[ui] multe facies appa
rent. De bis autem omnibus tractandu[rum]
eſt in p[er]ſpectiuiſ: quia et cauſa eorum in
geometriſis ſciri nò poterſt. et ideo que bic
dicta iunt p[ro]pter exemplarem explana[ti]
tionem dicta ſunt: et non ideo: quia bic ſut
intenta. ſed ex eis omnibus constat viſi[rum]
medio indigere quod ſit in actu lucidum:
per quod rales p[os]ſunt fieri irradiationes
et q[ui] coloſe[rum] non nifi in tali modio videnſ.

## Capitulum decimumſextum de visa

## lucentium.

Bn[is] aut[em] et alia lucentia in vtril[os]
videnſ in lucido. ſ. et in tenebra. In
tenebra quidem non iſo q[ui] aliquid c[o]ſerat
tenebra ad viſi[rum] ſed potiui quia p[er]ſicu[rum]
ſub tali lüſe qu[am] ſorte eſt effici[er] iuſo[rum]
sic[ut] ſuperius diximus. ſed qu[am] e debi
t[em] tunc tegiſ a lumine forſi[tor]i. et iſo] ſtelle in
die nò videnſ ſed in nocte. Lü aut[em] lumé
ſolis ſit ſuper ſtellas irradians eas in no
ete ſicut eti[am] in die nò impedit lumen viſi[
]uſt stellaru[rum] nifi ex hoc q[ui] diuariat viſi[rum]: et m[yl]
tus aer multu[rum] lumis affert oculi[rum] p[er]t
q[ui] ſtelle forma[rum] suas aeri nò imp[ui]ment:
]iſ nò perueniunt ad viſi[rum]. Si aut[em] aer ad
magnu[rum] ſpaciu[rum] ſit obſcurus circa videm[re]
coadunat[ur] viſi[rum]: et tunc videt ſtellas. Et
ſcias ſicut diximus ſuperi[rum] lumen ſi nò
p[re]cedat in oculos q[ui]u[rum] ſit p[re]ſens in aere
nò videſ: ſicut p[er] qu[am] ſol occidit ad q[ui]
titare vniuſi ſigni ab or[iz]onte t[em]. n[am] adbuc[em]
lumen: q[ui] parte[rum] be or[iz]ontis neceſſario
ſunt illuminate quod lumen n[om] non vide
mus q[ui] non p[re]ocedit ad nos ſed ſup[er] n[om]
nifi ſorte fuerit monu[rum] in quo lumé re
ſlectaſ: ſic redeat ad nos: ſicut de quib[us]
dam mo[ti]bus diximus in lib[io] met[ba]n
roz[ui]. Lucentia at[em] quando debilla ſut et p
m[ix]ta opacitati lumine forſi[tor]i odo regun[er]
t[em] ideo tunc n[om] videnſ nifi ſub ſpecie colo
ris ſicut ſuperius diximus. et qu[am] n[om] ſu
erint adeo debilia: t[em]tamen pallent in lu
mine forſi[tor]i: et amittunt viri[utem] irradiat
tionis. et ideo luna n[om] ſplendet in die: ſed
videſ pallida. Et quia diximus lumé eo
lo[rum] ſore viſp[er]ſim et p[er] cipue lumé cla
rum et purum eſſe lumen ſolis: ideo quan
do occidit eclipſi[rum] tunc p[ale]ſcunt ea que
alba ſunt. et quando luna ſplédet ſuper ea
tunc etiam p[ale]ſcunt. ad lumé autem can
delarum et igni p[ale]ſcunt et aliquantu[rum]
obumbiantur: et alij coloſes proportiona.
biliter amittut ſuas euidéſtas et m[ai]ſſetta
tiſeſ. Si[em] aut[em] diximus de viſi[rum] q[ui] vult b[re]
medium in quo ſit viſibile b[im] eſſe intenti
onale et p[u]ſuale eadeſ[que] ratio odo eſt de ſono
et odo[re]: quia ſiunt per mediui extrinſe[rum]

Secundus

Iz in illo medio sonus aliquantulü meliusf
sit q[ui] color cuis signum est q[ui] yent? frequê
ter affert sonos:nunq[ui] aute affert colores
vnde in tribus bis senlibus a senfibili p[il]
mo medis mouenf et ab intentiòsibus senf
fibiliu que sunt in medio mouenf senfus.
t eú aliquis ponat super ip[im] organu odo
rans p[um]uz aut sonas p[um]um n[ò] fit alig[is]
senfus b[im] opat[onem] senfiendi: ob quam
cam supra diximus, de tact autem et gut.
itu similiter se babet quo ad hoc q[ui] s[ut] per
medium: Iz tamen hoc n[ò] videtur oio: q[ui]
mediú ip[s]orum intrinsecuz êt. p[pter] qu[à]
causam hoc fit posterius dicef. Est autez
considerand[us] quatenus n[ò] lateat q[ui] s[icut]
dicem est perspicuum recipit coloris in-
tentionem: put est n[ò] coloratum: et io q[ui]
do babet colo[re] tunc n[ò] videtur aliquid in
ipso n[ifi] quasi tecum illo colo[re]: s[ic]ut pas-
tet quando radi? transit, per vitruz colo[ra]
tum:tunc.n. p[ropter] hoc q[ui] vitrum est per-
spicuú totum perspicuú lucidum q[ui] tingi
tur illo colo[re]: et corpora s[uper] q[ui] radiu[que]
dit n[ò] imp[unt] colores p[er]ios in aerem
sed uidentur h[re] colo[rez] vitri qui ên aere
Similiter autem ê qu[à]do in transit nub[em]
inn colores p[ast]arum proiniciu[n]f super pa-
rietes. et idem ê quando sub irdi[em] videtur
corp[ora] h[re] colores irdi[s]. Diurn aut[em] bo-
rù êr[ò] vna. Quare at lapis q[ui] vocatur irdi[
] in radio facit colores irdi[s] alibi dictu[m] est
De figuris autem radio[rum] sub quibus fit
vitus p[ir]amidalibus et triangularibus: et
de causis figurarum partim in libro de sen-
su et senfato partim in perspectiui[d]icetur
Dic autem dicendum est q[ui] Iz tres senfus
sunt per medium extrinsecu[m]: tamen sonus
n[ò] p[ot] fieri n[ifi] in aere. odor[em] autez in aere
et aqua. sed n[à] per qua[que] duo elementa
sunt medium odoris est innoiata: tam q[ui]
dà natura ên in bis elementis ad odor[em] ba-
bens s[ic]ut lucid[us] ad colo[re]: sed lucid[us] per
spicuú d[inter] in q[ui]mo: simplicib[em] corpib[
] inn[itu]tur. s[celo] et igne et aere et aqua: odo-
autem in duobus tan[tu]que sunt aq[ui] et aer
Alia[lia] autez aquatica videnf expresse ba-
bere odoris senfum: s[ic]ut in feri[us] ost[è]dem?
Iz ea que odorant d[inter] odorant. q[ui]cunq[ui]

enim abulantia sunt pedibus et n[ò] repunt
sicut serpentes et vermes: illa non odorat
n[ò] respirantia, et bui[s] causam inferius ob
cemus quando de odoratu agetur.

Lapitulú, xy[ij]. de auditu: et primo de be-
ne sonantibus et male.

Ainc aut[em] de sono p[um]ú et postea s[ò]
olfactu dicemus. D[rim]ú aut[em] scien
d[ui] q[ui] sonus d[upl]r d[icit]ur pot[em]ia. s[et] acu
potentia quid[em] b[in] q[ui] dicimus quedar[ò] n[ò]
babere sonu eo q[ui] ip[s]offibilia s[ut] sonare vl[
eo q[ui] non faciunt sonu n[ifi] valde debilem
sicut sp[ò]gia et p[ili] et l[ane] et bm[oi]. Queda[z]
aut[em] dicimn[us] babere sonu n[ò] q[ui] acu son[è]
sed quoniam sunt pot[em]ia sonu facere s[ic]ut
es aurum et argentu et quecuq[ui] s[unt] plana
t lenia et solida non q[ui] sonent b[im] actu: sed
quia possunt, sonos facere q[ui] sunt in medio
aere et auditu. L[à] aut[em] generalis q[ui] q[ui]
non sonant ê: q[ui] sunt mollia aeres apud le
retinentia pot[em]us q[ui] expell[em]tia: s[ic]ut s[pon
gia que q[ui] imbibêdo aerê retinet ipsum et
n[ò] expellit. similiter faciunt p[ili] et l[ane]: q[ui]
rara s[ut] et discontinua: et ideo infra se reci-
pientia aerê n[ò] sinunt ip[im] expellit. p[pter]
quod talia insonabillia sunt, mobilla autez
côtinua male sonant eo q[ui] n[ò] expellut for-
titer: et hoc est io quia ictui cedunt citinque
expellant aerê: et io bec n[ò] multu sonat n[ifi]
si aliquis vebementer p[ecut]iar. Solida an
tem plana multu aerê b[it]itia for[iter] sonat
q[ui] ex hoc q[ui] s[ut] solida n[ò] cedunt et for[iter]
peutunf. ex hoc a[ut] q[ui] sunt plana et lenia
eq[li]u sup[ic]ieru vndiq[ui] s[il] aeres a se expel
lunt. et ex hoc q[ui] multu babêt aerê magnâ
mistrat sono materiâ in qua generef: et ide
ê q[ui] eramenta p[ò]ibq[ui] corpibq[ui] sonora s[ut] et p[]
cipue aux et argétu et cupu[n]: bec.n. omixta
s[ut] meliq[ui] ceteris metall ex subtili aq[ui] et s[il]
tili terreo: et terreu eoq[ui] ê sulfur cui ablata ê
ventositas. subtilitas at miscibiliu fieri in
potuit fine multo admixto aereo: q[ui] s[ic]ut
in fine tertu[que] metbauroq[ui]dcin est bec ex va
poribq[ui] miscenf. vapor a[ut] ois multu h[si] de
ris: et i[ta] sonora s[ut] vebem[ter] et din. retinet
sonu eo q[ui] aere plea s[ut] q[ui] tremêtia ex icru

k 2

Liber

forti cōtinue a se eſpellút: t non ita ſonat
ſtagni: t plūbū eo q magis aq babeat: et
io quasi ſuffocatū t extincitú babét ſonum
pter quod capanas t ożana facientes
acumen ſoni qo ex cupio è tempant t gra
vant admiscētſ ſtagni ppositionatū. ſer
rū auté quli mediú è:q: ex eo q multus bét
de terreſt ſcabiſo t impnro obùbratum
bét ſonu: ex hoc at q ſicci? è ſtagno t plū
bo acuti? bis ſonat, lapidu etiā q cuq:3 me
lius comitii t solidiores ſut melius ſonat
ſit auté t ligna quecùq magiſ aerea ſunt
t ſicciora t solidiora magiſ ſonat: t q cuq:
bis cōtraria ſut tanto etiā min? ſonat cui?
ſignu è lignu: fagmeu qo aereu è: t io ml
tū cremabile t ſolidu eſt: t ſonat forſiter t
magi? q buxo eo q bux? magis terreſtris
è. obieſ aut iz ſit aeree nature multu: tis qa
solida no eſt no ita ſonat ſicut ſag?, t qua
do fagmeu lignu eſt latu: t lōgu: t ſiunt in
eo foramina mulia et trāſuerio: t ſupſicis
es ei? bene plana deſup percutiſ ſonat ad
maximā diſtantiā ſicut capana: bis, n. gre
ci p capās ytunt: ſit auté ſon? ſim acutum
qui è alicui? verberatiois ad aligd pcuſi:z
t in aliquo in quo ſon? generet, nibil eniż
faci ſonu niſi pcuſio: t io impoſſibile eſt
vno ſolo exſt: fieri ſonu: alteru: n. vberās
active faciens ſonu: t alteru è quod vbera
tur: t bec uno ad min? etigenk in oi ſono:
frequèter aŭt oporſet adeè tertiū in quo ſit
percuſſo: in ſono. n. omni oporſet q aligd
tangaf: t cū iem vebementi alíquid tertige
rit ſonus ſim aciū ſit: t io ſonus niu?q: ſit ſi
ne locali motu: ca eius è: q: ſonu eſt eè i co
tinno fieri: t cū generās iſpm ſit mot? violé
tus qui eſt iet? percentient ſolidi: planum
oz q alíquid generātif iſpm ſp in ipo rema
neat q: alr no fieret cōtinue ſonus: qlr aŭt
moués violéter ſit cū motu violento dixi?
t in fine octani phſſico: t in libro de ce.
t mu. Sicut aŭt oixim? no quozilibz cō
tingentiu iet? facit ſonu: q: pilomz t acuto
ru: aut ſi è ſon? aut debil: ſed poti? quecùq
ſut solida plana ſonat: ſicur ſa dlecti è. cóca
ua aŭt aerè expulſu cōtinet: t etire no per
mittut: t io multimuans aer int? in eis re
tentus boribiliter ſonat eo q ipotés ſit ex

ire, buins antem t alia è cauſa: decanu: n.
percuſſu plures fac: iet: percuſſu, n. i yno
latere ppter cōtinnitate tremit in alio late
re: t ibi etiā percutit: t ille tremit? oiu tenz
ſonu, t buins signu è: quia ſi pcutat cóca
num alíquid latu: qo mnitas ſi parte: ſa
git cireu: cócaui ſi une i cño: ſiue in cóca
no illud anſert motu: partiu: eo q ſimul p.
cutit t tenet ne tremat: t hoc minore: facit
ſonu q: tangens iſpm in vna parte tantum
t io baculi campanaruz pciſpunt: bi ro:u
di fieri in ſeri? vbi tagunt capanas, buins
etiā signu eſt: q: ſi alig: māu teneat capa-
nā quādo pcuti: quali extinguiſ ſon? eo q
impeditūtur ptes circuſerentie a moru tre-
mus u t foſte frāgi: capana quando ſicte
neſ eo q parte: nò poſſut bfe liberā ceſt
onè t motu: per tremitu: què impedit tenet
capanā: ilte igiſ lūt ſditiones ſonantium
t non ſonantium.

Lapitnlum decimioctau: qual: ſon? ge-
neratur in aere t aqua.

Adplins at audi? ſit in aere t aq
iz min? ſit in aq q: in aeret: ſed no eſt
ſon? iſtoru element? ppe ita q: nibil eri
gat: aplins ad eius generatioem: oz, n. ſoli
doru: planoz: eè pcuſiōm adinuicé ad h
q: fiar and it: bec. n. ſolida plana percuti-
tia adinuicé: pcentiunt etiā aeret: ppter qo
etiā aer per ſe vel aqua no eſt proprium ib
iectum ſoni: ſed: poti? aer percuſſ: t expul
ſu: a ſupſicie percuſſi ſolidi: płaí: i:pmuz e
ſpm ſoni: t io diuerſitate ſp: r: in acuto
t graui recipit ex diuerſitate percuſſo: vi
dem? n. q: alr ſonat metallu: t aliter ligni:
q: ofas ſonu: no kbet ſi eèt aer ſolus ſub
lectu: eius ob qo oz: imaginar: duas pcuſi
ones in quolib: ſono foſe necessarias a q
ru: ſecida ſinnt adbuc alie due percuſſoel
vna eè pcuſio i:mi pcuti:z. ſecida at è rep
cuſſic pcuſſi ſolidi: płaí: t ex illa pcuſi:
aer at percuſſ: t expulſus aliu: pcenti: et
du: pcentit è neceſſarit: yt alig: para aeris
itra pcentiſ: t percuſſi stringa: t ille
faciut ſonum: ſit au: ſon? in aere ſic pcuſ
ſo quādo mæt percuſſus aer i:tinu? r vn?

Secundus

indivisus et non soluit: est, n. aer valde divi
sibili: et si paulati impella: dividif et sol
ui: et non maët yn? et cotinu? et iò tunc non so
nat: et autes velociter percentif refestit et re
pellit pectiés et costringit aligd ei? itra po
cutent et aeré refestente: et tunc sonat: hoc at
in aqua magis apparet eo q: aq: cozpozali
ot: aere. siq. n. baculü paulati ducat per
aqua non refestit ei aq: 13 dividif: forititer at
et velociter ducés eandé aqua videbit foro
titer refistere et mouerit, et idé: et in aere levis
ter et forititer percusso. vii: si velociter et foro
titer percutiæ: sonat: 03, n. motu recipiètis
7 percentiis perlingere aeré cœsinnu: et
vnü: et non solu: anç: divida: si dèt fieri so
nus: hoc at p3: q: si et male sonantia aligl
forititer percutiat sonabit: sicut q: percu
tur cumul: arene in quo süt m: lapilli q: i
se quidè denli süt et i: velociter percusli per
tingunt: anç: separenf et tunc faciut sonu. si
militer ait sit q: aliquis pectserit solu: aei
rem velociter: tunc, n. costringit ps. einh iter
pcentiens et pectlii aeré refestentez: et sonat
fortis sic audif: q: aurìge pectunt forititer
aeré flagellis vel flagris et taureis: stingit
aut: hoc q: aer ipulus pectit aeré sicut ê
sonus in ventif. Fuerit at: quidà atiquovü
q oio sonu ê negabat, put ê in medio dicê
tes sonu non est efit ip: aeris generato: ez
et nibil alid q: leni: rône quicuntur: q: omst
dim: supra illud foro senfat: p: quod
yno tat: senlu sentik: comotio aut multis
senti: senfib: et iò commotio p: quod senfa
tu senfus ê: non pòt. et ad hoc dixerit q: so
nus nibil ê in medio sed t: in aure, sonus
eni nibil alid ê nifi pceptu p: audiu ex ae
re comoto: et q: non ê in audiu tunc dicunt
sonu: non ê: nifi ipsâ aeris comotidem q: po
tentia: p: picipit: son: quâdo ptundit yl: pcu
tit auris timpanu: 13 hoc citi: refellit si ad
mecor: reuocef q: audiens sonu picipit ex
q: pte soni ad ipm deveniat: picipimus eni
vix: sonet a: vel retro vel a destris vel a si
niftris: et hoc ni: fieret si sonus t: in aure ge
neraref: si at dicitur hoc fieri non p:pter so
num sed p: pter motiòs ab illa vel illa p
te ad anre: veiciè: hoc iò: flm ê: q: vt frequé
tius sentim: sonu nibil oio p: cipientes û 2

motiòe: 13, n. sonus non sit sine comotione
eo q: eins ê: est in fieri: et 03 aliquid genè-
rantis fecu: bìre ad hoc q: ut tamé sonus est
pmu: sensibile antris: et ideo ipsum sic affic
timpanu: auril q: afficit sine senlu comotio
nis: afficit enim 6m esse spirituale per for-
mam simplicez soni fine esse materiali q:
babet: patet igitur fallitas igitus sententie
Scias autem q: cù sonus sit in aere et i aq
est tamen magis in aere q3 in aqua: quoni
am in aqua non est nifi sicut in medio per
quod venit ad auditum 6m esse spirituale
quod agitur a simplici forma: sonantil 6m
q: est sonans: et ideo auditur sub aqua: 13
in aere est sicut in materia et sicut in medio
in materia quidem sicut in aere commoto
et percusso: in medio autes quando ipe so
nus intentionem suam solam facit in aere
sicut et coloratum 13 non omnino sit ita ipi
rituale sensibile intentio soni sicut intentio
coloris vt supra diximus. Quando autes
sonus sit in aqua ita q: generatur in ipsa o-
portet q: aer sit tangens aut percentiens aut
percussum aut ytunq3: audimus enim so
nu3 de sub aqua vt squis immilto aliquo
ferrato ligno forititer tetigerit fundum aq
durum propter hoc q: pectiés tangit ae
rem et secum bêt aliquid aeris quod lìgni
sicant ampulle elevate in superficie aque
similiter autem sonant nautel quando tan
do tangunt arenas vel lapillos sub aqua:
eo q: tunc fundus aque pectut fundum
nautis qui tangit aerem: et ideo aqua non est
propria materia soni sed potius mediùs ià
tum in quo sonus est sicut in via et non sìc
in subjecto in quo habet generari cuius si
gnum est q: pisces sub aqua aquam natâ
do percentientes et pmulis moentes nul
lum omnino faciunt sonum: statim autem
quando percentiunt in superficie aque o
nant. sicut igitur ynum quod q3 sensibiliu
babet materiam vnam in qua generam:
sicut habet sonus aerez percussum 63 q: su
pra dicto modo percussus est, et sicut vnü
quod q3 sensibile prier materiam habet
medium quod est via eius ad senfum: et
sic habet sonus et aerem et aqua: 3 per qua
dam naturam comunez ytirq3 de qua
k 3

k 3

Liber

infra dicemus.

Lapiculum decimumnonum de ecbon q
eft sonus reflexus.

Ebon autem fit cum aere vno et cō-
tinuo fracto per vas vel simile vasi
determinans et probibens proceſsum el?
ſm duratione vel dilatioem iteru idez aer
repellit ſicut pila repercutit ad parieté,
ſcepta. Ad hoc auté intelligendu ſcienduz
é q[ui] ſicut oe ſensible ita ſcipue ſonus gene
ranur circulariter, et é ſiſe de ſono et de lapi
de p[er]fecto in aqua qui vbi cadit q[ui] ſenti
é et comoueſqua in circulm circulariter et
dilataſc. circuli plus et plus diſtates. ſſiu
durat imper[ato] lapidis q[ui] p[ro]mo p[er]culſat aqua
et ſi alioq. p[er]biberet generatio[em] et p[er]culſus
circulo[ui] rediret circulatio verus centruz
vbi cecidit lapiſ: et ſi l[ui]r. generat ſon? in aere
et é p[er]mu[ta] ſonas ſicut loc? centri et inuſdat io
nus ſup[er] círculos aerio[rum] et ſi ſit paries ſoli
dus et cōcau? alioq[ui]s et alt[io] obuias circula
tiſibus ſi l[ui] reflecte[que] ad p[er]mu[ta] ſonas et ſon?
in eis: et boc vocat ecbon. ſ. reſſexus ſonuſ
tinnitut a[ut] ab auicé. vocat ecbon: ſed ſm
idioma latinu[que] ſonu[que] tremit? l[ui]n[que] et ecbon
: q[ui] tinnitut é p[er] metallo p[er] reflex? ſonus
ſic est in címbalis et capantis: q[ui] ibi in ya
ſe cotiné et p[er]bibeſ exire: et de p[ie]te in pie
tem reflecti: et ob boc talia tinniti: et p[er]
pter boc quod ſupra diximus q[ui] a[ere] p[le]
na ſunt: et ideo p[er]culſa et t[rem]entia din ſo
nam emittit. Si igitur ſicut dictu est ecbó
est talis reflexio ſoni videtur ſemper fieri
ecbon 13 non manifestuſ: non enim est mo
nifeſtus: niſi quando reflectitur idem aer
primo p[er]culſus ab aliquo obuante ſoli.
do et aliquantulum concauo. diximus au
tem ſupra q[ui] etiam aer reſſut a[eri] quando
ſoſtiter et velociter percutitur ab yno a[ere]
q[ui] ſuc etiam necesse est fieri reflexionem:
boc autem omnino in ſono fit: op[ort]et igitur
ecbon omnino in ſono fieri 13 non ma
nifeſſe percipiatur. De autem idem nume
to aer reflectatur: et boc pater q[ui] quando
vo[te]t littera[rum] et articula[ta] clamatur per eſa
dem litterationes et articulationes reflecti
tur: et in tales figuras aer non potest reſſe.

et a reflectente: op[ort]et igitur q[ui] p[er]mu[ta] aer
perculſus idem numero reflectatur: 13 iſi
tur non percipiatur ut diximus: tamen iſe.
per fit aliqua ſoni reflexio eo q[ui] accidit in
ſono ſicut in lumine bic in domum ſi lum
non reflecteretur non videremus nec illu
minaretur aer sub pariete ybi non incidit
radius ſi non illuc reflecteretur lumen: 13
tamen reflexio que est ab aere non est mai
festa: que autem est a ſolido plano manife
ſta est: et ideo quando alig[is] latimdiné ma
nus ponit in radium multo plus reflectiſ
lnmen q[ui] p[er]mu[ta]s. Si autem in ipſum p[on]a
tur politum et terſum tunc reflectitur per
irradiationem p[er]lendos: et boc pater: q[ui]
ab aqua 13 ſit peruia multo magis reper-
cutitur lumen q[ui] ab aere: nec tantum ab a[re]
re ſicut ab aliquo alio corpore lenti et p[lan]o
in ſuperſicie quod obſectum lumini tenes
bram potest facere: boc eſt quod ſupra vo
canimus corpn[us] terminatum quod quid[at]
philofopbi oſtanum terminatum voca
vunt. ſic enim lumen reflexum eſt aci? per
p[er]cui ſm q[ui] diffiniminus ipſum ſuperuſ
cum de viu[que] loquemur. cum autem talis
ſoni inundato[que] reflectio ſiat in aere in niſi
bili et in tangibili quidam recte dixerunt
vacuum eſſe prop[er]tium audiendi. vacuum
enim vocarunt aerem ſubtilem ad boc q[ui]
verberaretur bene apt[er]um: talis enim aer
est faciens audire ſm actum quâdo ſupra
dicio modo monetur continuus et vnuſ
erſistens et ſalutu[n]: ſed tamen p[ro]pter id
q[ui] frangibilis est et o[n]ſubſibilis multum no
ſonat niſi lene et ſolidum ſit quod percuti-
tur: tunc enim fit simul a ſuperſicie p[er]cuf
ſi expulſio aeris p[ro]pter ſuperſiciei plant
ciem: v[n]iformis enim eſt plancties eius
quod eſt lene et ſolidum corpn[us]. et 16 ſi ſue
rit aſpera ſuperſicies tunc perculſa vna p[er]
te non percutitur altera: quia partes ſi ſut
i ſup[er]ſicie vna ſed in multuſ: et inter a[pi]ta
tes ip[er]t? etiné[que] ſi expulſa: aer: lene et p[er]culſi
ſonat vebeh[em]ter ſi b[uer]it et diuſiones et d[er]mi
natas et p[er]cipue ſi fuerit mi[ta] ſi d[er]mi
a[er]é p[er]culſi q[ui] repercutiétia: et 16 ſi ſi[n]e et mo
tes lapidei mirabiliter ſonora ſunt loca et
canuerne bene celat: et ſi ſonans ſit p[er]cuf

Secundus

concatu tue ad sonan continue redit sonat
eius: et generabitur armonia: et ideo multi
ca instrumenta fere omnia sonant in per cò
canum: et quia aer subit s magis lonat: et
ideo plunc et frigus inspittantia aerez ob
scurant sonos, auditus enim ut diximus fit
in aere qui quasi vacuum non impediens
sonorum generatione z inundatione, lo
natum enim motum est ynus aeris cò
tinui ysq ad auditum et fit aliquid inter
cipiens sonum in aere non auditur sonos.
et ideo sonans longe non audif quia aerez
ysq ad auditum mouere non potest et ei
ximus supra qe cœffante motu cœffabit son?

Sed dubitabit aliquis de duobus so
nis sibi obuſantibus in aere : ſic ut ſi dica
mus ſpacium ab infra qvnum ſonans ſit
in.a. et alind in.b. et c. ſut medium ybi ſoni
sibi obuſant aut enim equales ſant ſoniet
tunc ytriq debet ſiſtere reliquum aut alter
est ſonior et tunc ille prieuale bit et alter non
audietur et boc ſalſum est quia viero audi
tur clare et distinete quia alter non audire
tur duo loquentes ita qvnum ſiſet contra al
terum. Ad hoc enim est inconuenens ſolu
tio quozundam dicendum ſonum ſiert ſin
circulam circulatione autem vnam non es
ſe contrariam alteri circulationi et ideo ynù
non conſtringere alterum: b enim ideo ſal
ſum est: quia circuli aque ex oppoſito veni
entes ſe collidunt et conſtringunt ſicuit ex
pita docent: licet enim contrarius non ſit cir
culo tamen impetus ynus contrariatur al
terius impeti et yna numero aqua non est
figurabilim ſimul et ſemel in duos circulos
ex oppoſito venientes : et ſimiliter videtur
b esse in aere, et ideo dicendum nobis vide
tur: q[ui] circuli lati ex oppoſito venientes ſe
tangunt in parte que eſt: quasi puncus et
ibidem vuns conſtringit alium ſed are? in as
lis partibus ſe nec tangunt nec conſtrigut
et in illis est ſoni figurano et ab illis ieram
ſic in aere vicino ybi obuſante oppoſito cir
culo conſtractus ſuit fit autem non per iteà
tionem ſonans: ſed per ſeſſationem vt ſu
p[er]a diximus, est enim facili generatio ſoni
co q[ui] in aere aliquo non est nuli p[er] inentio-
nem ſicuit ſupra diximus, duo autem ſoni

posſent in adeo paruo aere figuari quod ſe
innicem commperent et generare tur confix
ſus ſonus et ideo duo ſoni in aure veniens
tes p[ro]pter p[an]citatem aeris in aure con-
fute audiuntur.

Lapillum vigefimum qualiter ſonus
venit ad auditum auris et qualiter auris c[]
naturaliter babest ad audiendum.

Idimus autem ſonorum fit in ae
re per eandem canlam que dicta e
aer enim quidam connaturaliter
tenetur in aure et connaturalis est auris tim
pano, timpanum autem auris voco neruü
audieniem qui expanditur in interiori aus
ris qui quando pulsatur ab aere: qui est in
aure fit auditus, aer enim qui est in aure cò
tinus est aeri qui est extra: et ideo ab exire
tori? moto aere mouetur interiori anri et il
le mouet neruum audituü: et facit natura
latera auris oura vi bene percuſant perſa
ſa et exterioria auris facit lata et ybiq[ui] bau
ant ſonum et facit foramina tornuota vt p[ro]
bibeatur aer exire: et purgationem capi
que est colore purgalo facit delectare per
aures vt ex calido ficco auris timpanum et
latera ficca et oura conteruentur ſicur pettis
tumpam ficca bene ſonat et emolita ſonum
perdit. ſimiliter autem faciunt cborde muſi
corum, quia bec connaturalitas ad ſoni ib
tectum non est penitus in toto corpore anſi
malis propter hoc non ſm totum corpus
audit alias ſm omnia membra: quia en
am non peniis ſm omnia membra tran
ſit aer ad interio[a] nerui auditui par[.] n.
mouenda ad auditu[]z non pene in omnib[
]z membris connaturatem in ſe babet aerem
nec ipſum animatum in omnibus membr[
babet connaturaliter[em] ad percipiendos
ſanos in aere generato[]e, aer igitur ſm ſe e
nui[li]um omnino babens ſonum: vi omnes
ſui[ci]pere polit, cum autez probibetur du[i]
di vebementia verberantis remanet coni
nuus et ynus reſſiſens per modu[]z ſupra di
ctu[]m: tunc motus talis est vera cania ſo,
ni, aer autem qui est in auribus animali-
um edidificatur a natura circumponente:

Liber

latera totuſoſa auris vt ſit immobiliſ qua-
tenus certe r non confuſe ſentire poſſit om-
nes ſoni differentias quod eſſe non poſſet
ſi motus eſſet aer qui eſt in aure : quia tunc
motus exteriores non reciperet : nifi con-
fuſe et bec eſt cauſa : q[ui]o quando aliquis
caput mergit ſub aqua adbuc audit ſo,
nos qui ſiunt ſuper aquam : q[ui]o diu manet
ei auris plena aere: quia tunc ſoni intentio
p aquam vt p[ro] mediau delata venit ad aere
qui eſt in aure r tunc p[er]cutit timpanum au-
ris r fit auditus r hoc lumus experti. Sed
tamen aqua p[er]cutiens aerem que eſt in aur-
multum confandit ſonum auditum ſub as-
qua. Si vero contingit euſalere totum aerez
de aure r ſbintrare aquam in ei? locum tunc
non fit auditus aliquo modo q[ui]o diu h[uius] onat
r ex hoc apparet non aqua : ſed aerem eſſe
pp[er]tum ſoni ſib[ui]m ſicut d[ix]imus ſupra ſicut
enim deſtruittur viſus quando p[ell]iſis alba:
vel alíqua alia occafio rererit oculi pupillá
Signum autem quod fiat ſic auditus ſicut
dictum eſt r no ſtat auditus ſi h[uius] deſtrauſ
eſt q[ui] actu ſemp ſonat ſicut quando alígs
conu applicat ad aurem audit r[é]pidantes
aerem in aure r h[uius] facit aer eo q[ui] calor auris
mouer eum r tunc p[er]cutiantur latera auris
íſte tamen iremitus aeris in aure non tant?
eſt q[ui] impeditat alíos motus exterioris aer?
aer enim pp[er]io quodam motu ſemp moue
tur in auribus : ſed tamen ſonus non é ex
motu pp[er]io aeris:ed potius ex motu alie-
no r q[ui]o ad hoc bene d[ix]erunt antiqui q[
]ui
auditus fit in vacuo exteriori r in ſonanti is
terius: quia nos audimus in aere determined
to in aure ſemper tremente r r[é]repidante et
in aere exteriori vacuo r libero p[ro] motu quo
ſupra dictio mo cómoueſ.

Lapitulum vigefíumump[er]tuum de difſ-
ferentgs ſonor[u]m que non ſiunt nifi in ſo-
nq[ui]m actum facto.

Herendum autem eſt vtrum ſo-
nat id quod verberatur:ant id q[ui]
verberat aut vtrunq[ui]r dicemus q[
]ui
vtrunq[ui]r illo[rum] ſonat: hoc eſt facit ſonum
altero r altero modo. verberans enim facit

eum ſicut p[er]cutiens primu[rum] verberatum aui
facit eum ſicut verberatum r expellens ae
res a ſe modo quo ſupra dictum eſt. Son[
]enim eſt ex motu eius quod tali modo mo
netur r poſſibile eſt moueri quo a leubus
ſupſiciebus mouetur aer cum aliquio iſat
percuſerit ſicut dictum eſt ſuperius. Igu[ur]
ſicut dictum eſt: non omne ſonat quod ver-
beratur ſicut ſi punctus alíciu[m] puncto alí-
cuiu[m] al[ia]s ac]obyciatur: ſed opoſet ſuper
ſiciem percuſi corporis regulariter plana[ze]
eſſe r solidam. Sed ſo[re] ex hoc credet alí
quis ſonnm non eſſe naturale ſenſibile ina
tura cum a violentia exciſetur percufione[]
ſed non eſt ignorandum quod deremina[
tum eſt ante finem. q[ui]p[er]conum, r in ter-
tio r quarto de ce. r mun. dictum eſt enim
ibi q[ui] motus violentus ſin aliquid naui-
lis eſt aeri r aque licet ſin monens ſit vio-
lentus r ſic eſt h[uius] q[ui] ſonus generatio[n]e[ba]
bet a violentia: r in aere eſt naturaliter: r ta-
men non diu durat ſicut natura[li]a eo quod
ſecum aliquid vult babere de impen[tr]io vio-
tie r ſi[rum] eſt de igne exſuſco ed lapide enuſ
omnia generan[ti]a violentia ſunt: r tamen
generatum illi materie naturale eſt in qua
generatur. licet autem ſicut ſuperius dixi-
mus differentie ſonor[u]m ſequantur ſonatia
percuſſa maxime: be tamen differentie ſit
in ſono ſin actum ſoni r ſin motus eius,
ſicut enim non videntur calores ſine lumis
ne r ſi[n]ec acutum nec graue r buinſmodi
differentie p[er]cipiuntur ſine ſonu ſin actum
facto. acutum enim r graue ſin melbaſo[ra]
de differentgs ſoni dicuntur r tranſump[io]
ab acuto: r grau[rum] fit in angulis tangibili-
bus. in angulis enim d[ic]iur acutus quod
mouet ſenſum in multum penetrando in
pauco tempore. graue autem quod mouet
ſenſum ſin parum penetrando in multo
tempore r tamen non proſp[er]e d[ic]iur velor
acutum: r graue ſine bebes tardu[que]s, quia ſi
cut d[ix]imus be ſunt proprietaſes motus et
acutum r graue ſine bebes non ſunt mot[
]e
ſed attribu[i]tur acuto velor p[ro]pter veloci
tatem buinſmodi motus qui eſt in penetra[
do] hoc quod tangit: r al[ia]h[ui] grant ſine beberi
attribu[i]tur tardum: ſine beberi p[ro]pter

Secundus

tarditatem bnùs mot? g ê i penetrâdo i ta-
ciu et quo ad hoc et grane et acutum videlic-
bre similindinem cum acuto et graui sive-
bebet in anguli e tang. bilibus, acutum, n.
senù vocam? vbi q; pungat mltù velociter-
penetrando in auditum, gravis autem so-
nus est vbi quasi pellit sicut si laffatum sit-
acutum ergo penetrat in panco ad auditum,
grane autem in sonis pungit vix in multo et-
ideo accidit acuto esse velox, graui autes ac-
cidit tardam, et acutum in vertitate est sonât
et quasi consfricto aere forziter et i deo etiam
acutû penetrâdo ledit auditum, grane autê
est malio aere quasi lente pulso et i deo non
ledit auditum, buius autem p batio est in fi-
flulis in quibus statione acute maxime ât-
granulime sonant, de sono igitur quantum
ad banc spectat intentionem sic determina-
tum fit, de differentibus enim sonop in libro
de senft et senfato dicemus.

Lapitulum vigesimilibus secundum de vo-
ce qualiter flat.

Or aŭt est sonus nò quilibet I3 ai
mati anima sensibili. Sonus inaiia
tozum enim nullam babet vocem
nifi equinoce bm similindinem sicut tibia
t lira et alia musica multa vocere dicuntur.
Similludo enim est in eo q. ppositione sono
rum in eis ad imitationem in eis musicop
ab aliquo aiato pficif q. necesse est p imas
ginem illa pficere et taliter vocant quicibus
extensa bm ppositiones musicaf non babet
fil melos et locutionem, ozgana, n., illa mes-
les quidem babent: sed locutionem in qua
sitionelos non babent, vox, n., in subantia b-
uo bfe videtur necessario: et i deo vbicùs
bec duo non sunt vox non erit, melos ei qb
est in voce, ppositionam est in brzeui longo
t acuto et graui accentu significatu que est i
loquedo. et i deo i omni locutione melos est
accentus tempor? in pnuntiando, et iô mul
ta animaliu non babent vocem: vt que sùt
sine sanguine et pisces, b, n, ti tîn carent vo-
ce sed sono etiam qui in eis formef: et hoc ê
tationabile sigdem bm predicte aeris qdâ
motus est caula font et quia aer talr sonans

nò est nlli in spírantib? sanguiné autem nò
bñtia vt pisces non respirant i deo rationale
est ea non sonare, et quâdo sonant nò sonât
in ae re respirato: sed porius in aere exterio-
ri offendenti ad alias coz et ad reliquas p-
tes corporis: et ad diafragma sicut in libro
de animalibus expressc de. innenium, etias
b? mòi, serpenita: et caufantia sicut grilli et
cicade et locuste: sed quando hoc faciunt tè
sit magnus motus circa diafragma eorum
et i deo sonus ille fit vt credif effundete ex-
teriori aere ad diafragma, fi, n, eff? p respira-
tionem tunc emutteretur p caput vor not au-
tè experimento pbanimus q. grilli carent
p magnum tempus adhuc capinbus amo-
putatis et nò cantant in parte vbi est caput:
sed in parte vbi est diafragma qdâ a quibus
dà vocatur succitiorium, I3, n, multa sunt non
respirantia: tamè nulla sunt vius fine spiri-
tu et i deo tali spù pulsante in eis sonant et
faciunt quendam cantus melodia? pisces
aùt nibil boz babent: et iô nò sonât, et qb
q. pisces q sunt i finio qui vocat acbeol?
sonât fit hoc nò spù sed brâchys in supficie
fluminis pendentibus aerem vel foret na-
so eo q. spù in cerebro gnato exsufflat ab e-
is supfluitas que est in cerebro sicut ab bo-
mine fit in granulatione nò ergo h faciunt
spù sed vel nafo vel branchos vt aliquo a-
lio bmòi mébio, vor aùt est sonus aiat et i
i quali bet pte: sed in parte que verberat ae-
rem et ad aligd et in aliquo sicut supius di-
xim? de sono et iô o? bfe pulmonem qui ae
re exsuffiz sicut follis et cànă duras q voca
tur arteria vocatua: ad quam verberemr
aer et linguam que figuret et verberat aeres
et quia in aere necesse est fieri bmòi, verbeà-
tiones: i deo rationale est q illa sola vocent
que aerem attingut p bmòi mébra respiran
do, respiranti, n, cogruit nã p quâ respirât i
duo opa sicut ligna ? gruit i duo quos? alte
rù necessariù ê ad esse et saluari quod ê qu
stus, alterum autem est ad bene esse quod
est locutio que fit per linguam, gastus enis
est ad esse sive quo non salutatur natura ani-
malis et i deo gustus plurib? animalib? iest
et i respirâtib? interpretano at ê ppier bìi
eê et sic ê de nã kspiràdi, spùs, n, respirans

Liber

in omnibus ambulantibus et sanguineus bas-
bentibus est ad esse sive quo in salutis respi-
ras et e ad calorem cordis et interioris mitigan-
du et refrigerandu in uocantibus autem est
ad bene esse ut fiat interpretatio que autem
sit ca respirandi vel spuri respirati in alijis lo-
cis dicentur quin agetur de respiratione in li-
bio quem de respiratione fauente deo imor-
tali faciemus: sed h[uius] dicti se sufficit quid q[ui]
d[um] sp[ont]u atque ad voce n[unc]t ad e[rum] h[uius] ad b[us] e[rum] sicut diximus. Organu autem respiratiois
est arteria vocalis que cāna vocat et duriis
annulis componitur et pulmoni sicut cond-
nue stinenti aerem et quafi folli continens et
in ipso radicarur, causa autem quare p[ro]bāc
fit respiratio est quia bec p[ro]suplora stringit
et in op[ro]e est guturis et ad illa precipue p[ro]
tingit calor cordis et ideo indiget ut p[ro] illa at
trabat calor refrigerans, locus, n. primus
qui in digest respiratione est circa cor. et ideo
necesse est et interius respiratus aer ingre-
ditur, c[ogn]u diu[n]t ur i[gn]itur vocis diffinitio quod
voe est percussio respirati aeris ad arterias
vacatam ab aia p[ro]imaginationem aliquā
eam formātem que est in partibus illius que
ad respiratione cogruunt non i[gn]itur anima
lis sonus vox est sicut diximus, c[ogn]it qu. n[unc]
aliud[que] linguam sonare sono quem non
format imaginatio sicut sonant insufficientem o[3]
n. in voce et animatu esse verberans et qu[ui]
imagine significandi aliquid p[ro]vocem ver
beret et figuret, vo[rum] enim est sonus aliquid
significans et vox n[unc] est son[us] s[impl]er respira-
ti aeris sicut est tullis. et cum duo sint in ani-
ma affectus, s. doloris vel gaudium c[ogn]e p[ro]
tus cordis de rebus non est vox significas
affectum: sed potius conceptus, conceptus
n. cordis interpretatiuus sonus vox est et, et
ideo vox non est nisi babentis intellectum
sensuemem intentiones rerum, et 16 ad ex
p[ro]mendum acceptum format voces, cetera at
animalia affectus b[us]tia sonos suos affectus
indicantes emittunt et 16 non vocant et quecui
q[ui] illog[que] plurium sunt affectus neq[ui] sunt et
plurium sonos et que leuioria sunt c[ogn]plexio-
ni et ideo aures plurium sunt garrituus q[ui]s g[ra]
fibilia, et ille que iter aures sunt latious līn
gue et melioris memorie: magis imitantur

locutiones et ceteros sonos quos auclunt,
l3.n. bruta babeant imaginem sicut supius
ostendimus in non mouentur ab ipsius h[uius]
maginatis 6m rōnem imaginatorem sed
a nā et ideo omnia ſi[mi]r opantur, yna ei biru
do facit nidum sicut et alia, et bec imitatio
e[mi] nature potin l[og]us artis: ideo imaginata
in eis non regit naturam: nec agit eam ad
opera 6m diuerſa imaginata sicut facit b[us]
sed potius regitur a natura et agitur ad opa
ab ipſa. et ideo ſit qu[ie] licet apud ſe babeant
imaginata tamen ad exprimendum illa no
format voces, affectus autem leticarum et
trifinitiāp[ro] magis p[ro]fundatur in natura q[ui]
animā. et ideo illo[rum] exprimunt ſonis et g[ra]
ritibus. S[on]e autem oblitabit alijq
cum duo ſint in voce, l[og]iſignificato dictionis
et ſignificatū quid faciat in ipſa ſignificatū.
Et ad hoc aliquando aliqui dixerunt qu[ie]
conceptus qui eit ex parte intellectus deli[ce]
dit in imaginationem et organum illius est
in anterio[rum] parte capitis ad quam p[er]uit
respiratus aer in quo vox figuratur et ubi ge
nerat viſ imagina[t]ia intentionem rei vo-
ce. Sed hoc abſurdum esse v[er]t q[ui] et ſic vor
effet ex duobus compoſita et h[uius] non e[rum] vox
ad dubc autem talis generatio vocis posſer
effe in qualib[us] ſonante voce et ſic loquens
intelligeret quacunque voce loqueretur q[ui]
flam e[mi] quia sicut generaretur in voce inten-
tio rei: ita p[er]eandem rationem generaret il
lam intetionem in audiente: et ideo dicēd[u]
effe videtur qu[ie] vox est ſonus formatu[m]is in
ſignum quod ad placit[u]s ſignificat, et 16
de re facit noticiam sicut ſignum et 16 non p[er]
p[er]it illam voce[m] qui neſcit institu[n]em ſig-
ni p[er]ter quod de diu[er]ſis ydiomatiu[m]o lo
quentes non ſe intelligunt, op[er]t et iu[n]gur qu[
anima imaginans et intendens ſignificare
ceptum verberet aerem in arteria eſtuen
tem ad arteriam ipſam: et in neceſſat[ia] pul
ſo aere ad arteriam fit ſonu[m] qui eſt mater
ria vocis. ſed figura ipſius ſonu[m] in dictu
ones est per linguam et ventes et palatum
et cetera iterpretatiu[m]onis origina[rum] ſignus eu
tem veritatis eorum que oter a ſonu[m] est q[ui]
le q[ui] ſpirat et ſpirat k[ip]s p[er]ādo n[unc] p[er] ſo[u]mae
voces sed potius o[3] tenere sp[er]n[que]ntem

Secundus

in quo format voces: et is diu loquëtes dui
respirant oportet interrumpere voces: quod
niet porriga vocis locutione dui retinet ipse
et quia nuero taliu motu formant fillabe et
dictiones ppter h. meſurant diu: vel bieni
tpe et incidunt in genus quantitatis: et quia
ſingule formationes eorum et ſillobarum diu
ſtincere ſunt nec alioqu modo continnantur
ideo ſunt de nuero oſcreto: et nò diuinoe:
et quia tamen còſtinoque tpe meſurat: is non
ſunt numerus: et quia ſunt i. mon. h. motus
nò ſunt ſicut ſuperius oſtendimus: et motus
pmanentiam in pibus nò babent is pma
nentiam in ſuit pibus niijlã habent: et q. ni
ſit por niij in aere respirato retento manife
ſum est et h. est etiam una canſa quare pis
ſces ſunt ſine voce: non enim habent guſt
de cujuſ poſſutione est canna radicata i. pul
mone: partem autem banc non babent: q.
non indiget recipere aerem per respiratoez
ppter quam autem cauſam ſit h. alia ratio
est que ad ſciètiam de natura animalium p
tinet et ibi explicabitur.

Lapitulum, xxiij. q. homo nò bene odo
rat: ſed bene tangit et ideo prudens.

E. odoze autem et de olfactu mi?
bene determinabile q. de ſupradi
citis ſensibus. Ix.n. bò babeat inge
nuï p. quod poſſit eſcirare odozes et ſerre
de orijis eo? plus q. alid animali: in i. or
gano odozatus nò bene ſentit odozes: et is
nò est manifeſtus bomini p. ſensu z quale gd
ſit odoz ſicur manifeſtum est quale quid ſit
ſonus et quale quid color, ca. ait but? ad ſci
entiam libri de animalibus ptinet: ſed in
ppter doctrine bonitatem etiam h. aliquid
diceſ. Eſt.n. ca. h. q. bò inter cetera anima
lia maiq. bò cereb? et maius caput. p[ro]ſtis
one ſui corp[is] cerebrù autem bumidù t. frì
gidù e. id autem q[ui] ſnàle est odoz. ſiccum
t. calidù e[ſ]optet. q. ait cerebrù bois ſit frì
gidù t. bùidù respectu alio[que] aialiu idicat lo
gitudo dormiòis bòis. diuitt.n. t. ſept. doz
mit bò ceteris animalib[us] ita q. quali medie
tas vite bòis ſomno deputat: et is nò p. acci
dès ppter deſluèita reu motioni vt q[ui] dicit

bò male odozât ſed naturall[er] ex ipſa cerebri
q[ui]titate et 2 p[er]lexione ppter q[ui] animalia ſic
cà bùnia cerebra ſicut canes qui brenes ba
bent naſos: et vultures et tigrides bìi odo-
rant. canſa igitur q[ui] odoz non bene determi
nabilis est quale quid ſit est: quia ſensu z o-
doratus b[us] bò incertiorum animalib[us] alius
et alius ſensibus et habet eum alij animali
bus multi[que] deteriori[que] prane.n. ſine debiliter
bò odorat. cujuſ ſignu est: q[ui] orias quas ad
ſapores nò refert non discernit in odoze ſb-
tiliter: ſed excellentias tim p[er]cipit qua[z] vna
est cun[que] leticia que est redolès ſine bene odo
rans: alia autem cù tristicia que est fetens ſi
ue male odorans medias autem non cóſis
deat o ias ſic ni exiſte ſibi certo eo quo ſicut
agete ſentimus in h. ſensu rónale aui[que] ſic
eſſe hominem odorantem: ſicut ſunt que
dam animalia videntia, animalia enim aſ
tica uros oculos babentia non ſentiunt
bene colores et differètie coloru mediozum
non ſunt bis manifeſte valde: ſed excellentias
ſentiunt: que cum terrore ſunt et nò ter
rore quoniam excellentia viſibilibis cum t[em]t
rore immurat oculum p[er]cipue multum bu
midum bumiditate aliena quoniam h[uius] bu-
miditas mouetur: et diſcurrit in oculo et fo-
ramina luci s. vel albedinis intense recepti
ua diſſundit et diuariCAT et ſic facit magne t
monſtruose quantitatem et ideo cum terro-
re videt quod videt. banc autem bumidita
t[em] babent in oculis aquatica magnos et du
ros oculos babentia, indicat autem id hoc
quod accidit in homine. ſi enim bomo indi-
gestà bumiditate in ocnlis diſcurrente poſt
ſomnum ſubito candele lumen videat vide
bitur lumen eſſe magne c[or]uſcationis v[l]
incend[us] et terretur ad viſum. alia autem bis
opposita vident talia animalia ſine terrore
p[ro]pter malicium ſui viſus. Sic ante[que] bo
minum genus ſentit odozes quo ad hoc q[
non] valde manifeſte ſunt ſibi odozum me-
die diſferentie: ſed tamen diſferentias quaſi
in natura odozum non permanifeſte ſentit
ingenio adiutus potius q[ui] olfactu b[im] ano
logiam ad ſapores guſtus diſtinguit et ac-
cipit per ſimilitudinem ſpecies ſapozum:
cum ſpeciebus illis q[ui]e l[ui]t odorù, h[uius] enim

Liber

modo inuatur opie in odoſſ differenceis co
gnoſcédis: quia gustus est quidam tactus
vt infra dicem, tactu autem hão certiffi
mum inter omnes ſenſus et inter omnia aia
lia: in alio.n. ſenſibus multu deficit ab alioſ
animalibus ſin tactum aŭt multum differt
in bonitate ſenſus ab alioſ animalib, ppter
quod et hón prudéſſimù est alioſum anima
liam, cauſa autem butus est quia tang ibi
les qualitates mixtione ſu a 2plexioneſ ſa
ciunt que complexio cum magis ab excel
lètho fecedit tuc medietati et eſtitati ê vicini
oz. et ido celo ſilioz in quo nulla est oſio 2na
rietas, et quia ſin merita materie dàur for
me ſicur dixit plato et vniciuqz complexio,
ni, ppria ſpondet forma: io equaliori co
plexioni debetur anima, nobiliffima que
est intellectua ſin prudentiam dicto intelle
cio, inter homines aŭt quicunq2 equalio: ez
bint 2plexioné habent eaz in hoc q magis
recedunt ab excellentis et ideo illi optimu
bint intellectum al'tacium et apiores ſut hón
induſtriam intellectus ita forſe: q tantú ad
equalitatem reducetur complexio q vide,
bútar eſſe quidam in terrestres: oia quali p
ſepſos intelligentes et bi omnes ſunt mol
lis et non laxe carnis quoniam mollities p
uenit ex ſicco bene commixto euq bumido
et hón ſpumofu ſbrileſ generá ſpuſ laxitas
aŭt carnis puenit ex multo bumido frigio
do: ſed caro oebet eſſe terminata tempera
mento calido q2 pporzionabiliter moueat
ſpuſ et non committit opationes ſuas ſicut
facit ſuperfluum caliduq, ſignum autez b2
c2plexionis est tenuitas ynguum et ſbúli,
tas capillop, bec, n. indicant lucidov et ſbri
les eſſe ſpuſ cordis qui ad cereb2 venien,
tes opime deferuiunt virtutibus animalis,
bus et inde pueniunt ſapientie et industrie:
z quibus pruſens et ingenioſus effici: bón
ſtum est de natura et ad aciu prudentie ve
nit nifi p inertiá nature deſtruet aptitudez
bec igitur est vera cauſa prudentie et nuq2
errantes dicut eſſe bonitatem imagia: onis
bonitas, n. imaginandi ex frigido et ſicca p
uenit 2plexione et hón idicat l' ſeit industria et
ingenium, bec autem omnia dicta ſunt vt
ſciatur q certificatione ſunt ambe differen

tie odoz Ignite p ſapouz óras eo q ſapo
res melius ſcimus cum gustus ſit tactus q
dam, ex dictis autem opor tet accipere ſal
ſum eſſe vel dicere antiquo: quodam ob
centium q aranea cuncta animalia excellit
tactu: hón. dicentes non ſufficiêter credide
runt ſigno, videbant, n. aranea ſeuntur ver
mículos tangentes ſila ſui rethie ad mag
nam diſtantiam et hón ob bonitatem ſenſus ſa
cius forſe credebant q2 pro certo minime
verum est, nibil, n. ſpiffe pellis et frigide co
plexionis et viſcosam babés bumiditatem
precellit in tactu: ſed habet tactum quali
stupidum, cuius ſignum est quia aranea et
cum tangitur cum igne lente et non cito ſen
tit et ideo pceptionem veriniculog tangen
tium recie est ppter motum rethie: quia co
tunuz est, mota, n. vna parte cóninui moue
tur totum continuum.

Lapitulum, exili, qualiter odo, diſſe
rentie per anologiam ad differentiā ſapo
rum accipiuntur.

Etermiſnantes igitur ſpecies odo
rum et per anologiam ad ſapores
rationabiliter determinabim, q2 e2s
quia odo: ſequela est ſapotis vt frequenter
excepto hón ſolo quia odo: ſicci est et ſapo bu
midi terminati et complexionalis, vnde ſi
cut ſapo alt? est dulcis et alt? amarus: ita
odo: alt? est dulcis alt? amar? et plerunq2 ê
dulcis odo: resolutus a dulc: ſapore et ab
amaro ſapore plerunq2 resoluatur amarus
odoz, quedâ pporzionabiliter habent odo
rem et ſaporem, verbi gratia dulcez habent
ſaporem oulcem baber odozem, alia autez
no ita: ſed contrarie habent ſapores et odo
res et hoc conuenit p accidens, est enim alt
q2 dulcem bines ſapore: quod cu exſiccaſ a
calido adurent faciente ipſum euapovare
odozem accipit amarum odozem et ſu hón ml
tis modis, aliquando, n. ipſum calidum co
plexione terminando et digerêdo bumidu
facit oulcem ſaporem: et quia non potest ter
miare bumidum nifi aliquid de terrefri co
burat: io ê in eo quoddam resperſu: amar
quod quia ſiccius et calidi? est vincit odozê

Secundus

Ipgendo alínd: et ideo dulcè habens sapo-
rem amarù babebit odorè. Aliquádo autè
fit ecónerfo: q. dulcè babès odorè acré bas-
bz sapòre: boc aut còtingit ex caliditate ine
qualiter terminàte bùmidù ɔplexiòate: tunc
enim in exterziòbus vbi calidum a sole: et
a calore loci sufficienter terminat et interio
ribus adbucè in eo cruditas ppter frigidù
et quia exterius calidius est magis reipgit
odorè et est oulcis odor quâdo tamé guinaf
pter multitudinè acredinìa interioris vi-
detur totum acre. Sic ergo ex causis et mìl-
tis alio no pportionales sunt odores sapo
ribus. Sicut aut diximus de amaro et oul
ci sapòribus et odoribè ita est etià acer sapòt et
odor et acut sapòt et odor et austerus et pin
guis. Acer autem causatur a frigido expel-
lente calidum tunc eni remanent ptes qdâ-
intense que acredinè factunt: ynde acredo
est ex cruditate. Austerus autem est qui p-
tenit ex matoi caliditate ɔcer. Acutus
autem est ex caliditate omio vincente. Di
guis autem ex caliditate terminat et dige-
rente fed magis convertente q. còsumère:
in illa enim vincit humiditas acte ea spumo
sa que factit pínguedine. Ihec autem bic su
pficialiter dicta sunt: fed in de senfa et lenfa
to subtiliter dicentur. Acceperut autè odo-
res noia a sapòribus eo q non multum in
pprío genere pmanifesti sunt sapòres sicut
pmanifesti sunt sapòres bin rerum saporo
arum similitudine, oulcis enim sapòt est i
melle et in croco et ab bis est etiàs oulcis o
dor. Miter autem sapòt est in berba que ois
citur thimus et in ea que dicitur opitibus et
ab bis est etiam alter odor qui fere simil è
sapòt et odor ferpillin in alio autem plerù
q. similis est. Forte autem alicni videbitur
sapòt et odo inductarum berbarum magis
esse acutus: fed ea q bic dicunt exépli gra-
tia dicuntur. Similiter autem acutus sapòt
est in alio et in illo similiter est acutus odo-
cius causa iaz dicra est: quia sicut sapò se
quela est complexionis licce vel humide
coibus te vel frigide vel sim alios modos iq
bº calidù i ɔplexiòe vicere vel vinci potest
sic generantur pepana vel obfetica et opte-
tica vel oppositis indigestionibus indiges

ita et ex h coſtituèuf sapòres. Sz odores ſut
ex allatione taliter vel alio modo igaſti v'l
crudit et ideo ſicut sapòres ſe quuntur còppli-\ ones: ita odores ſequuntur sapòres. Et h
autem patet q in simplicibus corporab q
vere simplicia ſunt nec sapor nec odor esse
pòt: quia in eis ſunt qualitates prime non
contrarie et ideo per ſuas excellentias ſunt
in ipsis. In plantis autem precipue ſunt
eo q in plantis precipua ſunt agentia qua
litates prime: cum non babeant nifi parte3
pvis anime. In aialibus autè non ita quia
ibi magis agitur ad opationes anime et io
non ita manifestantur in eis primarù qua
litatum actiones elementales. Ihec autem
plenius scientur in libro de vegetabilibus.

Lapitulum 25. qualiter odor se babet
ad olfactum et ad medium et vtrum sit eua
poratio fumalis.

Iscut autem esse diximus audiri cò
parium ad ſunz ſensibile ſic est qui
libet ſenſus ſe babens ad ſui ſensibilis pri
mas differentias. audi us enim est audibi
lis et non audibilis: viſus viſibilis et non vi
ſibilis, et similiter erias olfactus est odorabí
lis et non odorabilis, non odorabile autem
ſue inodorabile dicitur tripliciter, ſ. quod
impoſſibile est babere odorem q. ſentia,
tur odoris priuatione ſicur simplicia, et ob
citur non odorabile: qb puum babet odorè
vix comprebensibilè per bonum olfactus
et dicitur inodorabile quod babet odorem
præuamt aut quia fetidum est: aut quia cor-
rumpens est: ſicut ſunt odores quorundam
venenorum et cadauerum corruſpientum
bis autem modif inguſtabile. Similiter au-
tex olfactus est per medium oſtans qb est
aer vel aqua: ſicut et duo ſenſus: de quibus
iam ſupra determinatum est: aquatica enis
animália propter eandem cauſâ videnur
babere odoris ſenſum ſicut et animália ſan
guinem babentis, in omnibus eni bis vnù
lignum est q. olfactus z z z z z z z z z z
ge cairunt ad alimentum cum non moneà
tur nifi ab odores: propter quod etià falſum

1

Liber

est quod dicit plato q. l. odor sit fumalis euapozatio rei odorabilis: et banc platonico opinionem pōsit et improbat arest. in libro de lenfu et senfato: et ibi etiam nos candem im probamus vel improbabimus. Sed hī mi randum est qoSUPER quidam antecedest, non est quod dicunt arest. ſentire q. odor sit fuma lis euapozatio: cum omnino arest. illud im p[ro]bect: ynde non est dubium illos arestori lem non intellexisse. Signuz autez q. odor non sit euapozatio fumalis est q. fumus est quedam pars substantialibus: alias subtilis fumantis corporis resoluta ex ipso propter q[ui] fumans lenius efficitur quando multu fumaverit: materia enim generabilium ma ioz extensio et raritas q[ui] potest habere e[st] i forz ma ignis. dicamus igitur q[ui] ex vno pugillo terre fiant per rarefactionem mille pugilli ignis: eo q[ui] corporus rarius maiores habet quæ titatem: pars autem que fumat et in fumiz refoluit ex aliquo odouriferò non est quanti tas pugilli: nec fumus est ita attenuans ſi cut substantialis ignis: diximus autem q[ui] sen ſata ſpice in circuitu generant: diffunditur autem odor: alicuius in circuitu per quingé taes leucas ad minus cum auté acentrio rei odourere differer odor: diffusus per quingen tas leucas: tunc diametri ſpe odoris ſut mil le leucarum in circuitu: et replet odor: ſpice diffusus totum ſpacium illud. ſi igitur est h[uius] fumalis euapozatio: oporiter et fumosa p[ro]rare fieret ſpacio mille leucarum nò ſlineas litera ſed ſpice in longum lamz et profundi tanta autem materia non babet tantam ex tensione: nec etiam ſub forma ignis: ergo fumosa part: incopabilitier rari[us] est et尤 igne quod est impossibile. fallum est igitur q[ui] ordo sit fumalis euaparatio. Q[ui] at ad ſpati um aliquando extendatur experimento cōſtat. cede eni[us] grandi facta in terra greco: aduenerunt ad caduera vultures et nigres des ab odore tracti qui nuu[que] a[n] in terra il la viſi fuerant: et locus propter quod vbi a[n]a fuerat viſi a loco cedis distabat ſpacio qui gentarum leucarum. alid autem experimentum est q[ui] in aqua miſſa p[ua] parte can fore: iuſcitur aqua multo longius q[ui] canfora per fumum posset extendi: ſicut igitur di

ximus q[ui] omnes ſpecies ſensibilis per e[st] sp[u]ale et intentionale ſe multiplicat in me[ſ]cio: ita et odor et ideo ſine omnino materia rei odorabilis diffunditur in medio ſola quali tas odors. Si enim in fumio diffundere tunc materia veniret ad senſum et non eſſet necessarium medium ad ſenſum: ſed e[st] p[er]bene eſſe: et boc nos ſupra implobanti m[or]s. ſenſus enim ſim boc non eſſet ſuſcepti us ſpeciei tantum: ſim q[ui] est ſpecies: ius potius ſim boc eſſe quod babet in materia: et h[uius] nos inferius omnino oſtendem? ſoſe fal ſuz. Adbuc autez non eſſet ſensibile per ſe motium ſenſus: ſed per alid ſue magerie quod omnino falſuz est: ſicunt ſupra eſt p[ro]batiu: et bec mouerunt areſtiolem ad boc q[ui] dixit odor[em] non eſſet fumalem euapozatione. Auic, at sequens platonic[em] dicit odorem non ſine euaporatione diffundit: et concedit medium ſenſus non eſſe necessarium ad boc q[ui] ſit ſenſus ſim acut: ſed ad b[ui] e[ſ] ipſus: et ideo dicit q[ui] ſi aliquod ſensibile co[ſ]iungi posset ſenſui ſim eſſe ſpirituale ſine medio: tunc non exigeret medium: et tale di[c]it eſſe euaporationem: quia illa eſt ſpiritualis alia: et odor in ipſa eſt ſim eſſe ſpirituale, ad experimenta autem dicit: q[ui] per geome[n]ri: in scientia viſus ſcitur q[ui] viſus extendit ad loca longiora quando exaltatur oculus viros dens anes auté vultures et nigrides anes que ſunt aquile varie altiflime ſuper eminente montium volant et ideo longiligne viole. Adbuc autez poterat eſſe q[ui] veni va lidi tillic deuferunt odores: cum euapozatione fumali. ſignum autem ponit e[ſus] q[ui] dicit q[ui] p[om]num q[ui] diu odorawr per eſſuc tionem odoris leuſi: efficitur: et diu? corum piur: ſumiliter autem q[ui] odores venenolli necant domines et animalia quod minus facerent ſi sole et simplices eſſent qualiaui intentiones. Quidam autem viroq[ui]s voleret eſt ſaliffacere opinionibus dicu[n]t q[ui] onplex est euapozatio: quedam ſpiritualis et quod d[omi]n materialis: et q[ui] odor est euapozatio ſpiritualis et non materialis: et ille iu[n]orant bi[da] cta ſua: quia ſi vocant ſpiritualem euapozationem corporis rarum et tenue ſicur est aer: tunc omnis euapozatio ſpiritualis est. Si

secundus

autem vocant euapozationem spiritualem alterationem medij que fit sola et simplici qualitate odoris tunc non saluant platonez  
q[ui] ipse negat hoc et infup impropie loquuntur quia spiritus in phica corpus est subtili et aereum. Et ideo nobis videtur aresto tili et aueroi fore consentiendt non ppter experimenta sed propter rationes inductas et qu[em] plano et Alvic. in bac pte nò bene dixerunt.  
D[am] aut[em] odores corumpunt aliquando hoc fine dubio est iòs: quia ingrediunt per poros ocultos et aptos ad interiores animalium cum euapozatione corporis vene nosi et euapozatio illa conforat odorez: sed non ipsa tantum agit eum sed potius medij alteratio que est a qualitate odoris fim plicis: quoniam autem euapozatio est spuàlis sicut et medium: ideo aliquado est in lo co medij et defer ad instrumentum oderàdi in oderat:nateria enim odoris non est fumalis euapozatio nisi in medio et non in odoziferò cum autem venit ad olfactum non agit in ipsuz per esse materiale sed per esse intentionale quod babet in eo in quan tum est medium et non subiectum eius 6m esse materiale.

Lapulum vicesimumfertuz: qualiter olfactus est in respirantibus: et non respiràtibus.

X predictis autem oitur dubiùs: viz omnia olfacièria similiter adorât omnes differentias 5 ib[us] odore sunt: bomo eni non odorat nisi Spirans sive attrabens spiritum: et si quod non inspirat: sed aut expirat emittendo spiritu: aut retineat spiritu: nò odorat sive odorabile sit prope sive longe: sienim odorabile infra nafus supra organi odoratus ponatur: tunc bomo non odorat: medio eniz indiget sensus: non propter be ne esse sensus: sed omnino propter esse sen sum 6m actum: sicut sepius diximus: hoc eniz omnibus sensibus comune est: odorabi le autem vocamus primum odorans sicut corpus mixtum a quo resolutur odor non euapozatione ab ipso resoluta[que] que iam ba bet forma[que] et nàz[us] medij in e[am] spuàli: et iò ipe

imutat senfù tâgêf organù ius 5 si nò kspirant non sentiunt nam sentire proprium est bominù hoc autem manifestum est tempitantibus in se ipfis per experimèta dico àt ppriù q[ui] quidez quenit boi omni sed non soli sed alij etiam animalibus spiranti = bus pluribus: causa autem buius est quia organa senfus sunt due papule admodum papularum que sunt in mamillis in anterozi parte cerebrì constitute porrecte directe contra oſſa triangularia nafi et ſunt cöpte pelle tenui ne occasiones contingant eſi ex aere attracto nec babent motum ex ſeipſil pellesſille ſed vento inſpirate ex ſufflâte ele uantur et odores tunc ſimul cum aere veni entes imutant eas. buijs autem signum è quando strictiffimum babentes naſum p[ro]pter clausuram foraminum que per oſſa tri angularia ascendùt: aut n[ò] odorant omnino aut valde parum odorant: h[us] autem in ano tomia libri animalium ſcietur plenius. ea autem animalia que ſanguinez non babet non respirant: eo q[ui] frigida babent coroda: et non indigent eventatione refrigerante et ideo quidam talia dixerunt babere alium ſensum p[ro]ter eos qui dicti ſunt quo pertis cipant odorez hoc tamen impoſſibie est q[ui] olfactus est ille qui patitur ab odore: et iòs ſive fiat inſpirando ſiue non ſemper vnius rationis est ſensus ſim q[ui] est potentia poffita: na a tali actione q[ui] est odoz. olfactus enim est ſensus odorabilis et differentiaru[us] odo rabilis que ſunt ea que ſunt boni odozamèt i et talia sentiunt et ſpirantia et n[ò] respiratia Almp. autem non respirantia corumpuntur aliquando a malis odoribus et ſulfure et buiſmodi ex quibus etiam corumpitur bomo. Sulfur enim in lacunis prolectum odore interficit p[is]ces: oportz igitur talia ol factum babere ſed n[ò] per modùi illuz quo babet ipsum bomo et animalia respirantia talibus eni occurrent odores i medio sive attractione aeris. Et hoc est ideo quia instrumenta odoratus discoopta ſunt eis: ad que liberu[us] babent ingressum p[ro] mediuz p[ro] q[ui] est odoratus. Zlidiur autem b[ic] ſenti9 prout est in dominibus et alij respiranub9 ad eundem prout est in non respirantibus

1 2

Liber

differre sicut differt vifus animalium bæ-
bentium duros oculos ad vifum eorum
que molens babent oculos. Molles eni
oculos babentia:babent velamina que fût
lacrimalia et palpebras ſuper oculos:quaf
aliquis non mouens:nec concutiés non vi
det.Animalia autem duros babentia ocu
los et non velatos babent oculos et mor vi
dent ſine impedimento que apparent in p
ſpicuo ſm actum lucido. Et ſimiliter orga
num olfactus quibusdam est non cooptus
que ſcz non respirant et ideo occurrunt eis
mor odores que ſunt in aere. Aliis autem
que attrabunt ſpirillum inest h instrumentu
sum cooptum quod tamen diſcooptur quæ
respirant atrabentia ſpirillum: eo q unc às
plianc venedodoratus ex ſpiritu: et pori qui
ſunt fozamina nasi et elevantur in ſpiritus
velamina organowu olfactus. Et propter
h quecunque inspirando odorant non odo-
rant in aqua licet aqua mediu ſit odoris ſi
cut et aer et h ideo est quia talia olfactu ſim
actum non babent niſi quando inspirant i
ſpiratio autem in aqua eſſe non potest et io
talia in aqua odorare est impossibile. Lo-
paratiem autem quam fecimus inter odo-
ratum et vifum non fecimus niſi quo ad ſi
militudinem illam que est babere velamis
na et non propter necessitatem viribus ſen
ſus ſed propter bi eē viribus. Non velas
tos enim babentia oculos peius videnter
non velatum babentia olfactum melius o
doant et buiis cauſa est ſupra dicta. Sed
bomo præu odorat et non discernit odores
rerum nec odorabilia discernit per odores
ſicut faciunt multa animalia alia que res
eiusdem speciei iduiduales per odores of
ſcernunt: ſicut canes qui discernit vestigia
vnius cerui a vestigia alterius cerui et in-
uenient permodum odoris quod
adberent vestigio. Et discernunt vestigiu
vnius hominis a vestigia alterius hominis
ſcut patet in canibus qui inuenient ſures
Et doc autem multo melius facerent non re-
spirantia ſi, eſſer ita disciplinabilia ſicut ca-
nes. Pauca enim aut nulla animalia ſan-
guine non babentia disciplinabilia ſunt et
borum omniu cauſa in libus animalibus de

terminabimus. Est autem ſicnt a principio
diſimus odoz ſicci alicut? ſicnt ſapor est bu
midi complexionalis. Organum olfactus
potentia est omnis odoz et actu nullufi quia
aliter non ome reciperet odores ſicut dom
est ſuperius: nec igitur de olfactu ſuperſi
aliter ſint dicta. Habuc eni de odores ſubu
liter tractabimus in de ſeniu et ſenato.

Lapitulum vicesimum ſeptimù de guſ-
ſu ſim q est in medio ſim eſſe materiale ip-
ſius.

Zestum autem eo q est potentia pal
ſina ſicut alios ſenius per ſuum obie
ctus determinabimus. Dicamus iguor q
guſtabile quoddam est de numero tangi
liu. Et bac de cauſa non ſit guſtus guſabi
liis pe medium corpus extrinſecum ſed in
trinſecum quod tamen est a guſtante vifum
ctum ita q non est actu pare eius ſed duci
tur eo tanquam instrumento medioli quo
percipiat ſapores. Est autem buiis cosq
bumor ſalutalis in oze et lingua. Lum eni
guſtabile ſit tangibile ſicut tactus non po-
test eſſe medium per extrinſecu ita nec gu
ſtus. Buſtabile est autem corpus in quo est
actu bumiditas: eo q guſtabile est in bumi
do: ſicur in propria materia et in medio bu-
midum autem de numero tangibilium
Propter quod etiam guſtus formaliter oſ-
fert a tactu quia bumidum in guſtu mate-
riale tantum est et ſapor in eo est forma as
gens in guſtus et ideo guſtus non est pars ta
cius: ſed ipeces quedam ſenius ſicut et ta
cus. Si enim guſtus formaliter acceptus
pars eſſet tactus: tunc non eſſet quinq ſen
ſus: ſed quatuor quoruz vnuus baberet plu
res partes. Et ideo cum dictar guſtus eē
quidam tactus: inte lligitur quidam tactus
qui non ſimpliciter est tactus: ſed quodam
modo: quia ſiclicet id quod est materiale i
guſtu est tangibile. Et quia bumidum est
propria materia ſapozit in qua diffundit et
est ſim eſſe materiale ipſius: et ideo ſi in a

secundus

aqua a effe possem? et permiscetur dulce
aliquid cum aqua:non gustaremus dulce
dinem ab aqua separatam: sicut accipimus
spes coloris sed potius gustaremus dulce
aque permixt? cum in bumido aque ex
tranens lingua tangente. Et ideo tunc sen
sus dulcis non esset nobis tunc per aquas
sicut per medium tantum: quia in eo quod
est medium tantus non est sensibile nisi h5
esse spirituale et intentionale: dulce autem
littud effet in bumido aque sicut in materia
cui corporaliter permiscetur: sicut gustam?
etiam sapor es in potus: quia in bumido vis
ni sunt et cum bumido gustum immutant: et
nò ab bumido sicut a medio h5m effe ins-
tentionale accipiuntur. Lolet autem non
sic videtur qu6 misceatur medio h5m effe ma-
teriale: nec videtur sic qu6 aliquid de parti,
bus materialibus colozati delectat ad visus
fed sic qu6 in medio videtur h5m effe intentio
nale tantum et h5 est potius a medio accipe
re sensibile h5 in medio. Et ut hoc melius
intelligatur: porpter scire qu6 gustus non ac-
cipit speciem saporis denudatam a corpor-
re saporoso: sicut faciunt tres sensus de qui
bus dictum est sed accipit eam in delectu
partium corporis saporosi ad ipsus: et ideo
hoc quod gustatur non qualitas vel inten-
tio est: sed corpus quod venit ad linguam
propter quod verissime gustus quidam tas-
cus est: et indiget medio intrinseco quod e
pars animalis. Est autem hoc media
non bumos salinalis eo qu6 ille humor non
est pars animalis: sed porius ligue vel fau-
cium extremitas i qua diffusi sunt nervi gu-
flatiui. Humeo autem salinalis est medi-
uz ad bene effe gustus et non ad effe: quia
partes corporis saporosi permixte bumido
salinali subtiliantur et fluide efficiuntur et
possum penetrare per seiphas ad gustum: et
ex hoc patz qu6 odo? non est fumalis enapo-
ratio quia cum omnis fumus corpus fit: sed
odo? non nisi in fumo pertingerer ad ol-
factum: olfactus effet quidam tactus: sicut
t gustus: Si autem aliquis quesuerit
qualiter gustus diuiditur a tactu dicendus
sicut prius, quoniam sapor in bumido h5m
actum tangit tantum bumidum inquantù

bumidum gustum inquantum gustus est: non immutat: sed potius rapidum: inquantum est rapidus: propter quod gustus in eo qu6 gustus indicium saporis est: et sic a ta- cum oiscernitur et non est pars quedam ta- c tus. Et in bac sentencia autores tres consordant se? arest. et auic. et aurois. et sic di- cendo pater: qu6 gustus nullum medium est extrinsecus: sed tamen sicut color est: sensibi- lis et proprie agit in sensum visum sic sapor est gustabilis et per se agit in gustu: sed nò agit et perficit sensum saporis in gustu fine bumiditate actuali sicut oiximus: sicut ex- periri potest: cum salfum agit in gustum, il- lud enim non agit fine bumiditate qu6 salfi- e b6 ligdù et tactu bumido diffolutur et liq- facit linguam et comictum incorporatur il- li bumido et agit in gustum et non aliter.

Lapitulum vice simu octanum qualiter
sapor is differentie se habent ad gustum et
econuer so.

Icent autem vifus est visibilis et ini-
sibilis: tenebra enim est inuifibilis:
vifus indicat tenebras lucidum et coloras
tum. Adbuc autez vifus est inuifibilis q6
est valde splendidum: quod non est ex se-
fed ex inpotentia vifus dicitur inuifibile. et
ideo alio modo dicitur inuifibile q6 tene-
bra. Similiter autem sicut auditus est soni
et silenti quod dicitur inaudibile et est ma-
gni et excellentis soni qui etia? dicitur inau-
dibile: sed aliter q5 silentium: dicitur enim
inaudibile sicut valde splendidum dicitur
inuifibile: sicut enim peruss sonus et de-
bilis dicitur inaudibilis quodammodo eo
quon non mouet auditum: ira et magnus et vi-
olentus sonus est inaudibilis eo qu6 corsum
pit auditum. Inuifibile enim et inaudibi-
le dicitur multipliciter: alid enim dicitur
omnino inuifibile a quo p[ituatur] vniuerfa-
liter per se vifus: aliud autem dicitur inuifi-
bile: q6 et si de se aptum natum sit yderi:

13

Liber

cum non habet vſium aut præum habet et
corruptum vel debilè sicut et ingreſſible et
citur illud quidem quod omnino pruïaur
græſſu aut quod non habet prout debet ha
bere: sed babet debilem et præum. Simili
ter quilibet ſenſus se babet ad ſui ſenſibis
lis differétiæ. Unde etià ſic gustus est et gu
stabilis et non gustabilis et non gustabile meſt
plicitier dicitur ſcilicet quod babet pruïati
onem omnimodam ad gustum sicut inſipi
dum aut quod babet pernüm aut præum et
corrúpentem gustum. In omnibus autè
bis principium materiale ſaporem eſse vl-
detur potabile: et non potabile: dico autem
potabile quod est bumidum non ſimpler
ſz aliquid paſſum a ſicco: h enim ſubiectù
est ſaporem quos influere facit in gustum:
sicut in potu est: et impotabile dicitur multi
plicitier sicut et non gustabile: vnde cum gn
ſtus ſit potabilis et non potabilis: tamè gu
ſtus est potabilis: et ita potabile facit aut no
gustum aut debilem: aut præum gustum:
porabile autem est gustus ſin naturam.

Potabile ramen et non potabile ſunt coia
tact? et gust? sed ſimpler est tact? et sic ppe vo
camr bumidù: non ſimpler autè sed aliqd
paſſum a ſicco est gustus: et sic vocatur pio
prie potabile et quoniam bumidum ſic po
tabile è gustabile a quo paſſino accipit gu
ſtus: oportet et organum quo ſentim? ſit ra
le et non ſit bumidum talí potabili acut: et
et non ſit ipsum imposſibile fieri a talí po-
tabili bumidum. Sic enim actu nullum ſa
pozem babebit et potentia babebit omnes
Bustus enim cum ſit paſſina potentia ſi-
cut et ceteri ſenſus: patitur aliquid et immu
taur a gustabili ſin et gustabile et non tan
gibile est. In talí autem paſſione necesse
est et organum fiat bumidum bumido po-
tabili: quia ſicut dictum est ſupra: ſaporosi
partes non pertingunt ad organum gustus
nifi fluentes commirte bumido potabili:
Si attem in talí paſſione fiat bumidum: et
tunc opozet et fuerit tale et posſibile fuerit
fieri bumidum: et tamen in ſe saluatum ſit
ab bumido potabili: quia aliter non omne
taliter agens potabile reciperet. Bustati-
num enim organum quo ſentimus non est

actu eſſentialiter humidum: sed potius ſal
uatum ab ipso. Autun autem ſignum est
et duo impediant ſenſum ſaporem in ling-
gua: si enim ſit multum ſicca et quasi adus
ſta ſicut est in ſebzicantibus in acuta non
ſentit lingua ſapores. Adbuc quem ſi ſit
multum bumida lauantur ab ipfa ſapores
ſicut ſit in bis qui aqueum fleuma mul
babent descendens in linguam eo et mul
tum talem bumozem in stomacho babent
non bene ſenitunt ſapores: quia omnia v-
dentur eis inſipida ſicut aqua vel ſicut ab
bumen oni. In lingua enim ſicur dictum
tactus ſit primi bumidi quod ſubjecitur ſa-
pozibus: nec autem duo impedimenta per
cipimns: quia ſicut quando aliquis guſt
fortem ſaporem alicùs viſſosi bumidi ſi
cut mellis et poſtea guſtet alterum videb-
tur ſecundus impeditus per primum: et
ſic est qui multum bumidum et ſuperſa
um babent in lingua: semper impediti
ſunt a diſcretione certa ſaporem Secun
dum autem impedimentum est ſicut in in
firmis laboanibus ex colera aduente
omnia amara eſſe videntur: eo et talis ſa
por est in lingua eorum ſicca et aduſtat: ad
ſigitur et bene guſtet lingua oporunt ipſa: eſ
saluatam a ſuperſua bumiditate: et non im
posſibilè ad humoris receptione, Ex om
nibus autem bis patet pypoteticum ſen
tentiam eſſe et medium in gustu extremis
tas est lingue tangens ſaporola que ſunt a
cut pars gustantis. Humidum autem ſa-
linale saluat in eſſe mediunz ad convenien
ter tangendù id qb est mediunz in gustu, et
ganù autè est neruns gustatius qui diſſu-
ditur ex maxima pte ſup lingue lanudinè
t in aliqua pte in ſuperſicie ſeaua ſauciu


Lapitulum vicesimnonum de differé-
tiis ſaporem ſin speciem et qualiter ſe bas
bent ad gustum.

Icet autem in libro de ſensu et ſensa
to proprium est dicere de generaliæ
ſaporem tamen propter doctrine bonitate:
aliquid bic dicemns: dicim? autè et ſpès ſa
poz sicut et i colorib? et in alius ſensib? pinc
qde? et extreme ſut ſimplices et pitarie et be

secundus

dulce et amaruz, consequentes autem et p-
xime medus que, ppinquiore:s sunt extre-
mia; sunt pinguis quæ prunus est onlici: et
salsus qui primum est amaro, qui auëtè ma-
gis dist ant ab extremis versus medium p
eque distatiam sumpium sunt sicut acer et
auiter? et pòtic? et acetofus et acut? 3ste ei
fere vident s apozum omnes differènt: et est
in eis magna diuerfitas inter auctores: qm
in rei veritate galiem? et auic. volunt et cau-
sa s apozum sit calidum et frigidum diuerfis
mode vincentia bumidum a ficco passum:
ti calidum et frigidum essent cauſa còtra-
rioium et medioium s apozum: tunc opozet
q[ui] marima contrarietas in s apozibus orire
tur a calido et frigidò: et nos videm? qu[ie]
non est verum: quia calidum et frigidum cau-
sant in diuerſis s apozem eundem, amarum
enim cansaf aliquando a calido terrestri cò
busto: et tunc cauſa eius est calidum, aliqii
autem cauſat a frigid o: sicut in s apozibus
plantaruz que cum pepane sunt oulcescuit
illarum enim omnium fructus ut multum
in p[r]ncipio est amarus, et ſmiliter licet onl-
ce frequenter cauſe: a calido in bumido ib-
tili bene admixto cum ficco subtili: tamen
poteſt etiam cauſari aliquado a frigid o: ſu-
cut in p[la]tarum fructibus que cù pepane
sunt ſunt amari, illi a p[ri]ncipio eni ſunt onl-
ces vel inſipid[em] conſtat igitù q[ui] calid[um] et
fris-
gidum: nec eſſentialiter nec generaliter cau-
sant contrarios et extraneos s apozes. Et
adurb etiam hoc conſtat alia raioe: quoniam
multa ſunt calida còplexioniominis que
niter omnes est equalio: que tamen nò ne-
ceſsario ſunt in ſe et ſimpliciter calida: vel
etiam alij còplexioni calida: sicut alijd cali
dum bomini frigidum est leonii qui calidi-
o: bomine est. Et ideo ſi forte Balianus et
auic. expe[rim]étis pbant amarum vniner-
saliter operari caloë in bomine: non est p[]
pter hoc, p[ba]tem q[ui] amarum in ſe et ſimpli
citer ſit calidum: vel cuilibet ſit calidum, et
ſi omnia bec non currem: tamen conſtat
q[ui] agens de generaioe ſensibilis cauſas do
re debet que ſunt eſſentiali: est: ut ſorme que
dam in illo ſensibili de quo agit: et ideo ſim
pp[ri]etaſt iſtus ſententie dicim? nos q[ui] ex

tremi ſimplicef ſunt ſapores: dulcis et ama-
rus: et q[ui] onpler est medin3, ſ. per eque di-
ſtariam: et p[er] vicinitatè ad vnum còrrarioz
ſumptum: dicimus q[ui] oulcis p[pi]nquinóreſ
iuxta se babet ſalſum, alij autem quiq[ui] ſunt
magis remont: et videq[ui] omès illi ſunt ver-
sus amarum qui ſunt acer: et acutus et ace-
tofus: et alij qui ſunt auſterus qui idem vo-
caf[ist]icus et poníc? vident: elle mag[ie] ver
ſus oulcem, iſt[ui] aures med[ui] ſunt cauſati ex
diuersis vnis quibus moneſ oulce in ama-
rum vel econuerſo, licet enim plura media
babeant aliqua còrraria: tamen non ſemp
per illa omnia mouen[que] quando ſit mot? de
còrrario in contrariu, qua[do] enim mouetur
album in nigrum vel ecouerſo non ſemper
p[ui]s venit in color[em] extremu: ſed aliquado
in illum: aliquado in rarop[em]: et aliquando
in viridem: aliquando autem in crocœum:
ſin diuerſitatem eius quod alteraſ: ita est
etiam in ſaporibus: q[ui] alteratio que est de
oulci in amarum: aliquado eſt per pingne
et ponticum: aliquado per acre et acuru in
diuerſitatè nature eius: et ſic quod alteraſ:
t[em] cum in omni motu ſint multa facta sicut
in p[bi]ſicis est determinatiu: ybićuq[ui] timeſ
motus anteq[ui] ſit in extremo ſimplici ibi cò
ſtituet mediü còpoſiui ex utroq[ui] extremo-
rum, et bec generatio medio[ui] est pp[ri]a et
formalis: cum nos tam in tertio p[bi]cizum
oſtendum? q[ui] motus alteratio[s] non est niſi
forma poſt ſo[n]am ſin continuum fluxu,z
potentie ad actum. De numero autem ſa-
po[]zum et certa ſim p[pi]em generaioe dicem?
in lib[io] de ſenſu et ſensato, o[ganum] aures
gustatiuui est potentia queliber differèntia ſa
po[]zie: et ſapo[]z qui est gustabilis est illud q[ui]
facit gustum actu buiusemodi eſſe qualif est
ſapo[;].

Lapitulum trigesimum de tactu: utruz
ſit ynus an plures.

E eo autem puod potest tangi et de
tactu eadem ratio est que dicta est de
alij ſenſibus quo ad hoc q[ui] tactus virus
paſſiuæ e[mi]q[ui] ad acriu ouciſ p[pi]sp[es] tagibiliz
qualitat[ui]: et cum comunicatio ſit iter agen[es]

Liber

Et patiens si agentia in actu sunt plura genè re: quorum nullum agit p aliud: oportet et tacit?sint plures virtutes diuerſas babetes communicationes ad oineritatem genè ris agenti. Unde si tactus non est vnus: tunc necessarium est et ea que tangunt: ſint genere plura: et econuerſo: ſi ea que tanguntur ſint genere plura: necessarii est tactum plures virtutes eſſe.

Adbuc autem babet dubitationem maſtanam: ytrum tactus ſit plures virtutes aut non. Adbuc autem babet dubitationem qd est quo vt inſtruimito: et vt medio ſentimus in tactu: et ſi aliquo vt medio ſentimus in ipſo boc enim multi negauerunt. Dubitas eniſ mox ſensibili occurrès caro ſit quo ſicunt inſtrumento ſentimus: et in bis que non habent carnem ſit membrau: ſimile carni: quo ſentient aliam carnem et ſanguinem no: ba bentia: an non ſit boc organum quo ſentimus: ſed potius caro et ſimile carni ſit me dium per quod redditur ſensus: et organuz ſit aliud aliquid intrinſecus: qd est primuz et principale quo ſentimus in tactu, h enim ombo habent dubitationem. Qu enim non ſit vnus ſensus ſed plures videtur piobari ex hoc et ſicut ſepe diximus: omnis ſensus vnus: ynius contrarietatis eſſe videtur: ſicut viſus albí et nigri: auditus gravus et acutí in ſonis: guſtus autem amari et dulcis: in eo autem quod potest tangi quod ſpecie em ſuam generat in tactu: multe inſunt cōtrarietates: quarum nulla ſentitur per alteram: ſicut calidum et frigidum: et bumidus et ſiccum: quarum neutra per alteram ſentitur. Et autem talis graue et leue: que tacent ſentimus: et non per aliam aliquam cōtrarietatem: et quidam ponunt durb et molle: asperum et lene: ſed bec non ſunt adeo prima ſentibilia: ſicut ea que dicta ſunt: gaourum quod reſiſtit tangenti est aliquo modo ſiccum: et molle est quod cedit tangenti et est aliquo modo bumidum. Similiter autem asperum quod in pluribus partibus ſue ſuperficiei tangenti reſiſtit: est aliquid ſicci: ſicut et lene cuius partes in vnam ſupercierne conſuentes: est aliquid bumidi. Sed primo enumeratarum contrarietatum

nulla omnino ſentitur per aliam. Et autem eram tactus quozundam alioium queque ſunt buiſmodi et tangentia immutant ad ſpeciem ſuam per tactu: et non per aliquam aliam priorem naturam ſentientur: et talia ſunt ſicunt diſsolutio continuitatis in corpora: que est ex verbere vel vulnere: et aliquo alio. Et ſicunt oppoſitum eius quod est conſolidario continuitatis. Diſsolutio eniſ no ſentitur: nec ex calido: nec ex frigido: nec ex bumido vel ſicco: nec ex grant vel leni. Similiter autem est de consolidato: Loris ruptio quidem complexionis ſentitur ex aliqua primarum qualitatum coſumpente complexionem: ſed diſsolutio non est cons traria complexionis: ſed potius compoſtio ni: et inter complexionem et compoſtioem ſuperius diſtinetimus. Tale autem ſentibile tactus est: etiaſ delectatio que est in ve nereis: ſed non ea que est in poſt cito: ga illa est calidi et ſicci piout reſpondet fami: ſed est frigidi et bumidi piout reſpòdet ſiti. Etec autem omnia tangibilia plurimù gererum ſunt non ſubalt: rnatim positorum: et ideo videtur paſſuum bis acuſis reſpòdens plures eſſe ſensus: et non vnus ſpecie vel numero vel genere, non enim ſuffizecit et bec omnia in vno ſint genere genera liſimo: quia ſic omnia ſentibilia eſſent vn? ſensus. Habet autem ſolutionem ſopſibit cam ad banc inductam dubitationem: eo et aliquis forze inſtabit et dicet: et pabio qua induximus et omnis ſensus vnus: ynius ſit contrarietatis ſit falsa: quoniam etiaſ in alys ſenſib? plures videt: iſſe contrarietates ſicunt in voce non ſolum est vna cōtrarietas que est acutio et gravitas: ſed etiam magni tudo et paruitas vocis: et lenitas et alperitas eius: et bis similia contraria que circa vocem inueniri poſsum. Sunt autem et cireca colores buiſmodi plures differétie con trarie: ſed cauſaliter ſolventi inductam dubitationem etiaſ ſi concedamus plures cōtrarietates: quas dicit tamen omnes bas eſſe: videmus circa ſubjectum ynum comune quod est proximum genus earum. prime enim omnes ſunt in voce: et ſecunde omnes in colore. In tangibiliſbus autem