i10

NR. 15

20 OCT. 1928 - JRG. II

BERICHT

Met het eerste nummer van den tweeden jaargang (Nr. 13) is de uitgave van dit tijdschrift eenigszins veranderd.

Uit ervaring bleek, dat de abonnementsprijs van f 15.- voor velen te hoog was. Daar het voortbestaan van dit blad uit den aard der zaak slechts door een grooter aantal abonnés verzekerd is, hebben wij den abonnementsprijs verlaagd tot **f10.- voor een jaar-gang van 10 nummers** met een totaal van **200 pagina's**.

Wij verminderden den omvang ongaarne. Reeds bij den vorigen jaargang was er plaats tekort en moesten artikels en waardevol afbeeldingsmateriaal blijven liggen. Er zal bij den tweeden jaargang nog meer naar zoo groot mogelijkke zakelijke beknoptheid worden gestreefd. Wij hopen, dat deze verandering de positie van het blad zal versterken en dat daardoor een verdere uitgave mogelijk zal blijken.

Men wordt verzocht het abonnementsbedrag van **f10.-** (desgewenscht f 5.- voor het eerste halfjaar) over te maken aan: **Drukkerij G. J. van Amerongen & Co., Amersfoort** per postwissel of per giro: **60332.**

Over de niet betaalde abonnementsgelden zal per postkwitantie verhoogd met kosten worden beschikt.

Adres van redactie en administratie: Amsterdam Centrum, Leidsche Gracht 48; tel. 33067.

Voor ongevraagde bijdragen en recensie-exemplaren wordt geen aansprakelijkheid aanvaard.

Alle Manuskripte, Briefe, Rezen-
sionsexemplare richte man an den
Chefredacteur;

Les manuscrits, revues, ouvrages
pour compte rendu, toute la cor-
respondance destinés à la Ré-
daction doivent être adresses
au rédacteur en chef;

Manuscripts, books and papers
submitted for criticism as well as
other correspondence for the
editor, must be addressed to
the chief-editor:

ARTHUR MÜLLER LEHNING - AMSTERDAM C - LEIDSCHE GRACHT 48

Für unverlangte Sendungen jeder
Art keinerlei Gewähr.
Alle Rechte vorbehalten.

La rédaction ne prend aucune res-
ponsabilité pour les manuscrits
non-demandés.
Tous les droits réservés.

The editor accepts no responsi-
bility for manuscrits which have
been sentin without being asked for.
All rights reserved.

INTERNATIONALE
REVUE

HOOFDREDACTIE:
ARTHUR MÜLLER LEHNING

REDAKTEUR VOOR
ARCHITEKTUUR: J. J. P. OUD
MUZIEK: WILLEM PIJPER

FILM EN FOTO: L. MOHOLY-NAGY

Nadruk verboden

Redactie, Rédaction, Editor
Administr., Publisher
Amsterdam, Leidsche Gracht 48

10 Nrs. Fl. 10.00, R. M. 20, Sh. 20,
§ 4.5, Fr. suisse 22.

UNIVERSITY ANN ARBOR

At the top: The so-called architectural side
At the bottom: The back of the building

BOVEN: VOORGEVEL

ONDER: ACHTERGEVEL

These show clearly what the buildings are: educa-
tional factories, and shocked by this unpleasant re-
velation the University hurriedly camouflages the
front
„Please don't look round the corner; the poor girl
is only dressed on the front!“

i10

Nº 15

X 1928

AMSTERDAM

AMERICA

Reflections by

K. LÖNBERG HOLM

Juni 1925

Man wird wohl kaum verstehen, wie gross
Saarinnens Einfluss hier gewesen ist. Das
heisst — nur an die Oberfläche. Schon sind
zwei Türme à la Saarinnen ausgeführt. Be-
kannt ist „The American Radiator Building"
in New-York. Saarinnens Studenten haben
beinahe alle mit fabelhafter Fähigkeit „got
his line". Das alles ist nur Mode. Die grosse
Tragödie ist, dass Architektur hier nur als
Malerei gelehrt wird.

Die Studenten an der Universität in Ann
Arbor (Mich.) haben 12 Stunden für die
Pläne und dann zwei Wochen für „rende-
ring". Saarinnen lässt seine Studenten nur
in Model und Plan arbeiten. Dass Architek-
tur mehr ist als ein früher gesehenes Haus
in „schönen Farben" darzustellen, ist eine
Idee, die den meisten absolut fremd ist. Mein
Versuch hier mit ganz elementaren Kon-
struktionsprinzipien zu arbeiten und auf die
Malerei zu verzichten hat erst Verblüffung,
dann Interesse erregt.

Die amerikanischen Studenten sind sehr be-
gabt, haben aber keine Selbständigkeit. Kön-
nen nur mit Mühe selbständig denken. Der
ganze Universitätsunterricht ist daran
Schuld. Der ist ganz mechanisch, — ist tat-
sächlich nur „trade-school“.

April 1927

Americas greatest achievement so far has
been in the field of pure "time-problems".
„Time is money". America has sufficient
space. The result has been a dominating ap-
preciation of time. America has to „catch-
up" with Europe.

Has to do in one century what Europe did
in ten. Europe — on the other hand — al-
ways faced the opposite problem: space.

49

I 10

50

Time seemed eternal. The european architecture is a clear indication of this space-feeling. The architectural understanding you can find in Europe — the appreciation of form and space, is unknown in America. What appeals to the American in the European monuments is the historic element — time. Form means very little. What is going on in Europe at the present time — what is behind the interest for America — American production, American methods is — I believe — a new understanding of time as an essential element of life. Final aim: Time — Space.

America has only developed the „time-faculty”. The finest intelligence has been working with time-problems. Communications. Autos. Elevators. Railways. Moving-pictures. And first of all: Production. Efficiency: time-saving.

Time-study is a profession. And a highly paid profession. What the Peters church was for the European Renaissance is Henry Fords assembly line for America of to-day. The most perfect expression for a civilization *whos God is efficiency*. Detroit is the Mecca of this civilization. And the pilgers come from all over the world to meditate before this always moving line. American constructions — inspiring for Europeans — have got their form from the construction-methods — based on efficiency. The Europeans reinforced concrete constructions are solutions of space problems. The construction is in itself something new. The American frames-construction is very old as structural idea. New are only the erection methods.

The value of a building is for the European chiefly in the finished product. For the American chiefly in the building process. „How was it done?” The architectural problems are: The efficient layout — the elevators — and the efficient erection. Then besides it has „to look nice”. And an architectural designer — who does not need any brain — is employed to dress the finishing product up — on the outside — in the prevailing fashion.

It seems to me that this over-development of the „time-faculty” and the complete negligence of the sense for space and form can explain much of the American paradox. As Europe has developed a pure form and

De deensche architect K. Löenberg-Holm ging in 1925 naar Amerika. Hij zond mij de „Reflections”, waarvan hier een deel wapende wordt, met lange tusschenpozen (de eerste waren in het duitsch gesteld, die late in het engelsch).

Het is jammer, dat wij hier slechts enkele de intereessante photos, die hij ter toelichting medezond, kunnen afrukken. Enkele ervan kent men wellisch, daar Mendelsohn er 17 van in zijn boek „Amerika” publiceerd. Löenberg-Holm werkte in verschillende architectenbureaux hoofdzakelijk in Chicago en Detroit, en was eenigen tijd professor aan de Universiteit in Ann Arbor, Michigan (12.000 studenten). Ook Saarinnen were daar eenigen tijd en volgens een cournanten-bericht zou ook Dr. Berlage daarnaar gaan. De ervaringen van Löenberg-Holm waren zeer ongunstig, het onderwijs is er geheel gemechaniseerd. Hij ziet in de belangstigheid voor Amerika — voor de amerikaansche productie-methoden — belangstelling voor een nieuw begrip van den TIJD als wezenlijk levenselement. De God van Amerika is „efficiency en wel bovenal „TIJD-efficiency”. Voor den european ligt de waarde van een gebouw hoofdzakelijk in het tot stand gekomen resultaat, voor den amerikaan in het bouw-proces: „Hoe is het gedaan”, Behalve dat het met „efficiency” gebouwd moet zijn, moet het er dan ook nog aardig uitzien. De europeaan, die van New-York naar den Stilen Ocean reist, wordt getroffen door de uitgestrektheid. De belangstelling van den amerikaan, die het zelfde doet, is voor alles gericht op een TIJD-record. Löenberg-Holm bespreekt verder de ontwikkelingsmogelijkheden de amerikaansche architectuur, heeft het over de tentoonstelling in Stuttgart, waarvan de plattegronden hem nog al conveioneel lijken enz.

De amerikaansche jeugd experimenteert met het huwelijk — in hetzelfde land, waar men in de gengenais komt, als men de „evolutie-leer” onderwijst.

Tot slot einige staaltjes van amerikaansch de drinksmokkelarij, de aflossing van een pleg arbeiders, en van een architecten-bureau. Hij typeert aldus het architecten-bureau:

„Chef in het midden... 10 uur... kijkt op zijn horloge... tikt met het potlood... tekenaars bij de ramen staan op... openen de vensters... gaan weer zitten... 10 uur 15... chef tikt opnieuw... tekenaars staan op... sluiten van de ramen... gaan weer zitten.”

Der dänische Architekt, K. Löenberg-Holm, ging im Jahre 1925 nach Amerika. Mit langen Zwischenpausen sandte er mir die „Reflections”, wovon hier ein Teil veröffentlicht wird. Die ersten waren in der deutschen, die späteren in der englischen Sprache abgefasst.

Es ist schade, dass wir hier nur einige wenige der sehr interessanten Photos die wir zur Erläuterung schickte abdrucken können. Einige dürften bekannt sein, da Mendelsohn 17 von diesen Fotos in seinem Buche „Amerika” veröffentlichte. Löenberg-Holm arbeitet in mehreren Architektenbüros: namentlich in Chicago und in Detroit, und war einige Zeit Professor an der Universität in Ann Arbor, Michigan (12.000

space aestetics so has America developed a pure time aesthetics. Speed as a value in itself. Away from its utilitarian value. Americans go autoriding — to speed. Time is the dominating factor in Jazz and movies. But you do not find any American sculptor- or painter of interest. Only European imitations.

The European who travels from New York to the Pacific enjoys the immense space. The American traveller enjoys the trip if he can cut down the record time.

## The undeveloped possibilities.

The American architect has not yet realized that architecture is a time-space problem. A few European architects have. What is going to happen in America?

America is not any more without space-limits. The American civilization is naturally finding a space-expression. Getting form. But the cities based on efficiency — and a conventional desire for „nice-looking” — are still chaotic. A city exists in space — and must be conceived thus to get a satisfactory form.

The young generation is revolting against the utilitarian efficiency philosophy of their fathers. Or rather: efficiency being part of their nature they cannot see it as a final aim. This reaction has primarily been a romantic. But you find a growing dissatisfaction and disillusion. Interesting in this connection is the present suicide epidemic among American University students. The present civilisation is onesided. One part of the human nature — the appreciation of form and space — has been left undeveloped. The awakening understanding of this has so far only resulted in a rather pathetic imitation of a dead form. Or in the best case — some of the recent New York structures — to very impressive cubic forms. You do not yet find any „time-space” architecture. Any elementary solutions. The intellectual aristocracy is „anderswo engagiert”. The constructive energy is still chiefly concerned with the time-problems. But I believe that a very interesting development is only a question of short time.

It is easy for the European to criticise the American architectural form. But the buildings were really never intended to be form. The undeveloped possibilities in American

Studenten). Auch Saarinen war einige Zeit da tätig und nach einem Zeitungsbericht, sollte auch Dr. Berlage sich dahin begeben.

Die Erfahrungen von Löenberg-Holm waren außerdem günstig. Der Unterricht ist absolut mechanisiert. Er sieht in dem Interesse für Amerika — für die amerikanischen Produktionsmethoden — ein Interesse für den neuen ZEITBegriff als wesentliches Lebenselement. Der Gott Amerikas ist „Efficiency” und zwar namentlich „ZEIT-Efficiency”.

Für den Europäer liegt der Wert eines Bauwerks hauptsächlich in dem zustandegekommenen Resultat, für den Amerikaner jedoch in dem Bauprozess: wie ist es gemacht?

Ausser der Tatsache, dass mit „Efficiency” gebaut worden sein muss, soll es dann auch noch hübsch aussehen.

Der Europäer, der von Neuyork nach dem Stilen Ozean reist, ist von der „ausgedehnteheit erschüttert. Das Interesse des Amerikaners, der dieselbe Reise unternimmt, ist hauptsächlich auf den ZEITrekord gerichtet.

Löenberg-Holm behandelt weiter die Entwickelungsmöglichkeiten der amerikanischen Architektur, spricht über die Stuttgarter Ausstellung, deren Grundrisse ihm ziemlich konventionell dünken, u.s.w. die amerikanische Jugend experimentiert mit der Ehe, — in diesem selben Lande, in welchem man ins Gefängnis kommt, wenn man die „Evolutionstheorie” doziert.

Zum Schluss einige Querschnitte durch das amerikanische Leben: über den Alkoholschmuggel, — über die Ablösung an den Schicht Arbeiter, — über ein Architektenbüro.

Das letztere typiert er wie folgt: „Chef in der Mitte... 10 Uhr... sieht auf seine Uhr... klopfet mit seinem Bleistift... Zeichner bei den Fenstern erheben sich... öffnen die Fenster... setzen sich wieder... 10,15... Chef klopfet aufs neue mit dem Bleistift... Zeichner erheben sich... schliessen die Fenster... setzen sich wieder.”

L'architecte danois, K. Löenberg-Holm, partait en 1923 pour l'Amérique. Par intervalles assez longs, il'menvoyait ses „Reflections” dont une partie sera publiée ici. Les premières étaient en allemand, les autres en anglais.

Il est bien dommage que nous ne puissions que publicer quelques-unes de ces photographies intéressantes qu'il m'a envoyées en même temps comme documentation.

Quand même, il est fort possible que vous connaissiez déjà quelques-unes de ces photographies, puisque Mendelsohn en publia 17 dans son livre „Amerika”.

Löenberg-Holm travailla dans plusieurs bureaux d'architecte, principalement à Chicago et à Detroit et pendant quelque temps il fut professeur à l'Université d'Ann Arbor, Michigan (12.000 étudiants). Saarinnen aussi fut là pendant quelque temps et selon une nouvelle de journal, Dr. Berlage se rendrait aussi là-bas.

51

i 10

K. LOENBERG HOLM, DETROIT

MODEL ONTWERP RADIO-UITZENDSTATION 1925

52

K. LOENBERG HOLM, DETROIT

Construction: Steel frame-work with concrete walls
on expanded metal (cement gun)

Constructie: Raamwerk van staal waartegen aan
weerszijden metaalweefsel bespoten met cement.

architecture mean something different to
the European and the American.

Only recently have the American architects
realized that a building exists as form. He
has no tradition to help him to solve this
problem — without losing his „time-achie-
vement”. He turns to the old European „spa-
ce-architecture” and the result is false.

December 5th. '27

The Stuttgartexposition has evidently been
a very important effort. Are the ideas of
five years ago already conventionally agreed
upon truths? The planideas seem rather con-
ventional. They have been carried out with
modern productionmethods — and up-to-
date constructions, but seem to indicate that
the social structure has not been radically
changed. In other words: pure form and in-
dustrial methods can very well be applied
to the existing society. Poelzig, Frank, Beh-
rens a:o: are too negative. It is not enough
just to remove the evidently meaningless
elements of the old house. But the exposition
as a whole is a tremendously interesting
experiment — and an established fact that
cannot be overlooked. How do our American
professional brothers react? They cannot
take it. It took them two years to digest the
Paris Exposition. I do not think that this
exposition meant much in Europe. It was
however succesfully sold to America. Mixed
with a heavy dose of German "Expressionis-
mus".Each „progressive” architect is on quite

Les expériences de Lönberg-Holm étaient des plus défavorables.

L'enseignement y est absolument mécanisé. Il entre-
voit dans l'intérêt pour l'Amérique — pour les mé-
thodes de production américaines — un intérêt pour
une conception nouvelle du TEMPS, comme élément
de vie essentiel. Le Dieu de l'Amérique, c'est „Effi-
ciency" et avant tout „Efficiency du TEMPS". Pour
un Européen la valeur d'un édifice, d'une construc-
tion s'exprime principalement en ce qui a été réalis-
sé, pour l'Américain la valeur se manifeste dans le
procès de bâtir: Comment a-t-on fait? Et, outre
qu'une bâtisse doit être bâtie avec „efficiency", il
faut qu'elle ait un aspect agréable.
L'Européen qui fait le voyage de New-York au Pa-
cifique est surtout frappé par l'étendue. L'intérêt de
l'Américain qui fait le même voyage se porte surtout
à un record de TEMPS.

Lönberg Holm traite de plus les possibilités d'évolu-
tion de l'architecture américaine, il parle de l'ex-
position à Stuttgart dont les plans lui semblent être
un peu conventionnels.

La jeunesse américaine expérimente sur le mariage
dans ce même pays où l'on risque d'être mis en
prison quand on enseigne „la théorie évolutionniste”.
Finalement il donne quelques détails typant la vie
américaine: la contrebande d'alcool, — une relève
d'ouvriers, — un bureau d'architecte.

Il marque ainsi le bureau d'architecte:

„Chef au milieu.... 10 heures.... regarde sa mon-
tre.... donne un petit coup sec de son crayon....
les dessinateurs près des fenêtres se lèvent.... ils
ouvrent les fenêtres.... ils se rassèvent.... 10.15

... le chef donne un autre petit coup de son
crayon... les dessinateurs se lèvent... ils ferment
les fenêtres... ils se rassèvent de nouveau...”

C. VAN EESTEREN.

familiar terms with „that modern stuff —
you know”. Göttlicher Zig-Zag-Eins-Zwei-
Drei and Parisian Beauty-parlor decoration.
The associated Brickmanufacturers pretty
soon saw the commercial possibilities. The
architects office is flooded with books on
German and Dutch brickarchitecture. The
modern material. You have to know the
American copy-writers to be able to picture
to yourself the lyric heights they reached in
their salestalk. The artwriters — although
not inspired by the cash-profit of the in-
creased sale of bricks, did their part equally
enthused. The architects surrendered with-
out resistance. The "Expressionismus" may
be dead, but the skeleton can still dance ma-
cabre.

Put in one part of Maya-architecture before
you shake the cocktail — and then at last
we have the real genuine American archi-
tecture. The designers are hurriedly sent to
Europe to bring back the latest models. The

53

i 10

romantic reaction against the commercial everyday life finds itself in the expressio-
nistic art of Europe.

You cannot then expect the American to accept the work and the ideas of the advanced group of architects in Europe. He has no understanding for space and form. He has however a romantic craving for beauty as a counterpoint to his „efficient” life. That his purely commercial conception of efficiency might be the real trouble has not entered his mind. His efficiency is inefficient.

It is peculiar to see old ideas — längst erledigt — live up on an entirely different background. Probably not more than a changing fad.

More interesting — and more promising is the new scale of values that already unconsciously has become characteristic for America. Vitality is more important than abstract ideas. The American youth's much talked of craving for motion is surplus of vitality.

Prohibition has become the greatest joke of the time. It is difficult, and no good job to stay sober.

The latest in matrimony: Companiated marriage. A union between young people who cannot afford, or do not want to establish their own household. A marriage contract for a certain number of years. Public teaching of birthcontrol. American youth experimenting with marriage. In the same country where you can be sent to prison for teaching evolution.

April 23th. '28

U.S. has at last gone „modernistic” in such a way that an honest man wants to vomit just he hears the word. New York Department stores have window-trimmings „à la Stuttgart” — an army of spinsters is lecturing on modernistic furniture (French Bello style) and the architectural magazines which a short time ago just had pity on Europe are now the parading grounds for an increasing number of natives who are bragging about the glorious discovery that a modern man should live in a modern house. Whereupon — with the tools of the old aesthetics they set out to construct — or rather compose this modern house. All the old

AMERICAN FACTORY, GENUINELY BUILT AND
„FAIR FACADE”

AMERIKAANSCHIE FABRIEK, ZUIVER GEBOUWD:
„EEN EERLIJKE STRAATWAND”

FACTORY U.S.A.

SPINNERIJ U.S.A.

„OPEN” EN „KLAAR” ZOOALS WIJ ONZE GEBOU-
WEN WENSCHEN

54

stupidities. The busy interpreters turn every
sound idea into a caricature. It is just a new
fad. A new sensation.

Here is an illustration of real American life: Any street with a street car line in Detroit in the vicinity of one of the motor plants. Time: after midnight. The nightshift has just taken place. A few scattered individuals, civilians, waiting at the curb. Along the track a black column of workmen. Military formation. Three and three. All black. Faces alike. Same expression, utterly hopelessness. No speaking. Just waiting. Street car. Doors slide open. Black column moves in. Three by three. Slow deliberate exactness of military funeral escort. Drop nickel — three by three — sit down, surplus hang in straps, the collective man on

his way home.

Or this: Mechanical engineering office of
well-known Detroit architectural firm. 40
men bent over drawingboards. Boss in cen-
ter. 10 o'clock. Boss looks at watch. Taps
table with pencil. Draftsmen along windows
stand up, — open windows — sit down
again. 10-15 Boss taps again. Draftsmen
stand up. Close windows. Sit down again.
No lost motion. The wooden soldiers of the
Russian cabaret are the most popular en-
tertainment when schoolchildern perform.

The papers are glorifying the „Bremen” air-
men. Ten years after the war. Most Ameri-
cans have already realized that they were
„used” by propaganda during the war —
and bear no illfeeling against the Germans
— nor any illfeeling against the people who
were responsible for the same propaganda.
Rather the admiration you have for a mas-
terpiece of machinery.

The gang war is on in Detroit. Machine-
guns barking from speeding-cars, exploding
bombs — „pineapples” — adds spice to an
otherwise rather dull life. The gang-chief-
tains are as „romantic” and „heroic” as any
„Götz von Berlichingen”. But it is of course
safer to make the trip down the Rhine than
down Detroit River at night. The liquor
flows in from Canada — and the hijackers
who prey on the bootleggers are terrorizing
the underworld. The bootleggers cannot go

to the police for help, they are involved in
criminal activities themselves.

They must either pay the tribute to the „Raubritter” of the highways — or fight it out with cold steel. The police is indifferent — as long as they only kill each other. But an innocent citizen gets in between — is found in the morgue — and an indignant public cries for revenge. Police-cleanup. Announcement from head of police: the underworld has been forced out of the city... tratratra goes the Thompson gun again. It is a great life. And there are no more Redskins to fight.

DIE NORMUNG IN DEN
VEREINIGTEN STAATEN

Die dem amerikanischen Bureau of Standards an-
gegliederte „Division of simplified practise” hat in
Zusammenarbeit mit den Erzeugern und Konsumen-
ten eine gewaltige Anzahl von Haus- und Gebrauchs-
gegenständen genormt, d. h. die vorhandenen Ty-
pen auf eine weit geringere Anzahl von Standard-
typen zusammengezogen.

Die Anzahl der Typen wurde vermindert von auf
Ziegelsteine .................................... 119 1
Drahtgeflecht für Zäune .................... 552 69
Stahlfedern .................................. 132 30
Taschenmesser ................................ 500 45
Ausgänge und ähn. für Hausgebrauch .. 1114 72
Milchgefäße .................................. 49 9
Verschlüsse zu Milchgefäßen .............. 29 1
Hotelgeschirr ................................ 700 160
Farben für Männerfilzichte ................ 1000 9
Welche Wirkungen die Normung ökonomisch zeitigen
kann, beweist u. a. die Tatsache, dass die Hersteller
von Fahrrädern nach der Normung (Typenreduktion
auf 3) an Arbeitslohn 10 %, an Brennstoff 10 % und
an Lagerraum 25 % (infolge des Umstandes, dass die
Räder nunmehr leichter zu stapeln sind) erspart ha-
ben.

VOR DER NORMUNG GAB ES IM FEUERWEHR-
WESEN FAST 50 DRUCKKUPPELUNGEN. NACH
DER NORMUNG GENUGT EINE

55

56

i 10

E. J. GUMBEL

## KLASSENKAMPF UND STATISTIK

### Eine programmatische Untersuchung

*(Schluss)*

Die Fälschung oder die falsche Aufstellung des Lebenshaltungsindex ist eines der Mo- mente, wo der Klassenkampfcharakter der Statistik offen zutage tritt. Denn der Index bildet die Grundlage der Tarifverhandlun- gen zwischen Unternehmerverbänden und Gewerkschaften und von ihm gehen behörd- liche Entscheidungen — soweit sie notwen- dig und möglich sind — aus. Die Wichtig- keit einer richtigen Berechnung des Index ergibt sich vor allem aus seiner Monopol- stellung. Andere als die offiziellen Index- ziffern haben nämlich wegen der Schwie- rigkeit der umfassenden Beobachtungen, welche für jede Indexziffer notwendig sind, keinerlei Aussicht auf allgemeine Annahme. Die Indexziffer kann übrigens niemals eine Verbesserung, sondern höchstens eine Kon- servierung des früheren Standes der Arbei- terklasse, und auch dies nur bei richtiger Berechnung, mit sich bringen. Von den zahl- reichen Fehlern, die einer Indexziffer zu grund liegen können, seien nur folgende erwähnt: zu hoch angenommene Ausgangs- preise bedeuten einen aktuell zu niedrigen Index. Ein zu niedriges Ausgangsniveau, etwa das Niveau eines relativen Hunger- jahres, kann beim Übergang zum Index- lohn eine Senkung der Löhne bedeuten. Daher die Notwendigkeit, nicht von einem bestimmten Jahr, sondern am besten von dem Durchschnitt einiger Jahre auszugehen. Falsche Wahl der Gewichte kann die Index- ziffer beinah beliebig niedrig machen, da es genügt, einem verhältnismäßig verbilligten Bedarf einen relativ zu hohen Anteil zu ge- währen. Ausser falschen Preisen und fal- schen Gewichten kann auch die Aufnahme oder Nichtaufnahme eines Bedarfsgegen- standes z.B. Ausgaben für Reinlichkeit und Kultur ein Mittel werden, um das Niveau zu drücken, von den evidenten Fehlern, wie die Ungenauigkeit in der Wiedergabe der wirklichen Preise nicht zu sprechen.

Wesentlich ist auch, dass man bei steigen- den Preisen nicht etwa ein Ausweichen der Teuerung in der Indexziffer annehmen d.h. die Verwendung anderer Produkte zu- grundedelegen darf; vielmehr muss bei einer Teuerung das alte Budget erhalten bleiben. Denn die Verwendung anderer, minderwer- tiger Produkte bedeutet ja bereits eine be- wusste Senkung des Niveaus, widerspricht also dem Zweck der Indexziffer.

In Anschluss an die Indexziffern interessie- ren auch Haushaltrechnungen, welche zei- gen sollen, wie die einzelnen Arbeiter hier- sächlich leben. Die Schwierigkeit tätig beruht darin, dass diejenigen Kreise, die am interessantesten sind, am wenigsten geneigt sind, solche Rechnungen durch- zuführen. Entsprechend sind bisher mehr Haushaltungsrechnungen des Mittelstandes als der Arbeiter bekannt. Neben der Höhe des Einkommens interessiert seine Vertei- lung: mit steigendem Wohlsstand wird ein fallender Prozentsatz für die Ernährung und für die Miete ausgegeben. Dies ist die andere Seite der bekannten Tatsache, dass die Ar- beiterschaft gezwungen ist, ihr gesamtes Einkommen zu Befriedigung der zum Leben unumgänglich nötigen Bedürfnisse auszu- geben und dadurch des Anteils an den Kul- turgütern beruht ist.

Das Problem der Indexziffern ist in Zeiten fallender Währung geradezu lebenswichtig. Denn hier ist streng zwischen Reallöhnen und Nominallöhnen die Löhne zu unterscheiden. No- minallöhne sind die Löhne in der gesetzli- chen Währung, Real-Löhne sind die durch die innige Kaufkraft ausdrücklichen Löhne, d.h. die Nominallöhne dividiert durch den Lebenshaltungsindex. Die Entwicklung der Inflation war dadurch gekennzeichnet, dass die Nominallöhne stets stiegen, während die Reallöhne höchstens gleich blieben, in den meisten Fällen jedoch fielen.

Die Feststellung der Reallöhne hat nun sta- tistische Schwierigkeiten. Denn während man bei stabiler Währung mit einem Gleich- bleiben der Indexziffern für Monate oder mindestens für Wochen rechnen durfte, wäre in Zeiten schwankenden Geldwertes eine solche Berechnung unter Umständen für Tage, ja in den Zeiten der höchsten Krise für Stunden notwendig. Das kann aber kei- ne Statistik leisten. Denn die Teuerungszu- lagen können höchstens einmal in der Woche

festgestellt werden, während die Löhne den Umständen zwei- bis dreimal in der Woche ausbezahlt werden. Aber die aus- bezahlten Löhne sollen doch für die Lebens- haltung der nächsten Tage dienen. Infolge- dessen muss die Division der Löhne eines Tages durch die Lebenshaltungskosten des nächstliegenden vorangegangenen Stichta- ges zu falschen Resultaten führen, welche die Reallöhne als zu hoch erscheinen lassen. Um diesen für die Kapitalisten angenommenen Trugschluss zu beseitigen, braucht man also mindestens tägliche Teuerungszahlen. Dies ist ein Problem der Inter-bez. Expola- tion. Man nimmt zu diesem Zwecke an, dass die Lebenshaltungskosten von einem Tage, für den sie bekannt sind, bis zum nächsten Stichtage täglich um einen konstanten rela- tiven Betrag gewachsen sind, d.h. dass die Lebenshaltungskosten eine geometrische Reihe bilden. So kann man tägliche Zwi- schenwerte finden und in beschränktem Mass auf vielleicht eine Woche vorausbe- rechnen. Die Resultate dieser Methode gehen für die Zeit des Endes der deutschen Infla- tion dahin, dass der Reallohn ausseror- dentlichen, ganz unmotivierten Schwankun- gen ausgesetzt war, und dass die Reallöhne viel tiefer standen, als die offizielle Meinung behauptete.

Bei der Ermittlung der Löhne muss die Erkenntnis des wirklichen Lohnverdienstes postuliert werden. Denn der sogen. Stun- denlohn besagt nur, wieviel ein Arbeiter unter Annahme bestimmter Arbeitsstunden in einer Woche, in einem Jahr verdienen kann. Bei Stücklohnsätzen kann der Ver- dienst mit den Zeitlohnsätzen nur nach An-nahme einer bestimmten Arbeitsdauer pro Stück und einer bestimmten Arbeitsdauer verglichen werden. Indem man den vollbe- schäftigten Arbeiter als typisch zugrunde- legt in Zeiten, in denen ein grosser Teil der Arbeiter nicht voll beschäftigt ist, erweckt die Statistik ein dem Kapitalismus freund- liches Bild. Entsprechend pflegt dieser in seiner Argumentation auf die Lohnhöhe der beschäftigten Arbeiter hinzuweisen und die Arbeitslosigkeit nicht zu berück- sichtigen. Ferner werden die Lohnstat- istiken durch Betrachtung ausgewählter, sogen. typischer Fabriken gewonnen. Ge- schickte Auswahl kann also das Resultat in der gewünschten Richtung verändern, be-

sonders, wenn die Löhne stark schwanken. Zu einer ordnungsmäßigen Lohnstatistik wäre auch eine genaue Statistik der Arbeits- zeiten vonnöten, und als Ergänzung eine Statistik der Arbeitslosigkeit. Diese Frage hat natürlich auch ein selbständiges Wert. Die Arbeitslosen sind ein deutlicher Kon- junkturmassstab, ein Symptom für den in- stabilen Charakter des kapitalistischen Sys- tems. Dabei kommt es auf die Dauer der Arbeitslosigkeit und ihrer Zusammensetzung an. Das Endziel wäre, die Zahl der arbeits- losen Stunden eines Jahres zu ermitteln, um daraus zu erschehen, wie gross die industrielle Reservearmee ist, auf die sich der Kapitalis- mus in seinem Bestreben, die Löhne zu drücken, stützt. Die genaue Kenntnis der Arbeitslosigkeit wird meistens verschleiert durch die zugrunde gelegte offizielle Defi- nition, welche verschiedene wirkliche For- men der Arbeitslosigkeit ausschliesst. Dies hängt natürlich mit dem Bestreben zusam- men, die Zahl der unterstützten Arbeitslosen möglichst gering zu halten.

Ein anderes Problem der Arbeitsstatistik sind die Betriebsunfälle. Hier müssen wir wissen die Zahl und Ursache der Unfälle, ihre Verteilung auf die verschiedenen In- dustrien und vor allem das Mass der Schä- digung, die sie herbeiführen. Massgebend dabei ist nicht die absolute Häufigkeit der Unfälle, sondern der Vergleich mit der Zahl der Werkstunden oder Arbeiter, oder die Zahl der durch sie herbeigeführten verloren- nen Arbeitsstunden verglichen mit der Ge- samtzahl aller Arbeitsstunden. Dabei steht die Schwierigkeit, dass die verschiede- nen Wirkungen, Tod, volle, partielle und zeitlich beschränkte Erwerbsunfähigkeit, untereinander verschieden sind. Erst aus solchen Kenntnissen heraus können wir die fabriktechnisch notwendigen Folgerun- gen ziehen. Wesentlich ist dabei vor allem, ob die Ursache des Unfalls eine systemati- sche ist, etwa weil ein Unfall für die Fabrik billiger kommt als die zu seiner prinzipi- len Vermeidung notwendigen Massnahmen. Selbstverständlich haben die Kapitalisten an der Bekanntgabe dieser Tatsachen kein Inter- resse.

Das ungeheure Gebiet der Steuerstatistik können wir hier nur streifen. Der wesent- liche Punkt ist die Untersuchung, ein wie grosser Teil der Steuern vom Kapital und

57

i 10

ein wie grosser von der Arbeit getragen
wird. Der alte Kampf der Sozialisten gegen
die indirekten Steuern gewinnt eine wesent-
liche Hilfe durch den Nachweis, dass gerade
die ärmste Bevölkerung regelmässig die
grössten Lasten zu tragen hat, sodass die
scheinbare Progression der direkten Steuern
eine Regression ist. Endlich interessiert auch
die Steuerüberwälzung, welche die Frage
löst, wer eine Hilfe wirklich trägt.

An den alten Streit um Erziehungs- oder
Schutzzölei sei nur erinnert. Hier frag es
sich, wie die aus den Getreidezöllen erwachs-
senen Lasten verteilt sind. Nur der Gross-
grundbesitzer profitiert tatsächlich von die-
sen Zöllen, während die Arbeiter und Klein-
bauern darunter leiden. Trotzdem ist es dem
Grossgrundbesitz regelmässig gelungen, in
der Frage der Getreidezölle auch die Klein-
bauern auf seine Seite zu bekommen. Dies
ist nur ein Spzialfall der bekannten Tat-
sache, dass die Menschen nicht nach ihren
Interessen handeln, sondern nach dem, was
sie für ihre Interessen halten, insbesondere
nach dem, was von interessierter Seite ihnen
ihre Interesse befreibt wird.

In den Auseinandersetzungen, mit deren
Hilfe die Kapitalisten die Oeffentlichkeit
von der Berechtigung ihrer Ansprüche über-
zeugen wollen, spielte eine Zeitlang die Be-
hauptung vom Rückgang der volkswirt-
schaftlichen Kräfte gegenüber der Vor-
kriegszeit eine grosse Rolle. Hieraus, so
wird argumentiert, folgt, dass es nur Mitt-
tel zur Verbesserung der gesamten Wirt-
schaftslage gibt von der Art wie Senkung
der Löhne, Abbau der etwa vorhandenen
Sozialpolitik, Erhöhung der Stundenzahl der
Arbeit. Es wird als selbstverständlich
hingestellt, dass nur die Arbeiter die not-
wendigen Lasten zu tragen hätten, während
man von einem freiwilligen Verzicht auf
Gewinne noch nie gehört hat. Die Begrün-
biet der Wirtschaftsstatistik und zwar wird
sie der Konjunkturkunde entnommen. Sie
stellt uns eine eminent praktische Aufgabe,
nämlich die Krisen nachzuweisen, von denen
der Kapitalismus—nach unserer Auffassung
mit Notwendigkeit — von Zeit zu Zeit er-
schüttert wird. Statistisch lautet das Pro-
blem, eine Synthese herzustellen, in der die
Schwankungen der verschiedenen als symp-
tomatisch erkannten Erscheinungen ein-

gehen. Aber bekanntlich verhalten sich nicht
alle diese Erscheinungen in gleicher Weise.
Daher gilt es, Paralellismen, Korrelationen
und gegensätzliche Entwicklungstendenzen
zu werten. Manche Autoren versuchen, die
gesamte Konjunkturkunde in eine General-
indexziffer zusammenspüren.

Aber die gesamte Wirtschaftslage ist statis-
tisch ausserordentlich schwer zu erfassen.
Vorhanden sind tatsächlich nur Anhalts-
punkte, wie etwa die Zahl der Erwerbstät-
gen, die Grösse der Arbeitslosigkeit, die
Menge der auf den Eisenbahnen verfrachtet-
en Güter, die Höhe der Kohlenproduktion,
eine oberflächliche Schätzung der Ernte
usw. Dabei interessiert der Vergleich mit
den jeweiligen Friedenszahlen. Als Frie-
denszahl aber darf man nicht etwa die will-
kürliche Zahl von 1915 oder Anfang 1914
nehmen, sondern den Durchschnitt der Zah-
len der letzten Jahre. Dabei ist zu beachten,
dass die Zahlen vergleichbar sein müssen.
Vielfach ist diese Forderung garnicht durch-
führrbar, weil unterdessen sich die Wirt-
schaftsformen geändert haben und neue
Methoden aufgetaucht sind. Die Gütermenge
auf den Eisenbahnen z.B. muss heute er-
gänzt werden durch die Menge, die durch
Kraftwagen verfrachtet wird, usw. Wenn
die Vergleichbarkeit durchgeführt ist, so ist
das grosse Problem, aus den Schwankungen
der einzelnen Erscheinungen eine Gesetz-
mässigkeit abzuleiten.

Dies führt weit über den Raum der bisher
betrachteten allgemeinen Statistik hinaus.
Denn das Problem der Herausholung dieser
Gesetzmässigkeit aus Schwankungen lässt
sich nur mit Hilfe der mathematischen Sta-
tistik lösen. Sie gibt die Methoden an, mit
deren Hilfe man durch Ausgleichungen zu-
fällige Schwankungen beseitigt, sodass man
das Gesetz der Erscheinungen erkennt.

Für den Wert der bisherigen Konjunktur-
kunde ist bezeichnend, daß in dem Land, wo
sie die grösste Rolle spielt, in Amerika, das
wichtigste Konjunkturmerkmal, die Zahl der
Arbeitslosen, unbekannt ist.

V. So sehen wir, dass es neben den natürli-
chen, d.h. im Wesen jeder Statistik beruhen-
den und den sozialen, d.h. im Wesen des herr-
senden Wirtschaftssystems beruhenden
Hemmungen der Statistik auch methodische
Hemmungen gibt. Sie sind gekennzeichnet

58

durch den Gegensatz der allgemeinen und
der mathematischen Statistik. Die Erkennt-
nis statistischer Gesetze ist der gewöhnlichen
Statistik im allgemeinen versagt. Sie kann
nur durch einen weiteren Ausbau der ma-
thematischen Statistik gefördert werden.

Wenn wir hier Forderungen nach grösserer
Genaugigkeit der Erhebung, nach methodo-
logischer Richtigstellung der Ausbeutung
des Umaterialien, endlich nach Verwendung
neuer Methoden stellen, so darf dies keines-
wegs aus propagandistischem Interesse allein
geschenkt, das beweisen will, wie vielles faul
ist innerhalb der in den kapitalistischen
Staten vorhandenen Statistik. Wir dürfen
es nur dann tun, wenn wir für das Prole-
tariat dieselben Pflichten anerkennen.

Nieuwe actie tegen het erfpacht-
stelsel

's-Gravenhage. Uit den Gemeenteraad.

Het kon niet missen of ook het erfpachtstelsel moest
nog weer eens ter sprake komen. De tegenstanders
dan dit stelsel kunnen, naar het schijn, met wachtchen
tot de begrooting, wanneer de nota, die B, en W, den
raad met betrekking tot de grondpolitiek hebben
voorgelegd, behandeld wordt.
N.R.C.I. 2 Oct. '28.

Van alle zijden wordt in den laatsten tijd het er-
pachtstelsel aangevallen. In Amsterdam b.v. op grond
van het feit, dat ook erfpacht grondspeculatie niet
geheel onmogelijk maakt. — Wenden de tegenstanders
van het erfpachtstelsel, omdat er toch nog spoorweg-
ongelukken voorkomen, welligt het beveiligingssy-
steem afschaffen? — Wij vermoeden dat de grond-
speculanten de handen van het vrij zouden wen-
schen te hebben. Slechtere woningtoestanden en wij-
ken dan „de Pijp" in Amsterdam zouden het gevolg
zijn. Het is geen toeval dat Rotterdam, waar het erf-
pachtstelsel nog niet systematisch toegepast wordt,
ook de slechtste woningtoestanden van Nederland
heeft.

Welk standpunt de moderne architecten ten opzich-
te van erfpacht enz. innemen, blijkt uit de officiële
verklaring¹) van het, dezen zomer, gehouden inter-
nationale congres voor „Het Nieuwe Bouwen", waar-
in over grondpolitiek en verkaveling het volgende
gezegd wordt: „de nu door koop, speculatie en erfe-
nieuws chaotische verbrokkeling van den grond is door
een met goed overgevoerd collectief beheeren
den van hemden tegen te gaan. Deze ontwikkeling kan
nu reeds ingeleed worden door overbrenging van
de niet gerechtvaardigde overwinst aan de gemeenschap
en door uitbreiding van de erfpacht.”
C. v. E.

C. v. E.

1) Zie den volledigen tekst in i 10, 14.

H. MARSMAN

GORTER

Naar aanleiding van zijn
nagelaten gedichten.

De schemering viel in het dorre stadje; ook
de gracht werd grijs. Een jongen kwam van
buiten de stad in: hij rook naar zeewind,
zonlicht en water. Wakker en hel klonden
zijn stappen op de klinkers; en onvermoei-
baar, stappen en opgewekt float hij; later
werd het lang, en ontzettet weemoedig.
Tot diep in den avond float Herman Gorter
de „Mei".

„Ik wilde,” schreef hij in 1895 in zijn Dag-
boek, „het helste licht uit de taal slaan;
want diep in het hart van de taal leeft een
wit licht; hetzelfde witte licht, dat in vrou-
wenoogen flonkert, en in hun ziel. Dit licht
is de bron van het universum, en voor een
dichter is het universum de taal. Dat licht
moest ik vinden, in mijn leven en in mijn
gedichten (dat is, als het goed is, hetzelfde),
maar het kon niet, ik kon het niet: mijn
kracht schoot te kort, of de taal schoot te
kort, ik weet het niet. — Ik heb die verzen
toch maar gepubliceerd. De critici noemen
het sensitivisme, de psychiaters schizophre-
nie; ik noem het „de School der Poëzie”. Ik
ben moe en ziek.”

Hij werd opgenomen in de marxistische poli-
kliniek. — Arme Gorter.

Ik geloof, dat Gorter's dichterschap ook zon-
der zijn verdolging in het marxisme, en in
het dialectisch materialisme van Dietzey,
misschen onherstelbaar verminkt zou zijn.
Ongewijfeld is vooral voor een dichter,
vooral voor Gorter, elk materialisme een on-
vruchtbaar geloof. Voor wie niet? Maar
doodelijker is didactiek; en als menschen-
liefde een dichter ertoe drifft in zijn poëzie
de juistheid van zijn ideologie te willen be-
wijzen, is die misvatting niet alleen noodlot-
tig voor die poëzie (en voor die ideologie,
die om een ander medium vraagt), maar
ontzaglijk-tragisch, als men denkt aan hem-
zelf, en zelfs aan zijn lezers, hij aan de
proletariërs onder hen. Want èn voor hen,
en voor Gorter-en-zijn-poëzie was het van ve
verkiezen geweest als hij, in plaats van zich

59

i 10

60

zelf te knechten en te verminken in beto-
gingen en betoogen, blindelings de wezen-
lijkjer trekken van zijn natuur was gevolgd;
en wanneer hij, minder dialectisch dan vi-
sionair, zijn toekomstdroom een droom der
toekomst had laten zijn. Nu vereenigde hij
de grootsche hallucinaire kracht van een
idealistische conceptie tot een schommeling
van vraag en aanbod. en een geloof werd
een schaakspel: in hoeveel zetten is de bour-
geoisie schaakmat? In drie zetten. Met de
de voorloopige mogelijkheid van een remise re-
kende hij niet: de, deze proletarische we-
reldevolutie bracht het geluk. De afstand,
die zijn verlangen, zijn hartstocht zou bez-
ben vergroot, en de vlucht van zijn dichter-
lijke realisatie daarvan, kromp onder zijn
inzicht, dat de groote bevrijding zeer aan-
staande moest zijn.

Gorter had maar één doel: als mensch, als dichter, als pantheist, als oproerling: het geluk, het algemeene aardsche menschengeluk: had hij zijn onleschbaar verlangen daarnaar, als naar een ver heil, tot de eenige drifkracht van zijn gedichten gemaakt. dan had hij, met de onvoorwaardelijke, heldere roekeloosheid, die hem eigenes was, de verblindendste, meest-verwijzende verklUTIONaire poëzie ter wereld geschreven, één grootsch, mcesleepend opruierslied. Nu schreef hij slechts „Pan” en „Een Klein Heldendicht”.

(Deze opvatting werd in mij tot beslistheid
versterkt door het lezen van A. Roland
Holst: „In memoriam Gorter.”)

Maar, al had hij zich niet in een didactisch
marxisme verward, toch zou zijn dichter-
schap voor jaren verlamd zijn geweest; een-
voudigd door uitputting. Misschien moet
men zelf althans enkele verzen van eenige
intensiteit hebben geschreven om te begrij-
pen, hoeveel psychische en physieke kracht
Gorter moet hebben verbruikt voor „de
School der Poëzie”; door een zoo bovenmen-
schelijke inspanning en uitspatting van
zielskracht en taal. Wat Gorter in de sensiti-
vistische verzen van zichzelf en de taal
heeft gevergd, grenst aan het moorddadige:
hij heeft voortdurend, taalscheppend en
emotioneel, op spanningen willen leven,
die geen mensch en geen taal verdraagt. Hij
heeft de taal zoo over-sensiebel gemaakt, zoo
onmiddellijk reageerend op zijn lijfelijke im-
pulsen: angst, extase, verdooving en pijn,

dat zij haar organische elasticiteit heeft ver-
loren: hij heeft zichzelf en de taal ontwikkelt;
ontzenuwd, ontzield. Vandaar de wanhoop
en de verlamming van een deel dier gedich-
ten. Zijn taal en scheppingsvermogen zou-
den alleen in jarenlang zwijgen hebben
kunnen genezen. Maar al in den tijd, dat hij
„Pan” schreef, ontstonden de verzen, die de
erste twee deelen van zijn nalatenschap
vormen, tusschen 1909 en 1912. Met het uit-
geven dezer twee bundels begon Van Dis-
hoek dit jaar (1928 de publicatie van Gor-
ter’s nagelaten werk. In November volgt „In
Memoriam”.

Verdoemd!

Allen zijn klein.

Geen is er groot.

Beter weg in den dood

Dan verdoemd met het kleine te zijn.

Gorter heeft, na de uitputting van zijn sen-
sitivistische verzen, het organistische hersel
van zijn scheppend vermogen niet afge-
wacht, en ik krijg sterk den indruk, dat ook
dit ongeduld hem van den noordpool van
panischen waanzin precies naar den zuid-
pool van betoomde innigheid dreef. In ieder
geval geven de nagelaten gedichten een an-
deren Gorter dan al zijn vroeiger werk, maar
céen trek bleef erin bewaard, de meest we-
zenlijke misschien; en wellicht blijkt zij
onderdanks de poëtische verzwakking van
een groot deel van dit werk, nog sterker dan
vroeiger. Ik bedoel zijn absolutisme, zijn
rechtstreeksche onvoorwaardelijkheid. Wat
hij vroeiger wou grijpen in de wervelstormen
van hartstocht en razernij, verdooving en
angst, zoekt hij hier in een uiterste stilte, in
een diepe besloten inkeer: in een zachte ge-
negenheid, ontstellend-simpel van eenvoud.
De onevenredigheid tusschen de plechtige
afgemeten nuchterheid van zijn woorden en
de onnoozelheid van hun beteekenis, werkt
soms ridicuul, maar zelfs als ze poëtisch vol-
komen mislukt zijn, zijn ze woord voor
woord ernstig, zuiver en echt. Maar alles is
niet mislukt.

Soms is in me een chaos,
als de menschen chaos,
angstig kan 'k niet slapen,
'k ben zelf een van de schapen
die zich zelve hebben niet,
zoo zo ik te niet.

Een hoog wereldgevoel,
een groote wereldgedachte, —
ik schijn mij aan het doel
van al mijn smachten.

Het is juist goed
dat ik de glorie derf,
daardoor moet
ik iets goed maken voor ik sterd.

Gij zijt de koele blonde
ochtendstond met lach.
de hooge lichtdoorzonde
wolkwinde klare dag.

En de zee
in een grijs beven.
En de nevel schittert mat.
Wonderlijk dat die twee
niet leven.
Wat is wat?

Zoo leeg zijn mij zooveel jaren geweest,
dat ik ze niet meer weet. Ik droomde nooit.
Maar nu heeft zich mijn onverwelkbre geest
met open lichten en bloesem getooid.

Een jaar geleden is Gorter gestorven. Ik sta
onverzoonlijk tegenover zijn latere ideolo-
gie, maar — vriend of vijand — alleen man-
nen als Gorter kunnen een land, een tijd en
een menschheid ervoor behoeden: onder te
gaan en verdoemd met het kleine te zijn.

Noot van de Redactie. Het bovenstaand arti-
kel is een, in zijn beslistheid: kenmerkend, voorbeeld
van de in literaire kringen gangbare en met voor-
liefde aangehangen meening over den onsterfelijke
dichter van de Mei, maar den „armen Gorter” die,
„verdood” in het marxistische socialisme, „slechts
Pan schreef”.

Ging het hier uitsluitend om een literaire appreciatie,
of om een these over den noodlottigen invloed cener
materialistische wereldbeschouwing op de poëzie —
een antwoord zo achterwege kunnen blijven.

Maar deze opvatting hangt onmiddellijk samen met
de geforceerde tegenstelling, die er gemaakt is tus-
schen den dichter Gorter en den revolutionair Gor-
ter, en degenen, die onverzoonlijk staan tegenover
zijn latere ideologie, kunnen niet, of willen niet, de
wezenlijke eenheid zien van Gorter’s leven, die zijn
groothedheid was.

Wij zullen in een der volgende nummers uitvoeriger
antwoorden op deze onhoudbare eenzijdigheid, die
een miskenning van Gorter’s wezen is.
A. M. L.

ARTHUR MÜLLER LEHNING
WIJ EN TOLSTOI ¹)

Wanneer een herdenking als deze nietslechts
een historische beschouwing en een huldi-
ging wil zijn van een der grootste figuren
der russische literatuur en der russische cul-
tuur, dus: van het europeesche geestesleven,
omdat nu eemaal vroeg of laat steeds een
centenaire aanbreekt, dan weet ik geen an-
dere rechtsvaardiging, om zulk een toeallige
gebeurtenis in het centrum van onze belang-
stelling te plaatsen, dan de beantwoording
van de vraag, wat zulk een figuur voor ons
en onzen tijd beteekent.

Des te noodzakelijker is dit antwoord, waar
het een figuur betreft, waarvan door de ge-
neratie, die onmiddellijk aan die van van-
daag vooraf ging, een beeld gevormd is, dat
nog de onmiddellijke weerslijk vertoont van
de schok, die deze generatie door de groot-
heid en de vehementie van dit leven heeft
ondergaard.

De vraag, die wij ons stellen — wat beteek-
kent Tolstoi voor onzen tijd — kan ook allereerst niet anders zijn dan de vraag naar
de geldigheid van deze „legende”, van dit
beeld der Tolstoi-figuur van een verkort his-
torisch perspectief, die wellicht kenmerken-
der zal blijken voor de generatie en den tijd,
die haar schiep, dan voor hem, dien ze gold,
maar die ook vandaag nog geloog wordt gepredikt, en zelfs critisch wordt doordacht
en aanvaard.

Het is het beeld van den wijze van Jasnaja
Poljana, van den profeet en den heilige, en
den schrijver van „De Biecht”: van den
grondbezitter, die tot de boeren ging, van
den vroegeren officier, die de geweldloosheid
en de ascese predikte, van den met roem
overladen schrijver, die de kunst verdoemde.
Het karakter van deze „legende” behoeft
hier niet nader te worden omschreven, het
is bekend. Alle Tolstoi-herdenking staat in
het teeken van dit beeld. En niet naar de
absolute of relatieve geldigheid van dit beeld
wordt hier gevraagd, maar uitsluitend naar
de actueele beteekenis ervan, kortom: naar
zijn werking in het heden.

Niet in de eerste plaats is daarom hier sprake

1) Uitgesproken op de „Tolstoi-Herdenking” te Am-
sterdam 22 Sept. 1928.

61

i 10

62

van een beschouwing van zijn leven, van een
critiek van zijn theorieën, of van een ex-
gese van zijn evangelie. Want alles wat hier-
van gezegd kan worden, een historische of
filosofische waardeering, de verdediging
of onhoudbaar-verklaring van zijn ideeën, de
historie van zijn leven, die, zoals men ons
zou willen doen gelooven, een rechtvaardi-
ging zou kunnen voor zijn profetie, be-
paalt niet ons oordeel en is niet van beslis-
senden aard.

Wat ons trekt in den ban van den grooten
mensch, wat ons den dwingenden invloed
doen ondergaan van het genie, is steeds in
diepsten grond en in eerste instantie een
proces van affiniteit. Deze aantrekking —
zoals die van mensch tot mensch — van wat
ons verwant is, gaat uit boven het zichtbare,
en denkbare van iemands persoonlijkheid,
en het gaat eraan vooraf. Alleen wie op een
bepaald rhythmie is ingesteld, ondergaat dien
stroom, en gaat erin onder. Waardoor dit be-
paal wordt, is incommensurabel en door
geen determinatie bepaalbaar, het is dat,
wat ten grondslag ligt aan de psychische
structuur die gesteldheid bepaalt van het
individuele en het innerlijke, en die tevens
de grenzen bepaalt van de „wereld", waar-
aan dit onderhevig is.

Of wij bij voorbeeld de sociale en ethische
opvattingen van Tolstoij veronderd of nog
geldig achten, is in dit verband van volstrek-
ondergeschikt belang. „Es ist gleichgültig,
vie die Sätze lauten, die Natur des Mannes
steht uns für hundert Systeme ein. Als Leh-
render mag er hundertmal unrecht haben:
aber sein Wesen selber ist im Recht, daran
nollen wir uns halten. Es ist an einem Phi-
losophen etwas, was nie an einer Philosophie
sein kann: nämlich die Ursache zu vielen
Philosophien, der grosse Mensch."

Dit woord van Nietzsche wijst tevens naar
de wezenlijke samenhangen van deze ver-
antschap, het verduidelijkt dit proces, dat
steeds de weg is naar onszelf, en het duidt
op den diepsten zin van het eigen bestaan.
Bepaalde ideeën kunnen naar het gevoel of
naar het verstand voor ons niet aanvaard-
baar zijn, en toch kan de drager van deze
ideën van beslissenden invloed zijn op ons
leven. — Het voorbeeld voor excellence ligt
voor de hand. En het is reeds gezegd: of de
natuur van een bepaald genie ons aan-
trekt — het wordt beslist door argumenten,

die zich niet laten zeggen, en dus ook niet
weerspreken, en zich niet laten stuk-theo-
tiseeren, omdat ze in den grond en onmid-
dellijk samenhangen met de wezenlijke
structuur van het eigen leven.

Charles Péguy heeft met de volgende woor-
den de houding gegevensd van hen, die alleen
dat van Tolstoij aanvaarden, wat in hun
kraam te pas komt, het losmaken van het
wezenlijke kern. C'est un maniaque, nous
dit-il, un maniaque religieux. Il croit en Dieu,
au Dieu chrétien. A part cela, ses arguments
sont fort bons, et je m'en sers. Mais on ne
peut pas ainsi décortiquer un homme. On
n'a pas le droit de le désosser. Le christia-
nisme est au fond de Tolstoij. C'en est la
charpente et la moelle. Écarteler cet homme,
tronquer sa pensée, distribuer ses actes, pour
usurper ceux qui nous plaident ou que l'on
croit qui nous flattent, c'est mentir à la mo-
rale, c'est mentir à la science, mentir à his-
toire. C'est un amusement faux, c'est un jeu
déloyal. Dit beteekent niet, dat ker men geen
andere keus zou hebben, dan tusschen de
afwijzing van zijn theorie of de naïve, dog-
matische aanvaarding van zijn evangelie
(van dit aller-persoonlijkste evangelie), maar
het beteekent wel, dat men de figuur van
Tolstoij in wezen alleen kan aanvaarden of
verwerpen, dat hier de Kierkegaard'sche
Entweder-Oder geldt, het woord, waarvoor
de poorten opgaan, en het ideaal zicht-
baar wordt, het woord, dat toegang verleent
tot het absolute, en de sleutel is tot den hel-
meel.

Tegenover een figuur als Tolstoij, tegenover
de moraal van Tolstoij, tegenover de gewe-
tenskreet van Tolstoij, is geen andere keuze
mogelijk dan ja of neen.

En voor mij luidt het antwoord onvoorwaar-
delijk neen.

Hoe absoluut en hoe subjectief dit neen ook
gefundeerd is, — de vraag, wat Tolstoij voor
onzen tijd beteekent, eisch een objectiever,
en relatiever, antwoord, waaraan weerspens
dit neen zoo al niet zijn rechtvaardig,
dan toch zijn redelijke houdbaarheid ont-
leent.

Hoe aprioristisch het oordeel deze innerlijke
gesteldheid ook zijn mag, het is wel auto-
noom, maar niet onafhankelijk, en niet los
van de wereld en haar culturele structuur
en den tijd, — het hangt ermee samen in een
anderen en dieperen zin, dan die eener wis-

selwerking van een oppervlakkige milie-
theorie, die er reeds door bepaald — en be-
perkt — wordt.

Om te beginnen ligt het voor de hand te con-
stateeren, dat in den loop der laatste kwart
eeuw de invloed van Tolstoij, die in de jaren
van 1890—1910 van een overwegende betee-
kenis zoowel voor het oosten als voor het cult-
tureele leven van het westen is geweest, in
hoge mate is verminderd, en ik kan hier
slechts enkele punten aanroeren, en pun-
ten een verklaring voor het verschijnsel te
geven, dat Tolstoij voor de huidige generatie
in algemenen en in iederen, zin, zoo zeer
veel minder beteekent.

Tolstoij heeft op scherpe wijze de sociale to-
standen der samenleving becritiseerd, in het
bijzonder de autoritaire instituten der maat-
schappij, die een voortdurende bedreiging
zijn van de menschelijke persoonlijkheid:
den staat, die iedere organische en gezonde
ontwikkeling van het maatschappelijk leven
vergiftigt, en de kerk, die iedere ware ge-
meenschap doodt.

Toen Tolstoij zich de tegenstelling bewust
wird, dat van het christelijk ideaal en de chris-
telijke maatschappij met haar sociale wan-
orde, haar staat en haar oorlog, toen
heeft hij deze als een steeds ondragelijker
tegenstelling van zijn eigen leven en zijn
overtuiging beleefd, en als een persoonlijke
schuld gevoeld. Het breken met zijn sociale
schuld gevoeld. Het beteekent niet kunnen
overbruggen, maar zeeleer verdiept tot het
kloof, die den zin van het leven zelf betrof.
Het ging toen voor Tolstoij niet meer in de
erste plaats om de maatschappij, die ver-
beterd moest worden, maar om het individu,
dat gered moest worden en in zijn „Biecht"
vindt men zijn nieuw geloof gekenmerkt met
de volgende oer-christelijke woorden: „De
taak van den mensch in het leven is zijn
ziel te redden. Om zijn ziel te redden, moet
men god-gelijk leven, en om god-gelijk te le-
ven moet men zich losmaken van alle vreug-
den van het leven, zich inspannen, zich de-
moedigen, dulden en barmhartig zijn.”

Het sociale problem werd voor Tolstoij een
persoonlijk gewetensconflict, en dit ver-
plaart, waarom zijn gewetenskreet van een
doordringende menschelijker universel
werd gehoord, en weerklank vond bij dui-
zenden.

Maar de tegenstelling, die Tolstoij veront-

rustte en die hem tot een herniering van
alle religieuse, sociale en moreele waarden
dreef: de kloof tusschen het christendom en
de kerk, tusschen het evangelie en den staat,
tusschen de christelijke moraal en de maat-
schappij — deze tegenstelling is door de ge-
neratie, die om en bij het begin van deze
eeuw is geboren niet meer als een probleem
gevoeld maar in den eerste wereldoorlog als
het bankroet van de heerschende religie en
de heerschende moraal beleefd.

Ook de prediking van Tolstoij is ondergegaan
in de reeds en maatschappelijke ontredde-
ring eener wereld, die door het kapitalisme
in een katastrofe is gestorpt, die tevens het
uiteindelijk bankroet is geweest van een
christendom, dat er zich met huid en haar
aan had overgeleverd.

Maar sinds de kapitalistische oorlog is om-
geslagen in een oorlog tegen het kapitalisme,
zijn alle sociale problemen anders en scher-
per gesteld, en de vraag: „Wat moeten wij
doen" is geen antwoord meer en biedt geen
uitweg meer voor de brandende problemen,
die door dien oorlog en door de erop volgen-
de revolutie voor goed zijn gesteld.

Daarvoor is de leer van Tolstoij te persoon-
lijk geweest, te zeer een neerslag van zijn mi-
lieu, van zijn tijd, en vooral van zijn per-
sonlijkjen strijd. Hier is de oorzaak, dat zoo
weinig van zijn leer nog constructief of in-
spireerend werkt in de socialistische bewe-
ging van vandaag. De geestelijke rijpheid,
die de arbeidersklasse zich moet verwerven,
voor haar taak, die het cultureele herstel van
de wereld is, kan ze zich alleen in haar maat-
schappelijken strijd verwerven; zij moet
naar een woord van Henriette Roland Holst
„ strijdende rijpen en rijpende strijden", —
en deze strijd is niet die van Tolstoij...

Het is weliswaar juist, dat een der meest
wezenlijke ideeën van zijn sociale propagan-
da: de „passieve weerstand" door de arbei-
dersbeweging, althans door haar libertairen
vleugel, is aanvaard, en de dienstweigering
b.v. is zeer zeker ook onder invloed van Tol-
stoi tot die belangrijke moreele en sociale
beweging geworden, die haar in het bijzond
der ook in Nederland kenmerkt, maar men
mag met dat al niet vergeten, dat deze strijd-
wijze voor degenen, die ze hebben gepropa-
geerd en aangewend, — antimilitaristen, an-
archisten en ook religieuse anarcho-commu-
nisten — toch beschouwd wordt, allereerst

63

i 10

als een middel, als een methode, die een onderdeel is en ingevoegd is in den socialen strijd: als een doelmatige tactiek. De dienstweigering is voor hen een „vertegenwoordigende daad“, haar doel is mede de revolutioneering der massa, terwijl ze voor Tolstoi vooral en voor alles — en het accent is hier een wezenlijk verschil — een moment is in het proces der „innerlijke vervolking“, die alleen de sociale regeneratie tot stand kon brengen.

„Om zich van de regereering te ontdoen“, schreef Tolstoi naar aanleiding van de revolutie van 1905, „moet men er niet aan deelnemen, en ze niet ondersteunen, en daarvoor is het noodig, dat de menschen hun zwakheden bestrijden.”

Het is natuurlijk volkomen juist: wie regering en staat wil vernietigen, moet er niet aan deelnemen, en niets is misleidender, en meer in strijd met alle historische feiten en ieder sociologisch inzicht dan een leninistische staatstheorie, die den nieuwe staat slechts stichten wil om hem te doen „afsterven“.

Wie den staat niet wil, moet de organen scheppen, om dien te vervangen. En aan dit voorbeeld mag het duidelijk zijn, waarom de simpliceerende leer van Tolstoi tot oplossing van het sociale vraagstuk van zoo weinig constructieve beteekenis is geweest.

Er zijn overigens in de ideeën van Tolstoi elementen, die me wezenlijk lijken voor de oorzaak, dat voor zoo velen zijn geheele leer onnavolgtbaar en onaanvaardbaar is geweest, veel in zijn moraal, dat ons niet slechts net aantrekt, maar afstoot, in het bijzonder ook in zijn sexueele moraal, die hij op hooen leeftijd heeft verkondigd.

Deze geheele ascese, die ons overigens Gorki in een wrange belichting heeft doen zien, is te star, om voor ons een moreel compas te kunnen zijn! Er is daarnaast een karakter van lijdzaamheid, verbonden met een vaag mysticisme van een innerlijk zieleheil, dat vreemd is aan het westerseken denken, en vreemd in dezen vorm in hooge mate ook aan het geslacht van vandaag, dat zich veel-eer door een agressief vitaliteit kenmerkt. Het kan ook niet toevallig zijn, dat onze generatie yeleer Dostojewski van de Tolstoi, — zoals overigens meer Strindberg dan Ibsen — en zich aangetrokken voelde tot de chaotische maar gespannen wereld der Ka-

ramazovs. De heiligheid van Aljoscha was ons meer verwant dan die van den profet der Tolstoi-„legende“.

Het is niet onwaarschijnlijk dat deze houding ten opzichte van Tolstoi niet vrij is van de eenzijdigheid, die nu eemaal elkere reactiemet zich meebrengt. Maar ik ben ervan overtuigd, dat deze reactie niet gehele willekeurig is, maar een wetmatigheid zal blijken te zijn zoowel ten opzichte van een psychische gesteldheid als van een cultureel doenwoudigheid. Het sluit de erkenning niet uit van het universeele van een figuur, die zeker grooter is, dan vele adepten ooit vermoedden. De tegenstrijdigheden in den grond van zijn wezen, waren brandender en dieper dan de talloze, die in zijn geweldig oeuvre te vinden zijn.

De korte schets die Gorki van Tolstoi heeft gegeven is in dit opzicht sprekender dan de vele groote biografieën. Wat het beeld van den profet Tolstoi verliest, vindt de mensch, en ik ben ervan overtuigd, dat deze mensch Tolstoi, die toch ook in een bepaalden en diepen zin tot het geslacht behoort van Prometheus, aan latere tijden ànders zal behooren dan aan de generatie, die nog stem van den profet heeft gehoord, en dat hij hen méér zal toebehooren dan aan die van vandaag.

## BOEKBESPREKING

Adolf G. Schneck, *Der Stuhl*. Julius Hoffmann, Stuttgart, 1928. 135 Afbeeldingen. 8 Mark.

Professor Schneck, leider van de tentoonstelling „Der Stuhl“, welke dit jaar in Stuttgart genouden werd, stelde dit boek samen en voorzag het van een inleiding. Het is resultaat van de tentoonstelling waar meer dan 450 zitmeubelen van allerlei aard en uit de geheele wereld bijeen waren, maar ontlept nog een speciale waarde aan den persoon van den samensteller, omdat Schneck groote kennis en ervaring op meubelgebruik ezit en zelf reeds sinds jaren op dat terrein zeer ernstig werk leverde, dat vrij is van alle ik-zoekjer. Ook dit boek is degelijk: goede behoedingen van stoelen, waarvan vele al als „standaardmodellen“ van de goede soort ingeburgerd zijn, met nu en dan de daarbij behoorende projectieckeningen met de zoo geholde kant maten! Dan, die vooral op dit gebied, volgens Adolf Loos, den architect-leven-kunstenaar, zoo verijd afhankelijk van ons doen en laten zijn, dat ze voor elk tijdperk, voor elke levens „houding“ anders zijn: maten, die de stoel - als -

64

„kunstwerk“ zelden in vrijheid tot hun recht kan taken komen.

Er zijn stoelen uit Engeland — waar de meesters van het goede zitten (niet den voor ons volmaakten stoel!) wonen — als voorbeelden van behagelijkheid, met de gegevens hoe deze bereikt werd.

THONET STOEI
ONTWERP IR. FERDINAND
KRAMER - FRANKFURT/M.

Dan simpele houten stoelen, gebogen Thonet-stoelen, klapstoelen, Amerikaansche bureau-stoelen, schommelstoelen, leunstoelen, gestoffeerde en ongestoffeerde metalen stoelen, enz.

Dat het mode-element bij de laatste al evenzeeer overwonnen is als bij de voorafgaande kan men niet zeggen, maar het experiment dat niet meer dan snobbisme beoopt, is hier met prijzenswaardige zorg geweest.

Een Amerikaan, op de Stuttgarter Woningtentostelling van 1927, had de gewoonte elken stoel zoowel

METALEN STOEI:
ZITTING EN RUG FIBER
ARCH. G. RIETVOLD

naar het normale als naar het abnormale gebruik te beproeven: zoo ging hij vóór- en achterover zitten, beenen links over de leuning op rechts, zette zich omgekeerd, zijdelings of op de leuning van den stoel. Eerst na dit grondig onderzoek, dat niet vele exemplaren doorstonden, keurde hij goed of af.

Ik betwijfel of onze sierkunstenaars hem graag in hun scheppingen zouden zien rondmartelen. In dit boek evenwel zijn vele exemplaren, die deze proof doorstaan zullen: misschien dat ze ook daardoor die onopvallendheid vertoonen, die altijd aan het goede meubel eigen is.

Maxim Gorki, *Erinnerungen an Zeitgenossen*.
Malik-Verlag, Berlin, 1928.

Ilja Grusdew, *Das Leben Gorki's, Biografie* [Ergänzungsband zu: Maxim Gorki, Gesammelte Werke in Einzelausgaben]. Malik-Verlag, Berlin, 1928.

De figuren, die Gorki hier teekent (Tolstoi, o.m., Tschekow, Lenin, Korolenko, Andrejew, Alexander Block) leven stuk voor stuk, vol en bewogen. Gorki's karakteristieken zijn geen schema's, maar vertelingen: geen essays, synthetisch of anatomiatisch, maar beschrijvingen van anecdotes, met psychologische marginalia daartusschen en fantastisch verdendige, essentieel vellelde gespreksek. De dialogen vooral zijn voortreffelijk; een man als Andrejew left onvergetelijk in de verwilderde, krampachtige, gekwelde gespreksek, die hij voert. Gorki vertelt meestal van verschillende ontmoetingen, die hij met de beschrevenen had, en voortdurend scherper en vaster grift hij hun gestalte, hun stem, hun manier van spreken en denken, hun ideologie, hun gedachtenwereld althans, hun hart in onze herinnering: Krasim vooral, energiek, dandy-achtig, onweertaanbaar-krachtig en opgewekt, Andrejew, duister, borbend, tegendraadsch en ijdel, bezeten; en Lenin. Verrasend is Tolstoi in zijn visie; helaas ook Tolstoaan, een sentimentele zwetzer over Buddha en Christus (in een adem liefst, alsof de iets met elkaar hadden uit-te-staan), maar daarnaast een despotisch, duivelachtig kobold; een sluw koppige boer, met stekende oogen, en een afwerenden glimlach. Juist in deze roman-technische behandeling van Gorki leven zijn figuren honderdmaal sterker en gedifferentiefterdertevens in de verhandelende betoegen, en hetzelfde geldt ook voor het land, waarin en waarvoor zij leven en werken, voorwaar en waaraan zij vechtend te gronde gaan: Rusland.

Gorki zelf ten slotte, staat na de lectuur desnoods van dit enkele boek recht overeind; een ruige, vuiger kerel, met een prachtige noblesse de coeur, een bijna tyranniek rechtvaardigheidsevoel, romantisch, kinderlijk, vasterbaraden en trouw, gevangen in een m.i. avereëtsche ideologie; maar onmiddellijk en onweertaanbaar aantrekkelijk; en voor hem zijn ideologische antithesen geen beleemmering voor persoonlijke affecten: „Gegensätze in unsre geistigen Anschauungen dürfen nie Einfluss auf unsere persönlichen Sympathien haben; ich habe niemals Theorien und Meinungen eine entscheidende Rolle spilellen lassen in meinen Beziehungen zu andern Menschen.“

Een cnaat uit zijn opstel over Tolstoi:
„Einnah habe ich ihn gesehen, wie ihn vielleicht nie ein anderer Mensch sah. Ich ging die Küste entlang zu ihm nach Gaspra. Unterhalb der Jussoposchen Besitzung bemerkete ich am Strande, zwischen den Steinen, seine kleine, echte Gestalt, in einem granen, erzkernüllten, schlechten Rock, mit zerdrücktem Hut. Er sas da, die Warten in die Hände gestützt; zwischen seinen Fingern flatterten silben die Haare seines Flusses. Er schaute in die Ferne, aufs Meer hinaus. Schmeichelnd plätscherten zu seinen Füssen grünliche Wogen, als erzählten sie dem alten Zube-

65

i 10

rer von sich. Der Himmel war bewölkt, über die
Steine glitten Wolkenchatten, und mit den Steinen
erschien der Alte bald hell, bald dunkel. Auf den
grossen, riesigen Steinen lag scharfreichendes Se-
gras; am Tage vorher war starke Brandung gewe-
sen. Auch er kam mir vor wie ein uralter, lebendig
gewordener Stein, der allen Anfang und jedes Ende
kennt und darüber nachsinn't, wann und wie das
Ende sein wird aller Steine, aller Gräser der Erde,
des Meereswassers, des Menschen und aller Welt,
vom Stein bis zur Sonne. Und das Meer ist ein Teil
seiner Seele: alles ringsum ist von ihm und aus ihm.
Die sinnende Reglosigkeit des Greises hatte etwas
Seherisches, Zauberisches, das ins Dunkel tief unter
ihm schaute und forschte hoch oben in den blauen
Leere, als ob er, sein gbaßalter Wille, die Wogen rufe
und wieder zurückstossse, dem Zug der Wolken und
Stein befehte, der die Steine weckte und sich
regen hies. Und in plötzlicher Verzückung befielte
ich, — wenn er aufstünde, mit der Hand winkte,
würde das Meer zu Glas erstarren, die Steine würden
sich bewegen und laut rufen, alles ringsum würde re-
bendig werden. Stimme haben und, jedes auf seine Art,
sprechen: von sich, von ihm, wider ihn. Nicht mit
Worten kann ich schildern, was ich damals empfand,
Jubel war in meiner Seele und Grausen, — dann
floss alles zusammen zu dem selgen Gedanken:
„Ich bin nicht verwastet auf Erden, solange dieser
Mann lebt hiniedien.”

De biografie van Gorki door Grusdew is slecht, voor
twee derde althans. Wel-besleend is het laatste
part eveneens slecht, maar dat valt minder op: de
op zichzelf — in de politieke feiten, evenementen van
meer actueelen, politieken aard blijven boekeel zelfs
in een slecht verslag. De fout van Grusdew is die van
veel biografien (van auto-biografien vooral): hij denkt
dat in het leven van een groot man alle futiliteiten
van determineerend of symbolisch belang zijn: een
pak slaag, een ongelukkige liefde, een trein die men
mist. Een goed biograaf moet kunstenaar zijn: hij
moet zijn stof schiften, zijn gegeven met liefde en
inzicht doordringen, het leven, dat hij beschrijft sa-
menvatten in een fel, essentieel beeld. Grusdew ver-
zuimt dat: men ziet niets, men begrijpt niets. Waar-
om zwierf Gorki? Waarom werd en was hij marxist,
communist? In hoever was hij dat? Terwille van
zichzelf, van het wereld-proleratiaat, van Rusland?
Ongetwijfeld zijn die diepte drijfveeren van indivi-
duen en collectiviteiten nauwelijks te peilen, maar
waag dan een hypothese, een geeel, een greep! en
maak van een levend leven geen amechtige schim.
Maak van Gorki zeer hardnekkig uw Gorki, maar
goen — uit karakterloze objectiviteit — x-beliebig
individ. Grusdew heeft een prachtig gegeven totaal
verknoeid.

H. MARSMAN.

H. de Ligt, *Nieuwe Vormen van Oorlog en
hoe die te bestrijden*. «De Tijdstroom», 1927,
123 p.

Barthélémy de Ligt, *Contre la guerre
nouvelle*. Préface de Marianne Rauze. Paris,
Rivière, 1928, 235 p.

De laatste tien jaar zijn er van de hand van
de Ligt een groot aantal publicaties op antimilitaristisch
gebied verschenen. Men vindt hier een en ander in
zijn „Kerk, Cultuur en Samenleving” (Arnhem, Van
Loghem Slaterus, 1925), aldaar ook, in de autobio-
graphische inleiding een overzicht van de ontwik-
keling van de ideeën van den schrijver op dit ge-
bied. In 1921 verscheen zijn, te weinig bekende, „De
Antimilitaristen en hun Strijdzwijden” (98 pag.), dat
een historisch en theoretisch overzicht geeft van het
revolutionaire antimilitarisme. Het werd in zekeren
zij aangevuld door de cultuur-historische inleiding
van J. Giesen’s boek over „Het Antimilitarisme van
de Daad in Nederland”.

Zijn nieuwste boek: „Nieuwe Vormen van Oorlog”
behandelt de moderne oorlogsproblemen en is in het
bijzonder een ontleidend en een bestrijding van het pa-
cifisme. Het keert zich tegen de gedachte, dat het
oorlogsgphenomeen los van de geheele maatschappe-
lijke en in het bijzonder ekonomische grondslagen
op zich zelf te bestrijden ez zij, en het keert zich
tegen de praktijk van den Volkenbond. Het richt
tegen zich tegen den waan van de ontwapening van den
staat en tegen een van de geheele zout kunnen
worden geïsticht door een statenbond. Het boek ont-
leedt het karakter van den Volkenbond, het wijst er
op hoe deze den oorlog onder bepaalde onstaudig-
heden aanvaardt en zelfs voert en wijst aan de hand
van een uitvoerig materiaal in zake den chemischen
en bacteriologischen oorlog, de geheele nieuwe
oorlogstechniek, op het karakter van den komenden
oorlog.

Tegenover de pacifistische politiek die in den Vol-
kenbond haar uitdrukking vingt en die meer en meer
tot dezelfde middelen komt als die der oude diplo-
matie, wordt ook weer aan de hand van een groot
feitenmaateriaal gewezen op de steeds meer veld win-
nende idee der direkte antimilitaristische aktie van
onderop.

Zoals de oorlog niet te scheiden is van de economi-
sche grondslagen der maatschappij, zoo hangt het
militarisme samen met de geestelijke gezindheid. De
nadruk wordt gelegd op de noodzakelijkheid eener
nieuwe mentaliteit, op den strijd tegen het passieve
militarisme, dat gehandafd en gecultiveerd wordt
door alle autoritaire organisaties der hedendaagsche
samenleving: „Staat, Kerk en Partij, zoals die thans
bestaan en werken, zijn kankerachtige gezwellen. Zij
douden slechts zin hebben als voorvooren tot onderling
dienstbetoon voor vrij verbonden, welbewuste men-
schen. Zij zijn al meer tot dezen wereldhistorisches
onzin ontaard: verdrukkers van de verantwoordelijk-
heid, ondermijnen van de moraal, dooders van het
persoonlijk initiatief — in naam van goed en God
en ideala. Geholpen door het moderne industriepro-
ces, hebben zij de massa’s lam gemaakt, en internatio-
nal een passieve vorm van militarisme gekweekt,

66

die het actieve militarisme der kleine groepen meer-
schers meteloos begunstigt.

Men heeft het militarisme een geestestoestend ge-
noemde. Boter kan men echter van een geesteszichte
spreken. De moderne oorlog, dat, waaruit hij voort-
komt, en wat eruit volgt — het is alles in de hoogste
mate pathologisch. Er heerschen terecht kan komen,
te erkennen, dat ontwapening onbereikbaar is en er
van den Volkenbond nooit iets terecht kan komen,
tenzij in de volken zelf een nieuwe wil, een andere,
gezonde geest waakt.” (pg. 118-119).

Hoe in de praktijk deze geestesteldheid reeds meer
en meer doordringt, de gevalden toenemen van indi-
viduuele en economische dienstweigering, vindt men
hier aan de hand van een internationaal materiaal
gedokumenteerd.

Een speciaal hoofdstuk is aan de beteekenis van de
plaats van de vrouw in den strijd tegen den oorlog
gewijd.

Het geheel is — zoals het voorwoord bericht — een
nuchter, bijna zakelijk boek „waarin feiten tegen-
over phrasen en mogelijkheden tegenover omnoge-
lijkheden worden gesteld. Het beschrijft den inter-
nationalen toestand, kenschetst nieuwe oorlogsmoge-
lijkheden en geeft middelen aan, om den modernen
krijg te voorkomen. Het doet een beroep op de men-
schelijke gezindheid van den lezer en — op zijn cri-
tischen zin.”

Een Fransche uitgave van „Nieuwe Vormen van Oor-
log” is zooeven onder den titel: *Contre la guerre nou-
velle*, met een voorwoord van de bekende Fransche
pacifiste Marianne Rauze, bij Rivière, verschenen.
De Fransche uitgave is bijgewerkt tot Febr. 1928.

A. M. L.

TIJDSCHRIFTEN

Das Neue Frankfurt, Monatschrift für die
Probleme moderner Gestaltung. Herausgeber
Ernst May und Fritz Wichert. Schriftleitung
Dr. J. Gantner. Verlag: Englert und Schlos-
ser, Frankfurt Main. Prijs per jaar RM. 12.—.

Het dubbelnummer 7.—8 de jaargang behandelt den
woninghouw der stad Frankfurt in de jaren 1915—28.
Een belangrijke publicatie.

Systematische bestrijding van den woningnood gaat
samen met groote verbetering van den stadsaanleg,
der woningtypen en der sanitaire en technische in-
richting der woningen.
Bij, bijvende volkusten, dakterrassen, elke wo-
ning een bad of douche, centrale verwarming (af-
standverwarming), koelkasten (centraal bediend),
centrale wasscherijen. Alles bereikt door streng door-
gevoerde toepassing van eenheidswoningtypen en
normalisatie.

Bauhaus, Zeitschrift für Gestaltung, Heraus-
geber: Hannes Meyer, Schriftleitung Ernst Kal-
lai. Adm. Zerbsterstrasse 16, Dessau.

Het dubbelnummer 23 van den 2den jaargang v/h
Bauhaus, dat nu onder redactie van Ernst Kallai op-
nieuw verschijnt, publiceert artikels van: Kallai „Das
Bauhaus lebt”, Kandinsky „Kunstpädagogik”, het
reeds in i 10 gepubliceerde artikel M.-kunst van Stam,
een uitvoerige publicatie van het ontwerp voor de
„Bundesschule des Alg.Deutschen Gewerkschaftbund”
in Bernau bij Berlijn, een artikel over schrift van Joost
Schmidt. Daarnaast interview met leerlingen en
„Bauhaus”-nieuws. Het geheel is een weerspiegeling
van het „Bauhans” onder de nieuwe leiding.

C. v. E.

„OP DE MARKT”
1913

B. V. D. LECK

67

i 10

B. VAN DER LECK

68

OLIFANT - 1924

L. MOHOLY-NAGY

ZUM SPRECHENDEN FILM

das problem des sprechenden films beun-
ruhigt seit monaten die filmkreise in kom-
merzieller wie in künstlerischer hinsicht. die
fachzeitschriften und zeitungen bringen al-
arm-nachrichten: über die verschiedenen sy-
steme und über die verschiedene auswer-
tungsmöglichkeiten, was die industrie selbst
von der realisierung der projekte des sprech-
enden films hält, drüber sickert etwas nur
im handelsteil gut informierter zeitungen
durch.

FRANKFURTER ZT.

SEPT. 1928

zweifellos wird die kommende saison uns
eine reihe von greueltaten kommerzieller
raubritter bescheren, indem sie den sprech-
enden film als subalterne teater-nachah-
mung (mit verschieden-sprachigen ausga-
ben) herstellen lässt. die neuheit der sensa-
tion sichert ihnen zunächst einen pekuniä-
ren erfolg.

indem so aus einer schöpferischen angele-
genheit billige reproduktion gemacht wird,
werden die bisherigen Ergebnisse universa-
ler filmgestaltung verflacht.

es bleibt aufgabe der avant-garde, wenigstens
die teoretischen Möglichkeiten des sprech-
enden films zu prüfen.

kein leichtes unternehmen, da bis heute noch
nicht einmal für den stummen film ein ge-
setzbuch existiert, das man zum ausgangs-

Ongetwijfeld zal het komende seizoen ons een reeks
gruweldaden van commerciële rooffriders brengen,
door de sprekende film te doen voorkomen als een
minderwaardige nabootsing van het tooneel.De nieuw-
heid der sensatie verzekert hun al dadelijk financieel
resultaat.

Door op die wijze een scheppende kunst tot een een-
voudige reproductie te maken, vervlakt men datgene,
wat tot nu toe universeel door den film tot uiting
werd gebracht.

Het is de taak der avant-garde, tenminste de theore-
tische ontwikkelingsmogelijkheden van den spreken-
den film te onderzoeken.

Sant doute, la saison à venir nous comblera de toute
une série d'atrocités de pirates commerciaux, en fais-
sant confectionner le film parlant comme imitation
inférieure de théâtre (en éditions traduites en plu-
sieurs langues).

La nouveauté de la sensation leur garantit un succès
financier pour le commencement.

En battant de la sorte monnaie d'une close tellement
créative par une réproduction vile et commune, les
résultats de construction universelle de film, obtenus
jusqu'à présent, seront réduits à la superficie.

L'avant garde s'assignera la tâche de rechercher au
moins les possibilités théoriques du film parlant.

No doubt, the coming season will favour us with
a series of horrors of commercial pirates, having
"speaking films" constructed as the subaltern imita-
tion of what is theatre (in sets translated into dif-
ferent languages).

Of course, the novelty of the sensation will war-
rant them a financial success in the beginning.

By making common reproductions of so creative a
thing, the results obtained up till now in universal
film-construction are shallowed.

It rests with the Avant-Garde to test, at least, the
theoretical possibilities of the "speaking film".

punkt nehmen könnte (wir hätten schon lan-
ge eine internationale cooperative der avant-
garde aller länder einsetzen müssen, zur
durcharbeitung dieser so sehr fehlenden äs-
tetik des films.

die möglichkeiten der **benegung** zum beis-
spiel sind in den besten uns bekannten fil-
men, selbst in den russischen, nur mangel-
haft ausgewertet; die fragen des **lichtes**, der
raumerfassung, die **materialdurchsichtigkei-
ten** sind nur so weit angerührt, wie es der
einen oder der anderen individualistischen
erfindungsgabe gegeben war.)

der sprechende film hätte in diesem augen-
blick wahrscheinlich eine periode der nur
**tonlichen** experimente zu absolvieren. das
heist, erst isolierung vom optischen; prakt-
tisch den tonteil des tonfilmbandes abschnei-

69

i 10

70

den und einzelstücke daraus versuchsweise miteinander kombinieren. zugegeben: man könnte das für die aufgabe eines reinen „musikers" halten. doch ist das gleichzeitig die aufgabe des umfassenden regisseurs, der auf allen registern seines materials spielen muss. es ist klar, dass hier musikalische herkömmlichkeiten genau so wenig platz haben dürfen wie die populäre genre-malerei mit der optischen seite des films nichts zu tun haben kann.

die primitivita: unseres akustischen fassungsvermögens wird erst gewaltig gelockert und erweitert werden müssen, bevor wir vom sprechenden film wirkliche leistungen erwarten dürfen. die „musiker" sind bis heute noch nicht einmal zur produktivmachung der grammofonplatte „geschweige denn des radios und der äterwellen gelangt. wir haben auf diesen gebieten ausserordentlich viel einzuholen. in diesem sinn sollen die vorschläge zum experimentieren mit den nur tonstreifen verstreolen werden.

eine zweite etappe, die aber mit der ersten paralell verlaufen könnte, müsste folgende richtlinien berücksichtigen:

1. verwertung von realen akustischen fänomenen, wie sie uns im naturgeräusch, im menschlichen organ, im instrument zur verfügung stehen.

2. verwendung von optisch-notierbaren, aber von der realen existenz unabhängigen klanggebilden, die auf optischem wege auf dem ton-film-streifen nach einem vorgefassten plan fixiert werden (beim tri-ergonsystem z. b. durch hell-dunkle streifen.)

dazu kommt 5. die mischung der beiden.

zu 1. a) der sprechende film braucht nicht unbedingt ein kontinuierliches akustisches geschehnis zu enthalten.

das akustische kann doppelt intensiv wirken, wenn es in kürzeren oder längeren zeiträumen verteilt, unerwartet auftritt.

b) wie der optische film die möglichkeiten besitzt, ein objekt verschieden, von oben und von unten, von derseite und von vorn, frontal und in verkürzung zu fixieren, muss etwas ähnliches mit dem ton erfolgen können. den verschiedenen blickrichtungen müssen also verschieden **hörrichtungen** entsprechen.

in dem sprechenden film muss der optischen simultanität der ereignisse auch eine akustische simultanität entsprechen; das heisst,

man muss den mut haben, jedweden akustischen, sogar sinn-erfüllten fluss des spruchens mit anderen klanggebilden zu mischen, oder ihn plötzlich zu unterbrechen und eine andere akustische dimension einzuschieben und erst nachher die ursprüngliche linie fortzusetzen und äußliches.

(von einer übertragung der gesetzmässigkeitten aus dem optischen gebiet in das akustische darf natürlich nicht die rede sein. der geschlossenen gesetzmässigkeit des einen gebietes muss eine geschlossene gesetzmässigkeit des anderen gebietes entsprechen.)

zu 2. a) eine rechte höhe der schöpferischen auswertung wird aber beim sprechenden film erst dann erreicht, wenn wir das akustische abc in form von fotografierbaren hell-dunkel-projektionen beherrschen.

das bedeutet, dass wir ohne reale akustische geschehnisse der aussenwelt akustische fänomene planmässig auf dem filmstreifen notieren.

b) den ersten wirklichen sprechenden film wird derjenige fertigstellen der mit dieser oder jener metode eine akustische eigensprache der objekte und geschehnisse und ihrer zusammenhänge und verhältnisse schafft.

c) das würde uns befähigen, zur herstellung von akustischen unMrissen der einzelnen geschehnisse oder einzelnen opjekte, wie — mit einem unzulänglichen vergleich — auf den mittelalterlichen bildern um die einzelnen figuren herum der glorienchein zu sehen war, um die reicheren, sonst nicht darstellbaren wesenheiten zu versimmbildlichen.

d) das wäre u.a. der akustische weg, auch die „grossaufnahme" des akustischen vorgangs — nämlich heraushebung, nicht detaillierung — zu schaffen.

rapallo, sept. 1928.

71

## i 10
AUTOBUSSEN OVER LANGE AFSTANDEN

Het propaganda-comité voor wegeververbetering schrift: Een nieuw soort verkeer is bezig zich op den grooten weg te ontwikkelen: het interlocale verkeer van be- driffsauto's en in 't bijzonder van autobussen, dat zich over lange afstanden beweegt.

De belangrijke technische verbeteringen, welke deze voertuigen in de laatste jaren hebben ondergaan, hebben dit mogelijk gemaakt.

In ons land, waar dit vervoer per autobus weinig aanmoediging van overheidswege vindt, om niet te zeggen kustmatigheid te belet, heeft deze manier van reizen nog niet die groote vlucht kunnen nemen als in het buitenland het geval is, waar vooral in Amerika en Engeland en meer en meer ook in Frank- rijk en Nieuwsland leerzame voorbeelden zijn aan te wijzen van de richting, welke het moderne verkeer uitgaat.

In Nederland is het nog voornamelijk het goederen- vervoer met vrachtauto's over lange afstanden dat zich uitbreidt; motorvractwagens brengen geregeld goederen uit Holland tot in Friesland, Twente, Zee- land en Limburg, uit het Westland tot op de Duit- sche markten, en de bestelauto's der groote waren- huizen gaan reeds voor buiten het forensen-rayon on- zer voornaamste steden. Het autobusverkeer hier te lande echter geschiedt nog hoogdzakelijk over klei- nere afstanden, maar hoe zich dat ook in de toekomst uitbreiden, leert het buitenland.

In England, waar het verkeer per autobus dat van andere middelen van vervoer gaat overtreffen — ge- durende de Paaschdagen zijn er in London en omge- ving van de 22 miljoen vervoerde passagiers ruim 17 miljoen per autobussen vervoert — worden ge- regelde diensten onderhouden met motorbussen, die voor een groot aantal passagiers zijn ingericht en die loopen over afstanden van meer dan 350 kilometer.

Die moderne reiswagens zijn comfortabel ingericht, met een toilet, een buffet, gemakkelijke clubstoelen, een rookafdeeling; ze zijn in den winter verwarmd en bieden de gemakken, welke de moderne reiziger op een langen tocht verwacht. Tusschen Londen en Bristol loopen regelmatig dergelijke wagens, die 26 personen kunnen vervoeren. In Frankrijk zijn pas- sagiersdiensten over aanzienlijke afstanden, langs de Route des Alpes, van het meer van Genève tot de Middellandsche Zee en van Parijs naar Nizza. In Berlijn heeft men „Wochenend“-onnibussen, groote, zeswielige motorbussen, voorzien van de gemakken van een Pullmantrein, waarmee van Berlijn uit week- end reizen over groote afstanden gemaakt worden. In Duitsland bouwt men zelfs al autobussen, die plaats bieden aan 81 passagiers en wagens met 30 zit- en 15 staanplaatsen: wel een bewijs, hoe het autobusverkeer zich ook leent voor vervoer in 't groot.

In Amerika is dit verkeer met verrassende snelheid toegenomen en heeft het een uiterbreidig gekregen, die de stouteste verwachtingen overtreft, vooral nadat ook tal van spoorwegmaatschappijen, tot voeding van haar spoorlijnen en om aan de toenemende concur-

rentie het hoofd te bieden, buslijnen zijn gaan exploi- teerden.

Allerwege ziet men een toeneming van het reizen per autobus over groote afstanden, dat hoe langer hoe gemakkelijker en aangenamer wordt gemaakt door doelmatiger bouw van de steeds comfortabeler inderichte wagens, die worden toegerust met betere vering, waardoor het rijden veraangenaam wordt, met zandstrooiers, die het rijden op gliberlaagde wegen veiliger maken, en zoo al meer.

We zijn oogen niet sluit voor de werkelijkheid, zal moeten begrijpen, dat het moderne verkeer zich ook ten onzent in diezelfde richting zal gaan ontwikke- len. Het zal verstandig zijn, tijdig maatregelen te ne- men om dat verkeer te beheerschen, en het is een economische noodzakelijkheid te zorgen, dat bij de verbetering van bestaande wegen en bij den aanleg van nieuwe rekening gehouden wordt met dezen nieuwem vorm van personenvervoer en daarbij te be- denken, dat de groote verkeerswegen berekend moe- ten zijn op een verkeer met groote motorrituigen, die zich veilig en onbelemmend moeten kunnen be- wegen, met een gelijkmatige, niet telkens door stop- pen en inhouden onderbroken snelheid, die voor het bedrijf zoo economisch mogelijk moet zijn.

Dat daartoe aan de wegen hoogere eischen moeten worden gesteld, is duidelijk. Maar wanneer onze ver- keerswegen worden ingericht voor het opnemen van zoodanig verkeer, dat aan het groeien is en hetwelk tegen te houden een kortzichtige politiek zou zijn, dan zal dat verkeer in veilige bahen kunnen worden geleid en dan zal worden voldaan een eisch van het groote publiek, die onvermijdelijk binnen kort met steeds sterker nadruk zal worden gesteld, en dus aan een behoefte van algemeen belang. (N.R.Ct.)

### Een belangrijke conclusie in het belang der verkeerswegen

De wegencommissie uit de staten van Noord-Holland heeft gisteren een tocht gemaakt door het zuidelijk deel der provincie. Men bezocht den Haarlemmer- meerpolder en het Gooi.

Men kwam tot de conclusie, dat nog einige exuries zullen moeten worden gehouden. (N.R.Ct., 3 Oct. 29.)

PHOTO MOHR

DETROIT

AUTOBUS

72

## i 10
PUBLICEERDE O.A. WERK VAN:

PETER ALMA; ROGER N. BALDWIN, New-York; ALEXANDER BERKMAN, Parijs; Dr. WALTFR BEN- JAMIN, Berlijn; PAUL BIROEKOFF, Moskou; Dr. ERNST BLOCH, Parijs; VICTOR BOURGEOIS, Brussel; Dr. MENNO TER BRAAK; CARL BUCHHEISTER, Hannover; ALICE DESCOEUDRES, Genève; CESAR DOMELA; LAJOS VON EBNETH; C. VAN EESTEREN; ILJA EHRENBOERG, Parijs; N. GABO, Parijs; Dr. E. J. GUMBEL, Heidelberg; VILMOS HUSZAR; ERNST KALLAI, Berlijn; WASSILY KANDINSKY, Moskou; Jr. PAUL MELLER, HANNES MEYER, Dessau; L. MOHOLY-NAGY, Dessau; PIET MONDRIAN, Parijs; Dr. MAX NETTLAU, Weenen; J. J. P. OUD, GRET PALUCCA, Dresden; WILLEM PIJPER, HENRI POULAILLE, Ir. S. VAN RAVESTEYN; G. RIETVELD; Dr. JAN ROMEIN; A. SCHAPIRO, Parijs; HENR. ROLAND HOLST; KURT SCHWITTERS, Hannover; MART STAM, L. STAM-LEBEAU, N. ROUBAKINE, Lausanne; S. SYRKUS, Warschau; G. VAN TONGERLOO, Parijs; VORDEMBERGE-GILDEWART, Hannover.

### MEDEWERKING ZEGDEN SUITENDIEN TOE:

CHARLES BAUDOUIN, Genève; MARCEL BREURER, Dessau; A. FENNER BROCKWAY, Londen; LE CORBUSIER, Parijs; WALTER GROPIUS, Dessau; K. LOENBERG HOLM, Detroit (U. S. A.); HEINRICH JACOBY, Berlijn; Dr. FRANZ KOBLER, Weenen; ANDRÉ LURÇAT, Parijs; MIES V D. ROHE, Berlijn; RUDOLF ROCKER, Berlijn; OTTO RÜHLE, Dresden; Dr. ALICE RÜHLE-GERSTEL, Dresden; UPTON SINCLAIR, Pasadena; MALLET STEVENS, Parijs.

### INHOUD VAN No. 15

<table><tr><td>K. LÖNBERG HOLM</td><td>America</td><td>49</td></tr><tr><td></td><td>Normung in den V. Staten</td><td>55</td></tr><tr><td>Dr. E. J. GUMBEL</td><td>Klassenkampf und Statistik</td><td>56</td></tr><tr><td>C. v. E.</td><td>Erfachtstelsel</td><td>59</td></tr><tr><td>H. MARSMAN</td><td>Gorter</td><td>59</td></tr><tr><td>A. MÜLLER LEHNING</td><td>Wij en Tolstói</td><td>61</td></tr><tr><td>J. J. P. OUD, H. MARSMAN, A. M. L., C. v. E.</td><td>Boekbesprekingen</td><td>64</td></tr><tr><td>B. VAN DER LECK</td><td>„Op de Markt“</td><td>67</td></tr><tr><td>B. VAN DER LECK</td><td>„Olifant“</td><td>68</td></tr><tr><td>L. MOHOLY-NAGY</td><td>Zum sprechenden film</td><td>69</td></tr><tr><td></td><td>Autobus</td><td>72</td></tr></table>

**Moholy-Nagy** vereint ingenieurhaft präzise und gebundene Flächenplanung des Bildes mit einem weltfrohen Lebensgefühl, das seine Gestaltungen leuchtenden Signalen gleich über unbegrenzte Raumweiten dahinschweben läßt. Diese leichten und dennoch energiegespannten Farbenharmonien lassen das Licht, das sie bergen, fast ohne jede stoffliche Hemmung wirken. Schon in den glatt und dünn gemalten Ölgemälden wird eine durchsichtige Stoffgelöstheit dadurch erreicht, daß in den Überschneidungen alle sich begegnenden Formen durchgezeichnet und ihre reinen Farben gegenseitig gebrochen erscheinen. Um noch intensivere und reinere Lichtwirkungen zu schaffen, greift Moholy-Nagy zu den glänzenden **Emaille-, Galalith-** und **Aluminiumflächen** und schließlich zu der unmittelbaren Gestaltung des Lichtes selbst. Dies geschieht, indem er das Licht durch Objekte mit verschiedenen Brechungskoëffizienten auf fotografische Platten oder lichtempfindliche Papiere fallen läßt, oder es durch verschiedene Vorrichtungen von seinem ursprünglichen Wege ablenkt. So entstehen die **Fotogramme**: Fotografien ohne Kamera, Bildgestaltungen einer neuen Technik, mit ungemein zarten Abstufungen des Helldunkels zwischen tiefstem Schwarz und lichtestem Weiß.

ERNST KÁLLAI

MOHOLY-NÁGY
KONSTRUKTION K VIII/1923

OZENFANT

UPON BEAUTIFUL FORM OR DO YOU LIKE

Mushrooms?

Confidents

Upon Beautiful Form

Sunila: Factory and Community

Rebbio, a Satellite Town

Light, a New Medium of Expression

Eggs?

Snails?

This mushroom is not bad

by Ozenfant.

by Alvar and Amo Aalto.

by A. Sartoris and G. Terragni.

by L. Moholy-Nagy.

but art often does better than nature

Too much incense and too much nonsense have left us almost unable to say what the word "beauty" means.

Besides, the word beauty has been so often misused in unworthy associations, that most intelligent people hesitate to use it at all.

However, if there are forms which appear beautiful to us we must believe that there is such a thing as beauty.

Mr. But: But no two men are alike so beauty must be a relative term. —Men are not alike, not quite alike, but much more alike than different. Proof: Have you noticed in the country, in the mountains, in the woods, at the seashore, where there are millions of flowers, plants, stones and shells of all kinds, everyone picks the same flowers, fills his pockets with the same stones and the same shells: the beautiful ones.

Mr. But: But why?

—Because everyone feels a need for beautiful forms, a basic human need. The artist's role in society: to produce beautiful forms. Beautiful art is made of forms for which we feel an instinctive need.

Mr. But: But we sometimes collect monstrosities; curiously ugly objects.

plus

MAY 3

3

Editors: Wallace K. Harrison, William Lescaze, William Muschenheim, Stamo Papadaki, James Johnson Sweeney, Typography and layout: Herbert Maier.

1

33