RERVM MOSCOVITICARVM

152

Miensko oppidum, à Vuolcovuitza 35. miliar. diftans. inde præterea A
omnes fluuiij in Boryſthenë feruntur, cum alij relicti in Nemen decurrat.

Borifflovu oppidum ad fluuiu Berefina ſitum, 18. miliar. de quo ſuprà.

Reſchak 40. miliar. In illis porrò locis, propter máximas ſolitudines, nò
compendioſa, ſed communi uia uſi, Mogilevu oppido, ad dextram inter-
uallo 4. miliar. relicto, per

Schklovu, 6. miliar.

Orſa, 6. miliar.

Dobrovuna, 4. miliar. alia: loca in priore itinerario exponita, Moſco-
vuiam tandem uenimus: ubi diu tractantes, nec tamen aliud extroquere
potuimus, quàm ifta: Si rex Poloniæ uult nobiſcù pacem, mittat ad nos,
ut confuetum eſt, Oratores ſuos, & nos uolumus cum illo pacem nobis
competentem. Misimus tandem noſtros ad regem Poloniæ (qui tum
in ciuitate Gdanenſi fuit) deſtinauit que ad hortationem noſtram ſuos
Oratores, Petrum Gyſca palatinum Plocenſem, & Michaelēm Bohuſch
Lithvuanicum theſaurarium.

Porrò Princeps cum Oratores Lithvuanos haud procul à Moſcovuia B
eſſe cognouiffet, ſubitò ſe uenationis prætextu ac recreandi animi gratia,
tempore minimè tamen ad uenandù congruo, Moſaisko, quo loco maxi
mam habet leporù copiam, contulerat: nos c[ó]p ad ſele, ne fortasse Lithvua-
ni urbem ingrederentur, uocauerat, ubi impetratis confirmatis c[ó]p indu-
cijs, undecima, Nouembris, dimiſi, ſciſſitabatur Princeps, qua uia nos
redituri eſſemus, quia Turcam Budæ ſuiffe intellexerat: quid autem effe-
ciſſet, ſe ignorare aiebat. Eadem qua ueneramus uia, Dobrovunam uſc[ó]
reuerſi, impedimenta noſtra, quæ ex Vuieſma per Boryſthenem miſera-
mus, ibi recepimus: Priftauum Lithvuanù, qui nos eò loci expectabat,
teperimus: à quò, Ludouicum Hungariæ regem perijſſe, tum primùm
intelleximus.

A Dobrovuna 4. mil. uenimus Orſam: unde eodè itinere, quo ego in
priore reditu uſus eram, Vilnã peruenimus: ibic[ò] ab Regis naturali filio,
Ioanne epiſcopo Vilnenſi, humaniter accepti, laute: tractati fuimus. t[ù] C

Rudnik, poſt 4. miliar.

Vuolkonik, 3. miliar.

Meretsch oppidum, quod ab eiudem nominis illic fluuio nomen ha-
bet, ſeptem miliar.

Oſſe, 6. miliar.

Grodno principatum ad Nemen fluuium ſitum, ſeptem miliar.

Grinki, 6. miliar. quò cum prima lanuarij proficiſceremur, tam durum
frigus obortù fuit, impetus: uentorum niues in modum turbinis uol-
uens, diſpergens: adeò ut hoc tanto tam: infesto frigore equorù teſti-
culi, & aliqua ex parte canicule ubera congelata, corruptáque exciderint.
Equidem naſum, niſi tempeſtiuius à Priftauo admonitus ſuifſem, ferè a-
milſſem. Ingreſſus enim hoſpitium, uix tandem, niue, monitu Priftaui,
naſum macerando ac fricando, non citra dolorem ſentire cœperam, ſca-
biéque quodammodo oborta, ac dein paulatim areſcente, conualueram.

gallum c[ó]p

COMMENTARII.

153

A gallum[que] Molscouiticum, more Germanorum super currum sedentem, frigore[m] iamiam morientem, feruitor crifta, quæ gelu concreta erat, flu bito absenti, non solum hoc modo feruauit, uerumetia ut erecto statim collo cantaret, nobis admirantibus, effecit,

A' Grinki, per magnam fyluam, in

Narevu, 3. miliar.

Bielsco, 4. miliar.

Milenecz, 4. miliar.

Mielnik, 3. miliar.

Loſchitzi, 7. miliar. poſt 3. miliar.

Poloniæ oppidum tandem Lucovu, ad Oxi fluuium fitum. Huius loci præfectus Staroſta, quæ dicas ſenior, appellatur: sub cuius ditione tria milia nobilium eſſe feruntur. Sunt ibi aliquot uillæ atque pagi, in quibus tantus nobilium creuit numerus, ut nullus fit colonus.

Oxi oppidum ad fluuium eiusdem nominis fitum, 5. miliar.

B Steſchicza oppidum, sub quo Vuiepers fluuius Iſtulam ingreditur, 5. miliar.

Svuolena oppidum, 5. miliar. quo loco Vuiepers fluuio tranſmiſſo,

Senna, 5. miliar.

Polki, 6. miliar.

Schidlovu oppidum muro cinctum, 6. miliar.

Vuislicza oppidum muratum in lacu quodam fitum, 5. miliar.

Proſtvuicza, 6. miliar. inde[que] 4. miliar.

Cracouiam tandem reuerſi ſumus: ubi multa quidem preter mandata, fed quæ tamen Domino meo Bohemorum regi recens electo non ingra ta & profutura ſciebam, tractaui.

Ex Cracouia iter noſtrum Pragam uerſus dirigentes, per

Cobilagora, 5. miliar.

Ilkufch plumbiſodinas, 2. miliar.

Benſin oppidum, 5. miliar. infra quod haud longo interuallo Pieltza C fluuius Poloniam à Sileſia dirimit.

Sileſiæ oppidum Pielſcovuicza, 5. miliar.

Cosle oppidum muratũ, ad Oderam fluuium, quem Viagrum appel lant, fitum, quatuor miliar.

Biela, 5. miliar.

Niffam, 6. miliar. ciuitatem, Vratislauienſium Epiſcoporum fedem, in qua ab Iacobo epiſcopo perhumaniter accepti ac tractati fuimus.

Othmachavu caſtrum epiſcopi, 1. miliar.

Baart, 3. miliar.

Bohemiæ oppidum Glacz, Comitatus, 2. miliar.

Ranericz, 5. miliar.

Ieromiers pariter 5. ferè miliar.

Bretſchavu, 4. miliar.

Limburg, 4. miliar. ciuitatem ad Albim fluuium fitam.

Pragam tandē, caput regni Bohemiæ 6. miliar. ad Moltauam fluuium fitam,

158

PAVLI IOVII NOVOCOMENSIS,
DE LEGATIONE BASILI MAGNI PRIN-
cipis Mɔsfouiae ad Clementem Ull. Pontificem Max. Liber : in quo situs regionis anti-
quis incoqnitus, religio gentis, mores, & caufæ legations fideliflim referuntur. Cæte-
rùm oftenditur error Strabonis, Ptolemæi, aliorumq, Geographiæ scriptorum,
ubi de Ryphæis montibus meminere: quos hac atate nufquam
eſſe, plane compertum est.

A
egionis primò fitus, quem Plinio, Strabonìc & Ptole-
mæo parum notum fuiſſe perſpicimus, preſſa breuitate
defcribetur, & in tabula typis excuſa figurabitur: inde
gentis mores, opes, religionem, militiæ c infituta, Tac-
tum imitati, qui à perpetuis hiftorijs libellum de Germa-
norum moribus ſciunxit, perſtrictiore ſtilo narrabimus,
eadem ſerè ſermonis ſimplicitate utentes, qua nobis ab ipſo Demetrio,
curioſa ac leni ueſtigatione laceſito, per ocium expofita fuere. Demetri-
us enim haud ineptè Latina utiſ lingua, utpote qui in Lüonia à teneris
annis in luſo prima literarum rudimenta didicerit, & infligi uariarum
legationum munere funcctus, plures prouincias Chriſtianorum adierit.
Nam quum antea ob ſpectatam fidem ac induſtriam, apud Suetiæ Da-
ciæ reges, & magnum Pruſsiæ magiſtrum, Oratorem egifſet, nouiſi-
me apud Maximilianum Cæſarem, dum in eius aula omnis generis ho-
minum refertifsima uerſaretur, ſi quid barbarù quieto docili ingenio
inerat, elegantium morum obſeruatione deterſt. Cauſam uerò huiuſce
B
ſuſcipiendæ legationis præbuit Paulus Centurio Genuenſis, qui cum ac-
ptis à Leone X. Pontiſce commendatijs literis, mercaturc cauſa in Mo-
ſcouiam perueniſſet, cum Basiliij principis familiaribus ultro de confoci-
andis utriuſc eccleſiæ ritibus agitauit. Quærebat enim Paulus inſano,
uaſto animo, nouum & incredibile iter petendis ab India aromatibus.
Fama nanque cognouerat, cum in Syria, Ægypto & Ponto negotiare-
tur, aromata ex ulteriore India aduerſo amne Indo ſubuechi poſſe, atque
inde modico terreftri itinere ſuperatis Parapaniſidis montium iugis, tra-
duci in Oxum Bactrianorum amnem: qui iſdem ſerè montibus, quibus
Indus, oritur, aduerſo fonte in Hyrcanum mare, raptis ſecum multis am-
nibus, ad Strauam portum effunditur. Porrò ab ipſa Straua tutam faci-
lem c navigationem uideri, uſc ad emporium Citrachã, oftium Vol-
gæ amnis: inde uerò aduerſis ſemper omnibus, Volga ſcilicet, & Occha,
& Molcho, in urbem Molcham: ab Molcha autem, terreftri itinere Ri-
gam, & in ipſum mare Sarmaticum, omnes quæ occiduas regiones faciè
C
perueniri poſſe, contendebat. Vehementer enim & ſupra equum, Luſi-
tanorum iniurijs erat accenſus, qui India magna ex parte armis domita,
occupatis omnibus emporijs, cuncta aromata coemerent, & in Hispa-
niam auerterent, at ea grauiore quam antea precio ac impotenti quæ-
ſtu omnibus Europæ populis uenditare confueuiffent: quin & diligenti
adeò cu-

MOSCOVITARVM, LIBER,

159

A adeò cùra Indici maris littora perpetuis clafsib. custodirent, ut eæ nego-
tiationes penitus intermiſſæ atc? defertæ uideantur, quibus per ſinum
Perſicum, ac aduerſum Euphratê, & per Arabici maris anguſtias, ſecun-
doçp demum Nilo per mare noſtrum Asia omnis atq. Europa abundè
& uiliore quidem precio complebantur: deteriore etiam Luſitanorum
mercimonio, quum remotiſimæ nauiationis inco modo, ſentinæq[ui]
tijs aromata corrumpi, eorumç[ui]s & ſapor, odoratus que ille ſpiritus,
multa demum mora in Olyſipponenſibus conſitorijs promercalibus e-
uaneſcere atq[ex] ſeſpirare uideatur, c[ui]u afteruatis ſemper recentioribus, ue
tera tantum, & multo quidem ſitu mucida uenundari quereretur. Cæte-
rùm Paulus quanquam deij[us] rebus acerbiſimè apud omnes diſſeren-
do, & Luſitanis ingentem conflàdo inuidiam, multo auſtiora fore ueſti-
galia regia, ſi id iter aperi[ret]ur, & aromata ab ipſis Moſchouitis, qui tan-
tam eorum uim omnibus ſerculis abſumerêt, uilius emi poſſe perdoce-
ret: nihil tamen quod ad eam negotiatiunè pertineret, impetrare potuit.

B quoniam Baſilius homini externo ac ignoto, eas regiones quæ ad Caſpi-
um mare & Perſarum regna aditum præberent, minimè aperiendas eſſe
exiſtimabat. Itacq[] Paulus omnibus exſuluſus uotis, ex mercatore legatus
ſaſtus, Baſiliij literas Leone iam uita ſuncto, ad Hadrianum pontificem
retulit, quibus ille cum multo uerborum honore egregiam uoluntatem
erga Romanum Pontificem oſtêdebat. Paucis enim antè annis Baſilius
ardente cum Polonis bello, quum Lateranenſis conuentus haberetur,
per Ioannê Daciæ regê, huius Chriſtierni, qui nuper regno expulſus eſt,
patrem poſtularat, ut iter tutum legatis Moſchouitis ad urbe Romam
præberetur. Verum quum eodem fortè die, & Ioãnes rex & Iulius Pon
tiſex ab humanis exceſsiſent, ſublato ad id ſequeſtro, c[oh]ſilium mittendæ
legationis omiſit. Exarſit ſubinde bellu inter ipſum & Sigiſmùdù Polo-
niæ regê: quod quù infligi ad Boryſthenem parta uictoria à Polono ſeli
citer confectum eſſet, Romæ ſupplicationes ſunt decretæ, ueluti deuiſtis
caſiſq[] Christiani nominis hoſtibus: quæ res & regem ipſum Baſilium,

C & uniuersam gentem ab Romano Pontifice haud mediorciter alienavit.
At cum hec Hadrianus S[ext]us fato extiſtus, Paulu[]i iam ſecundo itineri
accinſtum deſtituiffet, ſuffeſtus ei Clemens vii, illum etiam tum Orien-
tis iter inſano animo uolutantem, cum literis in Moſchouiam trâſmiſit,
quibus Baſilium prop[er]iſimis adhortationibus inuitabat, ad agnoſcen-
dam Romanæ eccleſiæ maiestatem, ſerienдумq[] communibus in religi-
one ſenſibus perpetuum ſcedus, quod illi maximè ſalutare atq[] honori-
ficum fore reſtabatur: ita ut P[ot]iſex polliceri uideretur, ſe ex ſacroſancta
autoritate Pontificia eum regem collatis regalibus ornamentis appella-
turum, ſi reiectis Græcorum dogmatibus, ad autoritatem Romanæ Ec-
cleſiæ ſe conferret. Cupiebat enim Baſilius regij nominis titulum c[oh]ceſ-
lione Pontificia promereri, quum id dare ſacroſancti iuris eſſe & Ponti-
ficiæ maiestatis iudicaret: quando & ipſos quoque Cæſares à Pontifici-
bus maximis diadema aureum & ſceptru, Romani imperij inflignia, acci-
pere inueterata confuetudine cognouiffet. quanquam & id pluribus à Ce-

p 2

fare Ma-

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

169

fare Maximiliano legationibus postulassę ferebatur. Igitur Paulus, qui A feliciore aliquanto curſu, quam multo cum quæſtu percurrere terrarum orbem ab ineunte ætate didicerat, quanquam ſenex & antiqua ſtrangu-ria têtatus, profpero celeriæ itinere Molcham peruenit, ubi à Basilio hu maniter eſt ſuſceptus. Fuit interea in eius aula menſes duos, diffiſusæ ui-ribus, & eius immenſi itineris difficultate deterritus, quû Indicæ negoti-ationis ſpes omnes ac inexplicabiles cogitationes penitus abieciſſet, cû Demetrio legato, priuſqua eum in Molchouiam perueniſſe putaremus, Romam rediſt. At Pontifex magniſcentiſima Vaticanarum ædium parte, ubi laquearia aurata, lecti ſerici, aulæaæ eximiij operis uſebantur, Demetrium ſuſcipi, & togiſ ſericis ueſtiri iuſsit: attribuitæ ei comitem, ac rerum diuinarum pariter & urbanarum monſtratorem, Franciſcum Cheregatum, epiſcopum Aprutinum, longinquis ſæpe ac digniſsimis le gationibus ſunctum, qui ipſi Demetrio uel in Molchouia, Pauli ſermo-nibus erat noſtiliſimus. Porro Demetrius ubi aliquot dierû quietae recre-atus eſt, deterſis elotisæ ſordibus, quas longo ac laborioſo itinere cōtra B xerat, aſſumptoæ inſigni patrio habitu, ad Pōſificem deductus, eum de more ſupplex adorauit, munusæ Zebellinarû pellium ſuo, regioæ no-mine obtulit. tum uerò Basiliij literæ datæ, quas ipſi antea, & demum Illy-ricus interpres Nicolaus Siccenſis in hanc ſentêtriam Latinis uerbis tran-ſtulerût. Clementi Papæ, pастori ac doctori Romanæ eccleſiæ, Magnus dominus Basilius Dei gratia Imperator ac dominator totius Ruſiæ, nee nò magnus dux Volodemariæ, Molchouie, Nouogrodieæ, Pleschouieæ, Smolenieæ, Iſſeriæ, Iugoriæ, Peremniæ, Vetchæ, Bolgariæ, &c. Dominator & magnus Princeps Nouogrodieæ inſerioris terræ, Cernigouieæ, Raza-niæ, Volotchiæ, Rezeuiæ, Belchiæ, Roſtouiæ, Iaroslauiæ, Belozeriæ, Vdoriæ, Obdoriæ, Condiniæc, &c. Miſiſtis ad nos Paulum centurio-nem, ciuem Genuæſem, cum literis, quibus nos adhortati eſtis, ut uobif-cum, cæteriſc Christianorum principibus conſilio ac uiribus coniuncti eſſe uellemus, aduerſus Chriſtiani nominis hoſtes, ac noſtris ueſtrisæ le-gatis ultrò citroæ commeandi tutum ac expeditum iter patêret, ut mu-tuo amicitiæ officio, de amborum ſalute & ſtatu rerum cognofci poſſit. Nos autê, Deo bene atq feliciter adiuuâte, ſicuti haſtenus, aduerſus im-pios Chriſtianæ religionis hoſtes impigrè conſtanteræ ſtetimus, ita & in poſterum ſtare decreuimus. Itemc cum cæteris Chriſtianis princi-pibus conſentire, & pacata itinera præſtare, parati ſumus. Quas ob reſ mittimus ad uos Demetrium Eraſmium, noſtrû hominem, cum hanc no-ſtra epiſtola, Paulumc centurionem remittimus. Demetrium autem ce leriter remittetis, eumc inculorem & inuiolatum uſc ad fines noſtros eſſe iubebitis. Idem nos quoque præſtabimus, ſi cum Demetrio legatû ueſtrum mittetis, ut ſermone ac literis certiores de rebus adminiſtrandis reddamur, ſic ut perſpectis Chriſtianorum omnium uoluntatibus, nos etiam optima conſilia capere ualeamus. Datum in Domino noſtro, in ci uitate noſtra Molchouia, anno ab initio mûdi ſeptimo milleſimo, tricelmo, tertio Aprilis. Cæterum Demetrius, uti eſt humanarû rerû & ſa-crarum

MOSCOVITARVM, LIBER.

191

A. crarum præfertim literarum ualde peritus, occultiora de magnis nego-
tijs mandata habere uidetur, quæ mox eum priuatis congruisibus expo-
siturum. Speramus: nam à febre, in quam ex cœli mutatione inciderat, pri-
stinas uires & natuum uultus ruborem recuperauit, ita ut pontificijs fa-
cris, quæ in honorem diuorum Cosme & Damiani, soleni apparatu, mu-
ficijs concentibus confecta sunt, sexagenarius senex, & cum uoluptate
quidem aftiterit, & in senatum uenerit, quù Cæpegius Cardinalis à Pan-
nonica legatione tum primum rediens, à Pontifice omnibus aulæ or-
dinibus exciperetur, quin & sacroSancta urbis tepla & Romanæ magni-
tudinis ruinas, priscorum operum deploranda cadauera mirabundus
inuferit, ita ut credamus eum propediem explicatis mandatis, cum lega
to pontificio, Epifopo Scarense, dignisc acceptis à Pontifice muneri-
bus, in Molchouiam esse rediturum. Molchouitarum nomen recens est:
quanquam de Molchis Sarmatarum affinibus Lucanus meminerit, &
Plinius Molchos ad Phafidis fontes supra Euxinum ad Oriestem costi-

B tuar. Eorum regio latiflimos habet fines, & ab aris Alexandri magni cir-
ca Tanais fontes ad extrema terrarum, Borealem Oceanum, sub ipfis
ferè Septentrionibus extenditur: campestris magna ex parte, & pabuli
quidem ferax, fed æstate pluribus in locis admodum palustris. nã ea om-
nis terra magnis frequentibus amnib. irrigatur, qui ubi niuibus hyber
nis multo folis uapore colliquatis, & refoluta ubiqe glacie cœtumeuntur,
campi pafsim in paludes abeunt, cücte itinera continentibus aquis &
cœnofa illuie defœdantur, donec nouæ hyemis beneficio reftagnantia
flumina, ipfa paludes iterum cogantur, & uias solidiflimo contratas
gelu, uel tranfituris curribus præbeant. Hercynia fylua quotam Molcho-
tiæ partem occupat, ipfa pafsim politis ubiqe edificijs incolitur. iam
longo labore hominum rarior facta, non eam, ficuti pleriqb exilimant,
horridam denfiflimorum nemorum impenetrabilium saltuum faciem
oftendit. Cæterùm ea immanibus feris pleniflima, per Molchouia per-
petuo tractu inter ortum folis, & Boream, ad Scythicum Oceanu excur-
C rere traditur: ita ut spes hominum eius finem curioſe fcrutâtium infinita
magnitudine ſua ſemper eluferit. ea in parte quæ uergit ad Pruſsiam, uri
ingentes & ferociflimi taurorum ſpecie reperiuntur, quos Bisfontes uo-
cat: item Alces ceruina effigie, & cum carnea probofcide, altiscr curi
bus, & nullouffraginum flexu: Lozzi à Molchouitis, à Germanis uerò
Helenes appellati, quæ animalia C. Cefari nota fuiffe uidemus. Præterea
urſi inuſitatae magnitudinis, & prægrandes lupi, atro colore formida-
biles. Ab ortu Molchouia finitimos habet Scythas, qui Tartari hodie
nuncupantur, gentem uagam, & bello omnibus ſeculis illuftrem. Tarta
ris pro domibus ſunt carri, centonibus corijs contecti: ab quo uitæ ge
nere Hamaxouios antiquitas eos appellauit. Pro urbibus uerò, ac oppi-
dis immefa caſtra, non folſis, aut materiæ clauſtris, fed infinita fagittari-
orum equitum multitudine uallata. Diuiduntur Tartari per Hordas: ea
eſt eorum lingua, conſentientis in unum populi cœgregatio, ad effigiem
ciuitatis. Hordis ſinguli præſunt Imperatores, quos genus, aut bellica

P 3

uirtus

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

162

A
uirtus dedit. sæpe enim cù finitimis bella gerût, ac ambitioſe admodum
& atrociter de imperio decertant. Hordarum infinitù propè numerum
eſſe còſtat: quippe Tartari ad Cathayum uſeþ celeberrimam in extremo
ad orientem Oceano ciuitatem, latifsimas ſolitudines tenent. Porrò qui
proximi ſunt Moſchouitis, mercaturæ còmercio & frequètibus eorù ir-
ruptionibus ſunt noti. In Europa ad Dromon Achillis Taurica in Cher
ſoneſo ſunt Preſcopitæ, quorum Principis filiam Selymus Turcarum Im-
perator uxorem duxit. li Polonis maximè ſunt infelſi, latecþ inter Bory-
ſthenè & Tanaim cuncta populantur: & cum Turcis ſicuti religione, ita
& cèteris in rebus mirificè conſentiunt: qui in eadem Taurcia Caſſam Li
gurum coloniam obtinent, Theodòſiâ antiquitùs appellatã. li uerò Tar
tari, qui inter Tanaim & Volgam amnè in Afia latos cãpos inhabitant,
Baſilio Moſchouitarum regi parent, & Imperatorè aliquando eius iudi-
cio deligunt. Inter eos Cremij, inteſtinis ſeditionibus laborantes, quum
antea opibus & belli gloria maximè ualuiffent, paucis antè annis uires ſi-
mul ac omnem dignitatem amiferunt. Trans Volgam, Caſanij Moſcho B
uitarum amicitiam religioſe colunt, ac eorum ſe clientes eſſe profitentur.
Vltra Caſanios ad Boream ſunt Sciabani, multitudine armentorum ac
hominum potentes. Poſt eos ſunt Nogai, qui ſummam hodie opum &
bellicè laudis obtinent autoritatem. Eorù Horda quàm ampliſsima nul
lùhabet Imperatorc, ſed Reipubliçe Venetæ more multa ſeniorum pru
dentia, ſtrenuorumcþ uírtute gubernatur. Vltra Nogaios, haud magno
ad meridiem deflexu, uerſus Hyrcanum mare, Zagathai Tartarorum
nobiliſsimi, oppida lapide conſtruſta incolunt, regiamcþ habèt Samar-
candam urbem, eximiæ magnitudinis & claritatis: quam laxartes, maxi-
mus Sogdianæ amnis interfluit, atcþ inde ad cètum miliaria in mare Ca-
ſpium effunditur. Cum ijs populis ætate noſtra Hifmael Sophus, rex
Perſarum, dubio sæpe euentu bella geſsit: timorecþ eorù adductus, dum
uires omnes imminentibus opponuntur, Selymo una acie uiectori Arme
niam, Tauriſiumpcþ regni caput prædæ reliquit. Samarcanda urbe or-
tus eſt Tamburlanes, ſiue ut Demetrius dicendum monet, Themircuth C
lu, qui Baiazetem Ottomanum, huius Solimani tritauú, apud Ancyram
Galatiæ urbem ingenti prælio ſuperatum cæpit, & per omnem Afiam
ab ſe terribili, maximi exercitus impetu deuicţã, ferrea inclufum cauea,
in triumphi pompa circumduxit. Ab hac regione ad Moſchouitas plu-
rima ueſtis ſerica adducitur. Ceterùm mediterranei Tartari nihil prèter
equorum pernicium greges, & nobiles nulla florù textura, ſed coactis
ex lanis, candidos centones præbent: è quibus Feltrix ueſtes penulæ, ad
perferendum omnem imbrium iniuriam idoneæ, atcþ pulcherrimæ con-
ficiuntur. à Moſchouitis autem laneas tunicas & argenteam monetam
petunt, quum ab ijs omnis corporis cultus, ſuperfluæcþ ſupelleſtilis ap-
paratus contènatur: ſolo etenim centone ad irati cœli còtumeliâ fortiter
ſuſtinendam contenti ſunt, & ſolis confiſi ſagittis hoſtem arcent: quan-
quã dum in Europã excurrendù eſſe decreuiffent, principes eorù ferreas
galeas & lóricas, gladioscþ falcatos, à Perſis noſtra têpeſtate coemerint.

A' meri-

MOSCOVITARVM, LIBER.

163

A. A meridie Molchouitarum fines iſdem ab Tartaris clauduntur, qui ſu
pra Mæotim paludem in Afia, & circa fluuios Boryſthenem & Tanaim
in parte Europè, planiciem ad Hercyniam uergètem tenent. Roxolani,
Getæ & Baſtarnæ, antiquiſtus eam plagam incoluere, unde Ruſſiæ no-
men effluxiſſe crediderim. nam Lithuanïæ partem, Ruſsiam appellât in-
feriorem: quum ipſa Molchouia, Ruſſa alba nuncupetur. Lithuania i-
taq: ab Cori uenti flatibus Molchouiam ſpectat: ab occaſu uerò, medi-
terranea Pruſſiæ atq. Liuonïæ ipſis Molchouïæ finibus inſeruntur, ubi
mare Sarmaticum ab Cymbricæ Cherſoneli anguſtijs irrumpès, lunato
ſinu ad Aquilonem inſlectitur. In extremo uerò eius Oceani littore, ubi
Norbegia atq. Suetia, ampliſsima regna, Iſthmo ueluti quodâ continèti
adharent, Lapones exiſtunt, gês ſupraquam credibile ſit, agreſtis, ſuſpi-
cioſa, & ad omne externi hominis ueſtigium, nauigijc: conſpectù, maxi-
mè fugax. Ea neq: fruges, neq: poma, neq: ullam omnino uel terræ, uel
coëli benignitatem nouit: ſola ſagittandi peritia cibum parat, uarijs: ſe-
rarum tergoribus ueſtitur. Gentis cubilia, cauernulæ ſiccatis repletæ fo
lijs, cauijs: arborum ſtipites, quos uel intromiſa ſtāma, uel ipſa uetuſtas,
inducta carie fabricarit. Aliqui ad mare, ubi inges eſt captura piciu, ine-
ptis, ſed felicibus artificibus pisa: cantur, duratos: c: fumo pifces tan: c: ſuas
fruges recondunt. Laponibus exigua corporum ſtatura, luridi cōtulijs:
uultus, pedes uerò uelocifsimi. Ingenia eorù ne ipſi quidè proximi Mo-
ſchouitæ nouerunt, quum eos parua manu aggredi, exitialis inſaniæ eſſe
dicant: magnis uerò copijs inopè rerum omni: uitam ducètes laceſſiſſe,
neq: utile, neq: omnino glorioſum un: c: exiſtimarint. Ii cādi: diſimas pel
les, quas armelinas uo: camus, c: uarij generis mercionijs permutât: ſic
tamen, ut omne mercatorum colloquium cōſpectum: c: defugiant, adeò
ut mutua rerù uenalium collatione facta, & relictis medio in loco pelli-
libus, cum absentibus & ignotis, ſynceriſsima fide permutationes tranſi-
gantur. Vltra Lapones in regione inter Corum & Aquilonē, perpetua
opprefſa caligine, Pygmæos reperiri, aliqui eximiæ fidei teſtes retulerùt:

B.uarum tergoribus ueſtitur. Gentis cubilia, cauernulæ ſiccatis repletæ fo
lijs, cauijs: arborum ſtipites, quos uel intromiſa ſtāma, uel ipſa uetuſtas,
inducta carie fabricarit. Aliqui ad mare, ubi inges eſt captura piciu, ine-
ptis, ſed felicibus artificibus pisa: cantur, duratos: c: fumo pifces tan: c: ſuas
fruges recondunt. Laponibus exigua corporum ſtatura, luridi cōtulijs:
uultus, pedes uerò uelocifsimi. Ingenia eorù ne ipſi quidè proximi Mo-
ſchouitæ nouerunt, quum eos parua manu aggredi, exitialis inſaniæ eſſe
dicant: magnis uerò copijs inopè rerum omni: uitam ducètes laceſſiſſe,
neq: utile, neq: omnino glorioſum un: c: exiſtimarint. Ii cādi: diſimas pel
les, quas armelinas uo: camus, c: uarij generis mercionijs permutât: ſic
tamen, ut omne mercatorum colloquium cōſpectum: c: defugiant, adeò
ut mutua rerù uenalium collatione facta, & relictis medio in loco pelli-
libus, cum absentibus & ignotis, ſynceriſsima fide permutationes tranſi-
gantur. Vltra Lapones in regione inter Corum & Aquilonē, perpetua
opprefſa caligine, Pygmæos reperiri, aliqui eximiæ fidei teſtes retulerùt:

C. qui poſtquam ad ſummù adoleuerint, noſtratis pueri denüm annorum
menſurâ uix excedât: meticuloſum genus hominù, & garritu ſermonem
exprimens, adeò ut tam ſimiæ propinqui, quam ſtatura ac ſenſibus ab
iuſtæ proceritatis homine remoti uideātur. Ab Aquilone uerò innume-
rabiles populi Molchouitarù imperio parēt, qui ad Oceanù Scythicù, iti
nere triu ferè menſium extenduntur. Proxima Molchouie regio eſt Col
mogora frugib. abundās, quā interluit Diuidna, fluuiorù totius Septētri
onis longè ampliſsimus, qui alteri fluuio minori in mare Baltheu erum-
pēti, nomè dedit. Is ſtatis & Niloticis ſimilib. incremētis, nec incertis an
ni temporibus circuniectos inundat campos, pinguic: alluuie, algentis
coëli iniurijs, ſeuis: c: Aquilonis flatibus mirificè reſiſtit: quum niuibus
imbribus: c: auſtus inflatur, adeò lato alueo in Oceanum per incognitas
gentes in ſpeciem ingētis pelagi defertur, ut expedito nauigio unius diei
remigatione trāſire nequeat. ubi uerò aque mox reſederùt, uaitæ paſsim
inſulę ſertilitate nobiles relinquūtur. Frumentù nāc: terre traditù, nullo

p 4 aratri

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

164

aratri beneficio prouenit, admirabilem celeritate naturæ fitinâtis. ac no
A
uam superbi amnis iniuriâ timentis, oritur simul, & adolescit, atq[ui] in ari-
tas educitur. In Diuidnam influit luga amnis: in ipsoq[ui] confluentiû an-
gulo celebre est emporiu, nomine Vitiuga, à Molcha regia urbe fexcêtis
miliaribus distans. In Vitiugam à Permis, Pecerris, Inugris, Vgulicis,
Pinnagisc[ui] ulterioribus populis, preciòsæ pelles martarum, zebellino-
rumq[ui], luporum ceruariorum, & nigrarum albarumq[ui] uulpium còpor-
tantur, & ab iis uario mercimonij genere permutatur. Zebellinos uerò,
leium pilorum tenui canicie probatifsimos, quibus nunc principum ue
ftis fulcitur, & delicata matronarum colla, expreſſa uiuæ animâtis effigie,
conteguntur, Permij & Pecerrí præbent: fed quos ipfi ab remotioribus
etiam gentibus, quæ ad Oceanu pertinent, per manus traditos accipiát.
Permij & Pecerrí paulo ante ætatem noſtram more gentilium idolis fa-
crificabant: nunc uerò Deum Chriftum colút. Ad Inugros, Vgolicisc[ui],
per afperos montes peruenitur, qui fortaſſe Hyperborei antiquitis fue-
runt. In eorum iugis nobilifsimi falcones capiuntur. ex iis genus unum
B
eſt candidum, guttatis pennis, quod Herodium dicunt. Sunt & hierofal
chi, ardearum hoſtes, & ſacri, & peregrini, quos antiquorú principum
luxus in aucupijs non agnouit. Vltra eos, quos modò nominaui, popu-
los, Molchouitis regibus tributa pendentes, alioſe ſunt nationes extremæ
hominum, nulla certa Molchouitarum peregrinatione cognitæ: quan-
do nemo ad Oceanum peruenerit: fed fama tantum, ac ipſis plerunq[ui] fa-
buloſis mercatorum narrationibus auditæ. Satis tamen conſtat, Diuid-
nam innumerabiles trahentè amnes, ingenti curſu ad Aquilonem defer-
ri, mareq[ui] ibi eſſe longè uaitiſsimum, ita ut illinc ad Cathayum legèdo o-
ram dextri littoris, nili terra interſit, nauibus perueniti poſſe, certiſima
coniectura credendum fit. Pertinèt enim Cathayni ad extremam Orien-
tis plagam, ad Thraciæ fermè parallelu, Luſitanis in India cogniti, quum
proximè ad coemenda aromata per regionem Sinarum, Melacham uſq[ui]
ad auream Cherſoneſum nauigarint, ueſtesq[ui] ex zebellinis pellibus attu
lerint: quo uel uno argumèto, non longè ab Scythicis littoribus Cathay.
C
um urbem abeſſe putamus. Cæterum cum à Demetrio quæretemus, an
apud ipſos ulla de Gotthis populis uel fama per manus à maiorib. tradi-
ta, uel ex ipſis literaru monumétis memoria ſupereſſet, qui ante mille an
nos & Cæfaru imperium, & urbe Romã omnib. iniurijs deformatã euer
tiſſent: reſpôdebat, & Gotthicæ gentis, & Totilæ regis nomen claruæ eſſe
atq[ui] illuſtre, in eãq[ui] expeditionem coiuiffe plures populos, & ante alios,
Molchouitas: creuiffeq[ui] eǔ exercitú ex colluue Liuonioru & Circuol-
ganorum Tartarorum: fed propterea omnes Gotthos fuiffe appellatos,
quoniam Gotthi, qui inſulam Islandiã ſiue Scãdauiam incolerent, auto-
res eius expeditionis extitiſſent. Iis maximè finibus Molchouitæ ex om-
ni parte claudutur, quos Modocas Ptolemæo fuiffe credimus: hodie aŭt
à Molcho amne haud dubiè ſic dicti, qui & regiæ urbi, quam interfluit,
ſuñ quoq[ui] nomè indiderit. Ea eſt omniu Molchouiæ urbiu longè clari-
fima, tu ſitu ipſo, qui regionis medius eſſe exiſtimaſt, tu inſigni fluminum
opportuni.

MOSCOVITARVM, LIBER.

169

A opportunitate, domorum & frequëtia, & munitif simæ arcis celebritate. Oblongo etenim ædificiorum tractu, fecundum Molci fluminis ripâ ad spacium quinque miliarium extenditur. domus in uniuersum sunt lignee, diffinctæ in triclinia, coquinas, & cubilia, capacitate amplæ, nec structu- ris enormes, aut nimium depreffæ: trabes enim ingetis magnitudinis ab Hercynia sylua supportătur, quibus ad rubricę lineam delibratis, & con trario ordine inter se ad rectos angulos coniunctis & confibulatis, exte- riora domorum septa singulari firmitate, nec multa impenfa, & summa celeritate conſtituuntur. Domus fermè omnes, & ad ufum olerum, & ad uoluptatem priuatos habent hortos, unde raræ urbis circuitus legè ma- ximus apparet. Singulæ regiones ſingula habent facella: fed cōſpicuo in loco templum eſt deiparæ Virgini dicatum, celebri ſtructura atc ampli tudine, quod Ariftoteles Bononienſis mirabilium rerum artifex, & ma- chinator inflignis, ante ſexaginta annos extruxit. ad ipſum urbis caput, Neglina fluuiolus, qui frumetarias agit molas, Molchum amnem ingre- ditur, peniſulam efficit: in cuius extremitate arx ipfa cum turribus ac propugnaculis, admirabili pulchritudine Italorum architeſtorum inge- nio coſtrucla eſt. In ſubieſtis urbi campis capreolorum & leporu incre- dibilis multitudo reperi: quos nemini plagis & canibus ſectari licet, niſi Princeps id ad uoluptatê intimis familiaribus, uel peregrinis legatis in- dulferit. Tres fermè urbis partes duobus alluuntur fluminibus: reliqua uerò, latif sima fofla, atc ea multa aqua ex ipſis amnib. corriuata præcin- gitur. Vrbs etiam ab aduerſo Jatere alio flumine quod laufa dicitur, mu- nita eſt: id pariter in Molchum paulo infra urbem euoluitur. Porro Mo- schus ad meridiem excurrêſ, in Ocham amnem multo maiorê apud op- pidum Colunam ſele effundit: nec magno inde itineris ſpacio Ocha ipſe, & fuis & alienis undis magnus & tumes, exoneratur in Volgam, ubi ad confluentes ſitum eſt oppidum Nouogrodia minor, de nomine maioris urbis, ex qua deducta eſt ea colonia, nucupatum. Oritur Volga, qui an- tiquitus Rha fuit, è magnis uafuſe paludib. qui Candidi lacus appellan- tur. Sunt eæ ſupra Molchâ inter Aquilonem & Coru, emittunt, cun- tos fermè amnes, qui diuerſas in regiones diffunduntur, uti de Alpi- bus uidemus: è quorum iugis ac fontibus Rhenum, Padum ac Rhoda- num, innumerabiles minores fluuios manare compertum eſt. Siquidem eæ paludes pro montibus perenni ſcaturigine, humorem affatim præbent, quu nulli omnino montes in ea regione multa etiâ hominu pe- regrinatione reperiătur: ita ut Ryphæos montes & Hyperboreos roties ab antiquis celebratos, pleriqu Cosmographiæ ueteris ſtudioſi penitus fa bulosos eſſe arbitrentur. Ex ijs itac paludib. Diuidna, Ocha, Molchus, Volga, Tanais atc Boryſthenes oriunt. Volgã Tartari Edilu, Tanaim uerò Don appellât ipſe Boryſthenes Neper hodie nucupatur. hic paulò infra Tauricam in pontum Euxinum decurrit. Tanais auro à Meotti palu de, ubi Azoum eſt, nobile emporiu, excipitur. Volga uerò ad meridiem Molchâ urbem relinquens, uafto circuitu ingentibus mæadris primò ad Orient, mox in Occafum, ac demu ad Aultrum magna aquarù mole præcipita.

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

precipitatus, in Hyrcanum mare deuoluitur. Supra eius oſtium urbs eſt A

Tartarorum, nomine Cytrachã, ubi à Medis, Armenijsc&P & Perſis mer
catoribus nundinæ celebrantur. In ulteriore Volgæ ripa Tartarorum
oppidum eſt Caſanum, à quo Caſaniorum Horda nomen ducit: diſtat à
Volgæ oſtio, Caſpio&cP mari quingentis millibus paſſuum. Supra Caſa-
num autem centefimo & quinquageſimo miliari ad ingreſſum amnis Su
ræ, Baſilius qui nunc regnat, Surcicum oppidum condidit, ut in ea ſolitu
dine mercatoribus ac uiatoribus, qui de rebus Tartaricis ac eius inquie-
te gentis motibus proximos finium Præfectos certiores reddunt, certa
& tuta manſio cum tabernis hoſpitalibus ſtatueretur. Moſchouitarum
Imperatores uarijs temporibus, uti ex uſu præſentium rerum ſuit, uel li-
bido, noua ac obſcura loca nobilitandi longius pertraxit, apud diuerſas
urbes imperij atque aulæ ſedem habuere. Siquidem Nouogardia, quæ
Caurum & ſolem ſerè occidentem ſpectat, uerſus Liuonium mare non
multis antè annis totius Moſchouie caput ſuit, ſummam scP ſemper obti-
nuit dignitatem, propter incredibilē ædificiorum numerum, latifsimi scP B
& píſcoſi lacus opportunitatem, & uetuſtif Simi ac uenerabilis templi fa-
mam: quod ante quadringentos annos Byzantiorum Cælarum æmu-
latione, ſanctæ Sophia Dei filio Chriſto dicatum ſuit. Nouogardia per-
petua quali hyeme & tenebris longiſsimarum noctium premitur, nam
polum Arcticum ab Orizonte ſexagintaquatuor gradus eleuatum ui-
det: ſex ſerè gradibus ipſa Moſcha ab æquatore remotior, qua cœli rati-
one ſolſtitij tempore propter exiguas noctes continuatis ſerè ſolis ardo-
ribus æſtuare perhibetur. Vrbs quoque Volodemaria regiæ nomen a-
depta eſt, quæ ad ortum ſolis ducentis amplius miliaribus à Moſcha di-
ſtat: eo&cP ſedè Imperij ab ſtrenuis Imperatoribus neceflaria ratione trafi-
latam ſerunt, ut ex propinquo, quum tum bella continenter cum finiti-
mis gererentur, paratiora preſidia aduerſus Scytharum irruptiones op-
ponerent. eſt enim citra Volgam in ripis Cleſmæ amnis ſita, qui in Vol-
gam euoluitur. Cæterum Moſcha, uel ob eas, quas diximus, dotes, Re-
gie nomine digniſsima iudicatur: quonià medio quodam totius frequen-
tioris regionis ac Imperij loco ſapientiſsimè conſtituta, munita&cP arce &
fluminibus, conſenſu omnium, præcellentie meritam laudè, honorem scP
nulla ætate defuturù ſibi uendicasse cæterarùm urbium collatione uide-
atur. Diſtat Moſcha ab urbe Nouogrodia quingetis millibus paſſuum,
medio&cP fermè itinere Ottoferia Volgæ amni impoſita occurrit. Is am-
nis, uti ſonti proximus, nondum receptis tot omnibus, exiguus leniscP
permeat, inde per nemora & campeſtres ſolitudines Nouogrodia per-
uenitur. Porrò à Nouogrodia ad Riga proximù Sarmatici littoris por
tum, paulominus quingentorum miliarium iter eſt. Is'cP tractus ſuperi-
ore commodior putatur, quum frequentes habeat uicos, urbem scP Ple-
ſchouiam uiæ impoſitam, quã duo amnes còplectutur. Ab Riga aùt, que
magni magiſtri militiæ Liuoniorum ditionis eſt, ad Lubeccã Germaniæ
portù in ſinu Cymbricæ Cherſoneſi miliaria paulo plus mille periculofe
nauigationis numerant. Ab urbe Roma uerò Moſchã duobus milibus

& ſex-

C

& ſex-

MOSCOVITARVM, LIBER.

167

A & lecentis miliaribus diſtare compertum eſt, breuifimo ſcilicet itinere euntibus per Rhauēnam, Taruſium, Carnicas alpes, Villacum, No-ricum, & Viennam Pannonicam, atc? inde ſuperato Danubio, per Ol-mutium Morauorum uſc? ad Cracouiam Poloniæ regiam, mille & cen-tum miliaria eſiſtunt. Ab ipſa uerò Cracouia ad Vilnam Lithvuanica caput, quingenta: & totidem ab ea urbe ad Smolenchum ultra Boryſthe nem ſitum, & à Smolencho ad Moſcham lecenta computantur. uerùm id iter, quod eſt à Vilna per Smolenchum ad Moſcham, hyeme per ni-ues longo cōcretas gelu, lubricam, ſed multo attritu ſolidatã glaciem expeditis in curribus incrediibili celeritate conficitur: eſtate uerò niſi diſ-ficili laborioſo, itinere campeſtria ſuperare nequeunt. nam ubi niues perpetuis ſolibus diſſolui eliquaric, coeperint, in paludes cœnofas, uo ragines abeuſt, uiris pariter & equis inextricabiles, niſi ligneis pontibus inſinito propè labore conſternantur. Terra Moſchouia in uniuerſum neq, uitem, neq olem neq, paulo ſuauioris pomi frugiferam arborem, B præter melopepones & ceraſa producit: quum teneriora quæq, gelidif-ſimis Boreæ flatibus exurantur. campi tamen tritici, filiginis, mil, pani-c, & omnis generis leguminum ſegetes ſerunt. ſed certiſima meſsis in cera & melle confiſtit. Regio enim tota ſœcundiſsimis apibus plena eſt, quæ non in manuſactis agreſtium aluearibus, ſed in ipſis arborum cauis probatiſima mella conficiunt. hinc per ſyluas, & opaciſimos ſaltus, ſre quentia ac nobilia apum examina ramis arborum pendentia uidere eſt, quæ nullo ſeris crepitu colligere ſit neceſſe. Reperiuntur ſæpe ſauorum ingentes maſſæ arboribus conditæ, uetera' que mella deſerta ab apibus, quum ſingulas arbores, in uaitis nemoribus rari aggreſtes minimè per-ſcrutetur: ita ut in admirãde craſsitudinis arboru ſtipitibus permagnos mellis lacus aliquando reperiant. Retulit & cum multo omniu riu De-metrius legatus, ut eſt ingenio comi & faceto, proximis annis uicinæ ſuæ agricolam, quærendi mellis cauſa in prægrandem cauam arborem ſupernè deſiliſſe, euq, profundo mellis gurgite pectore tenus ſuiffe hau- C ſtum, ac biduo uitam ſolo melle ſuſtinuiffe, quum uox opem imploran-tis in ea ſyluarum ſolitudine, ad viatorum aures penetrare nequiuiffet: ad extremum uerò deſperata ſalute, mirabili caſu, ingëtis urſæ beneficio inde extraſtum euafiſſe, quum fortè eius beluæ ad edêda mella more hu-mano ſe demittentis, auersos renes manibus comprehendifſet, & eam ſu bito timore exterritam ad exiliendum tum traſtatu ipſo, tum multo cla-more concitaſſet. Nobile quoc, linum, & cannabum in reſtes, multaq, item boum tergora, & maſſas ceræ ingentes, Moſchouite in omnem Eu-ropæ partem mittut. Nulla auri argenti ue, uel ignobilioris metalli, fer-ro excepto, apud eos uena, ſectura' ue reperitur: nullum, eſt tota regio-ne, uel gemmarum uel precioſi lapilli ueſtigium. ea omnia ab externis po-pulis petunt. naturæ tamen iniuria, quæ tot bona prorſus inuiderit, uno-pellium nobiliſsimarum mercimonio reſarcitur, quarum precium incre-dibili hominu cupiditate & luxu adeò creuit, ut in ſingulas ueſtes ſufful-turæ, millenis aureis nùmis ueneant. Fuit aŭt têpus, quo hæc uilius eme-bantur.

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

168

bătur: quum remotif simæ Septentrionis nationes politioris cultus, no-

stræq; adeò anhelantis luxuriæ penitus ignoræ, fumma simplicitate, eas
uilibus ac ridiculis sæpe rebus permutarent: ita ut uulgò Permij, atq; Pe
cerri, tantum pellium Zebellinarum pro ferrea fecuri rependerét, quan-
tum earum simul cōnexarum ipso fecuris foramine, quo manubrium in-
duitur, Mofchouitæ mercatores extrahere poterant. Ante quingentos

annos Mofchouitæ gentilium deos coluere, Iouem fecilicet, Martem &
Saturnum, & plerosq; alios, quos fibi inſano errore hominibus ex indu-
ftrijs, aut regibus antiquitas finxit. Tunc uerò primùm Chriſtianis ſacris
initiati, quum Græci antiftites haud fatis cōſtantibus ingenijs à Latino-
rum eccleſia diffentire cœperunt: ſactumq; eſt, ut Mofchouitæ eos religi-
onis ritus, quos à Græcis doctoribus accepiſſent, iſdem ſenſibus, & ſin-
cerifſima quidem fide ſequerētur. Spiritum enim ſanctu, tertiam in diui-
na Trinitate perſonam, à patre Deo ſolum produci perſuaſum habent:
quù reſtifs. ma ueritate à patre ſimul Chriſtoq; filio proficifi credèdum
ſit, uerùm ea controuerſia apud conuentum Florentinu, præſidente Eu

genio quarto Pōtifice, magna partiū cōtentione agitata, eū exitu habuit,
ut pertinacia Græcorum in ſermone potius quàm in ſenſu caſtigāda ui-
deretur: quù Græci antiftites euidentif simis conuiſt i rationib. Ipi ritum
ſanctum à patre per filium produci faterentur. Sacramentu quoq; no ex
azymo, uti iure debemus, ſed ex fermentato pane conficiunt: idq; ſub u-
traq; ſpecie, ſicuti ſoli apud nos ſacerdotes, panis ſcilicet, diuiniq; ſangui
nis, ab eorù presbyteris uniuerſo populo cōmunicatur: quo maximo er-
rore imbuti Bohemi, paulo ante patru noſtrorum memoriã à Latinorum
eccleſia deſciuerunt. Cæterùm quod ualde alienum à Chriſtiana religio-
ne eſſe uidemus, nullis ſacerdotum ſuffragijs, nullac; propinquorù, aut
amicorum pietate iuuarı mortuorum manes arbitrantur: ſabulofumq;
eſſe purgatorij locum putant, è quo tandem piorum animæ, cùm diutur
na ignis pœna, tum multis parètationibus, indulgentiaq; ſummorù pon
tificum expiatæ, immortalium ſoſcicitatem beata in cœli ſede conſequan
tur. Cæteris in rebus eafdem ferè ceremonias tenent, quæ à Græcis uſur

pate funt, Romanamq; eccleſiam cæterarum omnium principatum ob-
tinere, ſuperbè & peruicaciter negât. ſed ante alia, Iudæorum genus, uel
memoria quidem horrêt, nec eos intra fines admittunt, ueluti pefsimos
atq; maleſcos homines: qui etiam nouif simè Turcas enea tormenta con
ſtare docuerint. Chriſti uitæ miraculorumq; omnium hiftoria ab Euan
geliftis quatuor conſcripta, itemq; Pauli epiſtolæ, dum ſacra funt, è ſug
gestu clariore uoce recitantur, probatæq; uitæ ſacerdotes homelias Ec-
cleſiæ doctorum publicè legunt, etiã ijs horis, quibus ſacra minime con
ficiutur. non enim Oratores cucullatos, qui aduocato populo conciona-
ri, & ambitioſe nimis atq; ſubtiliter de diuinis differere ſoliti funt, admit
tere fas putât: qniã rudes imperitorum animos ſimplici potius doctrina,
quàm altif simis arcanorù interpretationib. ad ſanctiorè morù frugem e-
uadere, uiri ſolidè religionis arbitrant. Hos, quos modò diximus, ſacros
libros, itéq; noui ac ueteris inſtrumenti enarratores, præterea Ambro-
sium, Au-

ſium, Au-

MOSCOVITARVM, LIBER.

169

A sium, Augustinii, Hieronymi atq. Gregoriui, in lingua Illyricæ traductos habent, religiosæ cultodiunt. Antiftites, Principes minorum facer do- tû lingulis urbibus pagis prefecti facra curant, controuerfias dirimunt, & moribus deprauatos ſumma quadã uindicãdi poteſtate perſequutur. Regem ſacrorum, quem ipſi Metropolitã uocant, à Cofſtantinopolitano Patriarcha petunt: Archimandrite autem & Epifcopi, conieſtis in urnam meliorum nominibus, forte ducunt. Eorum uerò hominum qui humanis cupiditatibus ultro renunciarunt, diuinarum reru contemplationi & ſacrorum minifterio ſele dedicarunt, duplex eſt genus. utrunq. cœnobia incolit: ſed alteru eſt uagu, & paulo ſolutioris uitæ, ſicuti apud nos diuo- rui Francisci atq. Dominici ſectã profitètes: alteru conſtat ex ſanctioribus monachis, quorù ordinè diuus Basilius inſtituit. ijs ne limine quidem uel in ſuprema uitæ neceſſitate, pede efferre fas eſt. Procul eſt ab oculis pro- fanorù ſingulari duritie uitã in occultioribus adytis degunt, ſummam ſubacte carnis & cœfrmati in religione animi opinione prebent. Vnuer

B fus populus quater in anno, & pluribus ſemper diebus eiunare cœſueuit, abſtinet ab eſu carni, ouorum, & lactis. In uere primùm, more Latino, poſt diem Cineru: mox adulta æſtate, in honorem diuorù Petri & Pauli: & initio autumni demu, cu aſſumptæ in cœlu Marię uirginis memoriã ce Iebramus: poſtremò ſub ipſam hyemè, cu aduentus Domini pronunciait. Per hebdomadã uerò, diem Mercurij ſine carnibus, diem autem Veneris ſine ouis lacte traducunt: ſed Saturni dies menſa omnibus obſonij ſopi parè referta, hilariter excoli. Cæteru ſecus ac nos ſolemus, nullas ſelorù dieru uigilias obſeruat. Religiosifimè têpla uenerantur, adeò ut ea neq. uiros neq. ſœminas uenereis pollutos cōplexibus intrare fas ſit, niſi pri- us priuatis balneis abluatur. Sæpe accidit, ut complures utriusque ſexus ſacra audientes, extra limen cœſtant, & propterea à petulcis iuuenibus recentis incontinentiæ notati, facietis aliquando nutibus ſalutentur. In ip- ſo natali die Ioannis Baptife, & in Paſchate, trium Magorum, presbyteri ſacratos panes paruos toti populo largiuntur, quorum eſu ſebribus con- flectatos alleuari exiſtimant. Alia quoque ſacra, certo anni tempore apud

C flumina gelu concreta celebrantur. In ripa tabernaculum conſtituunt, & aduocata nobilitate hymnos numeroſo cœcentu pronúciant, ſacre lym- phæ multa alſpergine profluentè purificant, & ſolenni ceremonia ſtratum & conſecratum circúcifa & reuulſa glacie protinus aperiut. Iis rebus ritè confectis, ſi qui adſunt languentes uel morboſi, in flumen deſiliunt, & ſa- cris a quis abluuntur, quum ob id elui morborum fordes perſuaſum ha- beant. Deſuncti, uti apud nos, mediocri funeris pompa comitantib. preſ- byteris efferuntur, capite mappa uelato: cæteru non in templis, uti apud nos impia propè, uel abominabili certè corruptela uſurpatum eſt, ſed in ſeptis ac exterioribus templorù ueſtibulis ſepulturè traduttur, ijs more noſtro quadragenis diebus parentant: quod certè miru uidetur, quum in purgatorio loco expiari animas, & criminu pœnam ullis amicorù ſup- plicijs, ullo pietatis officio mitigari penitus negent. In cæteris, eadem quæ à nobis de religione ſentiuntur, cœſtantifimè credunt. Moschouitè

q Illyrica

PAVLI IOVII DE LEGATIONE

170

Illyrica lingua, Illyricis' literis utunt, sicuti & Sclaui, Dalmatæ, Bohemi, A
Poloni, & Lituani. Ea lingua omnium longè latissima esse perhibetur. nam
Conftantinopoli Ottomanorum in aula familiaris est, & nuper in Aegy-
pto apud Memphiticum Sulthan & equites Mamaluchos haud ingra-
tis auribus audiebatur. In hanc linguam ingens multitudo facorù libro-
rum, induftria maximè diui Hieronymi & Cyrilli, translata est. Præter
quoç patrios annales, Alexandri etiam Magni, Romanorù Cæfarum,
itemç M. Antonij & Cleopatræ memoriam ijsdem literis commendat
tam tenent. Philosophiam uerò, & fideralem scientiam, cæteras' discipli
nas & rationalem medicinâ nunquam attigère. ij pro medicis se gerunt,
qui alicuius paulo ignotioris herbæ uires, se pluries obferuasse profiten-
tur. Anni apud eos no à natali Christi, sed ab ipso mundi initio numeran
tur, qui non à menfe Ianuario, sed à Septembri incipiunt. Leges toto re-
gno habent fimplices, ſumma Principum & iuftifsimorù hominum æqui
tate conditas: & propterea populis ualde salutares, quoniam eas ullis cauſi-
dicorum cauillationibus interpretari atq peruertere non licet. De furi-
bus, ſicarjs & latronibus ſuppliciùs ſumunt. Quum de maleſcijts queſtio-
nem habent, reos multa gelida aqua ſupernè demiffa perfundunt, quod
intolerandù tormenti genus esse perhibent. Nonnunquam obduratis &
contumacibus, ut confefſio criminis exprimatur, ligneis cuneolis digito-
rum ungues conuelluntur. Iuuentus omnis uarjs ludis, ſed militiæ proxi
mis ſeſe exercet: in ſtadio curſu contendit, in palæſtra colluſtatur, pernici
tati equorù ſtudet: omnibus' præmia, & preſertim ſagittariorù peritiſt.
proponunt. In uniuerſum Molchouitè ſtatura ſunt mediocri, ſed quadra
ta, & ualde toroſa: ceſij omnibus oculi, prolixe barbe, crura breuia, & uen
tres extenti. equitant còtractis admodù cruribus: et peritiſsimè, uel auerſi
& fugientes, ſagittas emittunt. Domi opiparè porius quàm lautè iuunt.
nanç omnium fermè cibariorù quæ uel à luxurioſſimis defiderari poſ-
funt, menſe eorum, & paruo quidem precio paſsim inſtruuntur. Galling
de liquidè, & anates, ſingulis ſepe argèteolis tenuib. nummis ueneunt. maio
ris minoris' pecoris incredibilis est copia: & occifè media hyeme iuuen-
ce, còcretis gelu carnibus duorù ferè menſi ßpacio no putrefcunt. Vena-
tione & aucupio, uti apud nos, nobiliora obſonia parantur. nam uenati-
cis canibus, & plagis omnis generis feras capiunt: & afturibus, atq fal-
conibus, quos mirificos regio Pecerra præbet, non modò phaſianos, &
anates, ſed cyenos & grues confectantur. Aſtures ex genere infimo aqui-
larum, uel miluorum, falcones uerò accipitrum nobile genus antiquis ſuif
ſe putamus. Capiit quoç auis ſubnigra, puniceis ſupercilij, magnitudine
anſeris, quæ pulparù ſapore phaſianorù ſuperat dignitatè: Molchouitica
lingua Tether nuncupata, quæ Plinio Erythratao uocatur, Alpinis po-
pulis cognita, & maximè Rhetis, qui saltus ad Abduæ amnis fontes inco-
lunt. Ingentes etià ſapidifsimos' pifces, & ante alios Sturiones, quos Si-
luros antiquitùs ſuiffe putamus, Volga præbet: & ij quidè hyeme multa
inclusi glacie, recentes pluribus diebus aſſeruantur. Aliorum uerò pi-
ſcium multitudinè fermè incredibilè, ex candidis, quos diximus, lacub. ex
pifcantur.

MOSCOVITARVM, LIBER.

A p[ro]ſcatur. Vino natiuo qu[ui] penitus careant, adueſticio uti ſolent: ſed in ſe-
ſtis c[oe]uiujs tant[ui], & ſacrificijs. Ante alia Cretic[ui] sub dulce maximo in ho-
nore habetur, ſed in ufum medicin[æ] tant[ui], uel principalis luxuriæ oſſtati
onem: qu[ui] miraculi loco ſit, educt[ui] Creta per Gaditanas ſauces, & tant[is]
c[oe]clusi maris Oceani[æ] fluctibus agitatum, incorrupta ſuauitatis ac odo-
ris dignitate, inter Scythicas niues, ebibiffe. Populus uerò medon[e] bibit,
ex melle lupulis[æ] decoct[ui], quod picatis in cadis ueteraſcit, & ex antiqui-
tate nobilitat[æ] ad ſequijs. In ufu quo[æ] ſunt birra at[æ] ceruſia, ſicuti apud
Germanos Polonos[æ] uidemus, quæ ex tritico, zea[æ] uel ordeo decoct[is],
omni c[oe]uiuio circuſeruntur. Hanc quad[æ] cognata c[ui] uino poteſtate, lar-
gius c[oe]potantibus ebrietatem inducere ad ſirmant. Medonem ac birram
per æſtat[æ] inſrigidare, inſuſa poculis glacie, uoluptatis gratia ſolent. nam
ingentia glaciei fruſta nobiliu in cellis ſub terraneis ſingulari ſtudio recon
duntur. Sunt &, qui in delicijs habeant, ſuccum ex ſubauſteris ceralis ex-
preſſum, qui perſpicui & purpuriffantis uini colorem & ſaporem iucun-
diſſimum reſert. Vxo[res] & ſo[mi]næ, non in eo honore ſunt apud eos, ut
apud cæteras gentes. nam prop[è] ancillarum loco habentur. Viri inſignes
earum ueſtigia mirum in modum obſeruant, & pudicitiæ diligentiſimè
cauent. no enim adhibent[æ] conuiujs, nec[æ] ſacrorum cauſa remotiora tem-
pla petere, aut temer[è] in publicum egredi permittuntur. C[eter]um uel ab
externis hominibus, & exi[guo] quid[è] precio, ad Venerem omne uulgus
ſo[mi]nitarum ſ facile pelliciſt, ad[ed] ut parum earum amoribus ſtudere uiri
nobiles exiſtim[è]tur. Baſilius ante uiginti annos Io[an]em patrem amiſt. Is
Sophiam, Thomæ Pal[æ]ologi, qui lat[è] in Peloponneſo imperabat, Con-
ſt[à]tinopolitani[æ] Imperatoris erat frater, uxor[è] duxit. ea tum Rom[æ] erat,
Thoma patre Turcarum armis Græcia pulſo, ex hac quin[æ] liberi ſelici
ſo[ce]uſitate ſuſcepti, ip[er] Baſilius, Georgius, Demetrius, Simeon, & An-
dreas. Demetrio & Simeone iampridem morbo abſumptis, Baſilius Salo
moniam Georgij Soborou[j], eximiæ fidei at[æ] prudentiæ c[oe]ſiliari[j], fili[æ], in
matrimoni[j] ſibi collocauit; cuius ſo[mi]n[æ] ſingulares uirtutes una ſterili-
tas obſcurat. Solent au[t] Moſchouitæ, c[ui] de uxore duc[è]da deliberant, om
nium toto regno puellarum uirginu[de]lect[um habere, ac forma uirtute[æ]
animi preſtantiores ad ſe perduci iubere: quas demu per itdoneos homi-
nes, fideles[æ] mat[or]onas inſpiciunt, ita diligenter, ut ſecretiora quo[æ] ab
ijs c[ó]trect[ari] explorari[æ] ſas ſit. Ex ijs uero magna at[æ] ſolicita parentum
expectatione, qu[æ] ad Principis animum reſponderit, regijs nuptijs digna
pronunciatur. cæteræ uerò, quæ de form[æ] pudicitiæ[æ] & moru dignitate
contenderatu, ſæpe eadem die in grati[æ] Principum, proceribus at[æ] militi
bus nubunt: ſic ut mediocri loco natæ plerun[æ], dum Principes, regiſt[ir]
pis clara ſtemmata contemnunt, ad ſummu regalis thori faſtigium, uti &
Turcas Ottomanos ſolitos eſſe uidemus, pulchritudinis auſpicijs euehan
tur, Baſilius quadrag[ef]imu[ſ]e[ptimu[ſ] ætatis annu non attingit, ſpecie corpo-
ris eximiæ, animi uirtute ſingulari, ſuoru[æ] ſtudio ac beneuolentia, & re-
bus geſtis, progenitoribus ſuis anteferendus. Nam, c[ui] per ſex annos cum
Liuonijs, qui ſe[ptu]aginta duas urbes ſo[der]atas in eius belli cauſam tra-

B
diſſimum reſert. Vxo[res] & ſo[mi]næ, non in eo honore ſunt apud eos, ut
apud cæteras gentes. nam prop[è] ancillarum loco habentur. Viri inſignes
earum ueſtigia mirum in modum obſeruant, & pudicitiæ diligentiſimè
cauent. no enim adhibent[æ] conuiujs, nec[æ] ſacrorum cauſa remotiora tem-
pla petere, aut temer[è] in publicum egredi permittuntur. C[eter]um uel ab
externis hominibus, & exi[guo] quid[è] precio, ad Venerem omne uulgus
ſo[mi]nitarum ſ facile pelliciſt, ad[ed] ut parum earum amoribus ſtudere uiri
nobiles exiſtim[è]tur. Baſilius ante uiginti annos Io[an]em patrem amiſt. Is
Sophiam, Thomæ Pal[æ]ologi, qui lat[è] in Peloponneſo imperabat, Con-
ſt[à]tinopolitani[æ] Imperatoris erat frater, uxor[è] duxit. ea tum Rom[æ] erat,
Thoma patre Turcarum armis Græcia pulſo, ex hac quin[æ] liberi ſelici
ſo[ce]uſitate ſuſcepti, ip[er] Baſilius, Georgius, Demetrius, Simeon, & An-
dreas. Demetrio & Simeone iampridem morbo abſumptis, Baſilius Salo
moniam Georgij Soborou[j], eximiæ fidei at[æ] prudentiæ c[oe]ſiliari[j], fili[æ], in
matrimoni[j] ſibi collocauit; cuius ſo[mi]n[æ] ſingulares uirtutes una ſterili-
tas obſcurat. Solent au[t] Moſchouitæ, c[ui] de uxore duc[è]da deliberant, om
nium toto regno puellarum uirginu[de]lect[um habere, ac forma uirtute[æ]
animi preſtantiores ad ſe perduci iubere: quas demu per itdoneos homi-
nes, fideles[æ] mat[or]onas inſpiciunt, ita diligenter, ut ſecretiora quo[æ] ab
ijs c[ó]trect[ari] explorari[æ] ſas ſit. Ex ijs uero magna at[æ] ſolicita parentum
expectatione, qu[æ] ad Principis animum reſponderit, regijs nuptijs digna
pronunciatur. cæteræ uerò, quæ de form[æ] pudicitiæ[æ] & moru dignitate
contenderatu, ſæpe eadem die in grati[æ] Principum, proceribus at[æ] militi
bus nubunt: ſic ut mediocri loco natæ plerun[æ], dum Principes, regiſt[ir]
pis clara ſtemmata contemnunt, ad ſummu regalis thori faſtigium, uti &
Turcas Ottomanos ſolitos eſſe uidemus, pulchritudinis auſpicijs euehan
tur, Baſilius quadrag[ef]imu[ſ]e[ptimu[ſ] ætatis annu non attingit, ſpecie corpo-
ris eximiæ, animi uirtute ſingulari, ſuoru[æ] ſtudio ac beneuolentia, & re-
bus geſtis, progenitoribus ſuis anteferendus. Nam, c[ui] per ſex annos cum
Liuonijs, qui ſe[ptu]aginta duas urbes ſo[der]atas in eius belli cauſam tra-

C tas obſcurat. Solent au[t] Moſchouitæ, c[ui] de uxore duc[è]da deliberant, om nium toto regno puellarum uirginu[de]lect[um habere, ac forma uirtute[æ] animi preſtantiores ad ſe perduci iubere: quas demu per itdoneos homines, fideles[æ] mat[or]onas inſpiciunt, ita diligenter, ut ſecretiora quo[æ] ab ijs c[ó]trect[ari] explorari[æ] ſas ſit. Ex ijs uero magna at[æ] ſolicita parentum expectatione, qu[æ] ad Principis animum reſponderit, regijs nuptijs digna pronunciatur. cæteræ uerò, quæ de form[æ] pudicitiæ[æ] & moru dignitate contenderatu, ſæpe eadem die in grati[æ] Principum, proceribus at[æ] militi bus nubunt: ſic ut mediocri loco natæ plerun[æ], dum Principes, regiſt[ir] pis clara ſtemmata contemnunt, ad ſummu regalis thori faſtigium, uti & Turcas Ottomanos ſolitos eſſe uidemus, pulchritudinis auſpicijs euehan tur, Baſilius quadrag[ef]imu[ſ]e[ptimu[ſ] ætatis annu non attingit, ſpecie corpo ris eximiæ, animi uirtute ſingulari, ſuoru[æ] ſtudio ac beneuolentia, & rebus geſtis, progenitoribus ſuis anteferendus. Nam, c[ui] per ſex annos cum Liuonijs, qui ſe[ptu]aginta duas urbes ſo[der]atas in eius belli cauſam tra-

q 2

hebant,

172

hebant, armis contendissent, paucis legibus datis potius quam acceptis, A
uictor dixessit. Polonos quoque initio ſtatim ipſius Imperij, acie proſliga-
uit: Coſtantinum cipsum Ruthenum copiarum ducem, captum & cathenis uin
cum, Moſchã perduxit. Sed ipſe aliquanto pofft ad Boryſthenem, ſupra
Orſam urbem, ab eodem Coſtantino, quem dimiserat, magno prælio eſt ſu
peratus: ita tamẽ, ut Smolenchũ oppidum, quod antea Moſchouitæ occu
parant, pofft tantam etiã uictoriam à Polonis partam, in ditione Basiliij re-
linqueretur. Sed aduerſus Tartaros, & maximè Europèos Præcopitas, ſe
pius ſecundo prelio à Moſchouitis eſt dimicatum, ulciscendis fortiter in-
iurij, quas illi repentinis incurſionibus intuiffent. Supra enim centum
& quinquaginta milia e quitũ Basilius ad bellũ ducere confueuit, diſtin-
etis per uexilla turmis, quæ ſuos duces ſequunt. Regiæ alæ uexillo inſcri-
pta eſt Ioſuæ Hebræi imago, illius qui, ut facre referut hiftoriet, à Deo ma-
ximo longifsimũ diē, retardato ſolis curſu, p[]ijs precib. impetrauit. Pede-
stres copie nullo propè uſui ſunt in illis uaitis ſolitudinibus, t[]u ex ipſa ue-
ſte quæ fluxa talariscip[]us eſt: t[]u ex hoſtiu conſuetudine, qui curſu potius &
equitandi celeritate, quam ui ſtatariæ pugnæ, uel ipſo conſtruß militiam
exercet. Equi eorum ſtatura infra mediam exiſtut, ſed robusti & uelocif-
ſimi habentur. Equites præpilatis haſtis, clauiscip[]us ferreis & ſagittis r[]e ge-
runt. paucis falcati ſunt gladij. Corpora uerò clypeis rotundis, ut Aſiatici
Turcæ: uel inſlexis & angularibus parmis, more Græcoru, item cip[]lorica
& galea pyramidali protegun[]t. Basilius etiam Sclopettariorum equitum
manum inſtituit: multacip[]us ænea tormenta. Italorum fabroru artificio con-
flata, ſuisip[]c impoſita currib. in arce Moſchæ uifunt. Ipſe inſigni apparatu
& ſingulari comitate, qua tamẽ Regia maieflas nulla ex parte corruſitur,
publicè cum proceribus atcip[]us legatis epulari ſolet, magnumcip[]us inaurati ar-
genti pondus duobus abacis exponit, eod[]e triclinio conſpiciet. Nullam
prætoriani militis cohortem, pr[]e[]ter ipſam familiã, corporis cuſtodiæ cau
ſa, circu[]u ſe habere, uel alibi alere confueuit. Ab urbana enim fideli multi-
tudine ſtationes hab[]e[]tur. nam unaquecip[]us urbis regio foribus, cancelliscip[]u
ſepi[]t: nec temerè per noct[]e, aut ſine lumine, in urbe uagari licet. Aula om-
nis conſtat ex regulis, & ex ipſo militu[] delectu, qui per ſtatos menſiu[] cir-
cuitus, frequentand[]e, nobilitand[]e que regi[]e cauſa per uices ad implenda
comitatus officiâ è ſingulis regionibus accerſun[]t. Porrò exercitus omnis,
quum bellu[] ingruit, uel hoſtibus indicitur, ex euocatis ueteranis, nouiscip[]
prouinciaru[] delectibus cogitur. nam cun[]tis in uribus preſe[]cti militiæ
iuuentutem inſpiciunt, idoneosip[]c in ordines militu[] tranſcribunt: quibus
ex ērario prouinciaru[], certa, pacis tempore, ſed ea quid[]e exigua, ſtipendia
perſoluuntur. Veru[]m qui militant, immunitate ueſtigalium gaudent, &
cæteris paganis præſtant, regiæcip[]us gratia omnibus in rebus potentes exi-
ſtunt. Patel[]cit namcip[]us ueræ uirtuti nobilis locus, quum bellum geritur: ſi-
quidem egrecio & in omni rerum adminiſtratione falutari inſtituto, ad
fuum quiſcip[]us ſpectatum facinus, uel perpetui præmij, uel
ignominiæ ſempiternæ fortunam affequitur.

FINIS.

C

Non aëris małe sollicitat furiosa cupido.
Ut taceam, quod te longa expevientia fecit
Consultum, prauo ut reçtum dignofcere poſſis,
Utile damnoſo, pulchro ſecernere turpe.
Quis neſcit, cultiæ quæ ſit facundia linguæ,
Mandata in cauſa simule expeſtata reſoluis
Ora, uirûm dictis animos & pectora mulcens?
Hinc te in consilium legit, ſanctum q. Senatum,
Adiunctum q. ſibi uoluit Rex inclytus eſſe,
Imperij quoties ingentia pondera poſcunt.
Ad populos Oratorem, ſummosq. Monarchas
Unum te mittit toties, præq. omnibus unum:
Unde tibi celebri quæſita est gloria laude,
Euafura ſogum ſupremum, atque inuida ſata.
Qua tellus habitata patet ſub Cæſare magno,
Illa tu pridem tota es bene cognitus ora.
Tu Byzantini ſubijſli caſtra tyranni,
Ancipiti in rerum ſlatu, tibi ſæuus atrocem
Sponte ſerenauit media inter claſſica uultium.
Tenorunt, & amant, ſeptem quicunque trionis
Gentibus imperitant Reges: tua nomina ſeruat
Terra Boryſthenidum, rebus cumulata ſecundis,
Dum pacem paci ſocias, & fœdera pangis.
Iam disciplinas te perdidiciffé operofas,
Quæ ſpacia, & moles, numerosq. & ſidera monſtrant,
Quæ que docent rerum ſolerti indagine cauſas,
Cur ita quidque ſit affectum, cur niſi ſibi conſtet
Quin fluat, & pronas ſemper mutetur in horas,
Edita de Mofchis à te monumenta loquuntur.
In quibus & mores hominum, legesq. notasli:
Ocia quo ſtudio ducant, pacemq. togatam,
Quam ualidi, celeresq. ruant in Martia bella.
Quæ cultura uiris ſuperûm, quæ cura ſacrorum,
Quantas poſſideant fortunas, quo ſibi quæſtu
Rem faciant, cum qua iungant commercia gente,
Quo ſint confuetti uitam producere uiſtu,
Quam laie Scythia Mofchus dominetur in ampla.
Inq. breui descripſiſti, nitidaq. tabella,
Dimenſus regnum pollens armisq. uirisq.
Mollibus & radyi ſignaſli ſlexibus oras:
Quà uolucrem Boream, quà ſolem ſpeſet Eoum,
Quæ latera obtendat Zephyris, Austroq. ſurenti,
Quoq. gradu Arcfoum ſe denique tollat ad axem.

q 4

Præterea

Præterea ne quid lector desideret, apte
Perpetuam regum seriemusque ad temporanoftra
Digeris, & prima repetens ab origine ducis.
His ego uirtutisq, tuæ, laudumq, tuarum
Illecebris captus, te, dum mea uita manebit,
Qua mihi cumque licet, statuiratione colendum.
Postulat hoc etiam cultor tuus, & meus idem,
Addubito socerum dicam ne, patrem ne, profecto
Obferuandus pro meritis pater, & pietate
Uernherus: qui non studio commotus inani,
Sed uotum sensum, tuum, & tua iuſa fecutus,
Comprendit docli grata breuitate libelli,
Pannonij noſtris quicquid miramur in undis.
Hic igitur cum te ſummo ueneretur honore,
Atque ſibi ducat te nil antiquius uno,
Tanto te faciam maioris & ipſe neceſſe est:
Fæderis inter nos iuncti hoc quia uincla requirunt.
Tu ſi ſuſciples me, & compleclère uiciſim,
Te penes arbitrium cogendi erit, atque iubendi,
Quæq, uelis de me statuendi ſumma potestas.

SIGIS.

177
SIGISMUNDUS LIBER BARO IN HER-
berstain, Neyperg & Guttenhag, &c. GEORGIO UERNHERO,
Regio Consiliario, & apud Saros Prefecto, s. d.

A

T Si iam olim, & à multis quidè multa de admirandis in Zepuſio a-
quis audierâ, tamen iſſe de rebus, que plerifque incredibiles uideban
tur, à te in primis cœrtior fieri, & tuu iudicium audire defiderabam.
Quia uerò non dubitaſti, quæ comperta de his haberes, ad me ſcri-
bere, faciè effeciſti, ut nò modò, quid ipſe poſthac de his ſentire de-
beain, certo ſcirem: ſed etiam multi alij excellentes uiri, teſtimonio
tuo, cui plurima apud omnes eſt autoritas, confirmati, addubitare definerent. Sed
cum etiam in reliquis Hungariæ partibus multæ non minus admirabiles aquæ eſſe
dicant, rem ualde gratâ mihi, & multis alij haru rerum cupidis, tuicp studioli factu
rus es, ſi eas quoque describèdas ſuſceperis. Scio quidè, & uidì ipſemet apud Serenis,
quondam Ludovicum Hungariæ regem, Diui Imperatoris Maximiliani legatione
ſungens, ad Budam ſedem regiam, thermas eſſe, quarum calorè immiſſa manu ferre
nequeas, quod ei uti, qui antè non uidit, mirabile uidetur. Sed quod in his etià uiui
pilces ſunt, id nò pauci pro re incredibili habent. Talia quoque uidentè eſſe, que dicunt
de alij thermis in ripa fluuij Vagi, nò longè ab oppido Galgocz, quod Germani &
Slauïvulgò Freiftat uocant: quas locu, prout creſcit aut decreſcit fluvius, in æquali
ſemper diſtantia mutare auunt. Legi nuper apud Arrianum libro tertio, deſcriptum
fontem, qui ſub lucem tepentibus aquis manat, in meridie frigidus, uelperi calet, ac

B

ſub exortum diei rursum tepidus oritur, atque ita per ſingulos dies ac noctes aſtus ac
ſtrigoris uices uariat. Saxo Grammaticus in Islandia fonte eſſe teſtatur, qui fumigan-
tis aquæ uitio natiuâ rei cuiuslibet originem demolitur. Nam quicquid humido eius
uapore afflatur, in lapide naturæ duriciem, forma tantu ſuperſtite, ſubita conver-
sione tranſmutari. Hec & his ſimilia, qui deinceps legent, minus mirabuntur, ubi ani
maduertent, ſummum opificem in his etiam noſtris, & alij uicinis regionibus non
pauca mirabilium operum ſuorum monimenta poſuiffe, quæ tamen indigenæ pro
miraculis non habent: ac quando etiam, ſi interrogentur, ignorant, quemadmo-
dum in Mofcouia ſepenum erò ſum expertus. Nam cum nonnulla eiusmodi, quæ
mihi narrarant alij, quærerem ab incolis, adeò nihil habebant quod responderent,
ut mirari ſe dicerent, unde ea homo peregrinus accepiſſem. Non dubium eſt autem,
nifi pleraque diuerſisin locis obſeruaſſent, et literis mandassent homines externi, quin
ea indigenarui negligentia nunc luce, ſuii memoria & admiratione carerent. Non
poteſt igitur mihi, Vuernhere ornatissime, non ualde probari ſtudium tuum, quod
hoc genus Hungariæ tuæ rebus eruendis & illuftrandis impendis: nec facere poſ-
ſum, quin te ad id continuandum cohortet. Nam eo non tantum mihi fueris

gratificatus, ſed etiam tibi apud omnes magnæ laudi
eſt futurum. Bene vale.

DE

178
DE ADMIRANDIS HVNGARIAE

AQVIS, HYPOMNEMATION: GEOR,
GIO Vuernhero authore.

SIGISMUNDO IN HERBERSTAIN,

Neiperg & Guttenhag Baroni, &c. GEOR-
GIVS. UVERNHERVS.

NNOTARAM iussu tuo nonulla, SIGISMVN,
DE BARO uerè magnifice, de mirabilibus aqua-
rum naturis, quæ finibus Zepuliij noftri continen-
tur: ut me ceu oculato tefte confirmares ea, quæ
quidam audita ab alijs, pro fabulofis habuexunt,
Quia uerò non modò fides habita eft narrationi
mee, fed etiam quibufdam incenfa cupiditas, plura
hoc genus cognofcendi: minimè inuitus, ut debui,

fuſcepí, quod mihi denuò mandandum duxiſti, ut alia quoque aquarum
miracula, quæ in Pannonia noſtra uifuntur, non minus penè prodigioſa,
ſcripto compleſterer.

Pannoniæ autem appellatione non eam tantuǐ comprehendo Danubij B
ripam, cum qua ea, quæ dicta eſt ſecunda Pannonia, ab Arabone fluio,
qui Ptolemæo eſt Narabo, nunc uulgo Raba, ad Saum excurrit: ſed quic-
quid præterea Hungari in altera Danubij ripa tenent, quod quidè latifsì-
mè patet. Tenent enim totam lazygum Metanaſtarum regionem, quam
Ptolemæus fluminibus Danubio, Tibiſco, ac montibus Sarmaticis finit.
Sunt autem montes Sarmatici, qui Hungaros à Rutenis, Polonis, Mora-
uis, Sileſijs, & ea Auftrixæ parte quæ citra Danubiuſ eſt, dirimunt, ad quos
pertinet Carpatus, ita iam uulgata appellatione, ut omnis tractus Sarma-
ticorum montium Carpatus uocetur. quanquam mihi Ptolemæi descri-
ptione intuèti, Carpatus iſdem, quibus Dacia, finibus uidetur terminari.

Porrò extat nunc quoq[ui] lazYGū natio inter Hungaros, quos ipſi uoce
decurtata Iaz uocant, ac retinent iſde etiamnum linguam ſuam auitam &
peculiarem, Hungaricæ diſsimilimam: atq[ui] eas ſedes, quas Plinij deſcri-
ptione quondā tenueruſt, nimiruſ campos & plana, Dacis, ut idem ait, pul-
fis ad Patiſcum amnem, quem ego detracta prima ſyllaba Tiſſum, uel, ut
nunc uulgo uocant, Tizam accipio. Is uerò Tibiſcus eſt Ptolemæo, limes
ueteris Daciæ, cuius cultiſsima pars eſt Tranſyluania, prouíncia multis
habitatoribus frequens. Nam eam & Germani, quos appellant Saxonas,
& Hungari, & Hungarorum antiquiſsimi Sículi dicti, qui lingua ſua ſunt
Zekheli, & ad huius imitationem à quibudā uocantur Ceculi, incolunt.
ut omittam peruetuſtas Romanorum reliquias Valachos, qui frequentes
ibidem uicos & pagos habent. Potiūtur tamen rerum Hungari, & penes
eos imperium eſt: eoq[ui] fit, ut Tranſyluani quoq[ui] Hungarorum nomine
cenſeantur. Eſt uerò planè mirabilis diuerſaruſ, nec unius lingue per uni-
uerſam Hungariam gentium miſtura: quemadmodum à me dicetur pro-
lixius

HVNGARIAE AQVIS.

A lixius ea in cōmentatione, qua res Hungariæ, populorum in ea origines, appellationes, leges, mores, instituta conor explicare.

Cæterum lazygum regione, qua se Carpatus (ut hoc iam nomine omnem illorum, quos dixi, montium tractum complectamur) latifsimè pandid, & in quosdam quasi ramos alibi eminentioribus, alibi mitioribus iugis diffundit, continentur oppida, à Germanis montana dicta, quòd inter montes metallorum omnis generis fœcûditate & præstantia cum primis nobiles sita sunt, & populo metallicam faciente constant. Qua ratione & eos qui in metallo operantur, in monte esse, & in genere uniuersam rem metallicam opus montanû uulgò dicunt. Eadem regione continetur Zepulium, & multi alij Comitatus.

Sunt autem Comitatus, ut hoc quoque, obiter explicem, regni partes, quas Prouincias, aut Præfecturas, aut Græca uoce, qua plerico Latinorum uſi ſunt, monarchias dicere poſsis. Plinius & cœuentus, & iuriſdictiones, & cœuentus iuridicos in diſtributiœ Ciliciæ & Beticæ Hispaniæ appellare re uidetur. Cicero uocat Dicœceses, quod nominis Epiſcopi in appellatio ne ſuarum iuriſdictionum, quanquam nunc uulgò corruptè, uſurpant. Earum uerò partium præfecti uocantur Hungaris Comites, quibus iuriſdictionis cura incumbit. Fuit autem Hungariæ regnû, quo faciilor & expeditior eſset iuris dicèdi ratio, in hoc genus Comitatus plures quinqualinta diuifum, ex quibus uix dimidium hodie retinemus.

B

Sed hæc tanquam uſui futura ad cognitionem locorum, in quibus noſtra de aquis narratio uerſabitur, præſatus, dicam primum de calidis, qua rum pro Hungariæ portione, uix ulla regio plures aut ſalubriores habet. Vnde uerò potius ordiar, quam ab ipfa urbe Buda, quæ Hungariæ reges ob loci ſitum, opportunitatè & amœnitatem meritò pro regia habuerut. Hic propter ipſam Danubij ripam calide ſunt multæ, inter quas differen tia maior eſt, quam pro loci diſcrimine. Quædæ enim nò modò tolerabili, ſed ita iucuſo ſunt calore, ut ad hominum lauacra naturæ benignitate ſin gulari datæ eſse uideātur, Huius generis ſunt infra arcem regiam aliae, Regiæ uocatae: uel propter uicinam regiam, uel quia regio opere ornatæ & concluſe, uel quia in his reges lauare confueuerunt, alie cœmunes, quibus faxum ceu natiua fornix impendet, quas Turcæ poſt occupatam Budam latius excauata rupe ampliores reddiderunt, ceterisque præſerere dicuſtur. At quæ ſupra Budam ſunt, quarum alie item regiæ, alie hoſpitales à ui cino ptochodochio dictæ ſuère, balneis ſunt inutiles, niſi refrigerent. Sic enim quædam calent, uel feruent potius, ut in eas miſlum ouum non mi nus citò, quam ad luculentum ignem elixetur. Temperantur autem in balneis frigida, cuius ibi fons calidis ita contiguus eſt, ut qui hauſtum ueniant duabus urnis, eodem in ueſtigio altera calidam, altera frigidam haurire poſsint.

C

Ibídem eſt sub dio fons calidarù cæteris amplior, quem purgatorium uocauère, ea nimirù ratione, quòd, quemadmodù profitù eſt, in purgatorio pœnas nocentiù pro noxarù modo, alias acerbiores, alias mitiores eſse, ita quædam inſunt aquæ hoc in fonte diſcrimina. Nam qua in eum à Danubij

DE ADMIRANDIS

180

Danubij ripa aditus est, subfrigida primùm, mox tepida: & quo in eam A penetraris altius, hoc magis calet. In receſſu uerò interiore tam est calida, ut ferri non poſsit. Eſt autem is calor haud dubiè aquæ huius proprius. Nam alia, quæ dixi, temperamenta uerifimile est à Danubio accedere, qui crepidinè huius fontis lambit, & cùm uel modicè excreſcit, totu inundat, neq[ui] tamen ita reſtinguit, quin calet. Quin intra ipſam ripam, qua Danu bio perennis curſus est, calidæ ebulliunt: ubi qui altius mergi uolunt, lauare confueuerunt.

Porrò hæ ad Budam thermæ (liceat uerò mihi hac uoce in calidarum aquarum appellatione uti) quòd alteræ, ut dictum est, infrà, alteræ ſupra urbem eſſent, ex eo quoque inuenère nom en, ut illæ inferiores, hæ ſuperi ores uocarent. Vtraſque Turcæ, quibus tamen omnia uaſtare libido est, non modò non corruerunt, ſed etiam cultiores, ac per ſpeciem religio- nis qualiſi auguſtiores reddiderunt. Nam Baſſa Mahometh, quem tyran- nus uiſtor Budæ captæ, ac reliquis Hungariæ à ſe debellatæ partibus gu- bernatorem impoſuit, apud utraſque Deruifis domicilia, ceu cœnobia ex trui curauit. Sacello etià apud ſuperiores in colle uicino, qui antè uitibus conſitus fuit, poſito, conſecrauit locum memoriæ cuiuſdam eius ordinis, quem, dum uiueret, ceu numen quoddam uenerati ſunt Turcæ: & nunc mortuum, illo[que] in loco conditum, religioſe colunt.

Sunt autem Deruifę Turcis, quod nobis monachi, qui mendicato ui-
uunt: quibus ex religionis, quam affectant, inſtituto uſitatű est, ſæuire in
corpus proprium, quod alij per inſtitionem ſtigmatum ferro candente,
alij per incifionem quæ fit nouacula acutifſima, quidam utroque modo
faciunt, hoc crebrius & crudelius, quo quiſque ſanctior & religioſior eſſe
& haberi cupit. Eſt uerò & in ueſtitu quæſtã inter eos diuerſitas, & ſancti-
moniæ affectatio. nam alij ueſte lanea alba ad talos uſque demiſſa amiciun
tur, & calceati incedũt, capite operto. Alij nudis pedibus & capite, imò
toto penè corpore, niſi quantu pelles duę ouinæ aut caprinæ crudæ, qua-
rum altera à fronte, altera à tergo ex ſcapulis propendet, tegunt. Quidam
etiam unica pelle pudendas tantum corporis partes uelant, cætera nudi. C
Gymnoſophiſtaru dicas eſſe reliquias, quales India habuiffe memoratur.

Sunt quidem hæc à narratione, quam de aquis inſtitui, aliena. Sed cùm
huc delapsus ſim, quid obſtat, quo minus de Turcaru lotionibus pluscu-
lum addã? Cùm omnes aquas Turcæ, ceu præcipuum Dei munus, ſum-
mo honore dignant: tum uiuas potiſsimum, & fluentes: id[que] propter fre-
quentes lauationes, quibus etiam crebrius per diem, nò modò ad fordes
corporis abluendas, ſed ad ſceleru quo[que] expiationes uti confueuerunt,
quod proculdubio ab aliaru gentiu ritibus habent, quibus etià ſola aque
aſperſio inter Februa fuit. Sic Romæ olim ad porta Capenam, poſtea Ap-
piam uocatã, aqua Mercurij dicta, alij alios aſpergebant, inuocantes Mer-
curiu: ut aſperſi flagitia, & præſertim periuria diluerent. Sic traditur Pe-
leus abſoluiffe Patroclum, & Acaſtus expiaſſe Peleum à cæde fratris ſui
Phoci, cùm antea Aegeus Medæam aquæ aſperſione luſtraſſet. Sic Ore
ſtem à languine matris expiatu eſſe, memorat Paulanias in Corinthiacis,
cùm

HVNGARIAE AQVIS.

191

A cum illum nemo lare suo & hofpitio dignaretur. Cuius loci hoc libertius
memini, quod continet exemplum ritus uetuſtifsimi, accepti à patribus,
quo rei atrocium criminum à cōſuetudine omniū & colloquio arceban-
tur. Sic Æneas quoque apud Poetam noſtrum:

—Ter ſocios pura circumluit unda

Spargens rore leui.—

Et idem, ceu multa cæde pollutus, inquit:

Tu genitor cape sacra manu, patriosque penates:

Ne bello è tanto digreſsum, & cæde madentem,

Attreſtare nefas, donec me flumine uiuo

Abluero.—

Quin in atrijs templorum ſuorum politam habent aquam Turcæ eun-
dem in ufum, neque cuiquam nifi loto in ea ingredi fas esse arbitrantur.

Sed delectantur in uniuersum plurimum lotionibus & balneis Tur-
cæ, eoq[ui] præcipuum apud eos pietatis opus est, inſtituere & cōdere bal-
Bnea publica: nec id tantum uiuentibus glorioſum esse, fed etiam uita fun-
ctis ſalutare putat. Hac ratione is qui nunc rerum potitur, Solimannus,
tum albi, tum Budæ, in ædibus quæ quondam fuerunt archiepiscopi Co-
locenſis, ampliſsimum balneum pro ſua, ſuorum c[ap]salute fieri curavit, in-
quod è Danubio per canales ſubterraneos aqua in multam altitudinem,
ut est Bude ad Danubium ſitus, ducitur. Ipsum balneum intus incruſta-
tu & ſtratuo est monumenſis marmoreis, quæ antea in têplis ſuere poſita,
imaginib[que] ſi quæ inſculptæ fuerut, reſectis, & toto opere perpolito.

Eadem gloria queſita est ei, quem diximus, Baſſe Mahumeth, qui ther
mas Budenſes exædificatis illis Deruſarum cœnobijs, cōditorioq[ui] eius
de quo diximus, illuſtriores reddere ſtuduit. Hic uerò uidere est mirabi
lem rerum commutationem. Nam quæ loca Hungaris in columni & flo-
rente Buda uoluptatis domicilia fuerunt, ea religioſe ornarunt Turcæ:
flagitioſe contra prophanantes, quæ antea habita ſunt pro facroſanctis.

In thermis ſuperioribus, ſupra eos fontes quibus ad lauacra ufus est,
C ſunt p[ro]ſcinæ calidæ, in quibus n[ar]aſcitur & uiuunt p[er]ſces, qui in frigidam
translati emoruntur. Sunt etiam calidæ in oppoſita Danubij ripa ſupra
P[er]ſthum, fed minus celebres: propterea quod ita coniunctæ ſunt alueo
fluminis, ut ad quæuis eius incrementa corrumpantur.

Solêt ferè thermæ locis, in quibus ſunt, aliquod nomè, & quasi lumen
afferre. Ita nobilitatus est quondam ſinus Baianus in Campania. Ita nunc
quoque in Italia, Germania, & in quavis penè terrarum orbis parte clara
sunt hoc nomine loca. Nonnulla etiam appellationem à calidis ſunt for-
tita: ut in Theſalia Thermopylæ, & in Germania oppida quæ uocantur
Badæ, hoc est balnea. Sed fuerit quali in obſuro Budæſes, nec aliqua ei
loco celebritas accedit, à tanta calidar[io] copia & uarietate: quod procul
dubio eò euenit, quòd reliqu[que] eius urbis fortunæ atque opes hoc non exi-
guum alioqui clementis naturæ munus obſcurarunt. Nam quis fuit in to-
ta Europa locus, qui ſe Budæ c[ap]parare potuerit, ſiue ſitus amœnitatem,
ſiue cœli ſalubritatem, ſiue ſoli fœcunditatem, ſiue aliarum quarumc[ui]que

r rerum

182

DE ADMIRANDIS

rerum ad quoslibet uſus, ad ſplendorem, deniſq. ad luxum pertinětium A
ubertatem & affluētiam ſpectes ut ne quid dicam de opportunitate, in
qua non Hungarorū tantum, ſed etiam multorū aliorū populorū defen
ſionem & ſalutē ſitam ſuſſe, quotidianis damnis & periculis experimur
Quo grauior & acerbior eſt iactura, quam erepto nobis per Turcasho e
loco ſecimus. Sed ſaceſiant querelę, que ſuum alibi locum ſunt habiture.
Nifi uerò autoritate Chronicorū noſtrorū, magno conſenſu urbe B

dam à rege Buda Attilæ fratre cōditam & nominatam eſſe tradenti, im
pedirer, ego, ſi qua alia cōiectura de eius nominis ratione ſacienda eſſet,
ob inflignem calidarum eo in loco celebritatē & copiā, pro eo quòd Ger
manis quondā fuerit Bada, unius literæ inuerſione Budā ab Hūgaris di-
etam eſſe ſuſpicarer. Nam ea ſecūdorum Pannoniorum loca, ante c[]p[]s huc
Hunni immigrarent, Germanos ſeu Teutonas tenuiſſe, minimè ambigu
um eſt. Nec ita multū diſsimili mutatione uocarunt Hūgari Vueſprimi-
um, quod Germanis ſuit Vueſprun, hoc eſt, ſons albus, qui loco nomē
dedit: & etiamnum ibi ſub arce, quæ ſedes eſt E p[]ſcopi, oftenditur.
B

B

Sed redeo nunc ad calidas:ac Danubij ripam legens Iſtrogranum, uel,
ut nunc appellant, Strigonium peruenio, qui locus ſecundum Budam in
Húgaria ſemp celeberrimus ſuit, ſede Archiepſcopi, qui idē primas Hū
gariæ dictus eſt, inflignis. Hic ad radices montis, cui impofita arx eſt ma-
gnificentif[]simè extructa, qua labitur Danubius, ſons eſt tepidarū, inclu-
lus turri, in quam ex arce ductis eo per præceps muris deſeſus patet. Ex
eo tanta manat aquæ copia, ut quondam molam frumentariam uerfarit:
nunc machinam hauftoriam ſimilem tympano impellat, qua aqua è Da-
nubio per ſubterraneu cuniculum in eam, quā dixi, turrim admifla hauri
tur, & in arcem trāsfunditur. Hoc largior eſt ſons alter haud magno in-
de interuallo: qui in p[]ſcinulam quandam influēs, in qua etiam media hy-
eme coaxātes ranas audias, aquæ tantum, quantu uerſandis tribus qua-
tuor'ue rotis molaribus fatis eſt, fundit.

Supra Iſtrogranum (quod ex Iſtro & Grano mixtum eſt nomē, quòd
ibi fluuius Granus Iſtro miſcetur) nō longè ab aree Comaroniensi, quæ C
tenet orã cognominis inſulæ, quã Danubius prope Poſoniũ in duos di-
uſus alueos facit, à Septentrione ueniens influit Vagus: cuius ripa ſupra
Galgocium, quæ arx eſt familiæ Thurzonũ, nunc maximè nobilitata eſt
calidis, non propter uim earum ſalubrem tantũ, qua omnes alias in Hun
garia calidas ſuperare exiſtimātur, ſed etiam propter uarium, plane c[]p[]s mi
rabilem eorum ortum. Non enim ullum certu fontē habent, ſed alueum
fluuij ſequutur: & ut is excreſcit & decreſcit, ita aut recedut aut accedut.
Solent autem, quo magis exundant, hoc lōgius recedere. eo c[]p[]s qui lauare
uolunt, ſubinde alias atq[]p[]s alias ſcrobes fodere. & quali p[]uteos aperire co
gūtur. Id, cu inſtra alueu eſt fluuius, fit in glarea, quod ip[]ſius ſolu eſt: cum
uerò exit, in terra ſolida, & argilloſa, in qua alio qui nō reſtagnāte fluuio,
nihil penè humoris exiſtit. Nec t[]p[]s tamen in ripa tantu eruntur calidæ, ſed
etiã inſtra amnem, ſi fundi eius pedibus ſuffodias. Calèt autē immodicè:
nec ſunt idoneæ balneis, niſi temperentur, quod admifitione frigidæ de
proximo

HVNGARÆ AQVIS.

A proximo hauſtæ in procluiu eſt. ſed quia magis ſalutares eſſe credūtur ſi-
ne miſtura, qui medicinam inde petunt, deferuere eas ſinunt: quod pro
temporis ratione aliàs ſerius, aliàs citius ſit. Nunquam tamen ſic defer-
uent, quin, qui in eas deſcendunt, tegete, celsi te, aut ramis in fundum
ſcrobis intereſtis, imas corporis partes aduerſus ebulliētis caloris uim mu
nire cogantur. Eſſe autem eas aduerſus diuturnos, ac penè deſperatos
morbos efficacifſimas, multis experimentis cognitum eſt, & adhuc indi-
es magis ac magis cogniſcitur.

Sunt calidæ aliæ non longè à caſtro Trincinio, quod ad eiufdem fluuij
Vagi ripam eſt, ſupra Galgocium. Illæ ſuauiter calent, & ſunt limpidiſi
mæ: atq[ui] ideo iucundiſimi ſeceſſus loco fuerunt Comitibus Zepuſienſi
bus, qui paulo ſuperiore ætate Trincinij ſedem habuerunt.

Nec multum recedut à Vago calidæ ad arcem Baimocium, que ite eſt
Thurzonij quibus hoc honoris habuit Alexius Thurzo, qui in ea fami-
lia nomen illustre, & ſeeuſum regiam aliquamdiu ſummam poteſtatem
B apud Hungaros obtinuit, ut eas quadam quali cifterna ex quadratis fa-
ſta lapidibus, qui etiam deſcendentibus ſcalarum & ſedilium ufum pre-
bent, includēdas curauerit. Et ſi uerò minus ſpacioſæ ſint, tamen manife-
ſtum in ipſis eſt discrimen caloris: eoq[ui] diremptæ ſunt muro. & quæ mo-
deratius caſet, delicatioribus tantu patent: aliæ uulgi uſibus ſunt relictæ.

In Comitatu Thurocio, qui eode in tractu eſt, ſunt pari penè interual-
lo à Vago diſtantes calide ad Stubnā uiçu, qui eſt ciuij Cremničiši. He
inſtar inſulæ ſunt, claudu enim riuo, qui ex propinquis mōtib. delabēs,
aquā uehit gratā lauātibus, cùm ſitiunt. Nam ad tēperandu calidas nun-
quam, niſi quis recentibus aquis admifſis cōtinuò lauare uelit, adhiben-
tur: idq[ui] etiam tum fit modicè, quòd per ſe minus intemperatè caleant.

Non diſsimiles ſunt his calide aliè inter Cremniciam & Semniciā, que
ſunt duo præcipua oppida inter montana: de quibus ſuprà dixi. Manāt
ex rupe, ſic nata, ut lauantibus teſtum & umbram præbeat.

Nec tantū ipſe in rebus ſalubribus habētur, ſed etiā cœnū earū (quod
C Plinius quoq[ui] inter calidarū utilitates retulit) medicā uim credi obtine-
re. Itaq[ui] in eo quidā, ulceroſi preſertim, ibi, ppè qua fluūt, uolutari ſolēt.

Sunt etiam Semniciæ calidæ, quæ uocantur Roselinæ: in quibus cana
les, per quos fluunt, & ſedilia ex lignis facta, ſic ſunt accreto lapide ceu
cortice teſta, ut prorfus lapidea uideantur.

In Comitatu Liptouienſi, ad pagum qui uocatur Diui Ioānis, fons eſt
tepidarum: ad quem plerunq[ui] confugiunt, quibus ſcabie, aut pſoris ſœ-
data eſt cutis. Exiſit uerò is, & magno impetu eiaculatur potius, quàm e-
mittit aquas, qua Vago ortus & curſus eſt ex propinquis montibus, qui
Carpati caput eſſe exiſtimantur. Nuſquam enim altius ſele attolluſt, nuſ-
quā pluribus & horridioribus iugis aſſurgunt hi mōtes, ad quos Carpa-
tu pertinere dixi. Altitudinis indiciu eſt, nix in his perpetua, unde acco-
lis Germanis montes niuis uocantur: asperitatis, quòd iſdē montes ſunt
imperuij. Slauorum lingua appellantur Tatri, hoc eſt, Tatari, quòd in
regionē Tatarorum, qui ueteribus ſunt Getæ, uulgi opinione protēdan
tur. Hun-

r 2

tur. Hun-

DE ADMIRANDIS

tur. Hungariuocant Tarczal, quod nominis lingua eorum à nudo, seu A deraſo uertice ductum eſſe uidetur. Nihil enim aliud quàm eminentiſsi mi, & prorfus nudi ſcopuli ſunt, hi montes. Ego rupes Sarmatiæ eſſe cre diderim, quarú mentio fit apud Solinum, quo loco Germaniã inter Her- cynium faltum & rupes Sarmatarú extendi ait. Nam ex Sarmaticis mon tibus, neqú ita lògè ab his rupibus Viſtula, quem Plinius alio nomine Vi ſtillum, alij ſtulam uocát, ortum ducit: quo amne, præter Solinu, pleriq alij Germaniam finiunt. His uerò rupibus ſubiectum eſt Zepuſium, ubi aquæ ſunt, quæ & ferrum erodunt, & lapideſcunt, & animantes potæ e necant: de quibus, quæ alio ad te ſcripto complexus ſum, attexam.

Et ut ab ea, cui consumendi ferri uis inefl, ordiar: hæc eſt ad Smolnici am, quod oppidú ad arcê Zepuſiſſem pertinet, intra moſtes, unde quon dam metalla eruta ſunt. Extrahitur autê hauftro, quale Iſtrograni eſſe di ximus, quod ab aqua ſupernè illabente impulſum circuſaſtu & raptu fu nis, cui implicati ſunt crebri nodi coriacei, implet ſiſtulas, per quas ſuni meatus eſt: quib. adiuncti canales, eſſuſam aquã excipiut, & emit ſut ſub dium in alueos in terrã defoſſos, quibus ferrú, ſiue uetus, ſiue nouum, im potitur. Quæ minora ſunt ferramēta, citius aded ûtur. Solea ferrea equi cōſumitur intra horas uigintiquatuor. Quæ uerò ſunt crafsiora, cuiuſ modi ſunt quæ in uicini montis ferrarijs hunc in ufum ſiunt, poſt q per aliquot dies aquæ immerſa iacuerint, ceu limo quodã obducutur adſa: eoq ſtatis têporib. abluutur, & purgãtur, ut in id quod ſupereſt ferrú, a quæ uis efficacius penetret. Quod pereſo ferro manet, luto ſimile, cuprú eſt (ipſi uulgo cementú uocât.) Id in fornace cōſflatur in maſſam, & dein de per alia fornicê eliquatú fit purius, & purgatius, & ad oës ufus nō mi nus utile, quam qd fit ex metallo: cuius multæ ſunt fodinæ eodê in loco.

Non dubium eſt autê, quin aqua hanc uim à uenis metalli trahat, præ- fertim à pyrite æris (uulgus Marchefitam appellat) cui ibi uim inefſe a cerrimam, uel ex eo ſatis apparet, quòd aqua pluuia, aut alio quo humo- re terram ſubeute, ex ipſo id quod uocant uitriolum, quod Græcis chal- canthum, Latinis atramétum ſutorium eſt, deſtillat, pyramidatim cōcre ſces ſtiriæ in modum. Hoc uitriolum natiuum dicitur. Eſt enim aliud fa ſticium, quod quidem eodem in loco in hunc fit modum.

Solent ſectores metalli ligna intra fodinas tranſuerim poſita, in qui- bus itur & ſtatur, pyrite minutius cæſo conspergere, & eo quaſi uiam ad firmanda ueſtigia ſternere. Ei, ſimulatq penetrantibus in terram aquis permaduerit, innaſcitur uitriolum; idemq ubi madere deſierit, ita conſo lidatur, & adhæreſcit lignis, ut non poſsit niſi ferro reſecari. Reſecantur autê ſic concreta, & è fodinis per utres extraſta mittuntur in alueos. Hic aqua ſeruente ſupersuſa uitriolum omne, quod pyriti innatum eſt, reſo- uitur, ſitq aqua tota uiridis, quæ deinde in alia uafa transfunditur, ut de- puretur: depurata autem, transfertur in caldarium plumbeum, in quo fuppoſito magno igne bullit ad horas octo, aut nouem: donec per euæ porationem, quã uocant, denſetur: influête tamen ſemper eodê liquore, ut eadê caldaria plena maneat. Pòſt infunditur in cados ligneos, quibus inſertæ

HVNGARIAE AQVIS.

A infertę uirgæ funt, quibus accrefcit. Atcþ hoc eſt, quod uitriolū coſtum
ſeu facticiu uocāt. Ac tantū quidē de aquæ ferrū rodentis ui & efficacia.

Nunc de lapideſcente dicã, cuius generis multæ funt in Zepuſio, inter
quas etiã nōnnullæ nō aliter quàm calidæ, aut aliæ ſalubres frequêtantur.
Et ineſt his quoſ caloris, uel potius teporis aliquid, quod cùm alijſ tem
poribus, tū per hyemē manifeſtius ſentitur. Eſt uerò inter eos ſons exi-
mius unus ad pagũ, cui apud Zepuſiſes Germanos à riui murmur eſo-
men eſt, qui inſtar píſcinæ ſtagnat, & plurimã aquam reddit, in qua item
ligna inieſta, lapide ceu cortice obducuntur. Alter ad pagũ, qui uocatur
loannis. Nã qui anguſtius ſcatēt, ſtatim atcþ paululũ proſluxerint, lapi-
deſcūt, & ita in tumulos exurgũt, cuiuſmodi uidetur unus ad pagũ Diui
Andreæ nomine: alter cæteris inſignior, prope arcē Zepuſienſem, ad æ-
dem diui Martini, quæ ſacrarũ ędiu in Zepuſio princeps eſt. Hic ſatu
rit, uel erumpit potius, aqua bulliēti ſimilis, cum magno intus murmur eſt
& ſtrepitu, qui admota aure non ſine admiratione auditur. Erumpit aut
B non foràs tātum, & ſub dium: ſed etiam meatus ſub terra quaſit, & qua-
cuſ uadit, lapis fit. quanct qui ſubterranei funt eius generis lapides, plu-
uijs aquis irrigata humo, & eo madore diutius manēte, diſſoluuntur. So
lent autem accolę his ſic diſſolutis & effoſsis, ad opera cemētaria uice cal
cis uti. Qui uerò ſub dio nafcūtur, ipſiſimi funt lapides, toſi dicti, leuita-
te & raritate non diſſimiles pumicibus. Et quia uerifimile eſt, ijs aliquid
glutinis ineſſe, qui in propinquo ędificāt, libēter his ad muros faciendos
utuntur. eoſ quidam illic dictitant, ſe domos ex aqua factas inhabitare.

Ceterùm non minus miraculi uidetur habere quibusdã, quod in mon
te arci contiguo, intra ſpecum quendam aqua per hyemem fluida, æſtate
ita congelat, ut refrigerandis poculis glacies inde peti ſoleat.

Porro quod ad fontes bibēribus ex eo animantibus letales attinet, eo-
rum unus eſt ad radices rupium Sarmaticarũ, quæ, ut dictū eſt, Zepuſio
imminent. alij duo hoc famoſiores funt in Comitatu Saros, quaſi in con-
ſpectu arcis cognominis, cuius ipſe preſecturã teneo. Nã qui eſt ſub rupi
bus, aues tantu ex eo guſtantes necare dicitur. At alios duos non tātum
autibus, ſed etiam alijſ animātibus noxios eſſe ferunt. Quã ob cauſam, ne
cui pecori ad eo aditus ſit, diligentif simè caueri ſolet. Nafcitur aut ad al
terū eorũ, qui propemodum intra Eperienſium noſtrorum fines eſt, plu-
rimũ aconiti, cui herbæ uenenum ineſſe uel unicus Ouidij uerſus arguit:

*Lurida terribiles miſcent aconita nouercæ.*

Atcþ hinc quidem uideri poteſt fons hic uirus trahere. Tales enim, ait
Plinius, funt aquæ, qualis terra per quam fluunt: quales' que herbarum,
quas lauant, ſucci. Sed eſt reuera ſingularis huius fontis natura, ut qui &
creſcente luna augeri, & deficiēte minui, atcþ adeò in interlunio prorfus
deficere dicitur: tanto omnium confenſu, ut mihi ne libuerit quidem, an
hæc aliter ſeſe haberent, explorare.

Fontes acidos, & quas acidulas uocant, conſultò prætereundos puta-
bam, quòd minimè rari funt in Hungaria. Ne nō tamen ex his quoq alij-
quid delibem, celebres funt in primis, alter in comitatu Zolienſi, ad ar-

r 3 cem eiul

DE ADMIRANDIS

186

cem eiufdem nominis, cui oppida, quæ dixi uocari montana, subieſta A
funt: alter ad oppidum, cui Mons regius nomen eſt: uterque ſpleneticis
manifeſto ſenſu mederi dicitur.

Ad oppidum Biſtriciam, Germani Neuſolam uocât, ubi ſodinæ ſunt
æris opulentiſsimæ, quæ nunc appellantur regiæ, quòd in ijs impendio
Regis opera ſiunt, cuniculus quidam reddit aquam uiridem: ex qua, ubi
ſubſedit, chryſocolla colligitur.

Quia uerò in Comitatum Zòlienſem, dum aquas perſequimur, uen-
tum eſt, non poſſum præterire hiatum terræ iſdem in locis famoſum ob
peſtilentes expirationes, quibus aues ſuperuolantes, & quæuis alia ani-
mantia extingui conſtat: manifeſto eorum experimento, qui eius rei pe-
riculum facturi, gallum, gallinam ue, aut ſelem, aut canè longo haſtili al-
ligatum, ſupra eum hiatum, qui ſepto ad arcendas inde animātes circun-
datus eſt, protrudere & efferre confueuerunt: quibus non aliter uita ſu-
bitò eripitur, quam ſi ſtrangularentur.

Eſt item ad eum fontem, qui potus aues, ut dictum eſt, enecat, ſub Sar B
maticis fontibus acidula: quæ etſi eandem cum eo ipſo fonte originem ha
bere creditur, tamè plerifcβ ita grata eſt, ut etiâ ægroti inde potu petant.

Alia eſt non longè ab arce Leua in Comitatu Barſieli, quæ niſi ab hau
riétibus pleno uafe perferatur domum, ſaporem amittit. Itaqβ qui occur
ſantibus, ut fit, potum ex ea prebent, uel modicè exinanito uafe, quod re-
liquum eſt, effundunt, & ad hauriendum denuò recurrunt. Addùt qui-
dam aliud hoc prodigioſius, ſed minus ſimile uero. Nêpe, ſi pura fit, dum
hauritur, & pura permaneat, donec offeratur ægrotis, qui eã mirificè ap-
petere ſolèt, quòd hoc certiſimum ad ſalutem lignù fit. Sin turbida red-
datur, planè pro deplorato haberi ægrotum. Itaqβ eos qui potu tantum
inſirmis, non omen petunt, antequam hauriant aquam, turbare ſolere.
Sed hoc ſuperſtitioſorum credulitati relinquamus.

Ab hac quoque rurfus acida alia haud magnis diſtat ſpacijs: ad quam
etiam propè eſt fons, qui tumuli in ſpeciem aſturgit, & ſubinde mutat flu
xum, lapideſcente nimirum ſtatim aqua, quam effundit, & ideo ſic excre C
ſcente ea parte, qua aliquandiu manarit, ut ſele aliam in partem, quæ hu-
milior eſt, effundere cogatur: quod quidem quaſi circuitu quodam fit
per omnem fontis oram.

Ad arcem Fileg, quæ inde in Boream euntibus occurrit, in Comitatu
Neograd, ſpecus eſt, in quo ſupernè deſtillans aqua, continuò dureſcit.
Ibi uerò uideas ceu ſtatuas hominum conſiftere ſaxa, ex hac deſtillatione
concreta. Albus his color eſt: nec per ſe tantum ſunt alba, ſed etiam colo-
ris albicantis ufum trita piſtoribus præbent.

Sunt præterea ad fines Eperienſiū fontes falſi, tâtæ acrimoniæ & falſu
ginis, ut inde ſal excoquatur, qui ad omnis generis condituras, & in pri-
mis ad coſturâ píſciu, cæteris utilior eſſe exiftimat. Habetq[ui] locus nomè
ab his fontibus: Hûgaris enim Sovuar, hoc eſt, Salisburgu dicitur. Nam
& arx eius nominis ſupra eum locu ſuit, meæ ite præſecturæ ſubieſta, an-
tequam dirueretur. Eſſe autem falſis uim magnam in aliqua eorum mòti-
um par-

HVNGARIAE AQVIS;

187

A um parte,in quibus promōtorij inſtar arx extat,uel hoc magno eſt argu
mento,quòd in aduerſa quoq; eorum parte ſalſi fontes ſunt, qui item ſua
appellatione inſigniunt locum. Sed quod in eo inquirendo aut eruendo
minus elaboratum eſt,id non negligentia hominu, ſed proculdubio Re-
gum prouiſione euenit, ne immodica copia ſalem uileſcere contingereſt.

Abundat enim Hungaria ſale natiuo, qui lapidicinarum modo cædi-
tur in Maromaruſio. Item in Tranſyluania, ubi etiam piſcinæ ſalſæ ſta-
gnant: à quibus omne pecus arceri neceſſe eſt. compertu eſt enim, earum
immodico hauſtu, qui ſalſugine incitatur, enecari. In ſunt tamen in his a-
licubi piſces. quod minus mirum uideri poſſet, cum ipſum quoq; mare
piſcium parës ſalſum ſit: niſi hic non in aqua ſalfa, ſed in ipſo penè ſale ui-
uere uiderentur. ſunt autem ſapidisimi, carne duriuſcula: & ita impa-
tientes aquæ dulcis, ut in eam miſi, exanimentur.

Quia uerò in ſalis mentionem incidimus, etſi de eius, qui ceditur, ortu diuerſæ ſint ſententiæ, alijs nimirum eum cum ipſa conditione rerum ab B initio cxtitiffe, alijs poſtea natum eſſe aſſirmantibus: tamen ut uero propius ſit, ex humore aut ſucco ſalſo concretum eſſe, & adhuc concreſcere, ea potiſſimum ratione oſtèdi poſſe iudico, quòd in ipſis lapidicinis ſalis, ubi ſolidisimus ſuit, inuènta ſunt uaria inſtrumenta ad humanos uſus ſaſta. Quodam etiam in loco Tranſyluaníæ, gallina incubans cum ipſis ouis incorrupta. Quin nunc quoq; pleruq; magna carbonum uis eruitur cum ſale. In Desienſi ſodina, qua nulla eſt in Tranſyluania altior, paucis antè annis exciſum eſt de medio ſale ingens robur trabi ſimile, tanta duricic, ut ne ferro quidem facilè cederet. Sed idem extra ſodinâ extraſtum ſic computruit intra quatuor dies, ut primis digitis concerpi & conteri poſſet. Idem ſolet carbonibus, dum excidūtur, duriſsimis, simulatq; ſub dium prolati fuerint, euenire. Hæc uerò uulgus in illa cōſuſione rerum, quæ Noæ temporibus in cataclyſmo ſuit, ibi oppreſſa, aut alio quopiam caſu eò abrepta eſſe interpretatur.

Flos ſalis alibi copioſior, alibi rarò in reliquo ſale reperitur: Gêmam
C uocant, quòd gemmarum quarûdam in morè pelluceat. Faciunt aŭt hoc
reperto iudicium ſalicidæ docti experientia, ſalè qui ſe quetur, aut impu-
rum futurum, aut citò deſiturû: neq; temerè ipſos in eo falli còpertu eſt.

Abundat & uicina Polonia huius generis natiuo ſale ſaxeo, ſed hic mi-
nus ſincerus & ſolidus eſt Hungarico. non enim fibris tâtum, aut uenis,
ſed etiam ingenti mole terræ plurimis in locis diſtinguitur, ac præterea
longius abest à ſuperficie terræ. At in Hûgaria putei, in quibus cæditur,
minus alti ſunt uſq; ad ſalem. Quin in Tranſyluania etiam ſcopuli inſtar
extat ſupra terrâ ad ripam Marili fluuij, cuius ite alueus ſal eſt, non lògè
ab oppido Thorda ſalinis celebri. Fitq; ſæpenumero, ut arâtes etiam uo
merem in ſalem impingant. Sed eum nemini cædere licet, ne quid uecti-
galibus regijs decedat. Liberum eſt tamen Siculis, qui, ut dictu eſt, nônul
lam Tranſyluanig partem tenent, ſuo in ſolo, quâtum domesticis eorum
uſibus ſatis eſt, ſumere. Sed hæc de ſalſis obiter dixiſſe ſufficiat.

Reſtant inter calidas, quibus quidem aliquod in Hungaria nomen

r 4

eſt,

DE ADMIRANDIS

est, unę prope Vuaradinum, quæ uocantur diui Ladislai, fiue quia hic di A
uus Ladislaus lauerit: fiue quia ad eodem ei sacram, & sepulchro ipfius cla
ram, ac tum ipfius, tum Sigifundi Imperatoris, qui hic quoq; condi uo
luit, munificentia opulentam pertinet. His pleriq; inter omnes Hunga-
riæ calidas, primas tribuunt: in quo tamen amcenitatem potius earum,
quam salubritatem spectare uidentur. Sunt enim calore periucundo, &
temperato: præterea tam purę & perſpicuę, ut ſpeciem rerum, ſi quæ in-
iſciantur, ampliorem quam ſunt ipſæ res, reddere uideantur.

Sunt tamen præter calidas multæ aliæ salutares frigidæ in Hungaria:
cuiſimodi dixi eſſe in Zepuſio geminas, quæ lapideſcut. Sed hoc têpore
maximè prædicatur, & à multis frequentatur, fons ad Mislã, qui locus à
Caſſouia haud magno diſtat interuallo. Huius aqua lapidib. qui prope
fonte ſunt, feruefaeſtis calefit, & ita balneis idonea redditur. Nô deſunt ta
men, qui uim medicam, quæ aquæ inſſe creditur, ipſis potius lapidibus,
quam aquæ, tribuendã eſſe cenſeât: quòd ipſa per ſe pura fit, & bibetibus
gratifsima: & contrà, quam ſolent aliæ salutares, nullã miſturam reſpiat. B

Verum unde medêdi uis inſit aquis, & cur aliæ alij atq; alij morbis,
nec una ratione eædem omnibus medeătur, præterea unde ipſis tot, tan-
tæq; in calore, ſapore, odores differentiæ: deniq; cur aliæ concreſcăt, aliæ
ferru rodant, id ſpeculatoribus & uenatoribus naturæ phyſicis explican
dȗrelinquo. Georgius Agrícola (cuius in hoc genus rebus inqüirendis
& excutiēdis ſtudiȗ atq; iudicium exquiſitifsimȗ eſſe, ſibri ab eo doctiſsi
mé ſcripti arguunt) multa de hisia prodidit eo in Opere, quod de
natura eorȗ quæ de terra effuunt, inſcripſit: & idê plura ſe traditurȗ pol
liceţ in ijs libris, quos ſe de Medicatis ſontibus inſtituiffe ait: ad quorù le
ctionem ſele referent, qui de his uolent plenius eruditi. Nã mihi hec ſcri-
pturo propoſitȗ nô fuit, ut docere quenq: ſed ut uolútati tuæ, Sigifmun
de Baronum optime, que mihi ſemper imperij uice eſt, morem gererem.

Quantum aŭt tuum quoq ſemper fuerit ſtudiȗ in his eruēdis, quæ in
cognitione naturę rerum atq; locorum uel obſcura ſunt, uel alíquã admi
rationem habent, cùm omnes qui te norunt, ſciunt: tum ſcriptus à te, & C
nuper editus de Molchicis rebus liber, abunde oſtědit. Nã quid eſt in to
ta nobis ante paucos annos minus nota regione, aut in moribus gentis
Molchicæ, aut in eius religione, quod non ſcitifsimè explicaris? Quid-
quòd Hūgaris noſtris penè ignotę eſſent origines ſue, niſi tu cōſirmaſſes
Molchis cōſinē eſſe, & ad imperiuj eorũ pertinere Iuhrã, uel ut alij dicere
malȗt, Iugariã, unde & initio proſeſi ſunt Hungari, & nomê traxerunt?
Ex Scythia quidem ueniffe eos nemini erat dubium, ſed de nomine diſce
ptabatur: cum alij ab Hunnis & Auaris uoce cōpolita dictos eſſe affere-
rent, alij aliud comminiferentur. At uerò propius eſt ab Iuhra manaffe
Hungarorũ nomen: cum nunc quoq Slauorũ lingua, qua nulla per uni-
uerſam Europam latius patet, Iuhri, uel prima ſyllaba nônihil, ut fit, leui-
gata Vhri uocētur. Mitto, quod te quoq cōſirmante credibilius uifum
eſt, moſtes, quos uocât Riphęos, nô extare his in locis, unde tâto ueterum
ſcriptorum conſenſu Tanais decurrere dicitur. Sed hæc qui magis per-
ſpecta

HVNGARIAE AQVIS.

189

A specta habere uolēt, ex cōmētarijs tuis, et his addita chorographia petēt.

Mihi hic narrationem de aquis, quæ in Hungaria aliquo miraculo, aut nouitate quapiam insignes sunt, finire libet, uel relinquere potius. Nam si omnes, quæ aliquid admirationis habent, confessari uelim, persequen dum esset mihi quicquid est in Hungaria annium: quorum quidem tantum est, ut non faciè dare poſsis æqualem regionem, quæ pluribus & maioribus abundet. ut non immerito ueteres Hungari in regni sui insignibus quatuor ductus, totidem præcipuorum fluminum, Danubij, Sauri, Draui, & Tibifci imaginem repræſentantes, uſurparint. Sed ne nihil tamen de his dicam:

Eſt laus annium præcipua, eſſe naubus ſerendis idoneos, & píſco fos. Quo in laudis genere quotuſquifc p[ro]ſt extra Hūgariam fluuius, qui illis, quos dixi, quatuor conferri queat: ut ne quid commemorē de alijs Hun garicis annibus, qui etſi magnitudine illis minimè pares ſunt, tamè non minus ſerè ſunt admirandi. Nam præter hoc, quod optimorū & ſaluber- B rimorū p[ra]ſcium copia affluunt, ſeraces auri plerict, habētur: in ea præſer tim ueteris Daciæ parte, quā Hungariæ attribui, & Tranſlyluaniā uocari diximus, quorum etiam nonnullis ab auro nomē est. Cuiuſmodi ſunt tres cognomines, Chryſi dicti: & qui Hūgaris uocatur Aranyas, hoc est, aureus: ne quis Hungariā ea, quæ Thraciæ, Hifpaniæ, Lydiæ, Indiæ annibus gloria est, carere exiſtimet. Rapiunt autē non ramenta tantū auri pe rēni curſu, ſed etiā p[er]lunc p[er]maſſulas, alias p[er]ſi, alias nucis auellanæ, caſta neæ ue, aut iuglandis magnitudine: quoties uidelicet inuadant, imbribus ue, aut alia quapiā eluue, aut arte inducta corriuatione aucti, ripas, & ea per quæ currunt loca, ſubruunt. Nec cōmēticium est, ijs in locis eſſodi quādo p[er]maſſas, aliás puri auri, aliás concreti ſaxi aliquid habentes, quæ aliquot uncias uſq[ur]s ad ſelibram, & librā, & hoc amplius appendunt. Quin liceat mihi dicere, cuius certos autores notæ fidei homines habeo, effoſſas eſſe, quæ quingentorum, imò quæ mille florenorum non modò pondus, ſed etiam precium eleuarint.

C
Sed ut ad illos principes Hūgariæ fluuios redeā, Danubiī, Drauum, Sauum norunt uicini Germani, Norici, Carni: apud quos eorum fontes ſunt, & prima incremēta. quæ etſi præclara ſint, nequaqua tamen tantum laudis addunt annibus, quantū hi mox, atq[ur]s ſolum Hungaricum attigerint, conſequu[t]ur. Hic enim cōtinuò & plenius & sp[aci]oſius fluunt, eoq[ur]s nauigati[on]i magis habiles ſunt, p[er]ſcibus & maioribus & melioribus magis abundant: ut omittam, quòd diu erſi generis p[er]ſcibus, quibus ferè prima est gloria, extra Hungariam carent. Quapropter de his, quo[rum] origines magis notæ & celebres ſunt, plura ſerre ſuper ſedebo: di cam[q]p[er] de Tibiſco tantum, quem Hungaria ſola totum ſibi uendicat.

Oritur in Maromaruſio, ſub altifsimis Carpati iugis, fonte quid[ē] exi-
guo, ſed tantis ſubitò incrementis, ut intra tertiū milliarium pro t[ē]poris
tamen, quod incremēta moderatur, ratione, patiēs ſit nauigiorū, quibus
ſales euehuntur. Eſt aŭt ſerè iuſtū unius nauigij onus, quater mille fruſta
ſalis, (uulgo lapides uocat) ſingula uiginti plus minus pondo librarum.

Fertur

DE ADMIRANDIS

190

Fertur autê intra Maromaruſiū curſu citatiore, ut inter montes, qui plu
rimos in eos torretes & riuos effundunt: eſt' ibidem limpidiſimus, ſo-
lo glareoſo. ſed idem ex illis Maromaruſij anguſtijſ eluſtatus, simulatq
campeſtria attigit, incedit lentius, & fluit impurius, admiſto præſertim
amne Zamos, qui ex Tranſlyluania ruens, uiam præbet nauiſus, quiſus
ſales Tranſlyluanici exportantur: uideturq tum ſanè prorfus alius eſſe,
non ob augmenti tâtum, aut curſus ſui modum, ſed quod etiā pifcium in
eo ratio eſt diuerſa. nam intra Maromaruſiū non habet ferè alios, quam
quos aque puriores alunt, & eorum quidè omnis generis copiam ingen
tem: at foris quem facilè dabis pifcem, cui quidem in proſluente uita eſt,
quê non ſuppeditet Tibifcus? quiq & ſapore, & magnitudine non præ-
ſtet ſui generis pifcibus, qui alijſ in fluuijſ capiuntur.

Porrò de copia quid dicam. habet quidem Húgaria multos amnes pi-
fcoſiſimos: inter quos etiā eos numero, qui ex uicinis terris immitūtur.
Sed necq inter hos, neq inter alios, quorù fontes apud Húgaros ſunt, ul-
lus prouentu píſciù ſuperat Tibifcum: ut eum, quod de Pado Italiè dixit B
Poeta, merito fluuiorum regem in Hungaria dicere poſsis. Et ſi uerò i-
dem contingit fluuijs, quod terræ: nempe quòd ut hæc fruges, ſic & illi
píſces, nunc uberius, nunc malignius producăt: tamen nullum eſt tēpus
Tibifco, quo píſcibus non magis, quam ceteri annnes, abūdet. Quin, qui
propius ad eius ripâ in æſtius præſertim caloribus accedunt, manifeſto
ſenſu experiuntur, eum píſculentiam quandam, ut ſic dicā, redolere. Nec
deſunt uulgò, qui dicât, duas eius partes a quam, tertiam píſces eſſe: non
eo quidem ſenſu, quòd ita ſele res habeat: ſed quòd planè admirādam, pe
necq maiorem ſide multitudinem píſciun significatam uolunt.

Vidimus ipſi autunno ſuperiore, cum illuſtrem Comitem Nicolaum
à Salmis, exercituum regiorum ſummum in Pannonijs imperatorem, ul
tra Tibifcum ſequeremur, apud arcem Thokai, quo loco Bodrogus, i-
dem ualde píſcus amnis, Tibifco miſcetur, millenos carpiones, quos
nonnulli Cyprínos dicere malunt, citra delectu tamen, ſicut eos capi con
tigit, uenire centu numis Hungaricis: hoc eſt, floreno, ut uocant, uſitato: C
quem pro præſentis rei monetariæ illis in locis ratione, aureus unus ſupe
rat ſimilibus numis quinquaginta. Eadem eſt plerùq lucioru uilitas, ſub
hyemis ferè initium. V tor autem lucij appellatione, in deſignando píſce
notiſimo, quem quidam lupum dicendum eſſe contendunt.

Sed quanto lògius proſluit Tibifcus, quàtoq propius accedit ad Da-
nubium, in quê ſele exonerat è regione Sirmij, hoc minus eſt precij píſci-
bus, propter uim eorù infinitam, præſertim cum exundat. Nã tum in pla
na effuſus, omnia latè loca non tam aquis quam píſcibus còplet: & quæ-
dâ quali ſtagna facit, quæ agreſtes antè, quam decreſcit, & in alueu ſedit,
dauftris quibusdam obſepiunt, ne reſluëtibus aquis una recedât píſces.
Hic itaq non aliter atq in píſcinas concluſi tenentur: neque tamen rarò
còtingit, ut impetu facto, qualis eſt acie conſ ingredientium, effraeſtis ſeptis
perrumpât, ſpem'q & laborem agreſtium fruſtrentur. Quo fit, ut hi pro
maſno negocio habeant, inuitare populares uicinos, ut píſces emptum
ueniant.

HVNGARIAE AQVIS.

A ueniant. Sed quod prouerbio dicitur, ultroneas putère merces, uix un-
quam magis quam hic habet locum. Nam lepe aut nulli ueniut: aut li qui
ueniut, tantillo licentur, ut nihil penè interlit, gratuito ne eis des, an uen
das. Quin fit quandoq, ut ne gratis quidem dati, aut quali relicti ad pre-
dam, auferantur: sed porcorum gregibus, qui subfidentibus aquis immit
ti solent, letam paftionē & quali pifcationē præbeant: ipfa tamē pifcium
multitudine nihilominus sic plerunc superāte, ut magna eorū pars emo-
riatur, & computrefcat. unde tam tetri nafcūtur halitus, ut qui iter faci-
unt, ea loca non aliter, quam quæ peſte infecta ſunt, uitare confueuerint.
Nec hoc foris tātum, fed etiam in oppidis euenire ſoler, dum nimirū tāta
uis pifcium in forum curribus & equis infertur, ut qui eos importarunt,
delſtituti ab emptoribus, ſefe clāculum relictis pifcibus inde ſubducant.
Quò fit, ut pleruncq edicto cum poæna propoſito, caueri ſoleat, ne quis
illinc, niſi ablatis una pifcibus, diſcedere audeat.

Sed lōgius quam inſtituerā, progreſſus ſum, illuftris Baro Sigifmūde,
B non tam admiratione hariī rerū, que mihi iam maxim a uitę meę parte in
Hungaria exaſtta admirabiles eſſe deſierunt, quam ſtudio efficiūdi impe
rata tua incitatus. Nō inficior tamē, pleraq à me minus explicatè tradi-
ta, necq nō multa præterita eſſe, quæ cum hac narratione cōgruebāt. Ve-
rum id ceu data opera à me factum eſt, quòd his & aptius & uberius ex-
plicandis locum alibi ſum habiturus.

Porrò quod in epiftola ad me tua duorù admirandę naturę fontium,
alterius quidem ex Arriani, alterius uerò ex Saxonis Grāmatici hiftoria
mentionem facis, equidem dubitaui aliquādiu, an nō hoc consilio à te fa-
ctum eſſet, ut quæ de ſimilibus miraculis aliorum autorù ſcriptis prodi-
ta ſunt, ea mihi cum his noſtris coniungēda, ac cōponenda eſſe innueres.
Et ſi uerò huc inclinabat animus, tamē cum uiderem mihi nihil reliſtum
eſſe præter colligendi laborem, que ſibi quifc legēdis libris præſtare po-
teſt: ſatis eſſe putaui, breuiter, unde hæc potiſsimù peti poſſint, indicare.

Miratur Plinius, ab Homero nō eſſe factam calidorum fontium men
C tionem: neque hoc ſanè iniuria. Quem enim mihi faciè dabis autorem,
qui non quam accuratifsimè in rerum, locorum ue deſcriptionibus re-
cenſere ſoleat, ſi quid fortè occurrit, quod uſitatum naturæ curſum ex-
cedit, aut aliqua nouitate eſt inſigne. Imò quem dabis, in quo non ali-
quid eiufmo di reperias?

Sed inter eos, qui cæteris diligentius, qualifc ex profefſo de his latinè
ſcripſerùt, primas obtinet Plinius: qui non cōtentus aquarù, fontium, &
fluminù miracula capite elegantiflimo in ſecundo Naturalis hiftorie ſue
libro compleſt, rurſus iſdem aquis & aquatilibus deſcribendis etià pe-
culiarè dedit librum, qui eiufde operis eſt triceſimus primus. Secùdum
Pliniù multa de his inuenias prodita à Seneca, in Naturaliù queſtionum
libris. Nec pauciora penè à Vitruuio, de architecſura lib. octauo. Quæ-
dà etià à Strabone, Pōponio Mela, Solino referùtur: ut alios præteream
recētiores. Sed omniù inſtar haberi poteſt unus Georgius Agricola, qui
quæcunque eiufmo di ſunt uel in Græcis Latinis: ſcriptoribus à ſelecta,
uel do.

DE ADMIRANDIS

192

ucl domi foriſc[ɔ] obſeruata, uel accurata indagatione comperta, non mo
A
dò in illos, quos ſuprà dixi, libros retulit, ſed etiam cauſas eorum quam
ſcitiſsimè ſtuduit explicare: quanquam quotam quæſo hæc ſactura eſ
ſent partem, ſi cætera quoq[ɔ], que adhuc ignota latent, proſerrentur: qua
in re neſcio proſectò, ſocordia ne magis, an ingratitudo hominu[m] accuſan
da ueniat, qui dum iſta pro neglectis habent, non ſatis æterni illius archi-
tecti Dei potentiam & magnitudinem admirari, & eius beneficia agno-
ſcere uidentur.

Memini te mihi aliquando de quodam in Carnis lacu, cui à pago uici-
no Zirknitz nomen eſt, non minus penè miranda dicere, quam à me de
Hungariæ aquis ſunt memorata: ut is uidelicet quotānis ſerè ſub autum-
ni ſinem, aquis derepente ex abdito uenientibus, magnam[ɔ] p[ir]ſium co
piam ſecum trahentibus inundetur: appetente uerò æſtate, aquis rurſus
abdita petentibus exareſeat, hæc quali[ſ] perpetua uicif[us]tudine, ut quo in
loco paulo antè p[ir]ſcatus fueris, in eo meſſem & ſementem facere, ſimu[ſ]q[
] ſi libeat uenari, ac rurſus uertente anno p[ir]ſcari poſsis.

B

Sed quid obſtat, quo minus loci faciem, ut eam ab alijs delineatam ac-
cepſi[ti], de tuo ſermone deſcribă. Claudi aiebas eum circumquaq[ɔ] mon
tibus, è quibus riui quidam ignobiles ſuo quiſc[ɔ] alueolo procurrant, ab
orientali quidem plaga tres, ab auftrali quatuor: ſingulos quo lògius flu
ant, hoc minus ſcatere aquis, terra nimitum ipſas combibente, donec po
ſtremò abſorbeantur ſcrobibus ſaxeis, ita natis, ut humano opere exciſæ
uideri poſsint. Hic aquis ita redundantibus, ut recipi non poſsint, fieri,
ut regurgitent ſcrobes: necq[ɔ] ſolum nihil aquæ admittant, ſed etiam quic-
quid receperint, eſtundant tanta rapiditate, ut refluxus impetum ac cur-
fum equiti quamuis expedito & fugienti, ægrè effugere liceat. Itac[ɔ] qua-
cunq[ɔ] pateat locus (patère autem eum ad ſel[ui]miſtariu[m] minus laxa la
titudine) diffundi aquas, & lacum efficere, qui p[er]iſc[ɔ] in locis decem &
octo cubitos altus ſit, & ubi minimum profundus eſt, æquet iuſtam hu-
mani corporis menſuram.

Hæc forte minùs mirabitur, cui conſtabit eſſe eadè in regione amnes, C
qui terras ſubeant, & ubi per longa ſpacia mearint, rurſus effluant: quoſ-
dam, etiam ubi ſemel ſele abdiderint, amplius nò comparere. Nam hinc
occultis quibuſdam canalibus illas in lacum manare aquas ratiocinabi-
tur, preſertim ſi cognorit, ibidem aliquot in locis eſſe cau[a] montium am
pliſsima, in quibus aquarum ruentium fremitus exaudiantur, & earum
qualiſtagna ſint: unde illos uenire riuos hoc minus dubiu[m] uideri poteſt,
quòd còſtat iſdem anates uiuas euehi: quas nemo neſcit in locis ſubter-
raneis, in quæ aurè aditus non ſit, degere nò poſſe. Sed quia pro còperto
habetur, illa aquar[u] acc[eſ]ionem non duci è m[ot]ibus per riuos, aut alios
occultos meatus, ſed uenire ab illa ſcrobium regurgitatione, & qualiſi uo
mitu, rurſus[ɔ] eòdem redire, & reſorberi, id[ɔ]p[er]tatis t[em]poribus fieri, quis
hæc miraculo carere negabit.

Auget uerò hoc quoq[ɔ] rei nouitatem, quòd ſerè non minus celeriter
recedunt aquæ, quam acceſlerunt, non per ſcrobes illas tantum, ſed uni-
uerſa pe-

HVNGARIAE AQVIS.

Auerſa penè terra eas non aliter recipiente, quam ſi per cribrû diffunderen
tur. Quod cùm fieri ſentiunt accolæ, continuò grandioribus eius meati-
bus, quoad fieri poteſt, obſtruetis, agminatim aduolât ad pifcationè, quæ
ipſis non modò iucunda, ſed etiam perſtruetuofa eſt. Nam & pifcium uis
ingens faciè capitur, aqua nimirum eos deſtituente: & apud uicinos pre-
cium habent, ad quos conditi ſale exportantur. Inuenias aŭt ibi plerûq,
quod iurè mireris, lucios (nam his magis quam alijs pifcibus abundat hic
lacus) qui duos cubitos excedant: quæ res ſatis magno eſt argumèto, eos
intra illas uoragines nafci, aut ſaltè augeri oportere: cum fieri non poſsit,
ut dum foris ſtagnant aquæ, ad tantam magnitudinem perueniant.

Porrò ſiccato lacu fit meſsis, qua parte ſolum conſitum: & idem rurſus
conſeritur, antè quàm inundet. Solum ipſum firmum, Iętum, & in primis
ita ferax graminis, ut poſt uigefimum diem ſecari ſoleat. Non eſt tamen
eadem ubiq fœcūditas. Nam magna eius pars, prèter iuncũ, nihil gignit.
Quo uerò magis cognobilis fiat lacus, libet addere, quod tu ceu inſignem
notam adieſtit: nempe diſtare eum ad unius miliarij ſpacium ab arce Car
nis, pariter & Italis dicta Poftonia, quam Venetos aiebas Maximiliano
Imperatori, dum percuteretur ſœdus, quod inter eos poſtremum fuit,
ademiſſe: & dum paſta cōuenta præſtari oporteret, reddidiffie, in illuftri
eius loco tanquam pro trophæo reliſtis his uerſibus, quos ibi tū legeris,

Poftonia uichtarediens poſt omnia uichtor

Leuiades, affert pulchra trophæa domum.

Quia uerò id quod dictù eſt de aquarù ad ſtatù tempus acceſsione, me
quorundam fontiù, quib. idem accidere diciit, admonet; etſi mihi externa
minimè perſequenda duxi, facere tamen non poſſum, quin de duobus di-
cam: ut tibi illud quaſi penſem, quod ex Arriano & Saxone Grammatico
de totidem fontibus annotaſt.

Alter eſt calidarum laudatifsimarù, in alpeſtri Rhetia apud Fauarias,
inter rupes eminentifsimas: qui cum ferè deficiat menſe Octobri, redit
menſe Maio: ſicq; rurſus uſq; in autumnù exuberat, ut ſaluberrimis eius
C aquis mola frumentaria impelli poſsit.

Alter hoc magis mirabilis eſt in Heluetijs, quem recens Helueticorum
Chronicorù ſcriptor tradit ſiccarı menſe Auguſto, quo têpore nouis ibi
niuibus cadentib. pecus inde mitiora in loca depelli: neq; poſtea manare,
nili měſe Iunio, cùm nudatus niuibus mons, rurſus paſtioni pecoris patet.
Manare autem eum è petra in poſſam propinquam, ad aquandum pecus
comparatam: per interualla tamen, & bis tantum quotidie, manè uideli-
cet & ueſperi: rurſum, q; toties occultari. & has quotannis retinere ac con
tinuare uices, donec rurſus, ut dictum eſt, Auguſto menſe ſiccetur. Dicas
aquationi pecoris, ſingulari Dei munere, in illa horrida solitudine datum
hùc fontem eſſe: idq; bruta ipſa agnoſcere, ut quæ eum ferè ultrò, quoad
ibi in paſcuis ſunt, ad id tempus, quo fundit aquam, petere ſoleant. Quin
additur, experimento cognitù eſſe, quod idem fons tam impatiens fit for
dium, ut ſi quid impuri in eum miſſum, merſum ue fuerit, per aliquot de-
inde dies nò compareat, nec aut manè aut ueſperi aquæ quicquâ reddat.

Montem

194

DE HVNGARIAE AQVIS.

Montem, in quo is sons est, Heluetij sua lingua appellant Engſtle: ea in re A gione, cui ab amne Arula, Argevu fecère nomen.

Prudenter Plinius, ad confirmanda exempla potentiæ aquarum, à ſe in illo præclaro opere prodita: Si quis, inquit, fide carere ex his aliqua ar- bitratur, diſcat, in nulla parte naturæ maiora eſſe miracula. Hoc quanquam ipſe quoque uſurpare aduerſus eos poſſem, quib. fortè in hac mea de aquis narratione quædam fide maiora eſſe uidebuntur: tamen monebo potius, non temerè quicquam eorum quæ de admirandis naturæ operibus ferun- tur, pro increibili haberi oportere, ne quid infinitæ Autoris ſapientiæ & potentiæ temerè derogetur.

Habes Baro clarifſime, pro epiftola libellu, magis ieiunu quidem illum, quam uel ipſe fortè expeſtabas, uel materia, quæ mihi traſtandæ dederas, exigebat. Sed cùm non ignores, me minimè abundare ocio, tuæ erit ęqui- tatis, non tam quid affecutus ſim, quam quid affequi uoluerim, æſtimare. Hoc unum quidem certè, ut tibi gratum facerem, ſedulò ſum conatus.

FINIS.

MAGNIFICO DOMINO, D. SIGISM VNDO

Libero Baroni in Herberſtain, Guttenhag, ac Nei-
perg, Conſiliario, Camerario, ac Aerarij Au-
ſtriaci Præfecto Regio, &c.

Cuius est ratio: at tibi omne tempus
Quod est publica ab occupatione
Relictum, teritur uenuſtiorum
Scriptorum, aut, Baro, lectione uatum.
Ergo dum uacat à tuis negotijs,
Et uoles male collocare tempus,
Aut uitare meridiationem,
Inſtud per legito meum poema,
Atq. æqui facias, boniq., quæſo.

Ioan. Ludouicus Braſſica-
nus I. v. Conſultus.

197

Hinc focer, hinc profocer, leuir, hinc charusq, maritus:
Plurimaq, hinc soboles, quod bene uertat, adest.

Nec tibi Moscouiæ gens inficianda niualis,
Ex hoc nobilitas est quoq, clara loco.

Keſtudes etenim Olgirdæ germanus, in illam
Inſertus gentem multa trophæa tulit.

Hoc patre Vitoldus dux eſt procreatus, & illo
Lituanie princeps tempore magnus erat.

Unica, ni fallor, cui filia tradita Mosco,
Et deſponſa duci uixit Anastasia,

Hinc ambo Basiliy diuerſo tempore, & inde
Ioannes uario tempore uterq, ſuit.

Sarmaticum affini non ſolum limite, uerum
Sanguinis attingis proximitate genus.

Nec uitio frater dabitur, qui dulce putauit
Pro patria, in patria, cum patriaq, mori.

Trifle rudimentum belli, Rex induit arma,
Arma tryocinio non ſatis apta ſuo.

Cedite nunc Deciq, procul inde ſacesſito Curti:
Rex horum laudes clarus, & huius habet.

Nec laus Elisabethæ auie reticenda paternæ,
Qua non nobilior ſæmina nata ſuit.

Illi Cæsar auus, proauusq, abauusq, atauesq,
Pannonie frater rex ſuit, ataq parens.

Sarmatiæ coniunx reſtor, ſex ordine nati
Succedunt, tenet hæc nunc quoq, regna nepos.

Coniuge quid potius dicam, uel fratre mariti?
Sarcina uix humeris hæc ſatis apta meis.

De quibus est dixiſſe nihil, quam dicere pauca,
Forſtan & ſatius conticuiffe ſuit.

Alter ad occaſum populos regit, alter ad ortum,
Et ferme ambobus paret uterq, Polus.

Hoc ſatis eſt dixiſſe mihi: ſed dicere plura,
Alterius fuerit grande laboris opus.

Nec capit hos succincla breuisq, anguſtia chartæ,
Quorum regiſicas uix capit orbis opes.

Immemor incæpti, trivlisq, obliita decori,
Ad natos uenio Sarmatis Anna tuos.

Hic mihi lætitiæ ueniam da Diua licentem,
Erumpunt toto gaudia corde mihi.

Non poſſum gemitus ſimulare, grauesq, querelas,
Sit licet incæpto res aliena meo.

Tollite ſerales lugubria ſigna cupreſſus,
Atq, parentales exequiæ ite procul.

s 3

Neflite

Hinc

Neſtite uiſtrices circum mea tempora laurus,
Vix memini, si quid flebile passa fui.
Uſq, adeo generis ſpes inclyta, maſcula proles
Auſtriacæ columnen me ſouet atq domus.
Vos patrui auſpiciys uiſtricia ſigna ſequuti
Inuiſum Christo tollite quæſo genus.
Vos patris auſpiciys uiſtricia ſigna ſequuti
Aſſerite afflictam gnauiter Hungariam.
Conatus equidem nihil hos remorabitur unquam,
Interno impendet nullus ab hoſte timor.
Suppoſitas cineri prunas, flammas, doloſo,
Extinxit ueſter patruus atq pater.
Fallor? an à læua ſælici lapſa uolatu
Conſirmat uolucris nota preces, meas?
E diuerticulo repetendus ſermo, nec extra
Propoſiti metas ire ſinendus erit.
Quid referam natas & ſæmineum comitatum,
Atq puellares, numina uera, choros.
Vix totidem ancille Reginis ſape ſuere,
Aluo Reginæ quot prodiere tua.
Atq, alias agitat regnandi dira libido,
Nota ſed exemplis res odioſa datis:
Sollicitat belli nonnullas cura gerendi,
Præcipue regnum quo muliebre loci eſt.
Fauſtinas aliæ referunt, matrem, Neronis:
Eſt quoq cui placeat trux Cleopatra nimis.
At tibi nulla ſuit regnandi, nulla minandi,
Nulla extor quendi ſæua libido ſuit.
Quamuis dotalis ſublatæ ad culminare regni
Conditione ſuit mens moderata pari.
Tu telas, non tela, nec arma cruentæ, nec arces,
Non proſecturis iſtibus oppoſitas:
Sed bona tranquillæ curaſt commoda pacis,
Irarum fugitans, atq quietus amans.
Regibus uxores, tot reginis, maritos,
Atq orbi dominos te generaſſe ſat eſt.
Imperitent alie præter muliebre decorum,
Te pensis famulas non oneraſſe patet.
Adde ſupradictis maternæ ſtemmata ſirpis,
Addeq, Gandalidos clara trophæa domus.
Principe Gandalio tua prodita Uaſcone mater,
Complures habuit uirgo pudica procos.
Illa Uuladiflao tandem deſponſa marito,
Transegit uitæ tempora læta ſuæ.

Tertius

INDEX

<table>
  <tbody>
    <tr>
      <td>Cafani reges à Molochis nieli</td>
      <td>11 a</td>
      <td>Christiernus Danie rex, regno eie</td>
      <td>10 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafanij</td>
      <td>162 b</td>
      <td>Ætus</td>
      <td>106 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafanum Tartarorum opp.</td>
      <td>166 a</td>
      <td>Christophorus episcopus Labačſis</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafimurus</td>
      <td>13 a</td>
      <td>136 b</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafimiri filij ſex</td>
      <td>23 a</td>
      <td>Christophorus Schidloueckzhi ca</td>
      <td>10 a. 106 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafima fluuius</td>
      <td>83 a</td>
      <td>Stellanus Cracouienſis</td>
      <td>172 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cafimougorod opp. ad Occà</td>
      <td>65 a</td>
      <td>Chriuuiitzi</td>
      <td>128 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>67 c</td>
      <td></td>
      <td>Chryſocolla ubi ex aqua colligiſo</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſſorum pelles</td>
      <td>60 b</td>
      <td>liita</td>
      <td>186 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Caſtromougorod ciuitas cum ca</td>
      <td></td>
      <td>Chryſoſtomus Columnus</td>
      <td>136 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſtro 24.b. eiusdemq. nominis flu</td>
      <td></td>
      <td>cibi genus in ieiunio maiori</td>
      <td>355 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>uius</td>
      <td></td>
      <td>ibidem. Ciki pop.</td>
      <td>201 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Caſtrorum locus</td>
      <td>51 a</td>
      <td>Cimbrica Chersoneſus</td>
      <td>214 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Catorum domesticorum pelles</td>
      <td>60 b</td>
      <td>cinclus Moſcorum</td>
      <td>52 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Catharina Poloniæ regina</td>
      <td>23 b</td>
      <td>Circas opp.</td>
      <td>24</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Catharina innupta obiſt</td>
      <td>24 b</td>
      <td>Circaſi ſeu Ciki populi, nec Turcis</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cathayni populi</td>
      <td>164 b</td>
      <td>nec Tartaris parent</td>
      <td>101 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cathayni ciuitas</td>
      <td>162 a</td>
      <td>Circaſi</td>
      <td>72 b.102 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazan arx obſidetur 98 a. incendi</td>
      <td></td>
      <td>Circaß oppidum</td>
      <td>103 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>tur</td>
      <td>96 c</td>
      <td>Cirpach oppidum ad Occà</td>
      <td>67 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazan regnum, ciuitas &amp; caſtrum</td>
      <td></td>
      <td>Citrahon</td>
      <td>200 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>eiusdem nominis</td>
      <td>91 b</td>
      <td>Clara uallis, uulgò Tzuelel</td>
      <td>197 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazan, olla cuprea bulliens</td>
      <td>ibid.</td>
      <td>Clerici carmbus abſtinentes</td>
      <td>29 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazanzaſ fl.</td>
      <td>96 c</td>
      <td>Cleſaſ fl.</td>
      <td>64 b. 166 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazanenſes Tartari</td>
      <td>86 c. quando</td>
      <td>Clin oppidum ad fluuium Lanuga</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>à Moſcis deferent</td>
      <td>92 a</td>
      <td>141 b</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cazanenſium contra Moſcos bel</td>
      <td></td>
      <td>Clobuſto</td>
      <td>150 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>lum 92 b. eorundem stratage</td>
      <td></td>
      <td>Cobilagora</td>
      <td>253 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ma</td>
      <td></td>
      <td>ibidem. Codaicaula baptiſatus</td>
      <td>91 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Ceculi</td>
      <td>187 c</td>
      <td>Cœleſtinus papa</td>
      <td>31 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ceremonie Moſcorum</td>
      <td>55 b. Mo</td>
      <td>cœmateria non conſecriat</td>
      <td>41 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſci principis in cruce deaurata</td>
      <td></td>
      <td>œſtus Moſcicus</td>
      <td>49 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>135 b</td>
      <td></td>
      <td>131 e</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ceremonie cum pileſ</td>
      <td>20 b</td>
      <td>Colchis olim, quæ nunc Cotatis di</td>
      <td>108 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ceruis Loppos pro iuümčiti uti</td>
      <td>118 b</td>
      <td>ſt</td>
      <td>104 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chán, rex</td>
      <td>83 b.103 b</td>
      <td>coloni VI dies in Septimana</td>
      <td>domi</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Charnos à Venetis Charfos appella</td>
      <td></td>
      <td>no laborant</td>
      <td>55 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ri 1 c</td>
      <td></td>
      <td>Colpaack</td>
      <td>46 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chazanenſes ſub Moſcis</td>
      <td>91 b</td>
      <td>Coluga opp.</td>
      <td>68 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chelealeck Cazanenſium rex ibid.</td>
      <td></td>
      <td>Colugæ præſidia</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chidir Tartarorum rex</td>
      <td>88 a</td>
      <td>Colmogor caſtrum</td>
      <td>80 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chiouua uctus Ruſſie metropolis</td>
      <td>2 a. 72 b. 104 b.</td>
      <td>Colmogora proxima Moſcouuiæ re</td>
      <td>163 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>gio</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chiouua Icropolcho tradita</td>
      <td>5 a</td>
      <td>Columna opp.</td>
      <td>6 a.65 b.67 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chiouuaie idola</td>
      <td>6 c</td>
      <td>Comaronienſis arx</td>
      <td>182 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chiouuaie monticulus</td>
      <td>104 b</td>
      <td>Commendatores</td>
      <td>115 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chleb Vuolodimeri F.</td>
      <td>7 b</td>
      <td>Comites</td>
      <td>17 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chleb in diuos relatus</td>
      <td>ibidem.</td>
      <td>Communicatio ſub utraque ſpecie</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chlinouua opp.</td>
      <td>84 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chlopi</td>
      <td>49 a</td>
      <td>Concilium generale ſeptimum</td>
      <td>30 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cloppigrod</td>
      <td>754.78 a</td>
      <td>Concionatoribus Rutenos earere</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chotilououa</td>
      <td>141 d</td>
      <td>42 c</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Chorontani</td>
      <td>2 c</td>
      <td>Conſeſio Rutenorum</td>
      <td>40 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>chorea certaminis genus apud</td>
      <td>Tar</td>
      <td>Conrad Suuartz uexillifer</td>
      <td>125 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>taros</td>
      <td>50 a</td>
      <td>conſcientia reſti</td>
      <td>18 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>chorea</td>
      <td>34 a</td>
      <td>confiliarij</td>
      <td>46 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Choruuti</td>
      <td>2 c</td>
      <td>Constantinopolis eur Czarigrad di</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Christianus Danie rex</td>
      <td>45 a</td>
      <td>ſt</td>
      <td>16 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td>19 b</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

INDEX.

<table>
  <tbody>
    <tr>
      <td>cyprini, carpiones</td>
      <td>130 c</td>
      <td>Demetrius pater in unculis mor-<br/>71 a.72 b</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Cytracha urbs</td>
      <td>166 a</td>
      <td>tuus</td>
      <td>69 b</td>
      <td>Drobouuna</td>
      <td>142 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czar, rex</td>
      <td>16 a.83 b</td>
      <td>Demetrius Semecka</td>
      <td>9 a</td>
      <td>Druzek</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czarigrad, regia urbs</td>
      <td>16 b</td>
      <td>Demetrius tertius legatus</td>
      <td>118 c</td>
      <td>Dschorno domus pos tarum</td>
      <td>141 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czeremissæ populi</td>
      <td>84 c</td>
      <td>olim</td>
      <td>158 a.160 c</td>
      <td>Dubna fl.</td>
      <td>77 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Mosco, nunc Cazanensi regi<br/>subieciti</td>
      <td>86 b</td>
      <td>Demetrij filij nequā misferrima for-<br/>tuna</td>
      <td>69 b</td>
      <td>Duelli petitio 54 a</td>
      <td>exemplum.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czeremüſſe ſupertioreſ</td>
      <td>64 c.86 b</td>
      <td>Demetriouuitz oppidū &amp; caſtrum</td>
      <td></td>
      <td>duellionum ferrum</td>
      <td>4 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czernſt. fl.</td>
      <td>143 d</td>
      <td>70 c</td>
      <td></td>
      <td>ad Dullium armatura</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czernig</td>
      <td>151 c</td>
      <td>Dengæ</td>
      <td>56 c</td>
      <td>Duna, uide Duina</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czernigouu op.</td>
      <td>69 d.70 b</td>
      <td>Derbt oppidum Liuionie, Ruthe-<br/>nis luryougorod appellatum</td>
      <td></td>
      <td>Dunenburg urbs</td>
      <td>72 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czeſtochouu monaſterium</td>
      <td>150 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td>Druina ciutas, fluuius, lacus, pro-<br/>uincia 80 a.81 a</td>
      <td>72 c.139 d idē à</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czilme fl.</td>
      <td>81 b</td>
      <td>115 d</td>
      <td></td>
      <td>Lithuuanis Dunam, ab alijſ Tu-<br/>rantiū &amp; Rubonem uocari</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czimburgis Arneſti Auſtrie</td>
      <td>35 b</td>
      <td>Derniſe Turcorum qui<br/>24 d</td>
      <td>180 b</td>
      <td>Duina Rutenis duo uel bina ſona-<br/>re</td>
      <td>80 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ducis uxor</td>
      <td>81 b</td>
      <td>omnium eſſe altiſtimam</td>
      <td>187 b</td>
      <td>Duuerenbutig uilla</td>
      <td>140 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czircho fl.</td>
      <td>81 b</td>
      <td>Defna fl.</td>
      <td>68 d</td>
      <td>Duuerſchah opp.</td>
      <td>141 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czubaschi</td>
      <td>91 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td>Duuetma</td>
      <td>57 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czudi quando baptizandi</td>
      <td>36 a</td>
      <td>Dſternicza fl.</td>
      <td>139 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czudin, &amp; Czutzko lacus</td>
      <td>76 a.</td>
      <td>Deuuenoſto</td>
      <td>57 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>75 c</td>
      <td></td>
      <td>diabolica Tartarorum opinio 90 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czutzna</td>
      <td>151 c</td>
      <td>diabolicæ deceptious exemplum</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Czunckhas</td>
      <td>85 c</td>
      <td>114 d.</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>D</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demoniæ cis &amp; mente captis<br/>an ſacramentum dare li-<br/>ceat</td>
      <td>35 b</td>
      <td>Diaconus in Moscouiā nullius, nifi<br/>coniugatus conſecratur</td>
      <td>28 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Damasus papæ</td>
      <td>31 a</td>
      <td>des maximus Bergis, &amp; apud Dröt<br/>XXII horarum</td>
      <td>118 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Daniæ regnum infulis maximè con-<br/>ſtare</td>
      <td>114 c</td>
      <td>die festo an aliquid occidere liccat<br/>35 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Daniel Metropolitæ hypocritæ</td>
      <td>27 c</td>
      <td>Dikiloppori populi, qui ſeri Loppi<br/>ſunt, ad Dront</td>
      <td>118 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Dantifum</td>
      <td>114 b</td>
      <td>Dioſceses</td>
      <td>179 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Dafua idolum</td>
      <td>6 c</td>
      <td>Disla</td>
      <td>138 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Duid Chleb</td>
      <td>7 b</td>
      <td>diſſeminatio</td>
      <td>1 d</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Duid Scotus regis Danie Orator</td>
      <td>117 a</td>
      <td>Diuidna fluuiorum totius Septen-<br/>trionis longè ampliſtus</td>
      <td>163 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>decimæ Rutenorum propter quid<br/>inſtitutæ</td>
      <td>45 b</td>
      <td>Dimitriouu ciuitas cum caſtro 77 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Dedina</td>
      <td>139 d</td>
      <td>diuortium</td>
      <td>47 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>deſunſorum apud Moscos exequie<br/>atque ſepulturæ</td>
      <td>169 c</td>
      <td>diuortium celebrans, quomodo pœ-<br/>nitebit</td>
      <td>36 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Bielschi contra Tartaros</td>
      <td>93.4.95 c</td>
      <td>Diuorum cultus</td>
      <td>41 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>à Mofeis miſſus</td>
      <td>99 c</td>
      <td>Dnieper fl.</td>
      <td>72 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Danielis</td>
      <td>99 c</td>
      <td>Dnyepersko pagus</td>
      <td>ibid.</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Ioannis F.</td>
      <td>9 b</td>
      <td>Dobrina</td>
      <td>5 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius magnus Ioannis ſuccefor-<br/>63 b</td>
      <td></td>
      <td>Doſtores Rutenorum</td>
      <td>42 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Magnus dux Moscouiæ</td>
      <td></td>
      <td>Dominicam orationem paucos Ru-<br/>tenos ſire</td>
      <td>40 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>70 a</td>
      <td>aus filij tres ibid.</td>
      <td>Don, Tanais Rutenicæ</td>
      <td>66 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius magnum Tartarorùi re-<br/>gem nomine Mamaiſ, bello uicit<br/>8 a</td>
      <td></td>
      <td>Dōco locus obſcurè deſcriptus</td>
      <td>65 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Bielschi contra Tartaros</td>
      <td>93.4.95 c</td>
      <td>Donetz Sewuerski</td>
      <td>67 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>à Mofeis miſſus</td>
      <td>99 c</td>
      <td>Doporoski</td>
      <td>139 b</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Danielis</td>
      <td>99 c</td>
      <td>dos apud Rutenos</td>
      <td>47 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Ioannis F.</td>
      <td>9 b</td>
      <td>Dregouuici</td>
      <td>2 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius magnus Ioannis ſuccefor-<br/>63 b</td>
      <td></td>
      <td>Dreudiani</td>
      <td>ibid.</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Pitiuuoło dominus miſe-<br/>rè perdittur à Basilio Ioannis 69 c</td>
      <td></td>
      <td>Driffa</td>
      <td>139 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius à Romano pontifice Cle-<br/>mente VII Romæ honorificè<br/>exceptus</td>
      <td>160 a</td>
      <td>Drifuuet</td>
      <td>138 a</td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Knés Bielschi</td>
      <td>68 c</td>
      <td>Drogobuch caſtrum 10 b.13 c.141 c</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Demetrius Michaelis Dux</td>
      <td>8 a</td>
      <td>oppidum &amp; arx ad Borysthenæ</td>
      <td></td>
      <td></td>
      <td></td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

E

<table>
  <tbody>
    <tr>
      <td>Lifabethe</td>
      <td>23 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Elizabethe, Ferdinandi regis</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Rom. filiæ &amp; uxoris Sigijinundiæ</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>regis Polomæ obitus</td>
      <td>23 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Ellend</td>
      <td>110 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Engroneland prouincia</td>
      <td>80 b.84 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td>120 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Engſtles mons Heluetaſ, in quo mira-<br/>bilis ſons</td>
      <td>193 c.194 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Epifopi in dominio Mofci oſto</td>
      <td>28</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>a corum nomina</td>
      <td>21 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>epifcoporum officiæ</td>
      <td>45 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>epifcoporum primaſedes</td>
      <td>79 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>epifcoporum uſtes, officium</td>
      <td>30 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>epifcopos eligendi mos</td>
      <td>169 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>equi natantes</td>
      <td>124 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>equi Moscorum</td>
      <td>49 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>equinum lac</td>
      <td>89 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>equorum capita in delicijſ haberi a-<br/>pud Tartaros</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>equorum caſtratorum apud Tartaros ufus in pugna</td>
      <td>90 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eraclea fl.</td>
      <td>101 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eraſnus ex Bethmanorum familia,<br/>potatiom maximè deditus</td>
      <td>44 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eremitæ</td>
      <td>29 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eslingen</td>
      <td>136 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eilingen</td>
      <td>ibid.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Eugenij pape ſynodus</td>
      <td>30 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Euangelici libri</td>
      <td>40 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Euſtachius Tafcouuitz 93 b.103 c.</td>
      <td></td>
    </tr>
    <tr>
      <td>eiuſdem in Moscos iniuria</td>
      <td>104 a</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

F

<table>
  <tbody>
    <tr>
      <td>E</td>
      <td>Erdinandus Cæsar</td>
      <td>15 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td>ferrum duellionum</td>
      <td>54 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td>ſervititas regionis circa</td>
      <td>Occam flu.</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td>67 c</td>
      <td>Nouuogardie &amp; Vuolodi-<br/>merie</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

INDEX.

<table>
  <tbody>
    <tr>
      <td>à Saceris quando suspendi quis poſit<br>36 b</td>
      <td>Scandia trium regnorum nomen<br>116 b</td>
      <td>Senna<br>153 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sadachgirei Præcopenſiù rex 103 d</td>
      <td>Scandiam continenti adhære, 114 c</td>
      <td>ſepeliendi ne poſi folis occafum 36.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſal de tabula principis apud Mofcos<br>quid deſignet<br>128 c</td>
      <td>Schamachia Tartarorum regio &<br>urbs<br>100 c</td>
      <td>Septétrionalium hominum simplici<br>tas<br>168.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſal ſerens alueus ad Marifi fl. ripant<br>187 c</td>
      <td>Schamen fluuius<br>Scharding ad Ocnum<br>137 d</td>
      <td>Serbli<br>20 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſalſi flos cur gemma dicatur ibid. b</td>
      <td>Scharki<br>150 b</td>
      <td>Seruij<br>20 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſalis natiui apud Hungaros abundā<br>tia<br>ibid. a</td>
      <td>Schat fluuius ex eodem lacu, unde<br>Tanais<br>66 b</td>
      <td>de ſeruis hiftoria<br>75.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſalicidarum de ſale iudicium 187 b</td>
      <td>Schatibeck Tartarorum rex<br>88 b</td>
      <td>ſeruitus<br>49.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Salisburgü, Hungaris Souuar 145 a.<br>186 c</td>
      <td>Scheachmet rex 101 b.102.4.142 b<br>Scheale Tartarus 92 c.97 a.131 c</td>
      <td>Seruouldus Vuolodimeri F.<br>60 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Salomea, uxor Bafilij, ob ſterilitatě<br>in monaſteriù intruditur 25. c. 84 b</td>
      <td>Schereſchouua<br>151 b</td>
      <td>Seſt fl.<br>77.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Salomea Ioànis uxor, ob ſterilitatem<br>repudiatur<br>47 c</td>
      <td>Schestopero<br>131 c</td>
      <td>Seuerini Norduuedi ad Mofcos ſu-<br>ga, dimiſio, interitus<br>45 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Salomonia Georgij Soborim filia<br>171 b</td>
      <td>Schibanski<br>91 b.100 c</td>
      <td>ſeufritatis exemplum<br>30 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>ſalſi fluuius<br>75 c</td>
      <td>Schichmamai<br>864.99 b</td>
      <td>Seuueri<br>20 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samara fl.</td>
      <td>Schidack<br>ibid.</td>
      <td>Seuueræ principatus 2.4.68 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samſin lacus<br>140 b</td>
      <td>Schidlouu oppidum<br>137 c.153 b</td>
      <td>Seuueræ prouincie oppida, ct popu<br>lus bellicoſus<br>69.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samarcanda regia ciuitas Tartarie<br>1004.162 b</td>
      <td>Schlnouu<br>103 b</td>
      <td>Seuuerenſes principes unde genus<br>ſuum ducant<br>70.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samoged<br>81 c</td>
      <td>Schirni<br>20 b</td>
      <td>Seuucris principatus 2.6.67 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogitarum ſtatura uaria, uſeſtitus,<br>habitationes, pocula, bellicoſit as,<br>aratra lignea, equi<br>113 b</td>
      <td>Schoſua fluuius<br>141 b</td>
      <td>Seyd, ſki ſupremus Tartaroru ſacerdos<br>96 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogitarum ſuper ſtitio ibid. c</td>
      <td>Schoſa<br>141 b</td>
      <td>Sibic prouincia<br>604.864</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogithia deſcripta 2 b.113 a</td>
      <td>Schuuartzuuaſer<br>137 b</td>
      <td>Sibut fluuius<br>82.4</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogithia quid admiratione plenù<br>habeat<br>113 a</td>
      <td>Scheuuriſa<br>67 c</td>
      <td>ſigillum Mofci<br>132 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogithie idololatria adhuc<br>6 c</td>
      <td>Sclauonica pro Slauonica corruptè<br>dici<br>162 b</td>
      <td>Sigifnundus Augustus Polonie rex,<br>autori urum exenteratum dona-<br>uit<br>110 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Samogithie præſectus, Staroſta qua<br>ſi ſenior diétus<br>113 a</td>
      <td>Sclauorum linguam totius Europæ<br>latifimam eſſe<br>188 c</td>
      <td>Sigifnundus baro cur à D. Maximi-<br>liano ad principem Mofconuie<br>miſſus<br>182 b.141 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sanctus nafus promontorium 117 c.<br>ab alijs umbilicus maris, &amp; à nò-<br>nullis Charybdis uocata. ibid.</td>
      <td>Seid, ſupremus ſacerdos<br>103 b</td>
      <td>Sigifnúdi ſere nafus præ frigore<br>amiferat<br>152 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sanſterum imagines<br>55 b</td>
      <td>Seigack<br>113 a</td>
      <td>Sigifnúdi legatus cum comite Ni-<br>colo à Salmis ad Solimanu 147 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>S. Sergius ubi ſepultus<br>43 c</td>
      <td>Seiſkiuou<br>140 c</td>
      <td>Sigifnundus orator, cur Mariá Hú<br>garie reginá Bude monuerit 147 d</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sandomeria<br>151 c</td>
      <td>Selgi Pereaslausi<br>22 a</td>
      <td>Sigifnundi ab Herberſtain cù Mor-<br>te colloquium<br>202 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sandomir ciuitas cum caſtro<br>143 a</td>
      <td>Seleſni Koll, ferreus clauus, hoc est,<br>polus aréticus<br>89 b</td>
      <td>Sigifnundus rex Polonie, còtra Ba<br>ſilium bellum gerit<br>22 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sapgirei rex à Cazenenſibus depo-<br>ſecitur<br>92 c</td>
      <td>Seluua<br>151 b</td>
      <td>Sigifnundus Polonie rex, ex priore<br>uxore Barbara, Heduuiin ſuſce<br>pit: ex poſteriore Bona, Sigifnúa<br>dum 11 Polonie regem, &amp;c. 23 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sapgirei regis Cazanéſtium confiliu<br>96 b</td>
      <td>Schymus Turcarú imperator<br>162 a</td>
      <td>Sigifnundi 11 Polonæ regis matri-<br>monia<br>23 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sapgirei ex Cazan proſectus, Vuod-<br>lodimeriam &amp; Nouuogardiam<br>inſtriorem depopulatur<br>93 b</td>
      <td>Sem fœnum<br>15 b</td>
      <td>Sigifnundi regis Polonie cù Maxi-<br>nuliano Cæſare neceſſitudo<br>17 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sarai regno Themírkutlu Tartaro-<br>rum rex præſuit<br>88 b</td>
      <td>Semetzitz incidit in ſouam, quam<br>alteri ſiruxit<br>69 b</td>
      <td>Sigifnundi regis Polonie cù Maxi-<br>nuliano Cæſare neceſſitudo<br>17 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sarcamandcos planta<br>100 d</td>
      <td>Semetzitz apud principè deſetióis<br>crimine inſimulatus<br>69 c</td>
      <td>Siluri píſces<br>170 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sarntici montes<br>178 b.184 a</td>
      <td>Semeczitzi<br>9 a</td>
      <td>Simaergla idolum<br>60 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Saslaus Vuolodimeri filius<br>6 c</td>
      <td>Semfi píſcis<br>81 c</td>
      <td>Simeon Crubis<br>66 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Satabellus inſula<br>101 a</td>
      <td>Semniæ therme<br>183 c</td>
      <td>Simeon Fœderouuitz à Kurba 79 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sanuichoft<br>151 d.137 c. 143 a</td>
      <td>Semnai Poyas, cingulus mundi<br>83 b</td>
      <td>Simeó Pheadorouuitz Kurbſi 84 a</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sauuoldenſis horda<br>88 c</td>
      <td>Semouites Mazouie dux, &amp; 4. filie</td>
      <td>Simeó Trophimouu secretarius 122 b</td>
    </tr>
    <tr>
      <td>Sauuolhenſes reges<br>99 b</td>
      <td>23 c</td>
      <td>ſinu in Albo lacu<br>30 c</td>
    </tr>
    <tr>
      <td></td>
      <td></td>
      <td>Slata</td>
    </tr>
  </tbody>
</table>

YALE