PROLEGOMENA.

Nestor, monachus kioviensis, qui secundo saeculi duo-
decimi decennio vita decessisse fertur, chronica urbis Kioviae re-
liquit, in quibus cum historia huius urbis coniunxit historiam
Russiae ab antiquissimis temporibus usque ad suam aetatem.
traditiones populares, quarum plurimae scandicae originis; lit-
terarum monumenta breviuscula, quorum antiquissima ultimis
annis saeculi decimi orta putari possunt (cuius generis videntur
esse ea, quae leguntur in Полное собрание русских лътописей
III. 1: ВЪ ЛЪКТО .ж-sfke. Ирославъ иде къ Берестию, и за-
ложена бъсть Святая София, Къневък. ВЪ ЛЪКТО .ж-sfkъs.
КЪ ЛЪКТО .ж-sfkъз. ВЪ ЛЪКТО .ж-sfkъи. роди ся Володимиръ
Съянъ ов Ирослава. ВЪ ЛЪКТО .ж-sfkъд. повѣди Ирославъ
Бριачислава cf. huius editionis 78. 10—21. 174. 12—16.);
testimonia hominum natu maiorum (memento Ieremiae: Иєре-
мия, иже помьнаше крещение земля росьскъя 118. 25,
et Ioannis, qui 1106 nonaginta annos natus diem obiit supre-
mum: отъ негоже и дъзѣ многа словеса слѣшахъ, таже и
въписахъ въ лѣтописанни семь 179. 34); narrationes pirata-
rum vel mercatorum scandicorum'), et quae ipse experiendo di-
dicit, haec omnia Nestor in corpus redegit, intextis locis qui-

1) Nestor, en écrivant sa chronique au commencement du douzième siècle, la fit précéder d'une table ethnographique. Il m'est dévenu possible de constater que les renseignements de ce genre qu'il donne sur le nord, l'ouest et le sud de l'Europe d'alors, sont dus aux pirates ou marchands normands, ou à leurs descendants. C'est ainsi que l'homme qui écrit son histoire dans le couvent célèbre des catacombes de Kiev passe pour un connaisseur exact de la situation de plusieurs pays éloignés. E. Kunik, Bulletin hist.-philol. de l'Académie de Saint-Petersbourg. VII. 71.

VI

busdam sumptis e Georgio Hamartolo') (recte hamartolo i. e. peccatore v. Komnenen und Normannen von G. L. F. Tafel III. nota 2.) et e Methodio Patarensi.

Quamquam verum sit, argumenta, Nestorem, quem vitam S. Theodosii et SS. Boris et Glêb scripsisse constat, esse auctorem horum chronicorum, non ita esse comparata, ut omne dubium tollatur, tamen affirmari potest, chronica haec, quae non post initium saeculi duodecimi scripta esse omnia clamant, habitura esse auctoritatem et fidem, etsi demonstratretur, ea non scripta esse a Nestore, cui iam initio saeculi decimmi tertii tribuebantur, uti patet e chronicis Perejaslavlii Suzdaliensis, in quibus ad locum къ НЕМОУЖЕ и АЗЪ ПРИДОХЪ 99.27. in margine scriptum est nomen НЕСТЕРКъ: certum est, ea in posterum quoque eo pluris aestimatum iri, quo accuratius noscantur.

Antiquissimus horum chronicorum codex, quo praecipue usi sumus ad nostram editionem concinnandam, et qui nunc servatur in bibliotheca publica Petropolitana, scriptus est post medium saeculum decimum quartum: codex enim laurentianus a monacho Laurentio anno 1377 exaratus est pro Magno Duce Demetrio, Constantini filio. Полное собранніе русскихъ лѣто-писей I. 209. initium huius codicis a fol. 1 usque ad 40 antiquius

1) Chronicon (Χρονικὸν σύντομον ἐκ διαφόρων χρονογράφων τε καὶ ἐξηγητῶν συλλεγὸν καὶ συντεθὰν ὑπὸ Γεωργίου ἀμαρτωλοῦ μοναχοῦ) scripsit ab exor-dio mundi ad Michaëlem, Theophili filium, qui imperio praefuit ab anno (Christi 841 ad 867, quando ipse vitam agebat, ex variis et diversis chrono-graphis et interpretibus sacris contextum, historia quidem non admodum opu-lentum, sed ad firmanda fidei capita dissertationibus et sanctorum patrum auctoritatibus longiusculum. pleraque sunt in eo, quae in Cedreno, Theopha-ne, Glyca aliisque, iisdem paene verbis ac sententiis, paucissimis tamen ex-ceptis, descripta: ex hoc autem illos veluti e fonte suo, cum posteriores sint, hausisse nemo ambiget. historiam ad aliorum scriptorum loca obscura et ar-dua explananda apprime necessariam nos e graeca lingua multis abhine an-nis vertimus in latinam, quae utinam aliquando bono reipublicae litterariae lucem videant. L. Allatius, Diatriba de tribus Georgiis. 329. neque versio L. Allatii, neque Caroli B. Hase, qui iam anno 1819 eam cum textu graeco prelo paratam habuit (cf. praefationem in Leonem diac. XIX.) publici iuris facta est. tandem Eduardus de Muralt textum graecum hoc anno Petropoli edidit, qui liber his diebus Viennam est allatus.

VII

esse videtur foliis reliquis. Laurentium prae oculis habuisse codi-
cem sat antiquum patet e sequentibus eius verbis: **книгы вет-
шаны, а оумь молодъ не дошелъ.** vide A. Vostokovii de-
scriptionem codicis in editione Timkovskii V—VII vel in Уче-
ныя записки II. 2. 94—96. cum spatio ducentorum quinqua-
ginta annorum lingua, qua Russi utebantur in scribendis libris,
magna facta esset mutatio, ante omnia id erat exquirendum,
qua lingua Nestor usus sit. quaestionem hanc ipsi instituimus,
in auxilium vocatis litterarum monumentis in ipsa Russia aut
aetate Nestoris aut paullo post natis (Sitzungsberichte der
philos.-histor. Classe der Kais. Academie der Wissenschaften
vol. XIV). summa quaestionis nostrae haec est: 1. Nestor cer-
tas grammaticae regulas observavit: hoc ideo erat demon-
strandum, quod in editionibus nulla lex apparet. 2. lingua,
qua Nestor scripsit, ei a palaeo-slovenica non videtur differre:
**слов'ньскъ изъикъ и роусскъй юдинъ юстъ с. XX, unde
colligimus, Nestorem in animo habuisse, scribere lingua
sibi e libris liturgicis nota: confer v. с. лакътъ, ибо лакътемь
сажьнь зовоуть 54. 4, aperte Sloveni, apud quos lingua liturgica
sermo erat nativus; supervacaneum est demonstrare, Nestorem
necessario saepissime a proposito suo aberrasse. 3. lingua, qua
haec chronica scripta sunt, russico-slovenica nominari potest.
4. in Nestoris chronicis eae discrepantiae a vera lingua palaeo-slo-
venica servandae sunt, quae non solum in his chronicis, verum
etiam in aliis eiusdem loci et eiusdem aetatis monumentis reperi-
untur. si qui putant, Nestorem usum esse lingua Russorum vul-
gari, obliti sunt, linguam, quae in Russorum libris adhibeatur,
ne nunc quidem omnino liberam esse a lingua palaeo-slovenica;
obliti, etiam alios populos slavicos, in quorum libris ecclesia-
sticis lingua palaeo-slovenica in usu sit, ad nostra usque tem-
pora linguam Slavorum ecclesiasticam, id est palaeo-slovenicam,
adhibuisse etiam in libris alienis a rebus divinis; obliti, etiam
romanicos populos et germanicos sero se abdicasse usu linguae
ecclesiasticae, id est latinae, et coepisse uti linguis vulgaribus.
in edendo igitur Nestore primo id agitur, codicum linguam,

VIII

vitiatam a librariis saeculi decimi quarti, vertere in linguam saeculi duodecimi. minime reticebimus, quaedam in his rebus pendere ab arbitrio editoris: ita, ut unum tantum proponamus, pro ṭa scribere potuimus ἀ, utrumque enim signum eidem sono declarando inservit: nos tamen ubique ṭa scripsimus ideo, quod ἀ primitus sonum nasalem indicabat; non enim possumus astipulari viro clarissimo P. I. Šafaříkio, Starož. 992. nota affirmanti, in monumentis Russorum antiquioribus discrimen intercedere inter ṭa et ἀ, persuasum habentes, Nestorem neces- sario miscuisse litteras ṭa et ἀ, sono nasali apud Russos plura saecula ante eius aetatem sublato. universe eam scripturam praeferendam putavimus, quae Russorum ori magis idonea vi- deretur, ita semper πορτὴ scripsimus et плоть, quamquam co- dices etiam scripturam palaeo-slovenicam πρὴτη et плѣтѣ prae- beant, quum nil dubitemus, Russos haec longe ante Nestoris aetatem enunciasse, uti hodie enuncient, neque aliter enunciare potuisse. non inficias ituri sumus, nos aliquoties praesertim in no- minimus propriis damno nostro ab hac regula (cf. Sprache Nestors §. 5.) discessisse, et rectius scripturos fuisse Бъсеволодъ, Го- родьцъ et Ростиславъ pro Бъсевладъ, Градьцъ et Расти- славъ etc.; Бладимѣрѣ tamen non mutandum esse putamus, quippe quod in antiquioribus codicibus saepius reperiri videa- tur quam Болодимѣрѣ. in his rebus ea, quae Russi e lin- gua ecclesiastica sumpta scriptura tantum poterant assequi, pronunciare minime valentes, uti πρὴτη, плѣтѣ, distinguenda videntur ab iis, quae e lingua palaeo-slovenica mutuati et scri- bere poterant et efferre, uti Бладимѣрѣ russ. Володимѣрѣ. notabis, aetate Nestoris sing. instr. et plur. dat. masc. et neutr. videri magis convenire semivocales ἦ et ἡ quam ο et ε: паўлымь; боговидьцьмь, екньцьмь e Sborniko anni 1096.

Quod ad singula attinet vocabula, duorum vocabulorum in codicibus obviorum antiquius recipiendum esse putavimus.

Videbis, nos non solum plurima ἀσύνδεντα codicum sustu- lisse interiecta coniunctione и, verum etiam coniunctionem hanc saepissime delevisse. in ἀσύνδέτοις enim codices minime consen-

IX

tire notum est: pag. 53. 11. alii codices habent и вѣк Кайнъ; 19. и вѣзьмѣ; 36. и живѣхоу; 36. и вѣк Ной; 54. 7. и негда; 11. и накеде; 11. и потопе; 13. и отъ сихъ; 15. и на-чаша; 26. и кладѣземъ; 33. и кланѣхоу ся etc., neque ignotum est, librarios, vim participiorum non sentientes, sae-pissime post ea inepte adiecisse coniunctionem и, ac si ver-bum finitum praecederet, auctorem ipsum hoc fecisse credi ne-quit: nos igitur pro и умножившимся братьи въ печерѣ, и помыслиша поставити вѣк печеры манастырь Е. 68. 19. scribendum putavimus: и умножившемъ ся братии въ печерѣ помыслиша etc. 98. 6, neque enim latine dici potest: et aucto monachorum numero in specu et consilium ceperunt etc.; pro Изаславѣ же слышавъ и радъ бѣсть Е. 68. 29. scri-psimus: Изаславѣ же слышавъ радъ бѣсть 98. 24; pro и обрѣкѣ у него и съписа Е. 69. 13. posuimus: и обрѣкѣ оу него съписа 99. 17. etc. idem valet de particula же: новогра-дьцю же сѣднящю на празѣ, коўдесьникъ же лежаше оцѣ-пѣвъ Е. 77. 3, ubi же ante лежаше eiecimus 111. 17.

Quae Laurentianus codex continet, ea omnia edenda puta-vimus, quamquam manifestum sit, totum caput LXXX Basilio (Vladimêro) Monomacho et narrationem de legato misso a Da-vide ad Vasilconem tribuendam esse ipsi legato, presbytero vel monacho cuidam Basilio, incolae regionis červenicae vel volyni-cae (Karamz. 2. nota 184), et quamquam probe sciamus, vi-ros doctos contendere, etiam alia quaedam a Nestore aliena esse. uti enim Dobrovio, ita nobis quoque videtur, monachum kio-viensem saeculi duodecimi plurima potuisse scribere, quae ho-minibus saeculi decimi noni displiceant. ex aliis codicibus rece-pta uncis inclusimus, aliquoties idem fecimus in iis, quae addi debuerunt 60. 4; 60. 6.

De foederibus factis cum Graecis confitemur, nos non in-telligere, quomodo haec foedera, paucissimis exceptis continen-tia nonnisi nomina scandica, fingi potuerint post Nestoris aeta-tem, Russis tam brevi tempore oblitis haec nomina. affirmanti vero, ficta esse aut a Nestore aut saltem aetate Nestoris, respon-

X

debimus, fictionum actatem in Russia longe esse recentiorem
saeculo duodecimo. addemus, foedera haec, si quidem ficta sint,
ficta esse lingua graeca: patet hoc, ne ab aliis dicta repetamus,
e sequentibus: ὅτι προσινή ἤ καὶ ὅσεγάλα λς c. XXII,
quod ad verbum versum videtur e graeco: ἐν τοῖς ἐφ' ἔξης καὶ
ἀεὶ χρόνοις; ισκούσῃ τροφιτις c. XXII. praedari, quod nobis
vitiosam videtur continere versionem vocabuli graeci πεῖρα· ἐπὶ
πείρᾳ, ἐπὶ ληστείᾳ καὶ πειρατικῇ βλάβῃ apud Hesychium, unde
πειράτης; ὅτι μηδὲ λactή οὐ τεράδιτι λιοδέως c. XXVII,
quod respondet graeco: τὴν ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν βεβαιῶσαι ἀγάπην;
αὐτός οἱ ἀλλ' ἀρωγὴ ρούσαιτις ἀμηδίας αὐτοῦ διαχρισθῆναι
quod is tantum explicare poterit, qui minerit, recentiores graecos dicere solitos esse: μὴ ἔχῃ ἐξουσίαν
οἱ ἄρχων τῶν Ῥως ἤνα στρατεύηται ἐν ταῖσι διαχρισθῆναι.

Quaerenti e nobis, utrum Nestorem restituisse nobis videa-
mur, responderemus, nos hoc nobis minime arrogare, probe
scientes, ne eorum quidem scriptorum textum omnibus nume-
ris esse absolutum, ad quos emendandos meliora exstent sub-
sidia, quorum lingua minus habeat difficultatis et qui per sae-
cula multorum virorum sagacitatem exercuerint. Si l'on com-
prend, doctus et intelligens talium rerum existimator dicit,
combien il est peu facile d'obtenir un bon texte de Montaigne,
de Corneille, de Molière, peut-on apprécier l' immense difficulté
qui se produit pour les écrivains de l' antiquité. Quamquam
confiteamur, editionem nostram non ita esse comparatam,
ut amplius emendari nequeat, tamen persuasum habemus,
textum nostrum non solum, utpote innumeris librariorum et
editorum mendis purgatum, intellectu esse faciliorem, verum
etiam, quod caput rei est, ad genuinum Nestoris textum pro-
pius accedere quam priores editiones; et si qui rationem, quam
nos ineundam putavimus, vituperabunt, hoc minime aegre fere-
mus, scientes, neminem rei peritum inventum iri, qui priorum
editorum rationem laudet. putamus enim, nullam editionum
Nestoris hucusque factarum praestare id, quod iure poscatur,
ne recentissima quidem excepta, editione Commissionis Archae-

XI

ographicae. hoc ante nos vidit N. Lambin, qui in *Журналъ Министерства народнаго просвѣщенія* vol. 98. II. 68. script: Покойный пздатель Полнаго собранія русскихъ лѣтописей, среди многоразличныхъ ученыхъ занятій и обязанностей по службѣ, не имѣлъ времени самъ съ надлежащимъ вниманиемъ просматривать свое изданіе, и потому слишкомъ полагался на своихъ помощниковъ. Этой же причинѣ, вѣрятно, приписать должно и недостатокъ системы, и невѣрность въ передачѣ текстовъ, и всѣ тѣ противорѣчія и несообразности въ объясненіяхъ, которые, къ сожалѣнію, нерѣдко въстрѣчаются въ этомъ столь важномъ трудѣ, требовавшемъ величайшей точности. Schlözeri editionem, praestantissimis commentariis historicis insignitam, textum, si linguam spectes, praebere minus laudabilem iam Dobrovius dixit; neque hoc mirum, usus enim est vir clarissimus codicibus mediocribus, et linguae antiquae ea aetate ne ipsi quidem Russi satis periti erant.

Iis, qui in textu, quem librariis saeculi decimi quarti debemus, nihil mutandum esse putant, libellus noster scriptus non est; hi enim inter legendum malunt textum emendare quam emendatum legere: qui enim verba ce, градъ нашъ, мы прияҳомъ ю intelligere vult, ultimum vocabulum mutare debet in и; idem in иде Ольгъ на Свѣтлане, и побѣди Сквераны, и възложи на ны дань про Скверане et ны necessario leget Сквераны et ны. editor chronici latini sine dubio codicem corrigeret, qui similia praeberet: ecce urbs nostra est, nos expugnavimus id; profectus est Oleg contra Sêveriani, et vicit Sêverianos, et tributum imposuit ei. qui hucusque chronica russica ediderunt, talia facere non sunt ausi.

Ut etiam ii, qui editionem Commissionis Archaeographicae prae manu non habent, videant, quomodo differat textus noster a textu illius editionis, liceat nobis hic conferre duos locos: priorem habes apud nos c. VIII. pag. 5, in editione Petropolitana pag. 5; posteriorem apud nos c. XIV. pag. 21, in editione Petropolitana pag. 16.

XII

I. а. Словѣньскоў же язькоў, якоже рекоҳомъ, жи-

b. Словѣньску же языку, якоже рекоҳомъ, жи-

a. воўшю на Доўнаи, придоша отъ Скоўдъ, рекъше

b. вущю на Дунаи, придоша отъ Скуөъ, рекше

a. отъ Козаръ, рекомии Болгаре, и сѣдоша по Доў-

b. отъ Козаръ, рекоміи Болгаре, сѣдоша по Ду-

a. наёви, и насильници Словѣномъ бѣша. а по

b. наёви, населници Словѣномъ быша. по

a. семь придоша Оугре Бѣлии, и наслѣдиша землю

b. семъ придоша Угри Бѣліи, наслѣдиша землю

a. словѣньскоў, си оўбо Оугри почаша бѣти при И-

b. словѣньску; си бо Угри почаша быти при И-

a. раклии цѣсари, иже находиша на Хоздрона, цѣ-

b. ракліи цари, иже находиша на Хоздроя ца-

a. сары персьскаго. въ си же врѣмена бѣша и Обре,

b. ря перьскаго. въ си же времяна быша и Обри,

a. иже и ходиша на Ираклии цѣсары, и мало юго

b. ходиша на Ираклія царя, и мало его

a. не яша. си же Обре воёваҳоў на Словѣнъ, и

b. не яша; си же Обрѣ воёваҳу на Словѣнѣхъ и

a. примоўчиша Доўлѣбъ, соўща Словѣнъ, и насі-

b. примучиша Дулѣбы, сущая Словѣны, и насі-

a. ліе творраҳоў женамъ доўлѣбьскъымъ. аще поя-

b. лье творяху женамъ дулѣбьскымъ: аще поѣ-

a. хати боўдяше Обриноў, не дадяше въпращи коня

b. хати будяше Обрину, не дадяше въпрачи коня,

a. ни вола, ни веляше въпращи три ли четѣри

b. ни вола, но веляше въпрачи три ли четыри

a. ли пять женъ въ телѣгоў и повести Обрина.

b. пять ли женъ въ телѣгу и повезти Обрѣна.

XIII

II. a. Се же дивьно юсть, яко отъ волхвованиа съ-
b. Се же дивно есть, яко отъ волхвованія с-

а. бываєть ся чароджіство, якоже б'юсть въ це-
в. бывает ся чароджйствомъ. якоже бысть во цар-

a. сарьство Деметианово: нѣкъй волхвъ, именемь
b. ство Деметіаново, нѣкъй волхвъ, именемъ

a. Яполоний, Тианитанинъ, знаємъ бѣкаше шьствоуя
b. Аполонитянинъ, знаемъ бяше, шествуя

a. и творя вьсюдоу въ градѣхъ и въ селѣхъ бѣ-
b. и творя всюду въ городѣхъ и въ селѣхъ бѣ-

a. совьска чюдеса: отъ Рима бо пришьдъ въ Ви-
b. совьская чюдеса. отъ Рима бо пришедъ въ Ви-

a. зантию, оумоленъ бывъ отъ живоущихъ тоу,
b. зантію, умоленъ бывъ отъ живущихъ ту

a. сътвори сия : отъгнавъ множество змий и
b. створити сія, отгна множество змій и

a. скорѣпий изъ града, яко не врѣждати ся чловѣ-
b. скорпій изъ града, яко не вьрежати ся человѣ-

a. комъ отъ нихъ; ярость коньскою обоюздавъ,
b. комъ отъ нихъ; ярость коньскую обуздавъ,

a. югда съхождахоу ся боліше.
b. егда схожаху ся бояре.

Quam difficilis sit emendatio textus Nestoriani, vel ex eo
colligi potest, quod ab antiquissimis inde temporibus librarii
rüssici soliti erant vocabulis vetustioribus subdere recentiora et
ad intelligendum faciliora: прѣмѣноу сътворити рѣчи, инач-
ко набѣдалите тождество разоумъ юго е Sborniko anni 1073.
Kopitar, Glagolita Clozianus IX. XI.

Cum textus Nestoris ita sit comparatus, mirandum non est,
inveniri non paucos locos, qui explicari nequeant, nihil enim, ut
C.G. Cobeti verbis utamur, esse arbitror, quod sit verius et evi-

XIV

dentius, quam Quintiliani praeceptum: interpretationem praece-
dere debet emendata lectio, nam nemo potest et ipse intelli-
gere et alteri interpretari id, quod non est sanum et integrum.
textum vero Nestoris ne in recentissima quidem editione a
mendis liberam esse, iam supra diximus, clare ho cintelligetur
e sequentibus locis, quos e magno numero locorum mendo-
sorum selegimus, non ut editorem, cui nos plurimum debere
confitemur, vituperemus, sed ut manifestum fiat, operam,
quae a nobis in Nestore emendando ponatur, minime esse su-
pervacaneam: scriptorem vero diligentia hac non esse indignum,
facile concedent omnes rei periti, sine Nestore enim de rebus
a populis partes septentrionales incolentibus gestis ante saecu-
lum duodecimum parum, ne dicamus nihil sciremus. pro oudge
намъ нѣкамо ся дѣти lege oudge намъ нѣ (i. e. не ю,
не юсть) камо ся дѣти; pro възимацъ изло на лѣпокъ
lege възимацъ из'n лона лѣпънкъ sumens e sinu viscum, in-
epte enim in notis изло пер узло, узелъ explicatur; ащіе ли
кто дѣть, высѣчецъ искѣе, quem locum editor ita se
dicit emendasse, corrige, legens: ащіе ли къто дѣять въи:
сѣчціцъ искѣе, et verte: si vero quis dixerit vobis: homicidas
occidit; ita enim dativum non raro usurpari videmus: се, и-
дѣть въи Святославъ въи Роусь; не мого въи та ити;
Владимѣръ ти идѣть на та; пристранѣе, quod iam
N. habet, mutabis in притранѣе, quod vocabulum, in lingua
palaeo-slovenica usitatissimum, in codice laurentiano non solum
hoc loco legitur, sed etiam alio: Полное соѣраніе I. 166. 13.

Liber hic praeter textum continet additamenta tria. I. Lo-
cos chronicorum Nestoris depromptos e scriptoribus
graecis. II. Nomina propria scandicae originis in chroni-
cis Russorum passim obvia. maximi momenti haec nomina esse
ad diuudicandam controversiam de origine Varjagorum — quae
tamen nobis quidem post Schlözerum, Krugium, Karamzinum,
Pogodinum, Kunikium controversia non est — in vulgus notum
est. nos igitur multis abhinc annis, cum primum coepissemus
Nestoris chronicis operam dare, nomina et propria et appella-

XV

tiva, quae nobis scandica viderentur, sedulo collegimus, et non-
dum explicata pro viribus explicavimus, non ut alios docere-
mus — est enim res perdifficilis — sed ut nobis ipsis ali-
qua ex parte manifestum fieret, quid nomina propria conferant
ad demonstrandam originem scandicam Varjagorum. quae col-
legeramus, anno 1858 communicavimus cum Petro Munchio,
eo tempore Vindobonae moranti, viro clarissimo, auctore hi-
storiae populi norvegici: Det Norske Folks Historie, qui, ut no-
bis quidem videtur, plurima egregie explicavit, quique sine
dubio et reliqua explicasset, nisi pars haec Nestoris librariorum
scateret mendis insanabilibus. habes igitur, benevole lector,
opus et nostrum et viri linguae antiquioris populorum scandi-
corum non minus quam historiae peritissimi: huic meliorem
partem acceptam merito referes. in re tam impedita etiam post
Kunikium et Munchium non pauca posteriorum sagacitati re-
linqui, non miraberis. III. Notas criticas et exegeticas.
Corrigenda. Addenda.

Hunc textum slavicum sequetur versio latina Nestoris,
scripta a Michaële Osadca, quem olim inter discipulos optimae
spei numerabamus, nunc in amicos dilèctissimos reponimus.
operi finis imponetur glossario, quo difficiliora vocabula expli-
care conabimur: hanc ultimam operis partem minime esse su-
pervacaneam, facile demonstrari potest. 160. 32; 160. 33.
in omnibus codicibus legitur idem vocabulum σογνκινητη,
σογνκινητοκη, aperte respondens graeco σύγκλητος senatus,
quod igitur hoc loco stare nequit: qui textum graecum cum
versione slavica contulerit, facile videbit, scribendum esse Δ-
σογνχιητη, ἀσογνχιτοκη vel σογνχιητη, σογνχι-
τοκη, respondens graeco ἀσύγχιστον, materiam aliquam un-
guento similem indicanti. — in propositione τις Διαι κλιοχιτη
στα βλησίζεμα ρούσκεσκηα quidam pro τις legendum pu-
tarunt ци, ли aut или (Истор. Чтенія. 1852 — 3. 25),
quod non fecissent, si perpendissent, coniunctionem palaeo-slo-
venicam ти significare et: et si (navis) fuerit (καὶ ἐάν τύχη)
prope terram russicam; habere vero particulam ти in lingua pa-

XVI

laeo-slovenica et in russico-slovenica vim coniunctionis et, manifestum fit sequentibus locis: E. 15. 5, ubi *ти* e textu nostro eiectum est; 27. 16. E. 21. 16; 28. 36. E. 22. 18; 45. 10. E. 33. 7; 80. 26. E. 56. 27, ubi I. *ти* habet; 80. 28. E. 56. 28; 153. 13. E. 103. 35. eandem vim habere videtur 10. 13: et sunt homines novogradienses oriundi e gente Varjagorum. — чинъ, quod in lingua palaeo-slovenica τάξις ordo significat, russice olim etiam tempus, temporis momentum significabat, quod e sequentibus locis apparebit: и азъ въ тѣ чинъ прокопахъ Е. 90. 13, ubi L. habet о съ чинѣ, quod etiam latet in lectione codd. R. et T., pro quo I. et Ch. praebent въ тѣ часѣ; съпание юсть отъ Бога присоединено полож дьне, о тѣ чинѣ бо почиваєть и звѣрь и пѣтица и чловѣци Е. 103. 3: a deo iudicatum est dormire tempore meridiano, hoc enim tempore requiescunt et ferae et aves et homines: lectio editionis отъ чина non quadrat; Давид же въ тѣ чинъ пришлѣдъ изъ Амховъ David vero eo tempore veniens e Ljachia, in hoc libro 172. 15. E. 115. 7, ubi Ch. habet въ тѣ часѣ. cf. quae N. Lambin notavit: Полное собраніе I. 215. 13. о тѣ чинѣ pro отъ чинѣ editionis; I. 141. 33; 253. 7; 254. 6. о то (i. e. тѣ) чинѣ. cf. P. 63. 17. II. 60. 20. отъ Торчина, ubi codices habent оточинъ et о то (i. e. тѣ) чинѣ. — юдинѣцъ 105. 33. editionis nostrae Karamzino II. nota 133. videtur significare monacham, cui explicationi adversatur genus substantivi: nobis юдинѣцъ aper significare videtur, quae fera, adulta, solitaria pascitur, unde nomen nacta est: confer vocabulum mediae latinitatis singularis, unde franco-gallicum sanglier et italicum cinghiale pro singhiale orta sunt, et graecum μόνιος, μονιός, quod peculiariter accipitur pro porco agresti: Photio et Suidae enim μονιός est ἄγριος ὃς μεμονωμένος et Hesychio ὃς ἄγριος ὁ μὴ τοῖς ἄλλοις συναγελαζόμενος: sic accipitur in fabulis Aesopi 54: vide Thesaurum graecae linguae ed. a C. B. Hase; adde e Caesario τὰς ἐνδρύμους κάττας καὶ μονίους ἐσθίοντας in Spicilegio Syriaco ed. a Guil. Cureton 39,

XVII

et nota, nomen proprium одинець sof.-vrem. idem significare
cf. nomina хάπρος, aper, ebur, eöfurr et вепрь sof.-vrem.; locus
igitur ita vertendus est: etenim si quis obviam fit monacho,
revertitur, vel apro vel sui (vel equo albam habenti in capite
maculam; quidam enim codices addunt или конь лысъ Karamz.
II. nota 113.) — миръ 12. 4, quod Schlözerus 2. 67. vertit per
pacem, nobis tutelam videtur significare: Oleg constituit a No-
vogradio trecentas grivnas annuas esse pendendas Varjagis pro
tutela: eandem vim habuisse videntur voces scand. fridhr
(tuta mansio, pax) et slav. гой, ita ut scand. fridhlos (Dahl-
mann Gesch. von Dänemark 2. 232—234.) ad amussim re-
spondeat russ. изгой, quod, si compositionem respicias, simile
est latino exlex. — ютеръ, quod palaeo-slovenice respondet graeco
τις quidam, apud Nestorem eandem vim habet 80. 13. (56. 20.
Ed. Comm. Archaeogr.); 103. 5. (71. 28.); 117. 34. (81. 8.);
117. 37. (81. 10.); 126. 29. (87. 8.): duobus tamen locis 7.
28. (6. 23.) et 22. 18. (17. 25.) respondet graeco ἔτερος alter,
alius, e qua versione coniici potest, locos hos si non ab
ipso Nestore, saltem in Russia e graeco esse versos, Slo-
venus enim graecum ἔτερος slovenico ютеръ non reddidisset. —
animadverte, apud Nestorem negationem не post аще ли aliquo-
ties omitti: крести міа самъ: аще ли, то не крещіо ста 34.
24; въ скор' крести сіа: аще ли, то не имаши избѣшти
сего 67. 31, ubi I. et Ch. addunt ни, et Strojev aliquid omis-
sum putat 80. 1; кыдай моужа сіа: аще ли, то от-
воримъ врата градоу 170. 25; въідай, кого ти хотіть:
аще ли, то пр'ѣдаемъ сіа 170. 31, ubi N. 2. 27, 28.
addit ни; да аще вама любо, да с'ѣдита; аще ли ни,
да пусти Василька с'мо 175. 8, ubi I. Ch. R. Т. аще ли,
аче ли habent. idem valet de а любо: да аще хошете за
сихъ бити сіа, да се мы готови; а любо, въідайте
врагъ наша 170 22, ubi N. habet аще ли ни. nota,
in menaeo Antonii de Mihanović serbico-slovenico saeculi
XV haec legi: ноуждоу полагає, да се комькакають
отъ Атьюка; аще ли, то казнь да подиметь.

XIX

Dobrovský, J., Vorrede zu Jos. Müllers altrussischer Geschichte. Berlin. 1812. 8.

Dobrovský, J., Recension über Schlözers Nestor. Wiener Allg. Litteraturzeitung. 1814. 4. 396—408.

Карамзинъ, Н., Исторія государства россійскаго. Изд. II. С. Петербургъ. 1818. 8. І. II.

Софійскій времянникъ или русская лѣтопись съ 862 по 1534 годъ. Издалъ П. Строевъ. Москва. 1820—21. 2 voll. 4.

Dobrovský, J., Recension über Karamzins Geschichte. Wiener Jahrbücher. 1822. 8. 214—258.

Лѣтопись Несторова. Издание Тимковскаго. Москва. 1824. 4. Continet textum usque ad annum 6528. pag. 90. huius editionis.

Pogodin, M., Nestor. Eine historisch-kritische Untersuchung über den Anfang der russischen Chroniken, übersetzt von F. Löwe. S. Petersburg. 1844. 8.

Kunik, E., Die Berufung der schwedischen Rodsen durch die Finnen und Slaven. S. Petersburg. 1844—45. 8. 2 voll.

Tobbien, E. S., Sammlung kritisch bearbeiteter Quellen der Geschichte des russischen Rechtes. Dorpat und Leipzig. 1845. 4. I.

Полное собраніе русскихъ лѣтописей, изданное Археографіческою Коммиссіею. С. Петербургъ. 1846. 4. I.

Krug, Ph., Forschungen in der älteren Geschichte Russlands. S. Petersburg. 1848. 8. 2 voll.

Лѣтописецъ Переяславля Суздальскаго, составленный въ началѣ XIII вѣка, изданъ К. М. Оболенскимъ. Москва. 1851. 8.

Зубрицкій, Д., Исторія древняго галичско-русскаго княжества. Львовъ. 1852. 8. I. II.

Соловьевъ, С., Исторія Россіи. Москва. I. 1857. Tertia editio; II. 1856. Secunda editio.