356

Hordliczka Ignacy.

się H. z Karoliną z Neumanów, córką intenden-
ta budowniczego m. Warszawy. W 1822 H. za-
warł kontrakt z dziedzicem Barczącej, w pow.
Stanisławowskim, Hilarym Tyborowskim, w celu
założenia na współkę z innymi przemysłowcami
huty szklanej; w krótkim jednak czasie spólni-
ków spłacił i sam dalej hutę prowadził. Ponie-
waż brak drzewa w okolicy Barczącej nie da-
wał nadziei pomyślnego rozwoju przedsiębior-
stwa, H. w 1835 r. zakupił część gruntów wsi
w pow. Łukowskim, gub. Lubelskiej, Trąbkami
zwanej; tu dał początek kwitnącej dziś osadzie
Czechy, i do niej hutę szklaną przeniósł.
W latach 1828 i 1835 sprowadził z Czech dwoch
synowców swoich, Wilhelma i Edwarda H-ów,
z których pierwszemu powierzał sprawy han-
dlowe, drugiemu—zajęcia technicznej natury.
Umierając bezdziecznie w 1854 r., po doprowa-
dzeniu huty do znakomitego rozwoju, oddał ją

Fig. 65 Hordliczka Ignacy.

wraz z osadą tymże synowcom na pełną włas-
nosć. Fabryka pod kierunkiem nowych właściciel
dalej kwitnąć i rozwijać się nie przes-
stawała.—Ignacy H. jeszcze przed r. 1830 nale-
żał do Towarzystwa zawiążącej się podówczas
Resursy Kupieckiej, również uczestniczył w za-
łożeniu Resursy Nowej, dziś Obywatelskiej;
przez długi szereg lat był jej dyrektorem. Prócz
tego piastował godność radzcy b. Towarzystwa
Ogniwowego (ubezpieczeń). Wielkiej doniosłości
i zasługi są prace Ignacego H-i, podjęte około
urządzenia bytu robotników fabrycznych; wie-
dział on i rozumiał to, że czuwać i pracować
trzeba, aby zmniejszać zło, jakie ciągnie za so-
bą zjawisko proletaryatu przemysłowego; i w tym
kierunku zrobił wiele, zrobił jedynie pod wpły-
wem obywatelskiego serca i przyrodzonego roz-
sądku. Kiedy H. zakładał pierwszą hutę w Bar-
czącej, szkło białe i kryształowe, szlifowane,
sprowidzano do nas z zagranicy, najwięcej
z Czech; w kraju podobnych fabryk nie było,

a zatem i odpowiednio uzdolnionych robotników.
Majstrów musiał sprowadzać z Czech i Niemiec,
pomocników zaś i robotników wykształcić z kra-
jowej ludności. Zebraną w taki sposób kompa-
nię pracowników fabrycznych otoczył odrazu
prawdziwie ojcowską opieką; gdyż rozumiał, że
dobrej produkcyi potrzeba współpracowników
zdrowych, moralnych, umiejętnych i zadowo-
nych. Zakładając więc fabrykę na nowem miej-
scu, obok zabudowań dla prac technicznych, wpro-
wadził następujące urządzenia: 1) do my miesz-
kalne dla robotników z małym ogrodem dla każ-
dej rodziny i zabudowaniami gospodarskiemi,
jak: piwnica, obórka, śpiżarnia; 2) szkołę co-
dzienną dla dzieci robotników, w której uczy-
ła się młodzież do lat 12-tu wieku, oraz szko-
łę niedzielną, do której musiał uczęszczać
każdy terminator i celadnik, dopóki-by nie zło-
żył odpowiedniego egzaminu wobec majstrów
i właściciela; 3) szpital z apteką i pomocą le-
karską; 4) łaźnie; 5) salę z ogrodem dla wspólne-
go przepędzania wolnego czasu przez pracowników
fabryki. Tu znajdowały się: czytelnia z książka-
mi i pismami w języku niemieckim i polskim;
gry, jak: szachy, bilard, kręgle, oraz tanie za-
kąski, piwo i herbata; w tej sali trzy razy do
roku: w święta Bożego Narodzenia, Wielkiej No-
cy i w dzień imienin właściciela, odbywała się
uczta z tańcami, wydawana dla wszystkich pra-
cowników i ich rodzin z udziałem samego H-i.
Dla utrzymania tych wszystkich instytucyj pra-
cownicy wnosili małe odsetki ze swych zarob-
ków, kiedy zaś tak zebranych funduszów nie
wystarczało, resztę dopłACAł właściciel. Oprócz
tego H. zaprowadził w „Czechach” kasy:
oszczędności, pożyczek, emerytury i po-
grzebową, oraz tani sklep z towarami dla
zaspokajania pierwszych potrzeb życia. Za zgo-
dą starszych robotników obowiązywały pewne
reguły, rządzące stosunkami pracowników, a H.
sam czuwał pilnie nad wytworzeniem i utrzy-
maniem harmonii między robotnikami. Tym spo-
sobem na początku wprowadzony był ład w sto-
sunkach ludności roboczej i rozumna opieka nad
nią, a zatem zawitały do tych kolonij hutniczych
dobrobyt i oświata; ludność fabryczna pomimo
różnic językowych zaczęła wstępować w związki
małżeńskie i zatracać powoli ślady cudzoziem-
skości. Kiedy w latach 1830 i 1831, z powo-
du wojny buta w Barczącej stanęła, H. własnym
kosztem żywił wszystkich robotników.—Spadko-
biercy jego, wspomniani Wilhelm i Edward
H-owie, dbając o postęp w technice, jednocześnie
też rozwijali wszystko, co do polepszenia
bytu robotników przyczynić się mogło, a tyle pod
tym względem dobrego zboli, że na wystawie
powszechnej 1867 r. w Paryzu stanąć już mo-
gli do konkursu przemysłowców na wzorowe
urządzenia społeczno-fabryczne. Komitet spe-
cyalny usunął od konkursu dzieła czystej dobro-
czynności, działalność zaś braci H-ów do współ-

358

Horeb — Horfelin Antonio.

ma Mickiewicza—na członka zarządu. Prócz drobniejszych prac, drukowanych w organach tych towarzystw i w innych czasopismach naukowych, ogłosił H. osobno następujące rozprawy, z których każda stanowi mniejszy lub większy przyczynek do krytycznego rozpoznania literatury naszej: „O Towarzystwie Szubrawców” (Lwów 1883; korzystał tu autor z materyałnych rekapiśmiennych); „Brodzińskiego lata szkolne” (tamże 1888; tu H. pierwszy oparł opowiadanie na dokumentach autentycznych, czerpanych z archiwów szkolnych); „Mickiewicz i Brodziński” (tamże 1890; tu zestawia H. pogłady na poezję, wypowiedziane przez jednego i drugiego, wykażuje wpty Brodzińskiego na wytworzenie się pewnych myśli u Mickiewicza, uwydatnia wazjemne o sobie sądy obu poetów); „Obraz piśmiennictwa polskiego XV — XIX w.” (tamże 1893; jest to ocena „Bibliografia polskiej” Estreierna).— Charakter to był szlachetny, obdarzony silną męską wolą, a przytem łagodny i uprzejmy, zapalający się do każdej myśli pięknej, do każdego przedsięwzięcia literackiego, obiecującego nowe nabytki; miał sobie pozyskać serca wszystkich, co go bliżej poznali. Ludwik Finkel przypisuje wielki wpływy matki na urobienie charakteru H-ego, nazyna ją aniołem jego opiekuńczym, co go natchniał uczuciami pełnimi słodyczy i dał mu w życiu zasady silne i niewzruszone. Z pomiędzy rówieśników swoich, na jednakiem polu pracujących, odznaczył się powabem stylu, zarówno jeddrnego jak kwieciestego. P. Chm.

Horeb (t. j. susza), góra biblijna, jeden ze szczytów grupy Sinai, albo Dżebel Musa (góra Mojżesza). H., według Pisma świętego, jest tą góram, na której Mojżesz otrzymał przykazania. Ob. Sinai. W. N.

Horebout, rodzina artystów flamandzkich, znamych już od XV stulecia. Z nich Gerard H., malarz i miniaturzysta, rodem z Gandawy († r. 1540 lub 1541 prawdopodobnie w Londynie), uchodzi za ucznia Gerarda van der Meire. Był on długi czas miniaturzystą nadwornym Małgorzaty astryackiej, poczem wraz z rodziną przesiedlił się do Londynu, gdzie został malarzem nadwornym VIII, i gdzie pracował prawdopodobnie do końca życia. Pozostawił dwoje dzieci utalentowanych: syna, Łukasza, który po jego śmierci objął po nim stanowisko malarza nadwornego Henryka VIII, i który uprawiał malarstwo historyczne, portretowe i miniaturowe; oraz córkę, Zuzanne, słynną w swoim czasie w Londynie z miniatur. Prócz małego dyptychu, malowanego w latach 1519 — 29 jakoby przez Gerarda H-a dla Liévina i Huguenois, który przechowuje się dotąd w jednym z domów prywatnych w Gandawie, žaden z obrazów pędzla H-ów nie zachował się i dlatego o rodzaju ich talentów i ich działalności artystycznej trudno coś orzez. Wiadomo tylko, że Dürer, który obu

artystów, ojca i syna, spotkał w Antwerpii 1521 roku, wspomina o nich bardzo pochlebnie, s. s.

Horecki Feliks (* w koncu XVIII w. w Polsce—† około 1840), gitarzysta komomity. Po ukończeniu szkół H. objął urząd w Izbie obrazchunkowej warszawskiej, lecz, wydoskonaliwszy się w grze na gitarze, wziął dymissyę w 1815 r. i przeniósł się do Wiednia, gdzie rychło stałwił się jako gitarzysta wyborny. Z Wiednia przeniósł się do Edymburga, skąd często robił wycieczki artystyczne po całej Anglii. Z jego szkoły wyszedł Stanisław Szczepanowski, sławny gitarzysta polski. A. Pol.

Horemans, rodzina malarzy flamandzkich z końca XVII i XVIII wieku. Z nich Jan Józef, Starszym zwany (* 1682 roku w Antwerpii — † 1759 r. tamże); kształcił się pod kierunkiem rzeźbiarza Michała Van der Voort. Małował on grupy mieszczan, wieśniaków podczas uroczystości, biesiady wszelkiego rodzaju i wogół sceny obyczajowe wewnątrz domostw flamandzkich. Obrazy jego, niezłe jako ugrupowanie figur, w kolorycie niezbyt ponętne, znajdują się w Antwerpii (jeden duży obraz), w Wiedniu, we Florencyi i w muzeach wielu miast niemieckich. Jan Józef H. pozostawił dwóch synów: Jana Józefa (* 1714 r. — † po 1790 r.) i Piotra Jakóba (* 1700 r. — † 1776 r.); obaj byli uczniami swego ojca i uprawiali tensam co i on przedmiot. Pierwszy z nich, Młodszym zwany, pomagał ojcu przy malowaniu wielkiego obrazu, zachowanego w muzeum antwerpskiem; inne obrazy jego znajdują się w zbiorach osób prywatnych w Antwerpii. Drugi był malarzem nadwornym Karola Albrechta, elektora bawarskiego, w Monachium. Najwięcej obrazów jego pędzla znajduje się w galeryi szleisheimskiej; trzy obrazy, z których dwa przedstawiają zbiorowe śniadania, posiadano Muzeum germańskie w Norymberdze. S. S.

Horepnik, albo Horrepnik, miasteczko w Czechach, nad rzeką Trnową (dorzecze Mołdawy), o 38 km. na północo-wschód od Taboru. W. N.

Horfelin lub L'Horphelin de Poultiers Pedro, malarz osiadły w Saragosie w ostatnich latach XVI w. Według Ceau Bermudez—przypuszczalnie Francuz. Do Saragosy przybył z Włoch i wkrótce zdobył sobie opinię zręcznego portrecisty. Odnalezienie śladów jego kompozycyj religijnych doznaje dziś trudności. Społtyka się tylko wzmianki w źródłach, dotyczące i dzieł i osoby. ☐

Horfelin lub L'Horphelin de Poultiers Antonio, malarz hiszpański (* w Saragosie r. 1597 — † tamże w 1660), syn i uczeń poprzedzającego. Cean Bermudez cytuje kilka prac jego artysty. Był portrecistą, jak ojciec, ze szkoły włoskiej.—Por. Józef Martinez „Discursos praticables del nobilissimo arte de la pintura” (wyd. Akademii San Fernando, Madryt 1866).

Horgen — Hormayr Józef.

359

Horgen, miasteczko w Szwajcaryi, w kanto-
nie Zurych, na zachodnim brzegu jeziora Zü-
rychskiego, na wysokości 424 m. nad pow. mo-
za, u stóp góry Zimmerberg, na kolei żelaz-
nej Zurych-Linththal; na otaczających je wy-
niosłościach rosną winnice i sady. Przy-
stań; siedlisko przemysłu jedwabnego (zakłady
tkackie i farbiernie jedwabiu). Fabryka chemicz-
na; około 6 000 m-ców. O 2 km. na południo-
wschod leży miejscowość lecznicza Boeken na
wysokości 453 m. nad powierzchnią morza. W. N.

Horice, miasto w Czechach północno-wschod-
nich, o 22 km. na północno-zachód od König-
grätz (nad górną Elbą); kamieniółomy (piasko-
wiec) i szkoła kamieniarstwa, uprawa drzew
wocowych, szczególnie wiśni, przemysł baweł-
niany (zakłady tkackie), młyn parowy, tartak
parowy, browar. Około 7 000 m-ców. Na po-
blizkiej górze św. Gotarda pomnik Żyszki, który
tu w r. 1423 zwyciężył panów ceskich. W. N.

Horicon, jezioro, ob. George-lake.

Horki (Hory-Horki), miasto powiatowe w gu-
bernii Mohilewskiej, o 81 wiorst na północno-
wschod od Mohilewa, blizko na połowie drogi
do Smoleńska, nad rzeczką Kopyłką, niedaleko
rzeki Proni, dopływu Soża (systemat Dniepru).
H., wraz z Horami, stanowiły obszerny klucz
Hory - Horecki, który należał kolejno do książat
Druckich, Horskich, Sapiehow, Sołohubów; w ubie-
głym wieku przeszedł na własność rządu; do
roku 1864 był tu instytut rolniczy z bogatym
gabinetem przyrodniczym i ogrodem botanicz-
nym. Liczba mieszkańców w r. 1897 wynosiła
6 730. W. N.

Horky Marcin, astronom i lekarz ceski
(* w Lachowicach około 1590 — † około 1640),
był synem pastora luterańskiego, począł się
w uniwersytecie praskim, a matematyki uczył
się od Keplera. W r. 1607 został bakałarzem,
a otrzymszy pomoc pewnego magnata, udał
się do Bolonii dla studyowania matematyki i me-
dycyny. Z polecenia Keplera został przyjęty
przez tamecznego profesora matematyki Magi-
niego, który mu powerzył wychowanie swego
syna. Przez niego też poznał się z Galileuszem,
ale w stosunkach tych odegrał niegodną rolę.
Gdy bowiem odkrycie książyców Jowisza przez
Galileusza wzbudziło przeciw niemu zawiść, H.
wystąpił z paszkwilem „Peregrinatio contra Nun-
cium Sidereum” (1610). Oburzyło to Keplera,
a Maconi, który niewątpliwie był w porozumie-
niu z H-m, by udział swój w tej podstępnej ro-
bocie utać, wypowiedział mu swój dom. H.
wudał się wtedy do Pawii, gdzie pod epięką je-
zuitów dalej przeciw Galileuszowi występował.
Gdy jednak dowiedziano się, że jest protestan-
tem, uszedł z Włoch i wrócił do Pragi, gdzie
1615 został magistrem nauk wyzwolonych. W r.
1615—17 miał udział jako lekarz w poselstwie
cesarza niemieckiego do Konstantynopola, a po

bitwie pod Białą Górą, unikając prześladowania
religijnego, opuścił Prałę i przebywał odtąd na
dworach kilku książąt niemieckich; 1631 r.
osiadł w Hamburgu jako lekarz. Wydawał
przytem kalendarze oraz prognostyki astrolo-
giczne, oraz napisał „Wegweiser wie man sich
für die Pestillens bewahren soll” i in. — Por.
Novaček „Martin H., česky hvezdar” (Czasopismo
Muzeum ceskiego, 1889—93). S. K.

Horlemes, herb polski. Na tarczy dwudziel-
nej, w polu prawem, złotem—róg jeleni czerwo-
ny; w lewem, czarnem — takiż róg. Nad heł-
mem, w koronie szlacheckiej, ogon pawi. Miał
on służyć rodzинie tegoż nazwiska, w roku 1550
w ziemi Warszawskiej zamieszkałej. — Żródła:
Starowolski „Monumeuta” f. 542; Żernicki. D.

Hormayr, Hormayer, Józef von Horten-
berg, historyograf austryacki (* 20 stycz. 1782 r.
w Innsbrucku—† 5 października 1848 r. w Monachium).
Wnuk kanclerza tyrolskiego, J. von H. po skoń-
czeniu studyów prawa w Innsbrucku wstał i.
1797 na służbę w wydziale sprawiedliwości,
a w latach 1799 i 1800 służył w landwerze
tyrolskiej, gdzie w końcu został kapitanem. R.
1802 umieszczono go w ministryum spraw za-
granicznych w Wiedniu, 1803 zamianowano se-
kretarzem nadwornym, a zarazem powierzono
mu dyrekcyę tajemnego archiwum państwa,
dworu i domu cesarskiego. W r. 1809, jako
intendent generalny, kierował powstaniem tyrol-
skiem, a w r. 1813 brał żywy udział w przy-
gotowaniach do nowego, ale na rozkaz Metter-
nicha, 7 marca został uwięziony w Munkaczu,
gdzie względnie traktowano, przesiązał 13 mie-
sięcy. Powróciwszy do Wiednia, oddał się pra-
cy literackiej, a w r. 1816 otrzymał nominacyję
zaszczytną na historyografa państwa i rodu ce-
sarskiego; lecz skutkiem zatargów w Metterni-
chem, r. 1828 na wezwanie Ludwika I króla
bawarskiego, udał się do Monachium i został
tam radzącą ministeryalnym w departamentach
spraw zagranicznych. W pracach swych histo-
rycznych H. z początku występował jak żarliwy
zwolennik domu abszaburskiego, o czem świadczy
jego „Österr. Plutarch, oder Leben und Bildnis-
se aller Regenten und der berühmtesten Feld-
herrn... des österrr. Kaiserstaates” (Wiedeń
1807—12, 20 tomów); ale od 1828 zaczął ostro
napadać na dwór wiedeński, szczególnie w „Le-
bensbilder aus dem Befreiungskriege” (wyd. 2-e
Jena 1845, 3 tomy) i w „Anemonen aus dem
Tagebuche eines alten Pilgermannes” (tamże
1846—47), gdzie surowo potępia politykę au-
stryacką, twierdząc, że rysami jej zasadniczemi
są: chytrość, jezuityzm, niewdzięczność; a nato-
miast sławi Bawaryę z jej księżytami i z jej
dzielnym, niezachwianym w wierności swej naro-
dem (urkräftig, granittreues Volk). Mimo to wszak-
że działalność jego na polu historycznym ma
ogromne znaczenie w rozwoju dziejopisarstwa
austryackiego. On pierwszy zdołał zgromadzić

Horn — Horn Arvid Bernard.

361

nym kącie tej cieśniny, na północo - wschód od najznaczniejszej wyspy Kizsm, na południo-wschód od Bender Abasu, perskiego portu na przeciwległem wybrzeżu prowincyi Kirman, a wprost na północ od arabskiego przyładka Masandam, w odległości 72 klm., pod 27° szer. pn. Wyspa ta przedstawia nagą skalę do 200 m. wysoką i mającą w obwodzie około 20 klm.; na jej stoku północnym rozciąga się mała piaszczysta równina, gdzie wznosiło się niegdyś ufortyfikowane miasto portugalskie, obecnie zaś leży nędzna wieś. Wedle tradycyi H. posłużyła w VII wieku za schronienie prześladowanym przez Mahometan Parsom albo Gwebrom, którzy stąd przenieśli się następnie na indyjski półwysep Guadżerad. W XIII wieku H. była stolicą państwa, rozciągającego się na sąsiednie nadbrzeźne obszary Arabii i Persyi. W roku 1506 admirał portugalski Albuquerque opanował się wyspę i obwarował ją. W r. 1622 Anglicy, wspomagani przez Persów, wyparli Portugalczyków; Persowie, stawszy się panami wyspy, zniszczyli miasto. W N.

**Horn**, miasteczko w księstwie Lippe, u stóp Lasu Teutoburskiego, o 8 kilometrów na południo-wschód od Detmoldu; łomy piaskowca, tartak parowy. Według tradycyi w okolicach H-u miła miejsce słynna klęska legionów rzymskich. Tutaj również wznoszą się odosobnione skały (Tastersteine, podziurawione grotami, zawierającimi osobliwe rzeźby, datujące podobno z XII wieku; około 2 000 m-ców. W. N.

**Horn**, miasto powiatowe w Austriy Dolnej, o 28 klm. na północ od Krems, wpobliżu rzeki Kamp (lewy dopływ Dunaju) i kolei żelaznej z Wiednia do Budziejowic; posiada stary kościół, zamek hrabiów Hoyosów, zakłady dobroczynne; blizko 3000 mieszkańców. Na południo-zachód stąd, w dolinie rzeki Kamp, wznosi się dobrze utrzymany zamek Rosenburg, z piękną kaplicą gotyką. W. N.

**Horn Klas Kristersson baron Aminne, admirał szwedzki** (*o około 1520—† 1566 roku*). W r. 1556 został gubernatorem Wiborgu; w r. 1560 wystano go do Estonion, gdzie mu się poddały dobrowolnie miasto Rewel i ziemie Harrien i Wierland; zdobył też wtedy i dwie twierdze (1562). Mianowany w r. 1564 admirałem, stoczyl z flotą duńsko - lubecką dwie bitwy: pod Büchow (4 czerwca 1565) i w blizkości wyspy Bornholm (5 lipca), które go na czas jakiż zrobły panem Bałtyku. Umarł na zarazę morową w roku następnym.

**Horn Gustaw hrabia Bjoerneborg, wódz szwedzki** (* w Oerbyhus roku 1582—† w Skara 1657 r.). Studya odbywał pod kierunkiem Forssiusa, później na universytetach w Roztoku, Jeńe i Tübindze (1609—1612); jego nauczycielem sztuki wojennej był Maurycy Nassauski (1614). W roku 1610 Gustaw Adolf mianował H-a szambelanem; w r. 1620 polecił mu zawarcie swego małżeństwa z Maryą Eleonorą Hohenzollern.

Podczas obłożenia Rygi H. otrzymał ranę (1621); w roku 1625 został feldmarszałkiem i radzącą stanu; wraz z de la Gardiem brał udział w obrońie Inflant (1625 — 1628), sprawował następnie kommendę naczelną w tej prowincyi. Podczas wojny Trzydziestoletniej towarzyszył Gustawowi Adolfowi, ocalił armię szwedzką w bitwie pod Breitenfeld (1631), naprawiając na lewem skrzydłe, którem dowodził, nieład, wywołany przez ucieczkę sprzymierzeńców saskich. Stał potem na czele armij: frankońskiej, bawarskiej, reńskiej, zdobył Koblencyę, Trewir, wszystkie twierdze w Alzacyi i pobił wojska cesarskie pod Wiesloch. Po śmierci Gustawa Adolfa, uznawany za jednego z najlepszych jego generalów, utworzył z wojsk swoich i J. Bauera armię Dunaju. W kwietniu roku 1633 połączył się z księciem Bernardem Wejmarskim; nie mógł jednak z nim pogodzić, co sparatiżowało ich ruchy aż do sierpnia, a potem spowodowało, że nie przybyli na odsiecz Ratysbonie, która wpadła w rece cesarskich (14 lipca 1634). Księże Wejmarski chciał koniecznie wydać im bitwę, nie czekając na posiłki, jak mu H. doradzał; na nie 23 000 ludzi spadło pod Nordlingen 34 000 nieprzyjaciół (27 sierpnia). Stracili połowę wojska i całą artyleryę; H. dostał się do niewoli i dopiero w r. 1642 wymieniono go na trzech generalów austryackich. Po powrocie do Szwecyi został wiceprezesem (1643), potem prezesem (1653) departamentu wojny i marszałkiem królestwa. W początkach wojny z Polską powierzono mu obronę Szwecyi (1655).—Por. Florander „Encomium militiae hornianae” (Upsala 1648); K. Lunblad „Svensk Plutark” (Sztokholm 1823).— Beauvois w „Grande Encyclopédie” Lalimiraulta.

**Horn Arvid Bernard hrabia Ekebyholm, mąż stanu szwedzki** (* w Vuorentaka 1664 r. — † w Ekebyholm 1742 roku*). Był muskieterem w gwardyi szwedzkiej (1682), walczył pod Mohaczem pod księciem Eugeniuszem (1687). Od roku 1690 do 1695 służył w wojsku hollenderskiem. Brał potem udział w kampaniach Karola XII i awansował szybko: w r. 1700 był już generatem brygady, w r. 1704 generatem dywizyi. Po wypędzeniu z Polski Augusta II i osadzeniu na tronie polskim Stanisława Leszczyńskiego, H. został przy boku tego ostatniego jako ambasador z garścią Szwedów; w sierpniu 1704 roku wpadł w ręce Sasów. Wymieniono go w r. 1705; w listopadzie r. 1705 zawarł układ z Polską. W roku 1705 został radzącą królewskim, potem członkiem komitetu obrony i guwernerem księcia Karola Fryderyka Holsztyńskiego, siostrzeńca Karola XII, wreszcie prezesem kancełaryi (1710). Pomiędzy r. 1716 a 1718 znacznie jego przyćmione było przez Goertza, stał się jednak znów potężnym po śmierci Karola XII. Zmusił siostrę jego, Ulrykę Eleonorę, do poddania się

Enc. Pow. Ilustr. Zeza. 280. T. XXIX.

46

362

Horn Ernest — Horn Franc. Krzysztof.

przed włątnierniem na tron elekcyi i do przyjęcia
konstytucyi z r. 1719, która podawała władzę
królewską w zupełnie zależność od stanów.
W stycznii r. 1720 wybrano go na marszałka
królestwa, czyli na prezesa stanu rycerskiego;
w roku 1721 zawarł z Rossyą pokój w Nystad,
a w r. 1724 traktat przymierza; podobne trak-
taty zawarł potrok z Anglią i Francyą (1727).
Te szczęśliwe kroki w polityce zagranicznej
uczniły go najpotężniejszym człowiekiem w ca-
łej Szwecyi podczas kilku lat spokojnych i szczę-
śliwych, zwanych „okresem Arvida H-a". W r.
1731 obrano go po raz trzeci na marszałka sej-
mu; podał się do dymissyi w r. 1738, gdy stron-
nictwo pragnące wojny z Rossyą, prowadzone
przez C. Gyllenborga i D. N. Hoepkena, pozy-
skało większość na sejmie i gdy „Kapelusze“
(ob. Hattar) wzięły górę nad „Czapkami” (Moes-
sor), na których się H. opierał. Fatalny wynik
wojny wrótce wykazał, że jego roztropna poli-
tyka zagraniczna była najlepszą dla kraju wy-
cieńczonego przez klęski i szarpanego przez
walkę stronnictw. H. był kanclerzem uniwersy-
tetów w Parnawie (1706), Upsali (1719), Abo
(1723 — 1725) i prezesem honorowym Akademii
nauk w Upsali (1727—1735).—Por. J. G. Horn
„A. B. Horns Lefnad“ (1832); A. Fryxell „A. B.
Horn och hans sanitida“ (w tomie XXII „Bera-
telser”); W. E. Svedelius „A. B. Horn Minne-
steckning“ (w t. LIV i LV „Svenska Akademiens
handlinger“ 1879).

Horn Ernest (* w Brunświku d. 24 sierp-
nia r. 1774—† w Berlinie d. 27 września roku
1848), lekarz, zasłużony jako psychiatra. Wy-
kształcenie zawodowe otrzymał w Gietyndze,
gdzie w roku 1797, obroniwszy rozprawę „De
mutatione atque transitu catarrhi in phthisin pul-
monalem ejusque prohibitione", dyplom doktor-
ski osiągnął, poczem odbył podróż po Niemczech,
Szwajcaryi i Francyi, a po powrocie osiadł w r.
1798 w Brunświku, jako drugi lekarz zealogi tam-
teszej; w r. 1800 został tamże profesorem kli-
niki lekarskiej dla chirurgów wojskowych. Na
wiosnę r. 1804 przyjął zaproszenie na katedrę
zwyczajną lecznictwa w Wittenbergu, ale już na
jesieni tegoż roku opuścił ją, by zająć stanowi-
sko takie samo w Erlangen, gdzie także nie
przebywał długo, albowiem w r. 1806 przeniósł
się do Berlina i objął katedrę lecznictwa w woj-
skowej akademii medyko - chirurgicznej, a zara-
zem posadę lekarza drugiego w szpitalu Chari-
té; drugie ze stanowisk tych zajmował do roku
1818, opuścił je zaś wskutek zajść niemiłych,
H. ogłosił: „Oeffentliche Rechenschaft über meine
zwölfjährige Dienstführung als zweiter Arzt des
kgl. Charité - Krankenhauses zu Berlin. Nebst
Erfahrungen über Krankenhäuser und Irrenan-
stalten” (Berlin 1818).—W latach 1813 i 1814,
jako lekarz generalny, stał na czele szpitali woj-
skowych, pruskich między Odrą i Elbą. W r.
1811 i mianowano H-a członkiem Deputacyi uczo-

nej dla spraw lekarskich; na stanowisku tem
pozostawał lat 27. W roku 1821 został profes-
fesorem zwyczajnym uniwersytetu berlińskiego.
Nakoniec w r. 1857 obchodzono uroczyste 50-ą
rocznicę doktoryzacyi jego. — H. był lekarzem
dzielnym i bardzo sumiennym; początkowo wy-
znawał zasady J. Browna (ob.), później wszak-
że porzucił je i, wbrew modzie owoczesny, nie
przyłczył się już do żadnego systemu, lecz kry-
tycznie wybierał ze wszystkich to, co uważał za
dobre i pożyteczne. Wielkie zasługi położył ja-
ko profesor psychiatryi teoretycznej i praktycz-
nej, którą wykładał w Charité, ale i po usta pie-
niu stamtąd zajmował się nią ciągle z zamiło-
waniem, zarówno na katedrze jak i na mieście,
był bowiem lekarzem bardzo wziętym i cenionym.
Z dzieł jego najważniejsze są: „Ueber die Wir-
kung des Lichts auf den lebenden menschlichen
Körper, mit Ausnahme des Sehens” (Królewiec
1799); „Beitraege zur medicinischen Klinik, ge-
sammelt auf meinen Reisen etc.” (Brunšwik
1880, 2 tomy; uzupełnieniem dziela tego jest
„Nachlese zu meinen Beiträgen zur medicinischen
Klinik”, tamże 1800, w opracowaniu późniejszem
p. n. „Anfansgründe der medicinischen Klinik”
Erfurt 1807 i 1808, 4 tomy; przekłady: hollen-
derski Amsterdam 1808, włoski Florency a 1808);
„Ueber die Erkenntniss und Heilung der Pneu-
monie” (Frankfurt nad Menem 1802); „Erfahrun-
gen über die Heilung des ansteckenden Nerven-
und Lazarethfiebers etc.” (Berlin 1814, wyd.
2-e tamże tegoż roku). Prace drobniejsze swe,
bardzo liczne, umieszczał przeważnie w wydawa-
nem przez siebie piśmie „Archiv für medicini-
sche Erfahrung” (Berlin 1800 do 1808, 6 tomów),
które później wspólnie z kilku innymi lekarza-
mi wydawał dalej pod napisem zmienionym na
„Neues Archiv f. med. Erfahr. im Gebiet der
praktischen Medicin” (tamże 1807 — 1836, 64
tomy); ale pisywał też dla innych wydawnictw
peryodycznych, oraz dostarczył wielu artykułów
do „Berliner encyklopädisches Wörterbuch der
med. Wissenschaften”. Zestawienie prac wszyst-
kich H-a znaleźć można w Callisena „Med.
Schriftsteller - Lexicon” (T. IX str. 126 — 147
i T. XXIX str. 51—53). — Por. H. Haeser
„Lehrbuch der Geschichte der Med.” (wyd. 3-e,
T. III str. 908 i 909) i „Biograph. Lexikon der
hervorragenden Aerzte” (tom III str. 275 —
277). Dr J. P.

Horn Franciszek Krzysztof, pisarz niem.
(*) 1781 w Brunświku—† 1837 tamże). W Je-
nie i Lipsku kształcił się w naukach filozoficz-
nych i historycznych. Od r. 1803—9 nauczy-
ciel gimnazjałny, następnie w Berlinie, miewał
odczyty o Szekspirze i o literaturze niemieckiej.
Pięć powieści wydanych r. 1801—1819 prędko
zapomnieniu uległo; z „Novellen” (Berlin 1819—
20, 2 t.) najlepsza jest „D. ewige Jude”. Więk-
szą wartość mają prace historyczno-literackie:
spozrzeżenia nad Szekspirem, bardzo drobiazgo-