Hotman Antoni — Hottinger Jan Jakób.

391

szych swojej epoki; na polu prawniczem pragnął zebrać zwyczaje prawne (coutumes) francuskie i ułożyć z nich jeden kodeks. Myśl ta, jak wiadomo, miała się urzeczywistnić dopiero za Rewolucyi. — Z dzieł H-a wymienić należy: „De statu primitivae ecclesiae” (Genewa 1553); „Epistre envoyée au tigre de la France”, był to pamflet przeciwko kardynałowi Lotaryngii; „Jurisconsultus” (1559); „Partitiones iuris civilis elementariae” (1560); „L’Anti-Tribonian” (1567; książka obejmująca projekt reformy prawodawstwa cywilnego francuskiego); „Franco-Gallia seu tractatus isogogicus de regimine regum Galliae” (Genewa 1573. W dziele tem H. wygłasza przekonania republikańskie i usprawiedliwia rewolucyje); dalej „Antiquitatum romanorum libri V” (1584); „De iure successionis in regno Galliae” (1588). H. K.

**Hotman Antoni**, prawnik francuski, brat poprzedzającego (* 1525 — † 1596). Należał narówni z bratem do gorliwych wyznawców kalwinizmu. Był adwokatem w Paryżu, a następnie adwokatem generalnym parlamentu (1591). Drukował: „Traité de la dissolution du mariage pour cause d'impuissance et de froideur de l'homme et de la femme” (Paryż 1581); „Traité de la loi salique” (Paryż 1590); „Traité des droits et libertés de l'Eglise gallicane” (Paryż 1639). H. K.

**Hotman Jan**, dyplomata i pisarz francuski, syn Franciszka (* 1552 — † 1636). Znany z usiłowań, zmierzających do zlania protestantyzmu z katolicyzmem. — Wydał między innemi: „Traité des devoires de l'ambassadeur” (Paryż 1602), oraz pisma drobne, drukowane w „Opuscules Français des Hotman” (Paryż 1616). H. K.

**Hot-Springs**, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Arkansas, w hrabstwie Garland, w wązkim wąwozie gór Osark, nad rzeką Washita (systemat Mississipi przez rzekę Czerwoną), o 88 klm. na południo - zachód od Little Rock; przeszło 8 000 m-ców. Nazwę swą miasto to otrzymało od licznych gorących źródeł okolicznych z wodą czystą bez smaku i zapachu; woda ta osadza warstwę tufu, używanego na osełki. Wielki szpital dla wojskowych i marynarzy. W.N.

**Hottinger Jan Henryk**, znakomity orjentalista wieku XVII (* 10 marca 1620 w Zürychu — † tamże 5 czerwca 1667); studjował teologję i języki wschodnie w Zürychu (1638—41) i wyśwjęcony był na księdza; następnie dla studjów językowych bawił czas pewien w Genewie, Gronindze i Lejdzie, nadto odbył podróżdo Anglji i Francji, a po powrocie w Zürychu został tam 1642 r. profesorem historji kościoła, w r. 1648 profesorem teologii i języków wschodnich, a 1653 profesorem zwyczajnym retoryki i logiki i stałym rektorem. Gdy już miał sławę pierwszorządnego uczonego i w przyjacielskich zostawał stosunkach ze spółczesnuemi uczonemi,

jak Edwardem Pocockem, orjentalistą angelskim, Hugonem Grotiusem, słynnym prawnikiem, H. Ludolfem, znawcą literatury etjopskiej, i innemi, w r. 1655, na skutek życzenia Karola Ludwika, palatyna reńskiego, powołany był do Heidelberga na profesora języków wschodnich tutaj został wkrósłe rektorem i przebył lat kilka; (do 1661). Uniwersytet heidelberski zawdzięcza mu w znacznym stopniu nowy swój rozkwit po wojnie trzydziestoletniej. W r. 1661 H. powrócił do Zürychu, gdzie przyznano mu tę samą godność stałego rektora uniwersytetu. Obok pełnienia obowiązków swego zawodu H. zajmował się tutaj, między innemi, sprawdzaniem przekładu bibli niemieckiej, wydanego następnie w r. 1667. Prace H-a, które mu zjedynały sławę w świecie naukowym, dotyczą zakresu języków semickich, historji Wschodu, starożytności, dziejów kościelnych i spornych pytań teologicznych. W przedmiotach tych ogłosił szereg dziet większych i mniejszych, z których najwybitniejsze są: „Historia ecclesiastica” (Zürych 1651—67, 9 tomów); „Thesaurus philologicus seu Clavis scripturae” (Zürych 1649, wyd. 3-e 1669); „Etymologicon orientale sive Lexicon harmonicum heptaglotton” (Heidelberg 1661). Dwa ostatnie dzieła mają i dziś jeszcze wartość, głównie z powodu obfitego materjału językowego, w pewnym porządku w nich ułożonego. H. brał także udziła w sprawach religijnych i politycznych; np. w sprawie połączenia wyznawców Lutra z reformowanemi; w r. 1658 towarzyszył palatynowi reńskiemu, wyżej wzmiankowanemu, na elekcję cesarza Leopolda I do Frankfurtu, i innych. A. A. K.

**Hottinger Jan Jakób**, syn Jana Henryka, profesor teologii w Zürychu (* 1652 w Zürychu — † tamże 18 grud. 1735), oprócz inuych prac, napisał cenną historję Kościoła helweckiego, p. n. „Helvetische Kirchengeschichte” (Zürych 1698 — 1729, 4 tomy).

**Hottinger Jan Jakób**, filolog klasyczny, prawnik Jana Henryka (* 2 lutego 1750 w Haußen, w kantonie Züryskim — † 4 lutego 1819 w Zürychu); studjował teologję i filologję w Zürychu i Getyndze, 1774 r. został profesorem i obowiązki te sprawował aż do r. 1814, w którym wyszedł do emerytury. Był także kanoniem w Zürychu, Słynął jako filolog klasyczny, tłumaczy autorów starożytnych, oraz belletrysta i biograf. Sławę znakomitego filologa zjednały mu ogłoszone przez niego wydania naukowe pism Sallustjusza (Zürych 1778) i Cycerona „De divinatione” (Lipsk 1793). Z przekładów H-a zasługują na uwagę Cycerona „De divinatione” (Zürych 1789) i „De officiis” (Zürych 1800) i Teofrasta „Charakteren” (Monachjum 1810). Wspólnie z Wielandem i Jacobsem wydawał czasopismo „Neues attische Museum” (Zürych 1802—10). Jako belletrysta pisał komedje na tle życia szwajcarskiego, założył wydawnictwo

392

Hottinger Jan — Houbraken Arnold.

p. n. „Bibliothek der neuesten theologischen, philosophischen und schönen Litteratur” (Zürych 1784—86, 3 tomy), i ogłosił rozprawę nagrodzouą „Versuch einer Vergleichung der deutschen Dichter mit den Griechen und Römern” (Mannheim 1789) i inne. Ogłosił biografje: „Acroama de J. J. Bodmero” (Zürych 1783) i „Salomon Gessner” (t-że 1796). Pisał także mowy i rozprawy filozoficzne i krytyczne; wydał je w ostatnich latach życia p. n. „Opuscula oratoria” (Zürych 1816) i „Opuscula philosophica, critica atque hermeneutica” (Lipsk 1817); prace te, obok zajmującej treści, odznaczają się doskonałą łaciną.
A. A. K.

Hottinger Jan Jakób, historyk szwajcarski (* d. 18 raja 1783 r. w Zürychu — † 17 maja 1860 r.). Odbywszy studia teologiczne w Zürychu i Lipsku, habilitował się na profesora i otrzymał katedrę w Szkołe sztuk pięknych w mieście swojego rodzinнем. Jako radzea wychowania i członek wielkiej rady, zasłużył się szczególniej udziałem swoim w pracy nad reformą szkolnictwa. Potem był nadzwyczajnym, a w r. 1844 został zwyczajnym profesorem historyi w uuiwersytecie. Po śmierci Glutz-Blockheima prowadził dalej Historyę Szwajcaryi Müllera p. t. „Geschichte der Schweitzer Kirchentrennung” (tom I i II Zürych 1825 — 29). Napisał oprócz tego: „Huldreich Zwingli und seine Zeit” (Zürych 1842); „Vorlesungen über die Geschichte des Untergangs der Eidgenossenschaft der 13 Orte” (tamże 1846); „Hans Konrad Escher von der Linth” (tamże 1852); dokończył Bluntschlego „Geschichte der Republik Zürich” (tom III, tamże 1855); redagował „Schweizer Monatschronik” oraz z Bögelim „Reformationsgeschichte” Ballingera (Frauenfeld 1840, 3 tomy); z Escherem „Archiv für Schweizer Geschichte und Landeskunde” (Zürych 1827 — 1829, 3 tomy), a z Wakernaglem i Gerlachem „Schweizerisches Museum für historische Wissenschaften” (Frauenfeld 1837—39, 3 tomy). *

Hottonia Boerh., należy do rodziny Pierwiosnkowatych (Primulaceae); z 2-ch jej gatunków właściwy środkowej Europie jest H. palustris L., H. błotna, o liściach grzebienistopierzasto-wrębnych; kwiaty białe lub różowawe, zebrane w okółkowe grona, trwała; rośnie na błotach; wys. 4"—1'.

z. z.

Hotze Fryderyk (właściwie Jan Konrad Hotz), generał astryacki (* 20 kwietnia w Richtersweiłu pod Zürychem—† 25 września 1799). Roku 1758 wstąpił do würtemberskiego pułku kirasyerów i odbył w nim Wojnę Siedmioletnią. Potem, gdy odmówiono mu przyjęcia do wojska pruskiego w stopniu oficera, zaciągał się roku 1768 do służby rossyjskiej, a r. 1778 do astryackiej w randze majora. Rychło promowowany przez Józefa II, walczył 1793—95 jako generał-major nad Renem i przyczynił się do zdoby-

cia warowni weissenburskich. R. 1796 dowodził korpusem w Niemczec południowych. Uwolniony ze służby astryackiej roku 1798, przygotował powstanie przeciwko Francuzom w Szwajcaryi wschodniej, a roku 1799 objął dowództwo nad wojskiem astryackiem w Vorarlbergu, zdobył z niem Luciensteig i wkroczył do Szwajcaery. W pierwszej bitwie (3 i 4 czerwca), do wodząc lewem skrzydłem, przyczynił się do opanowania Zürychu, lecz w drugiej poległ w samym jej początku.

Hotzenplotz (Osoblaha), miasto na Szląsku astryackim, w powiecie Jägerndorfskim (Karniowskim), o 22 klm. na północ od Jägerndorfu (Karniowa), nad rzeką Hotzenplotz (Ossą), lewym dopływem Odry, na granicy pruskiej; eukrownia, fabryka zapałek i koronek, stary kościół gotycki; około 4 000 m. ców.
W. N.

Houbigant Karol Franciszek, oratoryanin (* 1686 — † 1783), konferencyonista przy kościele ś. Magloize w Paryżu. Dotknięty głuchotą, oddał się wyłącznie pracon egzegetycznym. Trzydzieści lat życia poświęcił na krytyczne opracowanie wydania ksiąg biblijnych w ich języku oryginalnym i w tłóm. łącińskiem (Paryż 1753). H. przypuszczał preegzystencyę duszy Chrystusa Pana i wierzył, iż pod koniec świata powstanie Królestwo Żydowskie. S. Pk.

Houbraken Arnold, malarz hollenderski (* 28 marca 1660 w Dordrecht — 18 października 1719 w Amsterdamie). Kaszałcił się w mieście rodzinnem pod kierunkiem Samuela van Hoogstraatena; w r. 1710 odbył się do Amsterdamu, gdzie pracował do końca życia, z małą przerwą podczas wycieczki do Anglii (1713). H. malował obrazy (przeważnie małych rozmiarów), historyczne, biblijne, mitologiczne i rodzajowe, a właściwie przedstawiające sceny obyczajowe; malował poprawnie i starannie. Do ważniejszych prac jego zaliczają: Ofiarowanie Chrystusa w świątyni (w Galeryi w Kopenhadze), Zwiastowanie Najśw. Pannie Maryi (w muzeum akwizrańskiem), Dyogenes (w Pinakotece turyńskiej), Zwiłoki Wirginii (w Galeryi szleissheimskiej), Pracownia malarza (w muzeum państwowem w Amsterdamie). W bibliotece Ordynacyi Zamoyskiej w Warszawie przechowuje się ciekawy, wielkich rozmiarów, sztych Jerzego Krzysztofa. Kiliana, wykonany podług obrazu H-a, przedstawiającego Chrystusa na wzgórzu w otoczeniu 12-u apostолов, gdy głosi ośmioro biogosławieństw podług Ewangelii Mateusza. Błogosławieństwa te, uplassycznione figurami odpowiedniemi, tworzą sceny epizodyczne w otoku głównego obrazu, ujęte w ramę ozdobną. Sztych ten, odbity na atłasie, ofiarowany został i dedykowany, jak głosi obszerny napis u spodu, Tomaszowi Zamoyskiemu, ordynatowi, wojewodzie lubelskiemu, przez Pawła Łowieckiego, rektora uniwersytetu krakowskiego, i Melchiora Kochanowskiego, profesora teologii tamże, dnia 26 kwietnia 1745 r., a to w uzna-

Houbraken Jakób — Houdas Oktawiusz.

393

nie zacności jego osobistej i rodu całego Zamoj-
skich, oraz zasług ich dla kraju, od czasów Jana
kanclerza położonych. H. trudnił się także
sztycharstwem. Pomimo pracowitości swojej,
pozostał on malarzem drugorzędnym i znan
jest przeważnie jako autor obszernego dzieła,
zawierającego biografię artystów niderlandzkich,
wydanego w latach 1718–21, w Amsterdamie,
w trzech tomach, p. t. „De groote Schouburgh
der Nederlandsche Konstschilders en schilders-
sen”. Po niemiecku dzieło to wyszło w tló-
maczeniu skróconem (Grosse Schouburgh der ni-
derländ. Maler u. Malerinnen, übers. mit Einlei-
tung, Anmerkungen u. Inhaltsverz. v. A. v. Wurz-
bach” Tom I. Uebersetzung des Textes mit 3
Inhaltsverz., Wiedeń 1880), stanowiącem tom XIV
wydawnictwa zbiorowego „Quellenschriften für
Kunstgeschichte”. Jakkolwiek dzieło to nie jest\ krzytycznie napisane, ale traktowane więcej aneg-
dotcznie i często stronne, dla bogatego mate-
rału swoju było jednak w swoim czasie cen-
nym nabytkiem i dziś też jeszcze, przy krytycz-
nem korzystaniu z niego, służyć może za bardzo
pożyteczne, a często nawet nieodzowne źródło
wiadomości odpowiednich.
S. S.

Houbraken Jakób, sztycharz hollenderski (* 25 grudnia 1698 w Dordrechcie—† 14 listopada 1780 w Amsterdamie). Syn i uczeń przedzającego—w malarstwie; w sztychowaniu sam się wykształcił, kopując sztychy mistrzów hollenderskich i francuskich z XVII stulecia i naśladując sumiennie ich manierę. Nabrawszy wielkiej wprawy we władaniu rylcem, wykonał cały szereg portretów do dzieła ojca swoje: „De groote Schouburgh”, poczem dostarczył 20 portretów do dzieła podobnej treści J. van Goola (De niewe Schouburgh der nederlandsche Kunst-schilders en Schilderessen, Haga 1750–51, 2 tomy), następnie około stu portretów do dzieła Th. Bircksa (The Heads of illustrious Persons of Great Britain; Londyn 1743–52, 2 tomy wielkiego folio), szereg portretów Stadhouderów i ich rodzin (1748–51), 95 portretów znakomitych ludzi w Niderlandach do dzieła J. Wagenaara (Vaterlandsche Historie, 1749 i n.; osobne wydanie 1761 r. w wielkiem quarto) i przeszło 400 oddzielnych portretów. H. należy do bardzo pionnych artystów, a nadzwyczajnie wyrobiona technika i zalety jego rylca dały mu rozgłos powszechny. Wielbiciele jego (Verhuell—ob. niżej bibliogr.) zaliczają go do najwybitniejszych sztycharzy swoje czasu, twierdząc, że prace jego łączą w sobie szczęśliwie wszystkie zalety mistrzów rytownictwa z XVII wieku, których H. naśladował, nie wylączając nawet Ede-lineka. Inni, przyznając portretom jego wiele zalet w samem ich wykonaniu, zarzucaj im jednocześnie brak życia i charakterystyki, cenią za to wyżej jego sztychy, wykonane podług obrazów Korneliusza Troosta, a przedstawiające sceny ludowe lub kordegardy oficerów hollen-

derskich (9 sztychów). H. wykonał także 7
sztychów podług obrazów Rembrandta. Sława,
jaką H. cieszył się za życia swoje, była o tyle
uzasadniona, że nie miał on w kraju własnym
współzawodników i był, rzec można, ostatnim
w Hollandyi wybitnym przedstawicielem szty-
charstwa, które po śmierci jego upadło zupełnie.
W każdym razie zaliczyć go można do
pierwszych szeregów mistrzów drugorzędnych
w rytownictwie XVIII wieku.— Porów. A. Ver-
huell „Jacobus Houbraken und son oeuvre” (Arn-
heim 1875, 8-0; dopełn. 1877).

Houchard Jan Mikołaj, generał francuski (* w Forbach 1740 r. —† 1793 roku). Mając lat 15, zaciągnął się do pułku jazdy Royal-Allemанд; w chwili wybuchu rewolucyji był podpułkownikiem dragonów. Służył pod rozkazami Custine'a, odznaczył się pod Spirą i w wielu innych miejscowościach; w r. 1792 został generalem dywizyi, w maju 1793 r. naczelnym wodzem armii Renu, potem Mozelli, wreszcie armii Północnej. Odznaczył się pod Dunkierką i podbił pod Hendschoote Anglików, prowadzonych przez księcia Yorku (6, 7 i 8 września 1793). Zwycięstwo to, choć tak decydujące, jak bitwa pod Jemappes, nie wydało spodziewanych po niem rezultatów; oskarżono H-a o zdradę. Pomimo 55-u ran, które otrzymał, walcząc za Rzeczpospolitą, aresztowano go i stawiono przed trybunałem rewolucyjnym. Zarzucano mu, że wziął od księcia Yorku trzy miliony za oddanie mu Dunkierki. Pomimo jasnej i wymownej obrony skazano go na śmierć i ścięto (17 listop. 1793). Syn jego dla oczyszczenia pamięci ojca wydał „Notice historique et justificative sur la vie militaire du général H.” (Sztrasburg 1809).

Houdas Oktawjusz, orjentalista francuski (* w m. Outarville, w depart. Loiret, 1 paźdź. 1840); był kolejno profesorem arabszczyzny w kolegjum arabskim w Algierze, potym w tamjejszym liceum, następnie został profesorem honorowym na katedrze jęz. arabskiego w Oranie, z kolei w Algierze, wreszcie w 1884 r. profesorem jęz. arabskiego w paryskiej szkole specjalnej języków wschodnich nowożytnych (des langues orientales vivantes). Ogłosił wiele dzieł dotyczących języka i dziejów arabskich; część tych prac przeznaczona jest do użytku szkolnego, inne znowu posiadają wysoką wartość naukową, mianowicie wydane cenne zabytki językowe, prawne i historyczne. Dzieła te są: „Histoire de Djouder le pêcheur” (Algier 1865, autobiografja; wyd. 2-e Algier 1884); „Cours élémentaire de langue arabe” w 5-u częściach: część 1-sza „Syllabaire” (Oran 1875, litografowane), część 2 i 3-a „Lexicologie et Syntaxe” (tamże 1876, litograf.), część 5-a „Lettres manuscrites avec notes et corrigées” (Algier 1879); „Epigraphie tunisienne”, ze współudziałem René Basseta (Algier 1882); „Traité de droit musulman. La Tohfat d'Ebn Acem”, ze współudziałem F. Martela

Eno. Pow. Iustr. Zez. 231. T. XXIX.

50

394

Houdec Witosław — Houdon Antoni.

(Algier 1882—93); „Mission scientifique en Tu-
nisie” ze współudziałem Basseta (Algier 1884);
„Monographie de Méquinez” (Paryż 1885); „Es-
sai sur l’écriture maghrébine” (Paryż 1886);
„Le Maroc de 1631 à 1812”, tekst arabski
i przekład francuski (Paryż 1886); „Nozhet el-
Hādi”, historja dynastii saadyjskiej w Marokko
od 1511 do 1670, tekst i przekład frane. (Pa-
ryż 1888 i 1889, 2 tomy w 8-ce); „Histoire de
la conquête de l’Andalousie par Ibn el-Qouthya”
(Paryż 1889); „Histoire de Djelāt eddin M:n-
kobirti prince de Kharezm, par Elnesawi”, tekst
arabski i przekład franc. (Paryż 1891 2 tomy);
„Chrestomathie maghrébine. Recueil de textes
arabes inédits avec vocabulaire” (Paryż 1891);
wspólnie z Delphinem: „Recueil de lettres ara-
bes manuscrites” (wyd. 2-e litogr., Algier 1891);
„L’Alchimie arabe au moyen âge”, tom 3-ci
o chemji w więkskich średnich przez Bertelota,
teksty arabskie i tłumaczenia franc. (Paryz
1893). H. oprócz dzieł powyższych ogłaszał
artykły w „Journal asiatique”, w Wielkiej
encyklopedji Lamiraulta i innych wydawnic-
twach.
A. A. K.

Houdec Witosław (* 1856 r. pod Ołomuń-
cem). Skończywszy studya prawa w uniwersy-
tecie praskim, r. 1880 wstał do służby pań-
stwowej i został sekretarzem w ministerium
spraw wewnętrznych. Na polu literackiem prac-
wował w różnych zakresach rzeczy narodowych
morawskich. Pisał w rozmaitych wydawnictwach
czeskich i morawskich: O Śladkowskim; O Kalin-
czaku; O grodach starosłowiańskich; O starych
osadach morawskich i innych. Osobno wydał:
„O spravě zaležitosti szkolskich na Moravě”
(Brno 1883); „Loštice, rodiště Jana Havelky”
(Ołomuniec 1893). Za młodszych lat ogłosił
w czasopismach pod pseudonimem J. Černohor-
sky i in. szereg powiastek i nowej historycznych.
Od r. 1888 do 1892 redagował „Czasopis vlast.
muz. spółku olomuc.”. Po niemiecku napisał
kilka rozpraw w „Mitteilungen der Central-Com-
mission für Kunst und histor. Denkmale”, oraz
O osadach, klechdach i opowieściach ludu sło-
wieńskiego na Morawach, w „Oesterr.-ungar.
Monarchie in Wort und Bild.”
*

Houdeng-Aimeries, gmina w belgijskiej pro-
wincyi Hennegowii; szkoła przemysłowa, kopal-
nie węgla, fabryki żelazne; około 7 000 miesz-
kańców.
W. N.

Houden - Głęgnies, gmina w belgijskiej pro-
wincyi Hennegowii, w odległości 1 klm. na pół-
noco-wschód od Houdeng-Aimeries, na kolei żel-
aznej; kopalnie węgla, fabryki żelazne; przeszło
6 000 m-ców.
W. N.

Houdetot, jedna z najstarszych rodzin gór-
nej Normandyi. W r. 1034 Jan de H. towarzy-
szył do Jerozolimy Robertowi, księciu Norman-
dyi; inny H. brał udział w wyprawie Wilhelma
Zdobywcy; dwu członków tej rodziny wyruszyło

na pierwszą wojnę krzyżową. Najsłynniejszy
w tym rodzie był Robert de H. († około roku
1358), który brał udział w wyprawie do Flau-
dryi, w roku 1342 został seneszalem prowincy
Agenois, a w r. 1350 — wielkim mistrzem kusz-
ników francuskich i odznaczył się w wielu bi-
twach za panowania Filipa Walezyusza i króla
Jana.

Houdetot Elżbieta (* ok. r. 1730 w Pary-
żu — † 1813 tamże), z domu hrabianka de la
Live de Bellegarde, córka poborcy podatko-
wego, głośna dama francuska XVIII w. Pani
d'Epinay (ob.), była żoną jej brata, Karola
de la Live, później d'Epinay. H., nie piękna,
ospowata, miała jednak powab pociągający. W r.
1748 poślubiła Klaudyusza d'Houdetot, burzliwe-
go i opryskliwego kapitana; po pięciu latach
małżonkowie dali sobie wzajemnie rozwód. Ona
miała już upatrzonego dawno p. de S-t Lambert,
on—żałował swej porywności do rozwodu. H.
osiadła z kochankiem w Eaubonne pod Andilly,
niedaleko od pani d'Epinay. U niej spotkała się
z Janem Jakóbem i wywarła na niego wrażenie
głębsze. Ją-to odmalował Rousseau w „N. Hé-
loïse”, w postaci Julii. Z „Confessions” widać,
że H. niezupełnie obojętną była dla wielkiego
pisarza. Z urzędowym przyjaciele swym żyła
całe pół wieku. W starości jeszcze trzpiotowa-
, zgrzybiałości nie czuła.
<

Houdon Antoni, słynny rzeźbiarz francuski (* 20 marca 1741 w Wersalu.—† 16 lipca 1828 w Paryżu). Uczeń Slodztu i Pigala, od najmłodszych lat umiłował rzeźbę, a mając zaledwie 19 lat wieku, zdobył tak zwaną „nagrodę rzymską” (le prix de Rome), która dała mu możliwość udania się dla dalszych studyów do Rzymu, gdzie pracował przez 6 lat. Dotąd wzięć można w portyku kościoła Santa Maria degli Angeli olbrzymi posąg św. Brunona, dłuża H-a, posąg, który jak zauważył papież Klemens XIV, dla tego tylko nie mówi, że reguła zakonu tego św. skazuje członków swoich na milczenie. Po powrocie do kraju H. wystawił w Salonie paryskim Morfeusza, który utorował mu drogę do Akademii, i w tymże roku słynną swą statutę: Odartego ze skóry, będącą właściwie popisem studyów anatomicznych, i którą dlatego margrabia de Geslin nazwał okazem chirurgicznym. Najodpowiedniejszem jednak polem dla twórczości artystycznej H-a był portret, i w tym też kierunku najwięcej pracował, a liczne popiersia jego dłóta należą do najlepszych wogóle utworów rzeźby francuskiej z owej epoki. Jako portrecista w rzeźbie miał on w swoim czasie powszechne uznanie i powodzenie; wiele wybitniejszy osobistości owoczesnych chętnie pozowało mu do swoich popiersi, a damy wielkiego świata ubiegały się o to, aby nie kto inny, tylko H. przekazał potomności piękne ich rysy. I tak portretował on Księcia Prowancyj, Księcia Conti, Neckera, Turgota, Mirabeau (fig.

Houël Jan Piotr — Houël Karol Mikołaj.

395

73), Lafayette, Waszyngtona (robiony w Filadel-
fii), Franklina (obecnie w Paryżu w szkole Dróg i Mostów), Ks. Galicyna, Diderota, Jana Jakóba Rousseau, Buffona, Glücka, słynną z piękności Zofię Arnould; w Petersburgu, dokład dał się na wezwanie cesarzowej Katarzyny II, zrobił jej popiersie, i na jej zlecenie wykuł w marmurze piękną Dyanę, obecnie znajdującą się w Luwrze. W późniejszym czasie H. rzeźbił popiersia Napoleona i cesarzowej Józefiny (1808), oba obecnie w Wersalu. Luwr posiada wiele popiersi jego roboty, i to z najlepszych; ale dwa arcydzieła jego znajdują się w gmachu komedyi francuskiej, a mianowicie prześliczne popiersie Moliera i posąg Woltera. Wolter H-a przedstawiony jest w postawie siedzącej, udrapowanej

Fig. 73. Popiersie Mirabeau, dłóta A. Houdona.

na sposób klasyczny; Wolter Pigala, obecnie w Instytucie francuskim, traktowany jest jeszcze bardziej klasycznie, bo całkowicie nago, w postawie stojącej. Niemniej słynne od popiersi H-a są i inne jego rzeźby, jak np. La Frileuse. H. posiadał własną odlewnię swoją, przez siebie założoną, i sam zajmował się odlewaniem swoich posągów. Podozas rewolucyi francuskiej czas jakiś spędził pod kluczem w Saint-Lazare. Przy założeniu Instytutu francuskiego mianowany został jego członkiem; obecnie ma swój posąg w Wersalu.—Bibliografia: „Catalogue de la vente de Houdon, notice par Raoul Rochette” (Paryż 1828); Delérot et Legrelle „Mémoire de la Société des sciences morales, des lettres et des arts de Seine-et-Oise” (1856); Arsène Hous-

saye „Histoire de l'art français au XVIII siècle” (Paryż 1860); A de Montaiglon et Georges Du- plessis „Houdon, sa vie et ses ouvrages” (w „Revue universelle des arts” T. I, 1885); dr Hermann Dierks „Houdon's Leben und Werke” (Gotha 1887).—Por. także art. C. Bricona w „La Grande Enc.”.

Houël Jan Piotr, malarz i sztycharz francuski (* 1735 w Rouen — † 1813 w Paryżu). Kształcił się w Paryżu pod kierunkiem Casanovy, poczem, jako stypendysta królewski, pracował we Włoszech, gdzie przeważnie malował widoki gwaszem. Po powrocie do kraju malował widoki zamku Chanteloup (obecnie w muzeum w Tours). W 1782 wyruszył poraz wtóry do Włoch, a owocem tej podróży były jego ilustracyde do dzieła „Voyage pittoresque des îles de Sicile, Malte et Lipari” (Paryż 1782—89, 4 tomy in folio). Widoki H-a z okolic miasta rodzinnego Rouen i wogóle pejzaże, o poprawnym rysunku i delikatnem, drobiazgowem wykończeniu, były w końcu XVIII w. bardzo poszukiwane, zwłaszcza w Normandyi. Muzeum w Rouen posiada kilka jego obrazów.

Houël Karol Mikołaj (* r. 1815 w Saint-Aubin-du-Vieil-Evreux [Beauce]—† w Paryżu dnia 19 października roku 1881), chirurg i anatom-patalog. Od roku 1835 przykładał się do nauk lekarskich w Paryżu, jako student był już pomocnikiem prosektora (Aide d'anatomie) i w r. 1848 uzyskał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Des luxations traumatiques des cinq dernières vertèbres cervicales”, poczem, pozostawszy w Paryżu, pracował głównie nad anatomią patologiczną, nie zaniedbując wszakże chirurgii. W roku 1857 stanął do konkursu o posadę profesora przybranego (agrégé) chirurgii, składając wydziałowi lekarskiemu rozprawę „Des plaies et des ruptures de la vessie”, ale się nie utrzymał. Lepiej powiodło mu się w roku 1860, w którym praca konkursowa jego miała napis „Des tumeurs du corps thyréoide”; otrzymał wtedy miejsce, o które się ubiegał. Jako profesor przybrany zastępował często Nélatona (ob.) w klinice chirurgicznej. Zajmując się oddawna raczej anatomią patologiczną niż chirurgią, został w roku 1868 dyrektorem muzeum imienia Dupuytrena (ob.), którego konserwatorem był już dawniej. Muzeum rzeczone uporządkował wzorowo, zbogacił je bardzo znacznie okazami nowemi, nakoniec opisał je w katalogu połączonym z wybornym atlasem fotograficznym, p. n. „Catalogue des pièces du Musée Dupuytren” (Paryż 1877—80, 5 tomów). W r. 1876 powierzono mu również nadzór i zarząd naczelnny nad zbiorami wydziału lekarskiego, które tak samo uporządkował i opisał w „Catalogue du Musée Orfila, publié sous les auspices de la Faculté de médecine de Paris” (tamże 1881). H. był członkiem paryskiego Towarzystwa chirur-