Imię osobiste.

801

Maciejowski przez omyłkę, trudną do wytłóma-
czenia, pomieszał oba te wyrazy, niemające
z sobą nic wspólnego. W „Encyklopediy więks-
szej” S. Orgelbranda błąd ten kapitalny powtó-
rzono.

6) Istnieje oddawna zwyczaj, że papieże,
wstępując na trou, oraz zakonnicy przy profes-
syi, przybierają nowe imię. Biskupi, oraz człon-
kowie domów panujących opuszczają w podpis-
sach nazwisko rodzinne.

*Literatura* dość obszerna, choć rzadko w od-
dzielnych książkach, początkszy od Varrona, Va-
leriusa, Maxima, aż do Elendta, Hübnera, Hes-
sa, W. A. Maciejowskiego; tutaj wyliczamy: Au-
gust Fryderyk Pott „Die Personennamen etc.”
(wyd. 2-е Lipsk 1853 i 1859); Dr M. Aller-
hand „Prawo imion” („Przegląd Sądowy” 1891);
L. W. Szczerbowicz „O znaczeniu imion wła-
snych” („Wędrowiecy” 1891); Ostróróg-Sadow-
ski „O zmianie nazwisk” („Gaz. Sąd.” 1901).
ob. Nazwisko.
F. O.

Imię osobiste (socyologia opisowa). Imię
osobiste istnieje już na najniższych szczeblach
rozwoju. Początki tego zwyczaju nie zostały
dotychczas należycie wyświetlane. Jedno nie ule-
ga wątpliwości, a mianowicie, iż człowiek pier-
wotny zapatruje się na imię zgoła inaczej, ani-
żeli my. Według Indyan Ameryki Północnej
imię stanowi taką samą cząstkę istoty swego
właściiciela, jak ręka lub jakikolwiek inny
organ; czerwonoskóły patrzy na nie, jak na za-
sadniczy składnik swej osobowości, i mniema,
że mogą wyuiknąć dla niego skutki bardzo
zło-
wrogie, jeśli będzie ono nadużywane, podob-
nież jak z rany zadanej jego ciału. „Imię dla
Indyanina jest rzczą święta, której nie powi-
nen właściciel nikomu wyjawiać bez należytego
powodu. Jesli zapytamy się wojownika z które-
gokolwiek plemienia o jego imię, albo stanow-
czo odmówi on naszemu żądaniu, albo dyploma-
tycznie zwrócić rozmowę na inny przedmiot, ni-
by nie rozumiejąc o co chodzi. Nadawanie
imion dzieciom jest chwilą bardzo wielkiej uro-
czystości”. Według Ajnów imiona przynoszą
szcześćie lub niepowodzenie. „Lud ten przypi-
suje im moc szczęśliwą lub nieszczęsną. Bat-
chelor znał chore dziecko, nierzadce zmieniali
imię jego aż czterykrotnie, a zamierzali wyszu-
kać jeszcze nowe, szczęśliwsze. Ajnowi nie
wolno przybierać imienia żyjącego sąsiada.
Gdyby ktoś tak postąpił, będzie uchodził za zło-
dzieja, znajomi będą go wtedy traktowali w od-
powiedni sposób”. „Karenowie wybierają dla
dziecka imię niekiedy z liczby imion bezpośred-
nich przodków lub wogóle krewnych, lecz za-
wsze starają się wziąć to, którego posiadacz był
bogaty, silny i szczęśliwy; unikają zaś imie-
nia ubogiego i nieszczęśliwego krewniaka, mnie-
mają bowiem, że imię wywiera wpływ na losy
i charakter człowieka”. Powyższe przykłady
wykazują stanowczo, iż człowiek pierwotny pa-

trzy na imię swoje jako na nieodłączną cząstkę
swojej istoty, od której zależą dobrobyt jego
i szczęście, która może wywołać choroby lub
ściągać na niego niechęć sił nadprzyrodzonych,
która wreszcie, jak każdy inny organ, może sa-
sma chorować. W tem zapatrywaniu się tkwi źródło
wielu przesądów. Dajacy np., jak i Ajnowie
w powyżej przytoczone cytacie, często zmienia-
ją imię chorego dziecka, mniemają bowiem, iż
w ten sposób oszukają chorobę, którą zazwyczaj
przedstawiają sobie jako złoczynną osobistość.
Szaman Apaczów, gdy modły jego i zakłęcia
nad chorym nie odnoszą pożadanego rezultatu,
wnoskuje, iż imię jego jest dotknięte chorobą,
dokonywa więc pewnych obrządków i zmienia
imię pacyenta. Do tych przesądów, dotyczących
imienia, należy dodać jeszcze inne, bardzo do-
niosłe, a wypływające z poglądu, iż posiadając
czyjeś imię, można z pomocą czarów szkodzić
jego właścicielowi. Pogłaz ten dochował się:
w naszem przysłowiu „o wilku mowa, a wilk
tuż”; w przesądach, iż nie należy wymieniać
dyabła, bo się zjawi; w zwyczajach dawnych
ludu naszego (istniejących jeszcze dzisiaj u na-
szych górali) nieużywania wyrazu „niedźwiedź”,
a tylko odzywania się o tem zwierzęci jako o
„nim”(„on”); wreszcie wobawie wymieniania imion
nieboszczyków. Umysł prostaczy trwa w prze-
sądzie, iż imię wywiera wpływ na swój po-
siadacza, tak, iż z jego pomocą, jakgdyby z po-
stemi nitki, można tego posiadacza zwabić lub
otrzymać nad nim szkodliwą dłuń władzę. Imię
rzeczywiste bywa trzymane w tajemnicy, a osoby
słyną niekiedy pod fałszywemi imionami, wzię-
temi od jakiegoś zdarzenia z życia, od warunków
otoczenia, charakteru osoby—okoliczność, która
utrudnia niezmiernie studya nad początkiem
i ustrojem imion. Dopiew badania etnologii
amerykańskich rzuciły nieco światła na tę
dziedzinę objawów społecznych. Plemię amery-
kańskie rozpada się na rody, zwykle biorąca na-
zwę od swego opiekuńczego zwierzęcia. Otóž
okazało się, iż każdy ród taki posiada pewną
liczbę imion osobistych, będących jego wyłączną
własnością, a związanych z nazwą i właściwo-
ściami totemu (t. j. zwierzęcia opiekuńczego).
W rodzie łosia u Omahów łosiowcy noszą np.
następujące imiona: młody jeleń, stojący jeleń,
łoś, żelazne oczy (jak u łosia), młody-łoś-beczy,
mięsień-z-golenia-łosiowego, żółty kadłub, tępy
ogon itd. I w naszych dziejach, zdaje się,
mamy do czynienia z takim samym objawem
własności rodowej imion. Fr. Piekosiński pierw-
szy zwrócićł na to uwagę. Mniema on, iż rody
naszych możnowładczów w okresie pierwszym
posiadały, każdy, pewną ilość przynależnych sobie
imion. Imiona: Mszczuj i Świętosław są właści-
we rodowi Lisów; Sławnik—Starzom zbyluckim;
Chebda—Pomianom, Pakosław—Skarbekom, Pran-
dota—Odrowążom i t. d. Krętrzyński zaś zwró-
cił specyalnie uwagę na imiona rodu Piastów:

802

Imię w gramatyce.

„jest to powszechnie znane zjawisko—pisze ten badacz—że w rodzinie piastowskiej powtarzają się ciągle te same imiona, tak, że nieraz, mia-nowicie w numizmatyce, tworzą chaos, z którego pomimo wszelkich starań, wybrnąć niepodobna. Imiona te były nietylko przedmiotem zamiłowa-nia i upodobania, lecz stanowiły wyłączną wła-snośność rodziny książącej, której nie miał uży-wać ten, kto do niej nie należał. Dziś, gdy owe imiona są wspólną własnością wszystkich, nikt nie zwraca uwagi na tę okoliczność, a jednak jest to fakt, który może mieć nieraz niemale znaczenie. Jeśli mówimy o imionach książę-cych, rozumie się samo przez się, że do ich szeregu nie liczymy imion chrześciańskich, któ-re służyły bez zastrzeżenia wielkim i maluczkim; nie wchodzą w grę także imiona dzieci z niepra-wego łoża, jak Zbigniew np., oraz imiona mało znanych książątek, jak: Bezprym, Świętopełek i t. d. Chodzi tutaj przedewszystkiem o imio-na książąt panujących, jak np.: Bolesław, Kazi-mierz, Leszko, Mieszko, Przemyśl, Włodzisław czyli Władysław, Ziemiomyśl, Ziemowit... Póki rodzinne tradycye silnie krzewiły się w naro-dzie, imiona powyższe były wyłączną własno-ścią rodziny Piastowskiej: dopiero w. XIV gaśnie świadomość jakie jest ich znaczenie, wskutek czego zaczynają szerzyć się i pomiędzy szlachtą". Upadek ustroju rodowego z jednej strony, wpływ Kościoła chrześciańskiego z jego pocztem świętych, z drugiej, zadały cios tej własno-ści rodowej imion: rozwój pozytywniejszych poglą-dów na przyrodę podważył doniosłość przypisywa-ń imieniu. Nieco odmiennie, ale w każdym ra-zie wskutek upadku ustroju rodowego, szedł rozwój imion osobistych w innych cywilizacyach, w starożytnych oraz w chińskiej. Dalsze szczegółы ob. art. Imię, Nazwisko rodowe. L. K.

Imię (łać. nomen) w gramatyce jest nazwą ogólną każdego z wyrazów naślających do działu części mowy, które oznaczają bądź osoby lub rzeczy, i te mianujemy oddzielnie rzeczowni-kami (np. człowiek, ziemia, słońce...; —łać. no-mina substantiva); bądź przymiot lub własność, dotyczącą istoty jakie osoby lub rzeczy, i takie wziemyem przymiotnikami (np. śmiertelny, urodzajna, jasne...; —nomina adjectiva); bądź też służą do oznaczenia ilości pewnych przedmiotów i noszą nazwę liczebników (np. jeden, dwa, pierwszy, piąty...; n. numeralia); lub wreszcie takie, których w mowie używamy zamiast innych imion, i te noszą miano zaimków (np. ty, on, ten, który...; —łać. pronomina). Imiona w mowie, jako nazwy przedmiotów i osób, należą do wyrazów, które powstały w najdawniejszym okresie rozwoju mowy ludzkiej. Tworzyły się one stopniowo z oddzielnych pierwiastków, czyli pni, o pewnym zasadniczym znaczeniu, przez przydawanie do nich na końcu pewnych brzmień pojedyńczych lub złożonych, zwanych przyrostkami, a także przez przydawanie na po-

czętku innych cząstek, zwanych przedrostkami lub przystawkami, przczymę często i brzmienia zasadnicze pierwiastku ulegały zmianom; tak np. od pnia mr- utworzyły się imiona: martwy, umarły, śmierć, śmiertelny, mór, morowy, śmier-tenność i t. d., podobnie jak w łaścińskim: mors, mortuus, mortalis, mortuosus, mortifer itd. Imio-na i wogół wyrazy, utworzone od jednego pier-wiastku za pomocą różnych przyrostków, nazy-wają się pokrewnemi. Jedne z nich są pier-wotne, drugie, w dalszej kolei z nich powstałe, pochodnemi. Wyjaśnieniem składu i budowy wy-razów zajmuje się część gramatyki zwana ety-mologją albo słoworodem; w niej jest mowa o pierwiastkach albo pniach, o przyrostkach, za-konczeniach i t. d. (ob. Encyk. XX, 695 nst.). Pierwotnie w języku imiona nie różniły się od słów: i jedne i drugie tworzyły się od tychże pier-wiastków. Różnica między niemi poczyna się wytworzać tam, gdzie trzeba było wyrazić stosunek do podmiotu albo do przedmiotu, tj. gdzie wy-raża się on gramatycznie za pomocą fleksji. Dla wy-rażenia tych różnych stosunków pomiędzy wyra-zami język użył różnych przyrostków. Przyrost-ki, przydawane do pierwiastków w epce two-zenia się imion, były tym żywiołem, z którym kojarzyło się pewne wyobrażenie, organiczające lub też określające ściśle znaczenie samego pierwiastku. W ten sposób pierwiastki, opatrzo-nego odpowiedniemi przyrostkami, nabrały określono-ge znaczenia; jedne z tych przyrostków, zwa-ne imiennemi, właściwe są imionom, inne zaś, zwane słownemi, pochodzenia zaimkowego, wła-ściwe słowom. Stosunek ten przyrostka do osno-wy (lub do pnia) w słowach jest natury orze-czeniowej (predykatywnej): żywioł zaimkowy przyrostka gra tu rolę podmiotu, a poprzedzająca go osnowa przedstawia orzezenie; gdy tymcza-sem w imieniu stosunek jednego żywiołu do dru-giego jest natury formalnej i polega na okreś-leniu osnowy przyrostkiem. Pośredni stopień imiendeny imionami a słowami zajmują w mowie te wyrazy, które pod względem formy są imio-nami, a ze względu na znaczenie słowami; nazwaćby je można imionami słownemi; są to imiesłowy i rzeczowniki słowne, imiona oderwa-ne. Nie mogą one być zaliczane do słów, gdyż z powodu właściwej sobie formy, nie mają tej si-ły orzezeniowej, która niezbędna jest w każdym słowie. Po oddzieleuiu się formalnym imienia od słowa, w dalszym rozwoju języka zrodziła się potrzeba wyrażania w imionach kategorji licz-by i kategorji przypadków, co znowu osiągnął język przez zmiany końcowych brzmień imion, i to dało początkę deklinacji. Początkowo imio-na rzeczowe i rzyniotne miały jednaką odmią-nę, imienną albo rzeczownikową, obok niej dru-ga służyła zaimkom; z biegiem jednak czasu w niektórych językach (słowiains. i litews.) wy-tworzyła się w pewnym dziale imion (w przy-miotnikach, a częścią i w innych) inna odmiana

Imię w gramatyce.

803

deklinacyjna, z dwuch poprzednich złożona, zwa-
na zaimkową, albo złożoną (ob. Deklinacja,
Encykл. XV, 257 ns.). Oprócz odmian przez
przypadki i liczby, imiona w językach indoeuro-
pejskich mają także rodzaje, oznaczane pewne-
mi zakończeniami. Większość tych języków odróż-
nia trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki, niektó-
re tylko dwa: męski i żeński (np. jęz., litewski,
z nowożytnych francuski) — Imiona, stosownie do
natury przedmiotu, jaki przedstawiają, bywają
różnego gatunku: pospolite, własne, zmysłowe,
oderwane, żywotne, nieżywotne, osobowe i t. d.
Wiele z tych grup charakteryzują właściwe im
przyrostki, które przy tworzeniu imion wnoszą
do ich składu pewną odrębność znaczenia. Tak
np. z przyrostkiem -arz w umyśle mówiących
związane jest wyobrażenie osoby działającej, tj.
wykonywującej to, co osuowa poprzedzająca go
wyraża, np. w wyrazach: pisarz, lekarz, malarz
itp. Takie jednak znaczenie nie jest wyłączeną
tego tylko przyrostka właściwością; otrzymały
ją również i inne przyrostki, jak: acz, ca, ec,
ciel... np. w wyr. oracz, gracz, tułacz,... mówca,
radca, twórca,... goniec, strzelec, kupiec,... nau-
czyciel (stpol. uczyciel), przyjaciel, czciciel itp.
Przyrostki staropolskie: -ic, -ou ic, późniejsze -icz,
-owicz, przydane do imion czy to pospolitycz, czy
własnych, oznaczających godności, dostojeństwa,
lub imiona własne osób, utworzyły nazwy synów,
zysli imiona odojcowskie (patronymica), jak np.
wojewodzic, szlachcic, królewicz... i rodowe, jak:
Klonowic, Tomkowicz, Chodkiewicz i t. p. To
samo znaczenie w imionach żeńskich związane
jest z przyrostkami: -anka, -na, -ńska (-ewna),
np. wojewodzianka, szlachcianka, królewna, Chod-
kiewiczówna itp. Podobną rolę w jęz. rosyjskim
w imionach odojcowskich mają przyrostki: -icz,
-owicz, -ewicz, np. Nikiticz, Pawłowicz...; w serb-
sko-chorwackim i słowेńskim przyr. -ić, -ović,
np. Jagić, Karadžić, Miklosić, Brankowić i t. p.
Języki giermańskie w imionach odojcowskich
pojęcie syna wyrażają wprost przez dodanie wy-
razu syn (sohn, son, sen) na końcu imienia, np.
w niemieckim: Meyersohn, w angielskim, szwedz-
kim i duńskim: Erikson, Martenson, Johnson,
w dolnoniemieckim: Matthison, Paulsen i t. p.;
w hiszápskim kończą się imiona podobne przy-
rostkiem -ez: Hernandez (syn Hernanda). W in-
nych znowu językach 'syn' występuje jako przed-
rostek na początku imienia; u Normannów np.
służy ku temu wyraz fitz (od łać. filius), np.
Fitzgerald; w jęz. szkockim znaczenie to ma wy-
raz mac (=syn), który przed imieniem ojca
kładzie się bądź w całości, bądź też w skróceniu,
w postaci głoski M' ze znakiem apostrofu, np.
Macdonald, M'Culloch; w irlandzkim podobne zna-
czenie ma przed imieniem głoska O', co ma znaczyć
syn, podług innego zaś wykładu ma być skróceniem
przyimka angielskiego of, (z od), np.: Daniel
O'Connell itp. — Pozostałością z czasów rozkwitu
humanizmu, gdzie panował zwyczaj przyobleka-

nia w szatę łacińską nawet imion własnych ro-
dowych, są imiona odojcowskie z zakończaniem
i, takie jak: Pauli, Adami, Jacobi, Stefani itp.;
przedstawiają one formy dopełniacza łacińskie-
go imion chrzestnych, przy których rzeczownik
domyślny „filius” opuszczono. Taki sam początek
ma także imię rodowe Garibaldi; pochodzi ono
do imienia Garibald, znaczącego grotowłydny
lub oszczepowładny (porów. Sebald, Ubald...),
w postaci łacińskiej Garibaldus, z dopełniaczem
na i, przy czym również domyślny jest filius.
Wiadomo, że wszelkie imiona własne, tak ro-
dowe, chrzestne, jak i miejscowe, były pier-
wotnie niewyodrębnione, lecz tak samo pospo-
lite, jak wszystkie inne. Widoczne to zna-
czenia tych imion, czy one mają formę prostą,
niezłożoną, jak np. Wiktor (zwycięzca), Soter
(zbawca), Sewer (surowy), Feliks (szczęśliwy),
Leon (lew), Zofja (mądrość), Quintus (piąty),
Sextus (szósty),..., lub: Kraus, Schwartz, Fuchs,
Mejer (z łać. major, starszy dworzanin), słowiań:
Dąb, Rola, Wojna, Pasek, Wilk, Kuna, Jastrząb,
i t. p.; czy też przedstawiają postaci złóżone,
jak np. niemieckie: Sigmar lub Sigmer (sławny
zwycięstwem), Kuourat, Konrad (śmiały w ra-
dzie);.; greckie: Damokles (sławny wśród ludu),
Sofokles (sławny mądrością), Teodotos (bogom
oddany);.; perskie, gdzie wyraz aspa (=koń),
w złóżeniami charakterystyczny jest i narodu
pucerskiego, np. Vitaspa=posiadający konie, Pu-
rušaspa = bogaty w konie (ojciec Zoroastra)...;
u starożytnych Indjan jak i u Hebrajezyków,
dgzie wiele imion złożonych jest odbiciem sto-
sunków religijnych, np. Kalidasa = sługa bogini
Kali, Elieser = bogu pomocny i t. d.; słowiańskie
z dwu członków złóżone, mające w drugiej czę-
ści wyrazy: sław, mir, mier, bor, woj... jak:
Świętosław = wielką sławę mający, Wodzisław =
sławny władzą (późniejsza postać 'Władysław'
pod wpływem czeskim), Raci-bor, Borzywój, Wy-
szymir i t. d. Tysiące połobnych imion własne
osób, imion rodowych, imion miejscowości,
jako też imion, oznaczających zajęcia człowieka,
wytwory przemysłu, nazwy obcych pojęć i rzeczy,
różnych urządzeń, imiona z zakresu terminologii
chrześcijańskiej stanowią ważny w języku każde-
go narodu materjał dla badań językowych, dla
starożytności prawnych, gieograficznych i t. p.,
słowem dla badań dziejów rozwoju kultury na-
rodów. Oczywiście, że dla naukowego roztrzą-
sania tego materjału niezbędne jest ściśle stoso-
wanie zasad i wskazówek krytycznych, jakich
dostarcza językoznawstwo porównawcze. Donios-
łą wartość dla badań tego rodzaju przedstawia
materjał złożony w wyrazach przyswojonych z ję-
zyków obcych. Wobec faktu, że niemasz języka
zupełnie czystego, bez obcej, mniej lub więcej
silnej, domieszki wyrazów przyswojonych, nabytki
te zwewnątrz godne są w każdym języku bliż-
szego rozważania, jako żywe dowody, stwierdz-
ające stosunki wzajemne i wpływy kultury jedne-

804

Imię w gramatyce.

go narodu na drugi. Badania historyczne i lin-
gwistyczne imion, rozpoczęte w pierwszej po-
łowie wieku XIX-go, postępują równoległe z roz-
wojem językoznawstwa, a wyniki tych badań
przyczyniły już nieco światła pożadanego przy
rozpoznawaniu dawno minionych epok dziejów
ludzkich; rozjaśniły one niejedno pytanie z za-
kresu stosunków prawnych, społecznych, teryto-
rjalnych i t. p., dostarczając jedynych nieraz
dowodów pewnych. prawdziwe wyjaśniających. —
Literatura: A. Fr. Pott „Die Personennamen”(wyd.
2-e Lipsk 1859); Beleze „Dictionnaire des
noms de baptême” (Paryż 1863); Aug. Fick
„Die griechischen Personennamen” (wyd. 2-e
Getynga 1894); T. Mommsen „Römische Fort-
schungen” I (wyd. 2-e Berlin 1865); Abel „Die
deutschen Personennamen” (Berlin 1853, wyd.
2-e 1889); E. Förstemann „Altdeutsches Na-
menbuch” (Nordhausen 1854—61, 2 tomy; t. II.
przerobiony: Ortsnamen, 1871); Vilmar „Deut-
sches Namenbüchlein” (wyd. 5-e Marburg 1880);
F. Stark „Die Kosenamen der Germanen”
(Wiedeń 1868); Steub „Die oberdeutschen Fa-
miliennamen” (Monachjum 1870); Andreasen
„Die altdeutschen Personennamen” (Moguncja
1873); tenże „Konkurrenzen in der Erklärung
der deutschen Geschlechtsnamen” (Heilbron
1883); — przez konkurencję autor rozumie dwu-
wykładność lub wielowykładność nazwisk z po-
wodu zatsrcia się przejrzystości wyrazu, z bie-
giem czasu, pod wpływem analogji, zmian gło-
sowych i t. p.); Heinze „Die deutschen Fami-
liennamen” (Halla 1882); Nestle „Die israeli-
tischen Eigennamen nach ihrer religionsgeschicht-
lichen Bedeutung” (Haarlem 1876); Kapff „Die
deutschen Vornamen mit den von ihnen abstam-
menden Geschlechtsnamen” (Nürtingen 1889);
Khull „Deutsches Namenbüchlein” (w «Ver-
duschungsbüchern des Allgemeinen deutschen
Sprachvereins» Lipsk 1891); Tobler „Die frem-
den Wörter in der deutschen Sprache» (Bazyleja
1872); Ferdyn. Justi „Iranisches Namenbuch”
(Lipsk 1895). — W dziedzinie językoznawstwa
słowiańskiego Fr. Mikłosić oprócz tomu 2-go
Vergl. Grammatik der slav. Sprachen”, obej-
mującego „Stammbildungslehre der slav. Spr.”
(Wiedeń 1875), napisał poprzednio kilka cennych
rozpraw o imionach osób i miejscowości, a m.:
„Die Bildung der slavischen Personennamen”
(Wiedeń 1860, w t. X «Denkschriften d. Akad.
d. Wissenschaften» i osobno); „Die Bildung der
Ortsnamen aus Personennamen im Slavischen”
(Wiedeń 1864, w t. XIV «Denkschr.»); „Die
slavischen Ortsnamen aus Appellativen” (Wie-
deń 1872—74, w t. XXI i XXIII tegoż wydaw-
nictwa); nadto: „Die slavischen Monatsnamen”
(Wiedeń 1867) i „Die christliche Terminologie
der slav. Sprachen. Eine Sprachgeschichtliche
Untersuchung” (Wiedeń 1875); „Die Fremdwör-
ter in den slavischen Sprachen” (Wiedeń 1867);
Herman Osthoff w dziele „Das Verbum in der

Nominalcomposition im deutschen, griechischen,
slavischen und romanischen” (Jena 1878) po-
święca rozdział III nazwom słowiańskim złożo-
nym (str. 209—235); Baudouin de Courte-
nay w dziele „O drevue polskom jazykě do
XIV stoletija” (Lipsk 1870), w dodanych na koń-
cu dwu słowowniczakach, objaśnia pod względem
językowym obfity zbiór imion polskich, spotyka-
nych w dyplomatarjuszach, kronikach i innych
zabytkach po wiek XIV; W. Kętrzyński „Die
polnischen Ortsnamen der Provinzen Preussen
und Pommern” (Lwów 1879); J. Karłowicz
z polskich badaczy najwięcej poświęcił pracy
nad objaśnianiem imion polskich; ogłosił w tym
przedmiocie rozprawy: „O imieniu Polaków i Pol-
ski” (Warszawa 1881, w «Pamiętniku fizjograf.»
t. I); „Imiona niektórych plemion i ziem dawnej
Polski” (Warszawa 1882, «Pam. fizjogr.» t. II);
„O imionach własnych polskich miejsc i ludzi”
(Warsz. 1885, «Pam. fizjogr.» t. V i osobno),
gdzie wyjaśnia po raz pierwszy kilkaset nazw
rodowych i miejscowych, powstałych z imion
chrzestnych i osobowych przedchrześcijańskich;
„Imiona własne polskich miejsc i ludzi od za-
trudnień” (Warsz. 1886, tamże t. VI i osobno),
w której mamy objaśnionych kilkaset nazw od
rzemiosł i zawodów, oraz od urzędów świeckich
i duchownych; Tenże „Mémoire sur l'influence
des langues orientales sur la langue polonaise”
(Lejda 1884); Jan Łoś „Słóżnyja słova v pol-
skom jazykě” (Petersburg 1901). Z dziedziny
imion litewskich: Karłowicz „Czterysta kilka-
dziesiąt nazwisk miejscowości litewskich” (War-
szawa 1883, w «Pamięt. fizjogr.» t. III); Aleks.
Brückner „Litu-slavische Studien. I Theil: Die
slavischen Fremdewörter im Litauischen” (Wei-
mar 1877). W dziedzinie badań imion pobra-
tymyczych języków słowiańskich: ceskie, Hula-
kovský „O původu a proměnách jmen rod-
ních” (Czasop. Muž. czes. r. 1860); W. Tomek
„Dějepis Prahy” część V (Praga 1882); Winc.
Brandl „Glossarium illustrans bohemico- mora-
vicae historiae fontes” (Berno 1876); łużyckie:
Al. Buttmann „Die deutschen Ortsnamen mit
besonderer Berücksichtigung der ursprünglichen
wendischen in der Mittelmark und Niederlausitz”
(Berlin 1856); Bronisz „Die slavischen Fami-
liennamen in der Lausitz” (Budyszyn 1867);
małoruskie, Sumcov „Małorusskija familnyja
prozvanija” (w «Kijevsk. starina» 1885, styczeń,
i osobno). Prace poświęcone badaniu historycz-
no-etnograficznym: Tad. Wojciechowski
„Chrobacja. Rozbiór Starożytności słowiańskich”
I. (Kraków 1873), badanie metodyczne nazw
miejscowych pod względem etymologicznym i hi-
storycznym (str. 127—341); E. Bogusławski
„Historja Słowian” I (Kraków 1888) zawiera
m. in. roztrząsanie nazw gieograficznych na -awa
i iune. Cennemi przyczynkami do historji roz-
woju języka polskiego i dziejów cywilizacji są
prace: G. Korbuta „Wyrazy niemieckie w ję-

Iminy — Imiš Henryk Jaromir.

805

zyku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym" (Warszawa 1893; odbitka z. t. IV «Prac filolog.») i Al. Brücknera „Cywilizacja i język. Szkice z dziejów obyczajowości polskiej" (Warszawa 1901). A. A. K.

Iminy. Są to pochodne ammoniaku. Jeżeli w jednej ciąsteczce ammoniaku dwa atomy wodoru zostaną zastąpione przez dwuwartościowy rodnik alkoholowy, to otrzymane w ten sposób cykliczne monoaminy noszą nazwę I-ów. Takie związki tworzą tylko normalne pierwszorzędowe glikole przez nagrzewanie chlorowodorowych soli ich dwuaminów. Z czterometyleniaku powstaje przy nagrzewaniu czterometylenimin (piolidyna) w ten sposób, że przez stratę chlorku ammonu grupa NH zamyka łańcuch węglowy. Niższym homologiem piolidyny jest trójmetylimin, wrzący przy 67° C. Najważniejszym z pomiędzy I-ów jest pięciometylenimin czyli piperydyna. Ladenburg otrzywał ją z pięciometyleniaku; otrzymuje się również przez redukcyę z perydyny (C₅H₅N). Iminy są to ciecze z zapachem przypominającym pieprz, lżejsze od wody i bardzo łatwo w niej rozpuszczalne. L. Szp.

Imiona. Imieniem nazywano w Polsce wszelki majątek, tak ruchomy jak i年至uchom, ale przedwszystkiem słowo to oznaczało dobra ziemskie. Najdawniejsze źródła prawa polskiego, t. j. dokumenty z w. XII i XIII, oznaczają własność naturalnymi terminem haereditatas, a najdawniejszy pomnik polskiego prawa zwyczajowego (spisany w języku niemieckim w w. XIII) oznacza ją słowem erbe. Własność自然chomoskań stanowiły wtedy wsie (villae) lub ich części (partes villae), działy, działki zwanne źrebiami (sortes), folwarki (allodia, praedia), siedliska (areae), grunta orne, lasy, rzeki, jeziora, stawy i t. d. Właścieli takiej自然chomości posiadał ją temsamem wiecznie (possidere in perpetuum), prawem dziedzictwa (iure haereditario), a stosunek jego do własnej自然chomości określano terminem proprietas (własność) lub dominium (państwo). Ten ostatni termin wyraża, że właściciel jest panem nietyłko ziemi ale i ludności do niej przywiązanej, która skutkiem tego jest mu poddaną jakby udzielnemu władczcy. W najdawniejszych księgach sądowych polskich (z końca XIV i początku XV w.) znajdujemy już terminy polskie na oznaczenie własności自然chomej, a mianowicie słowa: dziedzina, dziedzictwo, dobro. Sam właściciel nazywa się dziedzicem. Równocześnie spotykamy się już ze słowem imienie, mienie. Słowo to oznacza wprawdzie najczęściej ruchomości, ale równocześnie używanem bywa także na oznaczenie自然chomości. W tómaczeniu polskiem Statutów Kazimierza W-go, dokonanem w pierwszej połowie w. XV przez Świętosława z Wojcieszyna, spotykaamy obok słowa dziedzina także słowo imienie w znaczeniu dóbr自然chomych. Tak sa

mo używa obu tych słów Mateusz z Rożana, tómacz Statutów Mazowieckich w połowie w. XV. W w. XVI słowa imienie w znaczeniu dóbr自然chomych używają konstytucyje sejmowe, tómaczenia polskie Statutów Litewskich redakcyi pierwszej i drugiej i Statut Litewski redakcyi trzeciej. W w. XVII rzadziej już spotykamy ten termin, który w w. XVIII ustępuje miejsca słowu dobra, oznaczającemu własność自然chomą ziemską.
Dr Al. W.

Imir (po skandynawsku Ymir), istota naturalna podań skandynawskich, gra ważną rolę w powieści o początku świata: Przedtem nie było ani nieba, ani ziemi; istniała tylko otchłani (ginnungagap), położona gdzieś poza Norwegią. Na północy tej otchłani panowało wieczne zimno i mgła nieprzejrzana (niflheimr), a na potudniu wrzały ognie i cieplicze (muspellzheim). Spadające do otchłani wody gorące wytworzyły piętrzące się lodowce, a z zetknięcia ognia z zimnem powstało pierwsze stworzenie żywe, olbrzymi morski, Imir (szumiący), praojciec wielkoludów zimowych. Karmiła go mlekiem swojem krowa Audhumla, powstała ze szronów otchłani, a sama żywiła się bryłami soli z lodowców. Z ogrzania ich przez krowę powstali pierwsi bogowie: Buri i syn jego, Borr, ojciec Odyna i dwóch jego braci. Od Imira, z tarcia się nóg jego, poszło plemię wielkoludów, wrogie potomstwu Borra; więc Odyn z braćmi nadpił na dzieci I-a, zabił jego samego, a potomstwo w krwi jego utopił. Ocałał jeden tylko Bergelmir i stał się praojcem nowego rodu olbrzymów. Ciało I-a wrzucono do otchłani; ze krwi jego powstały morza i wody, z mięsa zieemia, z kości góry, z włóśo lasy, z czaszki niebo, z mózgu otłoki.—Por. Paula „Grundriss der german. Mythologie” (I, 1112—13); Grimma „Deutsche Mythologie” (525, 527). J. K.

Imiš Henryk Jaromir, doktor teologii, pasterewagielicki w Góda (Hodžiju) pod Budyszymem, zasłużony pisarz i patryota Łużycki (* 1819 w Bukojnie, w Saskich Górnych Łużycach), nauki pobierał w gimnazyum budyszyńskiem, a studia teologiczne odbywał w Lipsku, potem lat sześć był pastorem w Woslinku, roku zaś 1859 to samo stanowisko zajął w Hodžiju, największej osadzie ewangielickiej na Łużycach. I. po niezapomnianym Horniku jest osobistością najpulpularniejszą sród Łużyczan oraz najstarszym świadkiem epoki obudzenia się ducha narodowego. W gimnazyum budyszyńskiem współ z Kłosopolskim założył Towarzystwo uczących się Serbów (Societas slavica Budissinensis), które przetwiergał aż dotychczas (z przerwą 1883—85, gdy gimnazyum było przez rząd zamknięte). Zajmuje ono ważne miejsce w dziejach stowarzyszeń studenckich na Łużycach; w pierwszych leciech korrespondowało z Kollarem, Śturem, Hurbanem i innymi. I. od młodu oddał się ca-

Immanentny.

807

się wytwarza, rozwija, przyczyny celowej w za-
rodku, z którego ma się rozwinąć organizm doj-
rały („Analytica posteriora” I, 4, 73 a, 35 nast.;
„De coelo” II, 9, 291 a, 11; „Physica” II, 3,
194 b, 24; „Metaphysica” IX, 8, 1050 a, 24 nast.).
Scholastycy stosują termin I. do działania: actio
immanens (także permanentis) w przeciwstawieniu
do actio transiens; również causa immanens
i transiens. W pierwszym przypadku rozumie
się działanie niesięgające poza obręb podmiotu
działającego, któremu przeciwstawia się działa-
niesięgające poza obręb działacza. W drugim
przypadku rozumiano przyczynę, która, działając
trwa, w przeciwstawieniu do przyczyny, która
znika wobec następującego skutku. Najwcześnie-
szy ślad tego przeciwstawienia pojęć znajdujemy
w XIII wieku u mistrza Eckharta, który nawet
próbuje oddać terminy po niemiecku: actio im-
manens=innebleibendes Werk, actio transiens=
ausfließendes Werk. Goclenius określa: „I-emi
działaniami są takie, które nie przekraczają pod-
miotu, nie ujawniają się w zmianach przedmiot-
towych. Tkwią one tylko w samym działaczu.
Takiemi są działania władz poznawczych i po-
pędowych duszy” („Lexicon philosophicum” str.
1125; 1613). Według Spinozy „Bóg jest przyn-
zyną wewnętrzną (causa immanens) wszechze-
czy, nie zaś zewnętrzna (transiens). Wszystko,
co istnieje, istnieje w Bogu i przez Boga musi
być pomyślane, a więc Bóg jest przyczyną rzę-
czy, które w nim istnieją; to jedno. Nadto, po-
za Bogiem nie może być żadnej substancyi czyli
rzeczy, którzyaby istniała poza Bogiem sama na sobie;
to drugie” („Ethica” I, proposito 18). Tu stanowi-
sko Spinozy różni się od utartego u scholastyków
poglądłu, że Bóg jest I. w świecie, co jednak
ni wyklucza jego osobowej odrębności od świa-
ta, na który i w którym działa. Leibniz stosu-
je termin I. dla wyrażenia osobności monad
czyli dusz, z których ma składać się wszech-
świat; w każdej monadzie tkwi treść całego
świat, którą monada stopniowo z siebie wysnu-
wa, ujawnia. Wyłącza to możliwość działania je-
dnych monad na drugie (actiones transeuntes).
Tylko monada boska tworzy resztę monad przez
wybłyski (par fulgurations), a więc wpływ jej
sięga poza jej obręb („Monadologie”, „Principes
de la nature”). Baumgarten nazywa I-em „wszel-
kie działanie, które nie zależy od wpływów (in-
fluxus) zzewnątrz” („Metaphysica” 1739, § 211).
Kant, zamiast utartej przeciwstawności pojęć
immanens-transiens, ustala w terminologii filozo-
ficznej przeciwstawność: I. transcendentny
(ob.): „Zasady, których zastosowanie całkowicie
zamyka się w obrębie doświadczenia, będziemy
nazywali I-emi, takie zaś, które przekraczają
granicę doświadczenia—transcendentnemi” (Kri-
tik der reinen Vernunft” wyd. Kehrbacha, str.
271; „Prolegomena” § 40). Teleologia I-ną Kant
nazywa pogląd, według którego celowość przy-
rody nie byłaby przez żaden umysł zamierzoną,

lecz byłaby skutkiem mechanizmu przyczynowe-
go („Kritik der Urtheilkraft” II, § 61); w tem
znaczeniu spółczesna biologia ewolucyonistyczna
celowość świata organicznego uważa za I-ną.
J. G. Fichte nazywa swój krytyczym I-m, „gdyż
wszystko zakłada w jaźni” („Grundlage der ge-
sammten Wissenschaftslehre” wyd. 2-e, 1802,
str. 41). Schelling określa twierdzenie, że istnie-
je jaźń bezwzględna, jako „najimmanentniejszą
filozię z wszech immanentnych” („Vom Ich als
Prinzip der Philosophie” 1795, str 113). E. v.
Hartmann pisze: „Wszystko, co bywa ujmowane
w formę świadomości jako treść wyobrażenia
i pozostaje w obrębie tej sfery jako treść bez-
pośrednio dana, wszystko to jest I-em” („Grund-
lagen des transcendentalen Realismus” 1875,
str. XIII). Benno Erdmann nazywa „logiczną
immanentnością” (logische Immanenz) „stosunek
de przedmiotu” („Logik” I; „Elementarleh-
re” 1892, str. 129). Natomiast logiką I-ną
nazywają filozofowie przyrody rozum lub logicz-
ność, ujawniającą się w sprawach przyrody albo
w dziejach. Goswiu K. Uphues rozröżnia „to,
co jest bezpośrednio I-em, co obejmuje obecne
sprawy psychiczne własnej świadomości i sta-
nowi przedmiot refleksyi, od tego, co jest po-
średnio I-em, minione sprawy psychiczne włas-
nej świadomości” („Psychologie des Erkennens”
Lipsk 1893, str. 7).—Filozofia immanentna
imba filozofia immanencyi, po niemiecku
immanente Philosophie albo Immanenzphilosophie.
Taką nazwę przybrał odłam nowokrytycyz-
mu (ob.) niemieckiego, którego przedstawiciela-
mi są: W. Schuppe, J. Rehmke, A. v. Leclair,
M. Kaufmann, R. v. Schubert - Soldern, i który
usiłuje objaśnić świat z pierwiastków I-ch, t. j.
tkwiących w świadomości. Inaczej ten kierunek
nazywa się filozofią bezpośrednio danej rzeczy-
wistości albo filozofią czystego doświadczenia.
Najbardziej filozofia I-na zbliża się do poglądów
Berkeley’a i Hume’a; Kantowi zarzuca ta filo-
zofia, że skaził i zaciemnił swój idealizm trans-
cendentalny metafizycznem pojęciem „rzeczy
samej w sobie”; gdyby nie to, byłby zasadniczo
filozofem immanentnym. Według Filipa Main-
ländera „prawdziwa filozofia musi być I-ną, to
znaczy: świat musi jej dostarczać materyłu i
stanowić jej granice” («Philosophie d. Erlösung»
2 tomy, 1876-94; t. Istr. 3). Przeważnie filozofowie
tego kierunku uważają za protoplastę swojego
Fryderyka Alberta Langego (ob.). Pokrewną
jest ta filozofia z podmiotowym objektywizmem
Ernesta Laasa (ob.). Według filozofii imma-
nentnej „być rzeczywistem” jest to samo, co
„być świadomem”; „przedmiot” znaczy to samo,
co „wyobrażenie. Głównem zadanie jest ana-
liza tego, co jest danem w doświadczeniu, t. w
wiadomości, nasamprzód na podmiot i przed-
miot, a następnie na pierwiastki pojęciowe, z któ-
rych dałyby się skonstruować całkowita teorya
doświadczenia. Należy odróżniać dwie odmiany

Encykł. Powsz. Ilustr. Zesz. 237. T. XXX.

102

808

Immarados — Immermann Karol.

filozofii I-ej: jedni jej przedstawiciele są zwołennikami solipsyzmu (ob.), nieuznającego nawet innych świadomości, prócz własnej, np. Schubert-Soldern; inni jednak przeważnie unikają tej krańcowości, przyjmując nietylko świadomość indywidualną, lecz i świadomość wogół, przez co zbliżają się do stanowiska Fichtego (ojca), t. j. do idealizmu metafizycznego; głowym przedstawicielem tej odmiany jest Schuppe (ob.). Kierunek ten filozoficzny ma swój organ wychodzący od r. 1895 p. n. „Zeitschrift für immanente Philosophie” pod redakcyą Kaufmanna, przy spółudziale Schuppeg o i Schubert-Solderna. — Literatura: Wilh. Schuppe „Grundriss der Erkenntnisstheorie und Logik” (Berlin 1894), podstawowe dzieło tego kierunku; Maks Kaufmann „Fundamente der Erkenntnisstheorie und Wissenschaftslehre” (Lipsk 1890); tenże „Immanente Philosophie. Analyse der Metaphysik” (Lipsk 1893); Richard Schubert v. Soldern „Grundlagen einer Erkenntnisstheorie” (Lipsk 1884); Gédéon Gory „L’immanence de la raison dans la connaissance sensible” (Paryż 1896); Rudolf Eucken „Die Grundbegriffe der Gegenwart” (zweite Auflage, Lipsk 1893), szkic „Immanenz-Transcendenz. Das religiöse Problem” (str. 292—313). Ad. M.

Immarados (po greeku ἱμμ.χραδος), syn Eumolposa (ob.), w wojnie z Ateńczykami przywodził Eleuzyńczykom i poległ z ręki Erechtheusa. — Por. Paus. 1, 5, 2; 27, 5; 38, 3; Schol. II. 18, 483; Schol. Eurip. Phoen. 854. Według Apollodora (3, 15, 4) nazywa się syn Eumolposa Ismaros (ob.). Pierwotnie jest I. najprawdopodobniej tylko sobowtórem Eumolposa, zmienionym w mitycznej legendzie na jego syna. — Por. etymologiczny wyód Potta w „Zeitschr. f. vergl. Spr.” 9, 415. S. Drz.

Immaterializm nowołacińskie immaterialismus od in = nie i materialismus = materyalizm. Tak przyjęto nazywać wszelkie pogłady filozoficzne, zaprzeczające przedmiotowego istnienia materyi jako substancyi i uważające wszelką materyalność za zjawiskową tylko. Szczególnie wszakże nazwę tę zwykle stosować do filozofii Berkeleya, jako właściwszą niż idealizm subjektywistyczny, gdyż Berkeley, zaprzeczając przedmiotowego istnienia materyi, przyznawał przedmiotowe istnienie dusz i Boga. Inaczej system Berkeleya nazywa się akosmizmem (gr. α = nie + κόσμος = świat), przez co zaznacza się negacyję istnienia świata materyalnego. Niekiedy I-em nazywa się pogład Descartesa na duszę jako na istotę zupełnie niemateryalną, tylko myślącą, lecz nie rozciągą; jest to zatem pogląd przeciwny wszelkim hylozoistycznym i materialistycznym koncepcyom duszy. Ad. M.

Immenstadt, miasto w bawarskiej regencyi Szwabskiej, nad rzeką Iller, przy linii kolejowej z Monachium do Lindau; 3 500 mieszk. (1900), z czego ok. 400 ewangielików. Posiada klasztor

Kapucynów, zakład leczniczy Friedrichsbad, urządzony według systemu Kneippa; oprócz tego fabrykę szpagatu (800 robotników), kilka fabryk sera; znaczne targi na bydło.

Immermann Karol* (w Magdeburgu 24-go kwietnia 1796 — † w Düsseldorfie 25 sierpnia 1840), poeta i powieściopisarz niemiecki. Był synem urzędnika pruskiego z czasów Fryderyki II i wychowany został od dzieciństwa w trytycznej czci dla założyciela potęgi państwo-wej Prus. Uczył się naprzód w szkole rodzinne-go miasta, a następnie studyował na uniwersytacie w Halli. W 1813 wstał do wojska pruskiego i walczył przeciw Francuzom. Po zawartym pokoju w r. 1814 powrócił do Halli, ale skoro wybuchła ponownie wojna w następnym roku przeciw powracającemu z Elby Napoleonowi, znów zaciągnął się do szeregów narodowych, brął udział w bitwie pod Waterloo, wszedł z wojskiem pruskiem do Paryża, mianowany został oficerem i dopiero po nastaniu trwałego pokoju wziął się znów do przerwanych dwukrotnie studyów uniwersyteckich, po ukończeniu których wstał jako prawnik do służby rządowej i pełnił różne urzędy w Magdeburgu, Monasterze i Düsseldorfie. W Monasterze poznal piękną i wysoce inteligentną generałową von Lützow, dla której gorącą powziął miłość, doznając zarazem silnego jej wpływu na całą swą twórczość poetycką. W r. 1839, po zerwaniu długoletniego stosunku z piękną generałową, ożenił się z Marryanną Niemeyerą a w rok potem zakończył życie wskutek nagłej choroby zapalnej. Twórczość poetyka I-a w młodzieżnych tragedyach („Das Thal von Ronceval”, „Edwin”, „Petrarca”, „König Periander und sein Haus”, „Cardenio und Celinde”), komedyach („Die Prinzen von Syrakus”, „Die schelmische Gräfin”, „Das Auge der Liebe”, „Die Brüder”, „Die Verkleidungen”, „Die Schule der Frommen”) wreszcie w romansach z tejże epoki („Die Papierfenster eines Eremiten”, „Der neue Pygmalion”, „Der Karnawal und die Somnambule”) przesiągnięta jest nawskroś ciasną i jednostronną doktryną romantyzmu niemieckiego, ale następnie wyzwala się stopniowo z pod tego wpływu w dzielach męskiego wieku, z czasów pełnego rozkwitu samodzielných uzdolnień poety w tragedyach: „Das Trauerspiel im Tyrol” (1-e wyd. Hamburg 1828, następne wydania p. t. „Andreas Hofer”); „Kaiser Friedrich II” (1-e wyd. tamże 1828), w komicznym poemacie „Tulifäntchen” (Hamb. 1830), in trylogii dramatycznej z dziejów Rossyi „Alexis” („Die Bojaren”, „Das Gericht von St. Petersburg”, „Eudoxia” wyd. 1-e Düsseldorf 1832) i w fantastycznym poemacie dramatycznym p. t. „Merlin eine Mythe” (tamże 1832). Wszelako i w tych utworach słychać liczone ogólno-romantyczne, występujące równocześnie z dażnością do realistycznie prawdziwego odtwarzania uzuć i charakterów ludzkich oraz stosunków ży-

Immigracja.

809

cia. W „Merlinie”, którego zowią czasami Fau-
stem I-a i który rzeczywiście należy do licznych
w literaturze niemieckiej naśladownictw arcy-
dzieła Goethego, dążność romantyczna objawia
się w wybujałej fantastyce pomysłu i w rozle-
głej idei, z której on został wysnuty, w napisa-
nej zaś wkróte potem ostatniej tragedyi I-a
p. t. „Die Opfer des Schweigenes” („Ghismonda”)
romantyzm polega więcej na wyrafinowanej sub-
telności i samowolnych dziwactwach treści. Nastę-
pujące potem dwa znakomite romanse I-a: „Die
Epigonen” (Düsseldorf 1836) i „Münchhausen”
(tamże 1838—39) wznoszą się ponad wszystkie
poprzednie jego utwory bogactwem samodziel-
nych, wprost z życia realnego zaczerpiętych,
pomysłów oraz doskonałością artystycznego ich
wykonania; wreszcie ostatnie dzieło poety, nie-
skończony, po śmierci autora wydany poemat
opowiadający: „Tristan und Isolde” (Düsseldorf
1841) stanowi godne wieniečenie całego jego
towarczości, jako pełen świeżego natchnienia
i prawdy uczuciowej wytwór poezyi. Pierwsze
zbiorowe (niezupełne) wydanie dzieł I-a ogło-
szone zostało w Düsseldorfie 1840 r.; najlepsze
i najzupełniejsze z późniejszych—przez Roberta
Boxbergera w Berlinie 1883 r. Oddzielnie wy-
szły poezye liryczne Immermanna: „Gedichte”
(Hamb. 1822); „Neue Folge” (Sztutg. 1830), oraz
jego pamiątniki „Memorabilien” (Hamb. 1840—
43), Putlitz wydał I-a „Theaterbriefe” (Berlin
1851) i ogłosił studium p. t. „Karl I. Sein Le-
ben und seine Werke” (tamże 1870). W. G.

Immigracja (przychodźtwo), ob. Ludność.

Immigracya (pod względem antropologicz-
snym). Przy rozpatrywaniu objawów społecznych
powinniśmy zawsze pamiętać o tej wielkiej praw-
dzie, iż należy uwzględniać nietykil stronę ilo-
ściową badanych zmian, ale i jakościową. „We-
dług pospolitych statystyków, wszelkie okazy
ludzkie są jednostkami, posiadającemi tę samą
wartość. Statystyka daje nam pojęcie tylko
o ilościowych rozmiarach strat, które okolica lub
ogół kraju poniosły, antropologia zaś zwraca na-
szą uwagę na jakościową stronę rozpatrywanę-
ciw zjawiska. Musimy z góry zastrzedz się prze-
ciw przypuszczeniu, jakoby poniesiona strata roz-
kładała się w odpowiednim stosunku na wszyst-
kie rasy lub kategorye uzdolnień. Nie! Mamy
tam sprawę z dokonywającym się doborem, któ-
rego źródłem jest odmienność psychiczna rasy
i rozmaitość zdolności i upodobań. Jakościowa
strona wyludniania się Francyi jest bez porówna-
nia donioślejszą, aniżeli ilościowa: naród może,
bez następstw ujemnych, utracić znaczną liczbę
osób niższej kategoryi, lecz byt jego jest zagro-
żony, jeśli mu upuszczono zawiele krwi doskonal-
sz. Wyludnianie do tego właśnie zmierza!”
Badania O. Ammona w Niemczech, d-ra Colligno-
na i Lapouge'a we Francyi, Liviego we Wło-
szech, Weisbacha w Austryci, wykazały, iż emi-
gracya nietyłko zabiera ruchliwsze jednostki,

immigracya zaś je wprowadza, ale nadto, iż oba
te objawy wyodrębniają od siebie typy, od wie-
ków obok siebie żyjące, i w ten sposób ze zmie-
szania rasowego oddzielają jedeu z pierwiastków
rasowych ludności. Do miast i okręgów prze-
mysłowych ciągną przedewszystkiem, w Europie
środkowej, żywioły blondynowe, długogłowe.
Dla uprzytomnienia tego objawu zatrzymamy
się nad wynikami studyów Clossona. Badał on
ludność napływową departamentu Herault. Po-
niżej zamieszczona tabliczka podaje rezultaty,
osiągnięte przez tego badacza; pierwsza rubryka
wskazuje departament, z jakiego przybysze po-
chodzą; druga — wskaźnik szerokości czaszkowej
wśród przybyszów, trzecia — przeciętną wartość
tego wskaźnika dla departamentu, z którego
przybysze wyszli:

<table>
  <thead>
    <tr>
      <th>Pochodzenie</th>
      <th>W. sz. cz. u przybyszów</th>
      <th>W. sz. cz. depart. rodzimego</th>
    </tr>
  </thead>
  <tbody>
    <tr>
      <td>Gers</td>
      <td>82.25</td>
      <td>85.71</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Ariège</td>
      <td>82.59</td>
      <td>82.89</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Pireneje wsch.</td>
      <td>81.80</td>
      <td>78.63</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Aude</td>
      <td>79.08</td>
      <td>81.05</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Tarn</td>
      <td>80.04</td>
      <td>83.72</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Aveyron</td>
      <td>84.04</td>
      <td>85.50</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Lozère</td>
      <td>87.13</td>
      <td>87.87</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Ardèche</td>
      <td>83.40</td>
      <td>85.24</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Gard</td>
      <td>82.43</td>
      <td>83.13</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Vaucluse</td>
      <td>80.77</td>
      <td>81.53</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Bouches du Rhône</td>
      <td>82.77</td>
      <td>82.22.</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

Z wyjątkiem 2 departamentów żywioły wychodźcze
mają wskaźnik niższy od przeciętnego. J. Majer
i J. Kopernicki stwierdzili, iż w Galicyi najwięk-
szy procent długogłowości i najmniejszy krótkogło-
wości (12% / 57%) istnieje wśród tych Polaków,
którzy mieszkają jako koloniści na Rusi. Na podsta-
wie podobnych faktów usiłowano wyprowadzić wnio-
sek, iż wychodzącą jest przedewszystkiem, w Eu-
ropie środkowej, długogłowiec; opuszczaja on licz-
niej niż krótkogłowiec nieurodzajną glebą lub
szuka zarobku postronnego, gromadzi się w mia-
stach i okręgach przemysłowych, udaje się do
kolonii. Z tego powodu niektórzy uważają go
za pierwiastek ruchliwszy i bardziej przedsię-
bierczy niż krótkogłowca. Są to teorye, które
wymagają bardziej naukowego udowodnienia niż-
to, jakie dzisiaj posiadają. Natomiast twierdzenie,
iż wychodźtwo uboży kraj pod względem antro-
pologicznym, pozbawiając go ruchliwych ziom-
ków, immigracja zaś wzbogaca, należy nieomal
do liczby pewników w nauce antropologicznej.
Candolle przewybornie uwydatnił doniosłość
wchodźtwa na przykładzie emigrantów hugonoc-
kich. Pod wpływem prześladowań, które nastą-
piły po odwołaniu edyktu nantejskiego, energicz-
niejsze jednostki z pośród hugonotów opuszczaja
Francyę. Wnoszą one życie przemysłowe
w okolice nadreńskie i wydają z pośród siebie

810

Immobilia Bona — Immunitas.

na obczyźnie znaczny procent uczonych. Gdyby Europa wytwarzała w tym samym stosunku jak wychodźcy hugonoccy zagranicznych członków paryskiej Akademii Nauk, to winna byłaby zamiast 88 wydać ich 1 200. Nie ulega również wątpliwości, iż, zliczywszy osoby pochodzenia niemieckiego, które w naszym kraju odznaczyły się inicyatywą naukową lub w zakresie znaczyły praktycznego, otrzymlabymy bardzo znaczną procent z ogólnej liczby Niemców u nas, — znaczniejszy od tego, jaki jest właściwy Niemcom we własnej ich ojczyźnie.

Immobilia Bona, ob. Dobra w dawnej Polsce.

**Immunitas.** Wyraz ten w patologii dzisiejszej wyraża bezpieczność osoby danej od zarażenia się lub zakażenia chorobą jakąkolwiek, czyli zdolność ustroju do opierania się skutecznego wpływom chorobotwórczym zewnętrznym. Po polsku I. nazywana bywa pospolicie odpornością (ob.).

Dr J. P.

**Immunitas** (emunitas, *Immunitität*), klasyczny wyraz łaciński, wywodzący się etymologicznie od wyrazu munus (w znaczeniu powinności) z dodatkiem przeczącej partykuły assymilowanej im (stań: immunes, seu liberi a muneribus publicis), a oznaczający z biegiem czasu pojęcie braku ograniczenia i t. p., stał się poniekład mianem instytucyji przywileju (ob.) wogółe, będącej w Wiekach Średnich, osią stosunków prawno-publicznych, a pośrednio i prawno-prywatnych Europy. Privilegium (przywilej), nazwa określająca pierwotnie (w prawie rzymskiem) coś całkiem odwrotnego niż przywileju, bo—prawo, ustawę, lub projekt do ustawy ograniczającej kogoś (privus i lex), nabrала półźniejszego swego znaczenia prawdopodobnie półźniej niż I., oznaczająca już w prawie rzymskiem wolność od posług, lub opłat publicznych, a w pierwotnym państwie frankońskiem—ideologiczną pełnię (nieograniczoność) władzy i własności panującego (I. Regalis, I. des Königsgutes). Ostatnie z trzech najważniejszych określzeń przywileju (czyli prawno-publicznego państwa, a pośrednio i mieszkańców tego państwa, ulegały w różnych czasach, miejscach i okolicznościach rozlicznym modyfikacym i różniczkowaniu. Pomimo że nie było ono ani ścisłem, ani stałem, wytworzył się jednak ogólnie obyczaj konwencyonalny mianowania przywilejów osobistych i klasowych przy-

wilejami; gromadnych (np. miejskich, wiejskich, korporacyjnych i t. p.) — egzempcyami, zwłaszcza, że nabywano je niekiedy za opłatą na rzecz władzy naczelnej, a—najrozleglejszych, przezwadzenie stanowonych, Immunitami. Zarówno z powodu, że Kościół cieszył się zawsze przywilejami stosunkowo najrozleglejszemi, jak również i dlatego, że począł uzyskiwać je najważniejszej, pełnię jego zwane go obwarowania od zapędów państwa zwano prawie wyłącznie I., a wyraz ten stał się w prawie kanonicznem terminem stałym dla określenia właściwej kategorii przywilejów kościelnych (ob. Immunitas ecclesiastica). Powstało stąd mniemanie nieuzasadnione, że I. oznaczała w dziejach wyłącznie tylko wspomnianą kategorę przywilejów kościelnych. Nie było także bynajmniej, chociaż najdawniejsze dzieje I-u średniowiecznego z dziejami Kościoła się łączą. Pod panoaniem rzymskiem kodeksy Teodozyusza iJUSTYNiana ugruntowały początek prawodawstwa immunitetowego kościelnego, które następnie odyć miało już pod panowaniem Merowingów, Jedynowładzca frankoński, Lotar II (613–628), ustanawiając zaniedbany przez poprzedników wewnętrzny porządek państwa, orzek między inemi, że Kościół otrzymywać winien w jego państwie dziesięciny z roli i pastwisk (Boretius „Capitularia” I, 19), oraz zabezpieczył duchownym wolność od posług publicznych w słowach: „Ecclesiae, vel clericus nullum requirant agentes publici (=missi regii) functionem, qui avi, vel genitoris nostri immunitatem meruerunt...”. Owa wspomniana tutaj I. z czasów Lotara I (558–561) i Chilperyka usuwa się z pod obserwacyi. Zdaje się, że Lotar II miał tu na myśli tę wolność faktyczną, jaką już pod pierwszymi Merowingami cieszyli się, nie duchowni jako duchowni, lecz—Rzymanie (Por. G. Waitz „Deutsche Verfassungsgeschichte” II [wyd. 1882] str. 279 i IV [1885] 125). Stwierdzić trzeba, że dopiero w przytoczonym edykcie („Praescriptio” z 614 r.) I. występuje po raz pierwszy na gruncie średniowiecznym w znaczeniu właściwem, t. j. jako przywilej prawno-publiczny. Oparte na razie, jakby jedynie na wspomnieniach prawa rzymskiego o wolności od opłat i posług publicznych, I-y rozwijać się poczęły w Wiekach Średnich szybko i oryginalnie na gruncie państw europejskich odpowiednio do ich własnego rozwoju. Już wspomniany edykt Lotara II w innych ustępach swoich dowodzi, że I y na wzór przytoczonego nadawane były współcześnie i ponom wieckim (potentum vel cuicumque), którzy, co podnieść należy, wykonywać począli na ich podstawie sądownictwo własne (Por. R. Schröder „Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte” wyd. 1889, str. 193). Był to już nader szeroki zakres I-u, w którego ramach powstać miał instytut sądownictwa immunitetowego, wzorującego się w organizacyi swojej na domenach

Immunitas.

811

(ob.), a wreszcie na sądownictwie państwowem. Dzięki I-om, pomocnikom państwa, podobnie jak później, dzięki owianemu prądem I-u ustrojowi lennemu, kultura przenikać mogła szybciej w te zakątki i sfery, do których centralna właźda naczelna dotrzeć na razie nie zdołała. W celu utrzymywania związku z państwem obszarów i grup immunitetowych, wyjętych lub wyemancypowanych, nieraz bardzo poważnie, z pod władzy naczelnej, a zwłaszcza z powodu jej organów normalnych, powołano do życia zastępy specyalnych urzędników immunitetowych, zwanych za Merowingów: *agens, missus, iudex, a później, za Karolingów—advocatus, vocatus, vogatus (Vogt, wójt), defensor, causidicus (scultetus, sołtys).* Okręgowa (Gau) organizacja domen, znieśiona za Karola Wielkiego, stała się przeważnie wzorem dla wewnętrznej administracyi dóbr i obszarów I-owych i na przyszłość, nawet kiedy do tej administracyi panowie, zwłaszcza świeccy, używać począli urzędników własnych (*vicedomini, praepositi, oeconomi*). Posiadanie I-u zwalniało zazwyczaj obdarowanego i obszar obdarowany od wielkości posług i opłat fiskalnych: nawet od t. zw. *servitium regis*. Wszelako ciężar utrzymywania gospód króla i jego wysłańców (w podróży), budowy grodów, mostów i dróg, a wreszcie corocznego podarku dla pałnującego, pozostał za Karolingów w mocy pierwotnej. I. nie zwalniał także i od ceł, o ile的前提 celny poza właściwym obszarem się znajdował. Gwałczący przywileje I-u opłacali karę, wynoszącą 600 soldów, z których 200 zostało skarb państwa, a 400 dla poszkodowanego. W czasach późniejszych, w wieku XII i XIII, I-y rozwinęły bardziej jeszcze samodzielność swoją, zwłaszcza w zakresie sądownictwa spraw najważniejszych (Schröder j. w. 379), stają się niekiedy wręcz niezawistemi wewnętrznie lennami. Zdaje się też, że w rozwoju dziejowym wielu posiadłości lennych dałoby się wykryć przeszłość immunitetową (Schr. 488, 542). Już w dobie panowania ustroju lennego, nie mówiąc o państwie nowożytнем, nazwa I-u utrzymała się głównie, a wreszcie wyłącznie w prawie kanonicznym; istota dawnego I-u, czyli przywilej, uprawiany i później, lubo zmodyfikowany odpowiednio do zmienionych warunków bytu, przyjęła w Europie przeważnie miano przywileju, lub egzempcyi. Jeszcze jednak w wieku XII zwano w Niemczech egzempcye miejskie I-ami (Schr. 635).

W Polsce, kształtującej się pod wielu względami na zachodnich wzorach, ale posiadającej, zwłaszcza w pierwotnym rozwoju swoim, niemało oryginalności, istota I-u jako przywileju, istniała tak dawno jak samo państwo. Niewiadomą jest jednak ani nazwa, ani rozciągłość, ani wreszcie charakter prawny typów pierwotnych „polskiego I-u”. Zdaje się, że wszystkie odpowiednie miana, rozmiary i właściwości ta-

kiego faktycznego I-u dadzą się określić w orzeczeniu: Siła (posiadającego przywilej faktyczny) przed prawem (czy przemocą) panującego. Taką była z pewności I. faktyczna Siecha wobec Władysława Hermana, bardzo daleko, bo aż do samowładztwa w państwie dochodząca; taką I. Skarbimierza wobec Krzywoustego i t. p. Żeeli jednak chodzi o samą nażąę, umiarkowaną rozciągłość, a wreszcie o charakter prawodawczye polskich I-ów, to dotyczą one, podobnie jak i na Zachodzie, przedewszystkiem Kościoła, a datują dopiero od śmierci Krzywoustego, boć I. przypuszczalnie udzielony na Zjeździe Gnieźnieńskim (1000 r.) przez Otto-na III Kościołowi Polskiemu przez wyzwolenie go z pod metropolii magdeburgskiej, był właściwie I-em nadanym przez cesarza księciu polskiemu, który niepodzielnie teraz nad Kościołem polskim mógł zapanować. Dopiero w przyjętej przez Krzywoustego bulli Innocentego II dla Gniezna (1136 r.) czytamy, że kasztelania Żnińska, Łowicz i wieś Zwierschów ma należeć do arcybiskupa z prawem sądownictwa „cum omni iuriditione seculari”. Jest to pierwszy ślad właściwego I-u; o ile jednak z badań dotychczasowych wnosić można (Por. Wład. Abraham „Organizacja Kościoła w Polsce” 232—235), to I-y kościelne w Polsce nie były ani liczne, ani rozległe: raczej bardzo skąpe aż do schyłku XII w. Dopiero Synod Łęczycki (1180) uczynił w tym stanie rzeczy pierwszy poważniejszy wyłom, który ułatwił wzrost dalszy I-ów kościelnych w Polsce (ob. Kościół w Polsce). Z czasem (od XIII st.) kurczyć się zaczęła właźda Piastów także i w stosunku do moźnych osób świeckich, którym począści Kościół, a począści własna przewaga faktyczna nad prawami, lub uroszseniami panującymi, do przywileju otwierała drogę. Były to już jednak czasy, w których i na Zachodzie I., jako termin prawny, złał się przeważenie z pojęciem specyalnej kategoriyi przywilejów kościelnych (ob. I. ecclesiastica). To, co dawniej było w Europie I-em świeckim, sprzęgło się z organizacją i terminologią ustroju lennego, a w nim z egzempcyą i z przywilejem. Tem zapewne tłomaczy się zjawisko, że I-ami nazywano w dokumentach polskich średniowiecznych tylko przywileje, niekiedy nawet niezbyt rozległe, nadawane kościółi i majątkom kościelnym; świeckie, choćby najrozleglejsze, miana tego nie nosiły. Wogółe biorąc, termin I. nie doczekał się w Polsce, poza I. ecclesiastica (ob.) szerszego i ogólniejszego zastosowania, nawet dla oznaczenia przywilejów, wydawanych dobrom kościelnym. Mianowicie możemy stwierdzić, że w XIII—(bo później sam wyraz I. napotykamy w Polsce nieomal wyłącznie tylko w prawie kanonicznem)—z Wolnienie dóbr od wszystkich, lub niektórych ciężarów prawa polskiego zwano niekiedy I., o tyle, o ile dobra te należały do