RERVM MOSCOVITI-
carum Commentarij Sigismundi
Liberi Baronis in Herberstain,
Neyperg, & Guettenhag:

RVSSIAE, & quæ nunc eius metropolis est, Mo-
ſcouiæ, breuifSIMa deſcriptio.

Chorographia denic[ur] totius imperij Moſcici, & uicino-
rum quorundam mentio.

De religione quoque uaria inſerta ſunt, & quæ noſtra cum re-
ligione non conueniunt.

Quis denic[ur] modus excipiendi & traſtandi Orato-
res, diſleritur.

Itineraria quoque duo in Moſcouiam, ſunt adiuncta.

Ad hæc, non ſolum nouæ aliquot Tabulæ, ſed multa etiam alia nunc demum ab ipfo autore adiecta ſunt: quæ, ſi cui cum prima editione conferre li-beat, facile deprehendet.

Cum Cæſ. & Regiæ Maieſt. gratia & priuilegio
ad decennium.

BASILEAE, PER IOANN-
nem Oporinum.

Mufæi
Joannis Baptifæ Viſi
Mantuani.

CLARISS. I. V. DOCTORI, AC SINGVLARI
bonarum literarum Meccenati, D. DANIELI MAVCHIO,
&c. amico Suo, Ioan. Oporinus S.

En tandem ad te, mi D. DANIEL, toties efflagitatam, tantoq. iam tempore expe
Etatam, Generoſiſ. Baronis D. SIGISMUNDI ab Herberſtayn, &c. Moſcouiam
mito: longè quidem aliam, quàm priore editione in publicum prodierat: plurimis nem-
pe non ſolum Chorographijs, atq. alijſ tabulis, ſed & rerú ſitu digniſimarú deſcriptionibus
paſim de nouo inſertis locupletatam: ut taceam libellos, nunc demum ad Historie huius
calcem ab ipſo autore, Coronidis uice adieſtos, De admirandis Hungariæ aquis, & reli-
quos, ut paucis uifos haſtenus, ita cognitu quidem digniſimos: quorum omnium leſionem
ut alijſ quoque Historiarum ſtudioſ iucundam pariter atque utilem fore non diſidito, ita
tibi, tanquam oculato rerum iſtarum, quæ in his exponuntur, teſli, non poſſe non gratiſ-
ſimam eſſe, facile mihi perſuadeo: quippe qui (ut non ſemel ex te ipſo ſuauiſimè id reſerem
te auſui) ipſe quoque, quum ſecundo legationem hanc Moſcouiticam obiret Generoſiſ.
Baro Herberſtaynius, ſimul tum & in Moſcouia fueris, & gentium illarum omnium ur-
bes ac mores ſummo ſtudio perlustraris, linguaſq. percerperis: ne reliquorú per Europam
populorum, uarijs peregrinationibus tibi cognitorum, mentionem hoc loco faciam, ut quod
Ulyſi ſuo encomion Homerus, tibi quoque nos iure opt. adſcribere queamus,
πολλοῦ δ ὀνθεὶ πωρί ἀδελφῶν ἀρχὴν ἀρχὴν ὀφθαλμὴν ἀρχὴν ἀρχὴν ἀρχὴν ἀρχὴν ἀρχὴν.

Accipies itaque eo iam gratiore animo oblatum à nobis µυνικώσαμα, quo maiore id de-
fiderio expeſtaſti haſtenus: quoq. idipſim & locupletius ab ipſomet eius autore iam po-
stremò exornatum, & à nobis tui quoque nominis adieſione auſtum, in lucem prodit:
ac tantisper id mei erga te animi uelut arrabonem eſſe patiare, dum commodior aliquando
nos tibi declarandi fuerit oblata occaſio. Bene uale: bonarumq. literarum ſtudio-
ſos pro uirili, ut facis, amplectere. Basileæ, Calend. Iulij.

I 5 5 6.

SERENISSIMO PRINCIPI ET DOMI-
NO, DOMINO FERDINANDO, ROMANORVM, HVN-
gariæ & Bohemiæ, &c. Regi, Infanti Hispaniarum, Archiduci Auftriae,
Duci Burgundiæ & Vuirtenbergæ, & multarum prouincia-
rum Duci, Marchioní, Comiti, & Domino, Domi-
no meo clementissimo.

OMANOS olim ferunt legatis, quos ad longinquas ac incognitas nationes mi- ferant, id etiá negotij dediffe, ut mores, inſtituta, totamque uiuendi ratione eius gentis, apud quâ legationis nomine uer- ſabantur, diligenter literis cōſignarent. quod adeò deinceps ſolenne ſuit, ut re- nunciata legatione, cōmentarij eiulmo- di in ædem Saturni, ad inſtituendam poſteritatem reponerentur. Quod inſtitutuſi ſi ſuiffet à noſtræ, uel paulo ſuperioris me- moriæ hominibus obſeruatu, fortafſe plus lucis in hiftoria, cer- tè minus uanitatis haberemus. Ego uerò, qui ab ineunte ætate externorum hominum conſuetudine domi forisq; delectabar, libenter tuli meam operam in legationibus, non ſolum ab auo Maielſtatis ueſtræ, D. MÁXIMILIANO, Principe pruden- tiſsimo, uerùm etiam à Maielſtate ueſtra requiri: cuius iuſſu non ſemel Septentriones perluſtraui, præcipuè uerò iterum Moſco uiam, unà cum dignitatis & itineris comite, tum Cæſareo ora- tore, LEONARDO Comite à Nugarola acceſsi: quæ regio in- ter eas quæ inițijs ſacroſancti baptilmatis tinctæ ſunt, moribus, inſtitutis, religione, ac disciplina militari à nobis non mediocri- ter differt. Licet itaque uoluntate & mandato diui MAXIMI- LIANI, orator, Daniam, Hungariam, Poloniamq; acceſſem: poſt obitum autem ſuæ Maielſtatis, patrio nomine ad potentiſ- ſimum & inuiectiſimum D. CAROLVM V. Rom. Imperato- rem, germanufratrem Maielſtatis ueſtræ, per Italiam, Galliam, terra mariq; uſque Hispanias proſectus: iuſſu deinde Maielſtatis ueſtræ, denuò Húgariæ & Poloniæ reges, poſtremò uerò cum NICOLAO Comite à Salmis, &c. ipſum Solymanum Turca- rum principem adijſſem, multaq; aliàs non ſolum obiter, ſed e- tiam accuratè inſpexiſſem, quæ dubio procul cōmemoratione ac luce digniſsima ſuiffent: nolui tamen in illo meo ocio, quod

a 2 à publi-

PRAEFATIO.

à publicis consiliijs succiditur, quicquæ istarum rerû in literas re-
ferre, quòd partim prius fuissent illa ab alijs luculètè ac diligèter
traectata, partim in oculis ac quotidiano cœspectu Europæ posi-
ta. Res uerò Mofcouiticas multo interiores, ac cognitioni iftius
étatis nõ ita obuias, prætuli, easq; describere aggreffus fum, maxi
mè duab. rebusfretus, perquirédi ſcilicet diligentia, ac lingue Sla
uonicę peritia, quę magnu mihi adiumentu ad hoc qualecunq;
fcripti genus attulerút. Et quamuis de Mofcouia plures, pleriq;
tamen alieno relatu ſcripſerút: ex antiquioribus, Nicolaus Cufa
nus: noſtra ætate, Paulus Iouius ( quę ſummę eruditionis ac in-
credibilis in me ſtudij cauſa nomino ) eleganter ſanè, & magna
cum fide ( uſus enim eſt interprete locupletifimo: ) Ioannes Fa
bri, & Antonius Bied, cùm tabulas, tum commentarios relique
rint: nónulli etiam nõ ex professo, ſed dû proximas regiones de-
ſcribunt, ex quorum numero eſt Olaus Gothus in Suetię deſcri
ptione, Matthæus Mechouita, Albertus Campéſis & Munſterus
attigerint, me tamé illi quidè minimè à ſcribendi propofito de-
terruerunt: tum quòd earum rerú oculatus fuerim teſtis, tum
quòd nonnulla ex fide dignis relationib. coram præſens haufe-
rim, deniq; quòd diu multuq; ijs de rebus cum plurib. ex quais
occaſione differuerim. quo factu eſt, ut copioſus fuiusq; ( abſit
uerbis inuidia ) nonnunquæ ea explicare neceſſe habuerim, quę
ab alijs quaſi per tranſennam propofita uerius quàm explicata
ſint. Accedit ad hoc, quòd ab alijs ne taeta quidem ſcribo, quæ à
nullo niſi oratore cognoſci potuerunt. Hanc uerò cogitatio-
nem meam ac ſtudium, Maiestas ueſtra confirmauit, meque ut
inchoatum opus aliquando abſoluerem, cohortata eſt, & ultrò
etiam currenti calcar ( ut dicitur ) addit: à quo tamen legatio-
nes, aliaq; Maiestatis ueſtræ negotia ſæpifsimè auocarút, quo mi
nus hactenus præſtare, quod inflituerà, potui. Nunc uerò, dum
ad interceptum negotiú quoquo modo interdum quotidianis
Auſtriaci filci negotijs reſpiras redeo, Maiestatiq; ueſtræ pareo,
minus uereor in iltius emutifsimę ætatis acumine paruę equos
lectores, qui maiore dictionis florem fortaffe deſiderabunt. Sa
tis enim ſit, & me reipſa ( uerbis enim paria facere nõ poſſum )
uoluntatem utcunq; infltruendæ poſteritatis oftendere: ac Ma-
ieſtatis ueſtrę iuſsis, quib. mihi æquè nihil antiquu eſt, parêre uo
luisse. Nuncupo itaq; Maiestati ueſtrę hos de Mofcouia cõmen-
tarios, à

["PRAEFATIO.", "tarios, à me ueritatis inueſtigandæ, ac in lucem proferendæ lon-\ngè maiore, quàm dicendi ſtudio ſcriptos: meq; in clientelâ Ma-\nieſtatis ueſtræ, in cuius iam officijs conſenui, ſuppliciter dedico\nac commendo: oroq; , Maiestas ueſtra dignetur ipſum librum\nea clementia ac benignitate complecti, qua authorem\nfemper complexa eſt. Viennæ Auftriae, prima\nMartij, M. D. XLIX.", "Eiuſdem Maiestatis ueſtræ", "fidelis Confiliarius Camerarius,\n& Præfectus fiſci Auftriaci,", "Sigifmundus Liber Baro\nin Herberftayn, Neyperg\n& Guettenhag.", "2 3", "FEBRUARII: Anno Domini M. D. XXVI.\net p[er]legatæ nobis in\nunum ierumque dioc[esis]æ\nconferens. Et in eo[m]nibus\nconferens, ut dicta est, ut dicta est\nconferens, ut dicta

FERDINANDUS DEI GRATIA PRINCEPS
& infans Hispaniarum, Archidux Austriae, Dux Burgundie, &c.
Imperialis locum tenens generalis, &c.

NOBILI, ET FIDELIBUS NOBIS DILECTIS, LEONARDO
Comiti de Nugarolis, Sacræ Cæsareæ & Catholicæ Maiest. &c. ac Sigilmundo de
Herberstain, Equiti aurato, Confiliarijs & Oratoribus noftris ad Sen-
renisfimum Principem Moscouitarum.

OBILI S, & fideles dilecti: Cum nuper apud nos  
subſtituifent Lubingæ Mofcouitici oratores à Cæſa  
re reuerſi, per Confiliarii noſtrum Doctore Ioan-  
nem Fabrum ſcifcitati ſumus, de fide & religione  
ac ceremonijs gentis. Quæ omnia idem Conſilia-  
rius noſter, ut ab eis acceperat, in libellu poſtea di-  
geſit. Quem ea potiſsimum ratione hifce adiun-  
ctu mittimus, ut lectus à uobis ſuggerat, refricetq  
memoriam, ſi quid eorum uel uideritis, uel obſeruaueritis, quod proti-  
nus ueſtro oculato teſtimonio, uel obſeruatione poffit probari. Itaque  
iniungimus uobis, ut diligenter tam rationem fidei, quam ceremonias e-  
tiam, ad eum modum inquiratis, per occafionem. quam ipſi ad indu-  
ftriam & ingenium ueſtrum affumetis, ut certius de omnibus ſic infor-  
mati, huius gentis religionem & ritum affequamur, quem & in facris &  
prophanis rebus ſoleant obſeruare. Quod ſi quodpiam exemplar Miſ-  
fale, uel ceremoniarius alius liber, unde deprehendi faciè poffit ſacro-  
rum eorundem operatio circa Eucharifiam, & alia, commodè in manus  
ueſtras inciderint, nobis gratum erit, ut comparentur: qui cupimus ſci-  
re ad amuſim, ubi conueniant, uel diſcrepent, in articulis fidei, ac ce-  
remonijs. Erit nobis hæc inquiſitio, & labor omnis ueſter, periucun-  
dus; neque uobis difficilis: quem ut omni ſtudio proſequi uelitis, noſtra  
eſt benegrata uoluntas. Datum Auguſtæ, die prima menſis  
Februarij: Anno Domini M, D, XXVI.

Ferdinandus S.

Admandatum ſerenifsimi Domini Principis
Archiducis proprium,
Iacob, Spiegl, &c.

HENRICVS GLAREANVS P. L. ANNOTATIONI

bus in Q. Curtium, ubi de duplici Scythia, Herodoto dicta,
Ptolemæo uerò Sarmatia, in hæc uerba
differit.

De quibus regionibus nostra ætate inclytus ille uir D. Sigmundus in Herberstein,
Neiperg & Guottenhag Baro, inulti simi Cæsaris Ferdinandi Consiliarius, fisci in Au-
stria prefeclus, duo iusta volumina edididit, plena omnis eruditionis, dignissimum opus
lectu, quod omnes qui Geographica amant, amplectantur, multum lucis accepturi, plur-i-
morum cùm in Latinis, cum in Græcis authoribus locorum, antea à nemine reſſe tradi-
torum. Oculatus hic teſlis, non auritus tantum hæc scriptis prodidit, certa, non uanar e-
latione: quippe miſſus Legatus à duobus Imperatoribus, diuo Maximiliano, ac Carolo
quinto, ipso Cæsare Ferdinando, ad magnum illum ducem Moschouæ. Hæc ego, optime
lector, haud ullo zelo motus, quàm ingenti ueritatis amore, de illo generoſo uiro ſcribo.
neque enim eum unquam uidi: ſed eius opera tanto ardore, tanta animi mei admira-
tione legi, ut multis annis nil æque lubenter. Et confiteor, me multu inde fruclus hauiſſe:
quando ex ies plane uideam, ueteres de his rebus ita cæcutiſſe, ut Cimme-
rias tenebras nobis offudiſſe, merito uideri queant.

Rufforum

AD LECTOREM.

OSCOVIAM mihi descripturo, quæ Rufsiæ caput eſt, ſu
amè ditionè per Scythiam longè lateç extendit, perne-
ceſſarium erit, cādide Lector, multas in hoc opere Septen-
trionis parteis attingere, quæ non ſolum prīcis, ſed etiam
noſtræ ætatis authoribus non fatis cognitæ fuerunt: quo
fiet, ut nonnunquam ab eorum ſcriptis diſſentire cogar.
Ne cui tamen uel ſuſpecta, uel arrogans uideatur mea, in
hac re ſententia, equidem fateor me non ſemel, ſed iterum,
dum diui MAXIMILIANI Imperatoris, ac eius nepo-
tis Rom. Regis Domini FERDINANDI legationibus fungerer, Moſcovuiam,
tanquam in re præſenti (ut dici folet) uidiffe ac perluftraſſe: maiorem tamen
partem ex eius loci hominibus, tum peritis, tum fide dignis cognouiffe: nec unius
alterius ue relatu ſuiffe contentum, ſed multorum coſſantibus ſententijs fretum, ac
etiam Slavonicæ linguae (quæ cum Rhutenica & Moſcovuïtica eadem eſt) cogni
tione beneficioſt adiutum, hæc non ſolum ut auritum, ſed etiam oculatum teſtem,
non fucato orationis genere, ſed aperto & facili perſcripſiffe, ac poſteritatis me-
morïæ prodidiffe.

Cæterum, quemadmodum quælibet natio ſuum quendæ pronunciandí morem
habet: ita & Rhuteni facere, litéras, ſuas uariè connexas, coniunctas ue, nobis in-
uſitata quadam ratione proſerre ſolent: adeò ut, qui eorum pronunciationem non
ſingulari diligentia obſeruauerit, is neq ſcifcitarí quicquam commodè, neque co-
gnoſcere certi alíquid ab illís poterit. Equidem in Rufſiæ deſcriptione, cum Rhu-
tenicis uocabulís in rerum, locorum, ac fluviuorú appellatione non temere ufus ſim,
uolui am inde ab inítilio literarum quarundam connexionem ac uim paucis oſten-
dere: qua animaduerſa, Lector pleraque facilius cognoſcere, & aliquando plura for
taſſe inquirere poterit.

Bafilius, eti Rhuteni per Vu confonantem ſcribant & proſerant, cum tamen a-
pud nos inoleuerit per B ſcribi & proſerrí, nò uidebatur mihi per Vu ſcribendum.

C aſpirationi præpofita, non per Ci, uel ſchi, ut pleræq nationes ſolent, ſed per
Khi, Germanorum quodammodo more, eſt exprimenda: ut in dictione Chiovuía,
Chan, Chlinovua, Chlopígrod, &c.

Præpofita uerò Z duplæ, ſonorius aliquanto proſerenda: ut Czeremiffle, Czer-
nigo, Czilma, Czunkas, &c.

G Rhuteni, præter aliorum Slavorum morem, per h aſpirationem, Bohemico
propemodum more proferunt, ut cum Iugra, Vuolga ſcribunt: Iuhra, Vuolha
pronunciant.

I litera ut pluríuum uim confonantis obtínet: ut in lauſa, Iaroslavu, Iamma, Iero
polchus, &c.

Th fere per ph proferunt: ita Theodorum ipſi Pheodorum, ſeu Feodorum ap-
pellant.

V quando uim confonantis habet, eiusdem loco Vu literá, quam Germani per
duplex b, ſc. w exprimunt, poſui: ut in Vuolodímería, Vuorothín, Vuedraſch,
Vuieſma, Vuladíslaus. Eadem uerò in medio uel fine dictionis poſita, uim ſeu ſo
num obtinet lítere Græcae phi, quæ eſt nobis ph, ut Ozakovu, Roſtovu, Aſovu,
Ovuka. Diligenter igitur obſerabit Lector huius literæ uim, ne una & eadem dí
ctione deprauatè prolata, diuerſas res interrogaſſe, intellexiſſe ue uideatur.

Præterea in Rhutenorum Annalibus, origine, rebus, geſtis uertendís, non eo,
quo nos, ſed quo ipſi utuntur, annorum numero uſi ſumus: ne, dum ab
ipſorum ſcriptis discreparemus, correcctores uerius quam fidi
interpretes uideremur,

I

RERVM MOSCOVITICARVM COMMEN-
TARII, SIGISMUNDO LIBERO BARONE
in Herberstain, Neuperg & Guetenhag, autore.

A

V S S I A unde nomen habeat, uariæ extant o-
piniones. Sunt enim qui eam à quodam Ruſ-
ſo, fratre ſeu nepote Lech, principe Polono-
rum, perinde ac ſi ipſe Rhutenorum princeps
fuifſet, nomen accepiffe uolunt. Alij autem à
quodã uetuſtifsimo oppido, Ruſſo dicto, nõ
longè à Novuogardia magna. Quidam uerò
à ſuſco eius gentis colore. Plericq, nomine mu
tato, à Roxolania Ruſsiam cognominatã eſſe
putant. Verùm eorum qui haſce aſſerunt opi
niones, tanquã uero haud cōſonas, Moſci refutant, aſſerentes Roſſeiam
antiquitùs appellatã, qualiſ gentē diſperſam, ſeu diſſeminatam: id quod
nomen ipſum indicat. Roſſeia etenim, Rhutenorũ lingua, diſſeminatio,
ſeu diſperſio interpretatur. quod uerum eſſe, uarij populi incolis etiam-
B num permixti, & diuerſæ prouinciæ Ruſsíæ pafsim intermixtæ ac inter-
iacentes, apertè teſtantur. Notum eſt autem hiftorías ſacras legentibus,
diſſeminationis uocabulo etiam Prophetas uti, cum de diſperſione po-
pulorum loquuntur. Nec tamen deſunt, qui Ruſſorum nomen ex Græ-
ca, atq; adeo ex Chaldaica origine, non multũ diſsimili ratione trahant.
à fluxu nímirum, qui Græcis eſt §§s. uel à quadã qualiſ guttulata diſper-
fione, quæ Arameis diciſ Refiſſaia, ſiue Reſſaia: quo modo Galli & Vm-
bri à fluſtibus, imbribus & inundationibus, hoc eſt, à Gall & Gallim, í-
tem ab Vmber, Hebræis ſunt appellati, qualiſ dicas fluſtuātes ſeu procel
loſos populos, uel ſcaturiginum gentem. Sed undecunque tandem Ruſ-
fia nomen acceperit, certe populi omnes qui lingua Slauonica utuntur,
ritum ac fidem Chriſti Græcorum more ſequuntur, gentiliter Ruſſi, La-
tinè Rhuteni appellati, ad tantã multitudinē excreuerunt, ut omnes in-
termedias gētes aut expulerint, aut in ſuum uiuendi morē pertraxerint;
adeò ut omnes nunc uno & communi uocabulo Rhuteni dicantur.

Slauonica porrò lingua, quæ hodierno die corrupto nōnihil uocabu-
lo Sclauonica appellatur, latifsimè patet: ut qua Dalmatæ, Boſſnenſes,
C Chroatí, Iftrij, longoq; ſecundum mare Adriaticum tractu Forumiulij
uſque, Carni, quos Veneti Charfos appellant, item Carniolani, Carin-
thij, ad Drauum fluuium uſque: Stirij uerò infra Gretzium, ſecundum
Mueram Danubium tenus, indeq; Myſij, Seruj, Bulgari, alijq; Conſtan
tinòpolim uſque habitantes: Bohemi præterea, Luſacij, Sileſij, Moraui,
Vagiij fluuij in regno Hungariæ accolæ: Poloni item, & Rhuteni la-
tifsimè imperantes, & Circaſi Quinquemontani ad Pontum, denique
per Germaniam ultra Albim in septentrionem Vuandalorum reliquiæ
ſparſim habitātes utuntur. Hi etſi omnes ſe Slauos eſſe fatentur, Germa-

b ni tamen

RERVM MOSCOVITICARVM

nī tamē à folis Vuandalis denominatione fumpta, omnes Slauonica lin A
gua utentes, Vuenden, Vuinden, & Vuindisch, promiscuè appellant.

Cæterīm Ruſsia montes Sarmaticos haud longè à Cracouia attingit:
& ſecundum fluuium Tyram, quem incolæ Niftru uocant, ad Pontum
Euxinum atc; Boryſthenē uſc; fluuium protendebatur: ſed ante aliquot
annos Albam, quæ aliàs Moncaſtro appellatur, quæc; ad oſtia Tyræ ſi-
ta, ſub ditione Vualachi Moldauienſis erat, Thurca occupauit. Præ-
terea rex Thauriciæ Boryſthenē tranſgreſſus, latec omnia uaſtans, duo
ibi caſtra exæ diſcauicht: quorum alterum Oczakovu nomine, non longè
ab oſtijſs Boryſthenis ſitum, nunc Thurca pariter occupat: ubi ſolitudi-
nes hodie ſunt inter utriuſque fluuij oſtia. Porrò aſcendendo iuxta Bo-
ryſthenem, deuenitur ad oppidum Circas, occidentē uerſus ſitum: atc
inde ad uetuſtifsimam ciuitatem Chiovuiam, quondam Ruſsiae metro-
polim: ubi traiecto Boryſthene, eſt prouincia Sevuera, adhuc habitata:
ex qua rectà in orientem procedenti occurrunt Tanais fontes. Longo
deinde ſecundum Tanaim, ad confluxu ſcilicet Occæ & Rha fluuiorum, B
itinere emenſo, tranſeundo denique Rha longiſimo tractu in mare uſ-
que Septentrionale, pòſt inde redeundo, circa populos regi Svuetiæ
ſubditos, & ipſam Finlandiam, ſinum Livuonicum, atque per Livuo-
niam, Samogithiam, Maſovuiam denique & Poloniam uſque reuerten-
do, Sarmaticis tandem montibus terminatur, duabus duntaxat prouin
cijs, Lithvania ſcilicet & Samogithia interieſtis: quæ duæ prouinciæ
licet Rhutenis intermiſtæ ſint, ac proprio idiomate ritu Romano u-
tantur, earum tamen incolæ ex bona parte ſunt Rhuteni.

Principu qui nunc Ruſſiæ imperant, primus eſt, Magnus dux Molſco
vuiæ, qui maior eius partem obtinet: ſecūdus, magnus dux Lithvaniæ:
tertius eſt rex Poloniæ, qui nunc & Poloniæ & Lithvaniæ præeſt.

De origine autem gentis, nihil habent præter annales inſtrà ſcriptos:
gentem ſcilicet hanc Slauonicam eſſe ex nātione laphet, atque olim con-
ſediffe ad Danubium, ubi nunc Hungaria eſt & Bulgaria, & tum Nor-
ci appellatam: tandem diſpalatam, & per terras diſperſam, nomina à lo-
is accepiffe, utpote Moravui à fluuio: alij Ozechi, hoc eſt Bohemi: i-
tem Chorvuati, Bieli, Serbli, id eſt Seruij, Chorontani diſti, qui ad Da-
nubium confederant, à Vualachis expulſi, uenientes ad Iſtulam, nomen
Lechorum à quodam Lecho Polonorum principe, à quo Poloni etiam-
num Lechi uocantur, acceperunt. Alij Lithvuani, Maſouienſes, Pome-
rani: alij ſedentes per Boryſthenem, ubi nunc Chiovuia eſt, Poleni dice-
bantur: alij Drevuliani, in nemoribus habitantes: alij inter Dvuinam &
Peti, diſti Dregovuici: alij Poleutzani, ad fluuiu Poltæ, qui influit Dvui-
nam: alij circa lacum Ilmen, qui Novuogardiam occupauerunt, ſibi que
principem Goſtomiffel nomine conſtitueru: alij per Deſnam & Sulam
fluuios, Sevueri, ſeu Sevuerski appellati: alij uerò ſuper fontes Volhe &
Boryſthenis, Chriuuitzi nominati; horum arx & caput Smolenſco eſt.
Hæc annales ipſorum teſtantur.

Qui ini-

COMMENTARII.

3

A Qui initio Rhutenis imperauerint, incertum est. characteribus e-
nim carebant, quibus res geftæ memoriæ mandari potuifient. Poſtea-
quam uerò Michael rex Conſtantinopolitanus, literas Slauonicas in
Bulgariam anno mundi 6406. miſſet, tum primum, non ea duntaxat
quæ tum gerebantur, uerum etiam quæ à maioribus acceperant, & per
longam memoriam retinuerant, ſcribi, in'que Annales eorum referri
cœpta ſunt: ex quibus conſtat, Coſeros populum, à nonnullis Rhute-
nis tributi nomen aſprecolorum pelliculas de ſingulis ædibus exegiſſe,
item Vuaregos iſpis imperauiſſe. De Coſeris, unde, aut qui nam fue-
rint, nihil præter nomen ex Annalibus: de Vuaregis itidem, certi quic-
quam ab illis cognoſcere nò potui. Cæterùm cum iſpì mare Baltheù,
& illud quod Pruſsiam, Livuoniam, indec; pòſt ditionis ſuæ partem à
Svuetia diuidit, mare Vuaregum appellarent: putabam equidem, aut
Svuetenſes, aut Danos, aut Prutenos, ob uicinitatem, principes illo-
rum ſuiffle. Iam uerò, cum Vuagria, famoſiſsima quondam Vuandalò-
rum ciuitas & prouincia, Lubecæ & ducatui Holſatiæ finitima ſuiffle,
marec; hoc quod Baltheum dicitur, ab ea nomen, quorundam ſenten-
tia, accepiffle uideatur: illud ipſum, & ſinus ille qui Germaniam à Da-
nia, item Pruſsiam, Livuoniam, maritimam denique Moſcovuitici im-
perii partem à Svuetia ſeparet, & adhuc apud Rhutenos nomen ſuum
retineat, atque Vuaretzokoie morie, hoc est, Vuaregu mare appelletur:
ad hæc, quòd Vuandali ea tempeſtate potentes erant, Rhutcnorum de-
nic lingua, moribus atq; religione utebantur: uidentur itac; mihi Rhu-
teni ex Vuagrijs, ſeu Vuaregis potius, principes ſuos euocaffle, quam
externis, & à religione ſua, moribus, idiomaticc; diuerſis, imperium de-
tuiliffe. Cum itaque Rhuteni aliquando inter ſe de principatu contende-
rent, ac mutuis odiorum facibus inflammati, exortis denic; grauifimis.
ſeditionibus decertarent: tum Goſtomiſſel, uir & prudens, & magnæ in
Novuogardia authoritatis, in medium conſuluit, ut ad Vuaregos mit-
terent, atq; tres fratres, qui illic magni habebantur, ad ſuſcipiendum im-
perium hortarentur. mox audito conſilio, legatis miſſis, principes ger-
C mani fratres acceſſuntur: uenientes c; eò, imperium iſpì ultrò delatum,
inter ſe diuidunt. Rurick principatum Novuogardiæ obtinet, ſedemc;
fuam ponit in Ladoga, XXVI miliaribus Germanicis infra Novuo-
gardiam magnam. Sinaus confedit in Albo lacu. Truvuor uerò in prin-
cipatu Plescouièſi, in oppido Svuortzech. Hoſce fratres originem à Ro-
manis traxiſſe, gloriantur Rhuteni: à quibus etiam præſens Moſcovuiæ
princeps, ſe genus duxiſſe ſuum aſſerit. Horum autem fratrum ingreſſus
in Ruſsiam, iuxta Annales, ſuit anno mundi 6370. Duobus fine hæredi-
bus defunctis, principatus omnes Rurick ſuperſtes obtinuit, caſtra inter
amicos & famulos diuſit. moriens filium iuuenè Igor nomine, unà cum
regno commendat cuidam Olech propinquo ſuo: qui id, deuicſtis multis
prouincijs, auxit: arma in Græciam uſque transferens, Biſantium etiam
obſedit. & cum triginta tribus annis regnaſſet, atq; in caput ſeu cranium

b 2

fui equi

RERVM: MOSCOVITICARVM

4

fui equi iam olim mortui, pede fortè impegiffet, uermis uenenofi morfu A
Jefus occubuit. Mortuo Olech, Igor ducta ex Pleſcovuia uxore Olha,
imperare cœpit: qui cum exercitu ſuo longius progrediens, Heracleam
& Nicomediam uſc[ip]b perueniſſet, tandem bello ſuperatus aufugit, pòſt
à Malditto Drevulianorum principe, in quodam loco Coreſte nomi-
ne, ubi etiam ſepultus eſt, occiditur. Filius autem Svuatoslaus, quem in-
fantem reliquit, cum per ætatem imperare non poſſet, interim mater Ol-
ha regno præfuit: ad quam cum Drevuliani uiginti internuncios miſiſ-
fent, cum mandatis, ut eorum principi nuberet: Olha nuncios Drevu-
lianorum uiuos obrui iuſsit: ſuos[que] interim legatos ad eos miſit, nimi-
rum ſi ſe principem & dominam expeterent, ut plures atque preſtantio-
res procos mitterent. mox alios ſelectos quinquaginta uiros ad ſe miſ-
ſos, in balneo combuſsit: alios[que] legatos iterum miſit, qui aduentù ſuum
annunciarent, iuberent[que] apparare aquam mulſam, alia[que] ex more ad
parentandum marito deſuncto neceſſaria. Porrò ad Drevulianos cum
ueniſſet, maritum deplanxit, Drevulianos inebriauit, quin[que] millia illo B

rum occidit. mox Chiovuiâ reuerſa, exercitum còſcripſit: contra Drevu
lianos progreſſa, uictoriam reportauit, fugientes in caſtrum perſecuta,
obſidione ad integrum annum preſſit, pòſt interpoſitis conditionibus,
tributum illis de qualibet domo, tres uidelicet columbas, totidem'que
paſſeres imperat: accepcas[que] in tributum aues, continuò alligatis ſub a-
las igneis quibuſdam inſtrumentis, dimittit. auolantes columbæ, ad æ-
des conſuetas redeunt, reuolant'que, caſtrum incendunt. inſammato-
iam caſtro diſſugientes, aut occiduntur, aut capti uenduntur. Occupa-
tis itaque omnibus Drevulianorum caſtris, ulta mariti mortem, Chio-
vuiam reuertitur. Dein anno mundi 6463 in Græciam proſecta, baptiſ-
mum ſub rege Ioanne Conſtantinopolitano ſuſcepit: commutato[que] no-
mine Olhæ, Helena uocata eſt: ac magnis poſt baptiſimum à rege mune-
ribus acceptis, domum reuertitur. Hec prima inter Rhutenos Chriſtia-
na fuit, ut Annales eorum teſtantur, qui eam Soli æquiparant. Sicuti e-
nim ſol ipſum mundum illuminat, ita & ipſa Ruſsiam fide Chriſti illu-
ſtraſſe dicitur. Svuatoslaum autem filium ad baptiſimum nequaquam C
perducere potuit. qui cum adoleuiffet, ſtrenuus ac promptus ſtatim om-
nes bellicos labores, pericula[que] conſueta, non detreſtauit: in bello nul-
la impedimenta, ne uafa quidem coquinaria, exercitui ſuo permisit, car-
nibus toſtis duntaxat utebatur, humi requieſcens, ſella capiti ſubieſta.
Vicit Bulgaros, ad Danubium uſque progreſſus: in[que] ciuitate Pereaſ-
lavu, ſedem ſuam poſuit, ad matrem atque conſiliarios ſuos dicens: Hec
enim ſedes mea, in medio regnorum meorum: ex Græcia ad me adferun
tur Panodocki, aurum, argentum, uinum, uarij[que] fructus: ex Hungaria,
argentù & equi: ex Ruſsia, Schora, cera, mel, ſerui. Cui mater: iam iam
moritura ſum, tu me ubicunque uolueris ſepelito. itaque pòſt triduò mo-
ritur, atque à nepote ex filio Vuolodimero iam baptiſato in numerum
ſanctorum reſertur, dies[que] undecimus Iulij ſacer illi dicitur.

Svuatoſc

COMMENTARII.

A Svuatoslaus, qui poſt obitum matris regnabat, diuifit prouincias filijs: Ieropolcho Chiovuiam, Olegæ Drevulianos, Vuolodimero Novuogardiam magnam. Nam Novuogardenſes impulſu cuiuſdam mulieris Dobrinæ, Vuolodimerum principem impetrarunt, erat enim No vuogardiæ ciuis quidam Caluſcza paruus dictus, qui habuit duas filias, Dobrinam & Maluſcham. Maluſcha erat in gynæcio Olhe, quam imprægnauerat Svuatoslaus, & ex ea Vuolodimerum ſuſceperat. Svuatoslaus cum filijs proſpexiſſet, pergit in Bulgariam, Pereaslavu ciuitatem obſidet, capit: Basilio & Conſtantino regibus bellum denunciat, at hi lega tis miſſis pacem poſcebant, & quantum exercitum haberet, cognofcere ab eo propterea cupiebant, quòd tributum daturos ſe iuxta numerum exercitus, ſed falſo, polliſebantur. mox cognito militum numero, exerci tum ſcripſerunt. Pòſt cum uterque exercitus conueniſſet, Rhuteni Græcorum multitudine terrentur: quos cum pauidos uideret Svuatoslaus, inquit: Quia locum non uideo, Rhuteni, qui nos tuto capere poſſet: ter

B ram autem Ruſſiæ tradere inimicis, nunquam in animum induxi: forti-
ter cōtra illos pugnando, aut mortem oppetere, aut gloriam reportare,
certum eſt. Etenim ſi ſtrenuè pugnando occubuero, nominis immorta-
litatem: ſi uerò fugiam, perpetuam inde ignominiam ſum relaturus. &
cum hoſtium multitudine circumuentus effugere non liceat, ſtabo ergo
firmiter, capit meum in prima acie, pro patria, omnibus periculis obij
ciam. Cui milites: Vbi caput tuum, ibi & noſtrum. Mox confirmato mi
lite, in aduerſum hoſtem raptus, magno impetu facto, uiſtor euadit. Ter
ram dein Græcorum uaſtantem, reliqui Græciæ principes muneribus
oppugnant. aurum autem & panadockmi (ut eſt in Annalibus) mune-
ra cum ſpreuiffet, recuſaſſet, ueſtimenta autem & arma à Græcis iam
denuò ſibi miſſa accepiffet: tanta eius uirtute, Græciæ populi permoti,
reges ſuos conuenientes: Et nos, inquiunt, ſub eiuſmodi rege eſſe cupi-
mus, qui non aurum, ſed arma magis amat. Appropinquante Conſtanti-
nopolim Svuatoslao, Græci magno ſe redimentes tributo, eum à finibus
Græciæ auertunt, quem tandem anno mundi 6480, Cures princeps Piec-

C zenigorum, ex inſidijs interfecit. & ex cranio eius poculum faciens, au-
ro circundato, literis in hanc ſententiã ſignauit: Quærendo aliena, pro-
pria amiſit. Mortuo Suatoslao, quidam ex eius primoribus Svuadolt
nomine, Chiovuiam ad Ieropolchum profectus, maximo eum ſollici-
tans opere atque ſtudio, quo Olegam fratrem regno expelleret, quòd ſi-
lium ſuum Lutam necaſſet. Ieropolchus eius perfuaſione adductus, bel-
lum fratri infert: exercitum eius, Drevulianos ſcilicet, proſligat. Ole-
ga autem fugiens in quoddam caſtrum, à ſuis excludus, impetuſt facto,
ex quodam ponte detruſus ac deiectus, multis ſuper eum cadentibus, mi
ſere adobruitur. Ieropolchus caſtro occupato fratrem quærens, corpus
eius inter cadauera repertum, & ad ſuum conspectum allatum afpi-
ciens: Svuadolte, inquit, ecce hoc tu concupiuiſti. pòſt ſepelitur. Inter
fectum ſepultum Olegam, cum Vuolodimerus accepiffet, reliſta No-

b 3 vuogardia,

RERVM MOSCOVITICARVM

vuogardia, ultra mare ad Vuaregos profugit. Ieropolchus autem No. A
vuogardiæ suum locum tenentem imponens, totius Ruſiæ monarcha

vuogardiæ suum locum tenentem imponens, totius Ruſiæ monarcha
efficitur. Vuolodimerus Vuaregorum auxilio comparato, reuerſus,
locum tenentem fratris Novuogardia expulit, fratri que bellum prior
denunciat. ſciebat enim, ipſum contra ſe arma ſumpturum. Interea tem-
poris mittit ad Rochvuolochdam principem Pelscovuiæ (nam & ipſe
ex Vuaregis illuc commigrauerat) & filiam ſuam Rochmidam uxorem
petit. filia autem non Vuolodimero, quòd eum ex illegitimo thoro na-
tum ſciebat, ſed Ieropolcho fratri, quem breui ſe pariter expetiturum pu-
tabat, nubere uoluit. Vuolodimerus, quòd repulſam paſſus eſſet, Roch-
vuolochdæ bellum infert: eum c[]p unà cum duobus filijs occidit. Roch-
midam uerò filiam ſibi iungit, atque poſt Chiovuiam contra fratrem
progreditur. Ieropolchus cum fratre inire prælium cum non auderet,
occlusit ſe Chiovuiæ. Vuolodimerus dum Chiovu oppugnat, occul-
tum mittit nuncium ad Blud quendam Ieropolchi intimum confilia-
rium: quem patris appellatione dignatus, rationem interficiendi fra. B
trem ex eo petit. intellec[]ta petitione Vuolodimeri, pollicetur Blud ſe-
met dominum ſuum interfec[]turum, conſulens Vuolodimero, caſtrum
ut oppugnet: Ieropolchum autem monet, in caſtro ne maneat, expo-
hens multos ex ſuis ad Vuolodimerum deſeciffe. Ieropolchus confilia-
rio ſuo fidem habens, fugit Roden, ad oftia. Iurſæ, ſe que ibi aduerſus
fratris uim tutum fore putat. Vuolodimerus deuic[]ta Chiovuia, Ro-
den exercitum transferens, longa & graui obſidione Ieropolchum pre-
mit. Poſt longa inedia exhaußt, cum obſidionem tolerare diutius non
poſſent, conſulit Blud Ieropolcho, ut pacem cum fratre, ſe longè po-
tentiore, faciat: Vuolodimero autem interim nihilominus nunciat,
ſe ſibi fratrem ſuum mox traditurum, adducturum que. Ieropolchus
ſecutus conſilium ipſius Blud, fratris ſe arbitrio atque potef[]tati permit-
tit, conditionem hanc ultro offerens, nempe, quicquid ex gratia ſua fi-
bi rerum conceſſurus eſſet, in eo ſele gratum futurum. Vuolodimero
conditio oblata, haud quaquam diſplicet. Mox Blud monet dominum,
ut ad Vuolodimerum iret: quod tamen Vueraſco pariter Ieropolchi C
conſiliarius prorsus diffuadet. ſed huius conſilium negligens, ad fra-
trem pergit. ingrediens per portam, à duobus Vuaregis, Vuolodi-
mero interim ex quadam turri deſpiciente, occiditur. quo facto, fra-
tris uxorem natione Græcam ſuprauit: quam Ieropolchus pariter,
priuſquam in uxorem duxiſſet, monialem impregnauerat. Hic Vuo-
lodimerus multa idola Chiovuiæ inſtituit. primum idolum, Perum di-
ctum, capite argenteo, cætera lignea erant. alia, Vslad, Corſa, Da-
ſvua, Striba, Simaergla, Maſch, uocabantur: quibus immolabat, que
aliàs Cumeri appellabantur. Vxores habuit plurimas. ex Rochmida
autem ſuſcepit Ifoslaum, Ieroslaum, Servuoldum, & duas filias. Ex Grę-
ca, Svuetopolchum. Ex Bohema, Saslaum: item ex alia Bohema, Svua-
toslaum, Stanislaum. Ex Bulgara, Boris & Chleb. Habebat præterea
in alto

["COMMENTARII.", "7", "A in alto caftro trecentas concubinas: in Bielgrad, similiter trecentas: in Bereſtovuo, Selvui ducentas. Vuolodimerus cum fine impedimento totius Ruſsiæ eſſet monarcha factus, uenerant ad eum ex diuerſis locis Oratores, hortantes, ut ſe eorum ſectæ adiungeret. Varias autem cum uideret ſectas, miſit & ipſe Oratores ſuos, qui perquirerent conditiones & ritus ſingularum ſeſtarum. tandem cum alijs omnibus ſidem Chriſtianam Græco ritu prætuliſſet, elegiſſet, miſis oratoribus Conſtantinopolim ad Basiliu[m] & Conſtantinum reges, Annam fororem, uxorem ſibi ſi darent, ſe ſidem Chriſti, cum omnibus ſubditis ſuis ſuſcepturum: & reſtituturum illis Corſun, & alia omnia, quæ in Græcia poſſideret, pollicetur. re impetrata, conſtituitur tempus, eligitur locus Corſun: quò cum ueniffent reges, baptilatus eſt Vuolodimerus, commutato[rum] que nomine Vuolodimeri, Basilio illi nomen imponitur. Nuptijs celebra[ti]ſis, Corſun una cum alijs, ſicuti promiserat, reſtituit. Hæc acta ſunt anno mundi 6469. à quo tempore Ruſsia in fide Chriſti permanſit. Anna mo", "B ritur XXIII anno poſt nuptias: Vuolodimerus uerò anno poſt obi-\ntum uxoris quarto deceſsit. Is ciuitatem intra Vuolham & Occam flu-\uios ſitam condidit, quam à ſuo nomine Vuolodimeriam nominauit,\neam[que] Ruſsiæ metropolim conſtituit. Inter ſanctos tanquam Apoſto-\nlus, ſolenni die uidelicet 15 Iulij, quotannis ueneratur. Mortuo Vuo-\nlodimero, diſsidentes inter ſe filij eius, uariè de regno præſumentes, de-\ncertabant: adeò ut qui potentior eſſet, alios ſe inferiores imbecillio-\nres[que] opprimeret, regno[que] pelleret. Svuatopolchus, qui principa-\ntum Chiovuienſem ui occupauerat, coſtituerat ſicarios, qui fratres ſuos\nBoris & Chleb conficerent. Interſeſti, commutatis nominibus, hic Da\nuid, ille uerò Romanus uocati, in ſanctorum numerum connumera-\nti ſunt: quib. etiam XXIIIII dies Iulij facer eſt conſtitutus. Fratrib. por-\nro ſic diſsidentibus, nihil dignum memoria interim ab eis geſtum eſt: ni-\nſi proditiones, inſidias, ſimultates, interſtina[rum] que bella audire uelles. Vuo\nlodimerus Sevuoldi filius, cognomento Monomach, uniuersam Ruſsiâ\nrurſus in monarchiam redegit, relinquens poſt ſe insignia quædam, qui-\nC bus hodierno die in inaugurandis principibus utunt[ur]. Moritur Vuolodi\nmerus anno mundi 6633, nec poſt eum filij eius, neque nepotes quicquam\npoſteritate dignum, uſque ad tempora Georgij & Basiliij, geſſerunt: quos\nBati rex Tartarorum bello uicit, interemit: Vuolodimeriam, Moſco-\nvuiam, atque bonam Ruſsiæ partem exuſit, & deprædatus eſt. Ab eo\ntempore, anno ſcilicet mundi 6745, uſque ad præſentem Basiliu[m], o-\nmnes ferè Ruſsiæ principes Tartarorum non ſolum tributarij erant,\nuerum etiam Tartarorum arbitrio Rhutenis ambientibus ſinguli prin-\ncipatus deferebantur. Lites denique interim illos de ſuccesione principa-\ntuum, aut hæreditatum gratia exortas, licet Tartari diſcernentes, co-\ngnoſcentes, decidebant, nihilominus tamè bella ſæpe inter Rhutenos\n& Tartaros oriebantur: inter fratres aŭt uarij tumultus, expulsiones &\npermutationes regnoruj & ducatuuj erant. Nã dux Andreas Alexandri,", "b 4 impetra-"]

8 RERVM MOSCOVITICARVM

impetrarat magnum ducatum: quem cum occupasset Demetrius, frater Andreas impetrato Tartarorum exercitu, illum expulit, multa cæ nepharia per Ruſsiam perpetrauit. Item dux Demetrius Michaelis, interſecit apud Tartaros ducem Georgium Danielis. Asbeck Tartarorum rex, arrepto Demetrio, capitali eum poæna affecit. Contentio erat de magno ducatu Tvuerenſi, quem dux Simeon Ioannis, cum à Tartarorum rege Zanabeck peteret, annuum ab eo tributum poſcebat: quod ne penderet, primores largitione corrupti, pro eo intercedentes effecerant. Deinde anno 6886, magnus dux Demetrius uicit bello magnum Tartarorum regem, nomine Mamaij. Item tertio anno poſt eundem magnum Tartarorum regem, nomine Mamaij. Item tertio anno poſt eundem conflictum ſecundo, ſuperueniens Tachtamifch rex Tartarorum, Demetrium profliguit, Moſcovuiam obſedit & occupavit. interempti ad ſepelien- dum octoginta uno rublo redimebantur: ſumma computata 3000. rublorum fuit. Magnus dux Baſilius, qui præſidebat anno 6907, Bul-

B gariam, quæ ad Vuolhiam ſita eſt, occupauit, Tartaros'que eiecit. Is Baſilius Demetrij reliquit unicum filium Baſilium: quem cum non dili- geret, quòd Anaſſaſiam uxorem, ex qua illum ſuſceperat, adulterij ſu- ſpectam haberet, magnum ducatum Moſcovuiæ non filio moriens, ſed Georgio fratri ſuo reliquit. Cum autem plerique Boiaronum filio e- ius, tanquam legítimo hæredi atque ſucceſlori, adhærerent: animad- uertens hoc Georgius, ad: Tartaros properat: ſupplicat regi, ut Baſi- lium accerſat, atque utri iure ducatus debeatur, decernat. Rex impul- ſu cuiuſdam confiliarij ſui, qui partes Georgij fouebat, præſente Baſi- lio, cum ſententiam pro Georgio diceret: prouolútus ad genua regis Baſilius, orat, fas ut ſit ſibi loquendi. Mox annuente rege, inquit: Quan- quam tu ſententiam ſuper literis mortuis tulisti, ſpero meas tamen, quas mihi ſigillo aureo communitas dediſt, quòd uelles me magno duca- tu inueſtire, adhuc uiuas, longè maioris efficacíæ atque authoritatis eſ- ſe. rogat'que regem, ut uerborum ſuorum eſet memor, promiſsis cæ- ſtare dignetur. Ad hæc rex, iuſtius eſſe reſpondit, uiuarum literarum C promiſa ſeruare, quàm mortuarum rationem habere. Tandem Baſi- lium dimittit, ducatu'que inueſtiuit. Moleſtè id ferens Georgius, exer- citu congregato, Baſilium expulit: quod Baſilius ſuſque deque tulit: ſe cæ in principatum Vgliftz, ſibi à patre relictum, recepit. Georgius magno ducatu, quoad uixit, quietè potitus eſt, quem teſtamento nepo- ti ſuo Baſilio legauit: quòd Andreas & Demetrius, filij Georgij, ceu priuati hæreditate, grauiter tulerunt. atque ideo Moſcovuiam obſe- derunt. Baſilius, qui monaſterium ſancti Sergij ingreſſus erat, cum hæc audiret, illico exploratores constituit: præſidijs que diſpoſitis cauìt, ne ex improuiſo opprimeretur. Quod cum animaduerterent duo illi fra- tres, inito confilio, certos currus armato milite complent, ac ueluti mer- cibus onuſtos eò mittunt, qui hinc inde ducti, demum ſub noctem iuxta uigilias

COMMENTARII.

A uigilias conſtitere. Qua occasione adiutus miles, intempeſta noſte ſubito
ſe curribus expediens, excubitores nihil periculi ſuſpicantes inuadit,
capiſt. Capit & Baſilius in monaſterio, atq. excæcatus ad Vglſetz una
cum cōiuge mittitur. Pōſt Demetrius, ubi inſeſtā ſibi cōmunitatem no-
bilium, eamq. ad Baſiliu cæcum deſicere uidet, mox Novuogardiā pro-
fugit, relinquens filium Ioannē: ex quo poſtea natus eſt Baſilius Semec-
zitz, qui etiam me tum in Moſcovuia exiſtente, in uinculis detinebatur,
de quo inſtra plura. Demetrius autem dictus ſuit cognomēto Semecka,
unde omnes ab eo deſcendentes Semeczitzi cognominantur. Tandem
Baſilius cæcus, Baſilij filius, quietè magno ducatu potitus eſt. Pōſt Vuo
lodimerum Monomach, uſq. ad hunc Baſilium, Ruſsia carebat monar-
chis. Filius autem huius Baſilij, Ioannes nomine, felicis ſimus ſuit, nam
ſimul ubi Mariam, ſororem magni ducis Michaelis Tvuerenſis, uxorem
duxiſſet, ſororium expulit, & occupauit magnum ducatum Tvueren-
ſem, deinde etiam Novuogardiam magnam: cui poſtea omnes alij prin

B cipes, magnitudine rerum à ſe geſtaru commoti, ſeu timore perculſi, ſer-
uiebant. Rebus deinde feliciter procedentibus, titulu magni ducis Vuo
lodimeriæ, Moſcovuiæ & Novuogardiæ ſibi uſurpare, monarcham de-
nique ſe totius Ruſsia appellare cœpit. Hic Ioannes ſuſcepit ex Maria
filium Ioannem nomine, cui in confortem iunxerat filiam Stephani illius
magni Vuaiuodæ Moldauiæ: qui Stephanus Mahumetem Thurca-
rum, Matthiam Hungariæ, & Ioannem Albertum Poloniæ, reges pro-
ſtrauerat. Mortua priore coniuge Maria, Ioannes Baſilij alteram uxo-
rem duxit, Sophiam, filiam Thomæ, latè quondam in Peloponneso re-
gnantis; filij inquam Emanuelis, regis Conſtantinopolitani, ex Palæo-
logorum genere: ex qua ſuſcepit quinque filios, Gabrielem, Deme-
trium, Georgium, Simeonem, & Andream: eisq. uiuens adhuc patri-
monium diuſit. Ioanni primogenito monarchatum referuavit, Gabrie-
li Novuogardiam magnam confignauit, cæteris alia iuxta arbitrium
ſuum attribuit. Primogenitus Ioannes moritur, reliſto filio Demetrio:
quem auus in patris mortui locum, iuxta confuetudinem monarchatu
C inueſtuerat. Aiunt Sophiām hanc ſuſſe aftutifsimam, cuius impulſu
dux multa fecit. Inter cætera induxiſſe maritum perhibetur, ut Deme-
trium nepotem monarchatu moueret, in'que eius locum præficeret Ga-
brielem. Perfuaſus namque dux ab uxore, Demetrium in uincula con-
jicit, detinetq. tandem moriens, eidem ad ſe adduci iuſſo; Chare, in-
quit, nepos, peccaui in Deum & te, quòd carceribus mancipatum te af-
ſlixi, teq. iuſta hæreditate ſpoliaui. iniuriam igitur à me tibi illatam, obſe
cro mihi remitte: liber abi, iure que tuo utere. Demetrius hac oratione
permotus, noxam auo facilè condonat. Egreſſus autè, Gabrielis patrui
iuſſu comprehenditur, inq. carceres conijcitur. Alij fame illum ac frigo-
re, pars fumo ſuffocatum putant. Gabriel, uiuente Demetrio, gubernat-
torem ſe geſsit: eo uerò mortuo, principatum tenuit, nò inauguratus, Ga
brielis duntaxat in Baſilij nomine cōmutato. Erat Ioanni magno duci ex
Sophia,

RERVM MOSCOVITICARVM

10

Sophia, filia Helena, quam collocauit Alexandro magno duci Lithuaniae, qui poſtea rex Polonię declaratus eſt. Sperabāt Lithuani iam grauifSIMAS utriuſCB principis diſcordias eo matrimonio ſopitas fore: at longe grauiores inde exorte ſunt. In ſponſalibus namę concluſum erat, ut tem plum Rhutenico ritu in caſtro Vuilnenſi, deſtinato loco exedificaretur, eiCB certę matronæ ac uirgines euſdem ritus iungerentur. quæ cum aliquanto tempore fieri negligerentur, ſumit ſocer cauſam belli contra Alexandrum: & triplici exercitu inſtructo, cōtra eum progreditur, primum uerſus prouinciam Sevueram in meridiem, ſecundum uerò in Occidentem cōtra Toropecz & Biela inſtituit, tertium in medio uerſus Drogo-buſch & Smolenczko collocat. ab ijs exercitum in ſubſidiis retinet, quò ei maximè, contra quem Lithvuanos pugnatos animaduerteret, ſucurrere poſſet. Poſtquam autem ad fluuium quendă Vuedraſch uterCB exercitus uenifſet, Lithuani duce Conſtantino Oſtroskij maxima proce rum & nobilium frequentia ſepto, ex quibusdam captiuis numerum hoſtium ac ducum quoCB cum cognouifent, magnam ſpem proſligandi hoſtem cōcipiunt. Porrò cum fluuiolus conflictu impediret, ab utriſCB trāſi tus ſeu uadù quærit. Primi autē Moſci aliquot, ſuperata ripa, Lithuanos ad pugnam laceſtunt: atCB illi haud timidi reſtunt, eosCB inſequuntur, ſu-gant, ultraCB fluuiolum pellunt. mox utri&C acies committuntur, præ-liumCB atrox oritur. Interea dum utrinCB eodem ardore animorum acri-ter certarent, exercitus in infidijs collocatus, quem pauciſsimi Rhuteni adſuturum ſciebant, ex latere in medios hoſtes inducitur. Lithuani me-tu perculſi, dilabuntur: imperator exercitus una cum plerifCB nobilibus capitur: reliqui perterriti, caſtra hoſti concedunt: ſe & arces, Drogo-buſch, Toropecz, & Biela pariter dedunt. Exercitus uerò, qui meridiem uerſus proceſſerat, cui præerat dux Machmethemin Tartarus rex Caſani, fortè Brensko ciuitatis præfectum, quem uernacula lingua Vuai vuodam uocant, comprehendit, BrenskoCB ciuitate potitur. Duo poſt germani fratres, Baſili patrueles, alter de Staradub, alter uerò Se-meczitz dicti, bonam partem prouinciæ Sevueræ poſsidentes, alioqui Lithvuanæ ducibus obedientes, imperio Moſci ſe tradunt. Sic unico conflictu, & eodem anno adeptus erat Moſcus, que Vuitoldus magnus dux Lithvuanæ multis annis, maximis que laboribus obtinuerat. Porrò cum hiſce captiuis Lithvuanis, Moſcus crudelius egit, grauifSIMIS cathenis uinctos detinuit: egit que cum Conſtantino duce, ut relicto domino naturali, ſibi ſeruiret. qui cum aliam ſpem elabendi non habere-ret, conditionem accepit. obſtrictusCB grauifſimo iuramento, liberatus eſt. Huic porrò quamuis prædia poſſessiones que pro ſtatus ſui conditione attributæ eſſent, ijs tamen placari ac detineri adeo non poterat, ut ad primam occasionem, per inuias ſyluas redierit. Alexander rex Poloniæ, magnus dux Lithvuanæ, qui perpetuo magis pace quàm bello gaudebat, relictis omnibus prouincijs & caſtris à Moſco occupatis, liberatione ſuorum contentus, pacem cum ſocero fecit. Is Ioannes Baſili adeo

A

B

C

adeò

COMMENTARII.

11

A adeò fortunatus erat, ut prælio Novuogardenſes, ad fluuium Scholomena ſuperarit. uiſtos adegit, certis conditionibus propolitis, ſe ut dominum & principem agnoſcerent: magnam eis pecuniam imperauit: unde etiam conſtituens prius ibi locum tenentem ſuum, abijt. quò, exactis tandem ſeptem annis, reuerſus, ciuitatem ingreditur auxilio archiepiscopi Theophili: incolas ad miſerrimam ſeruitutem redegit: arrepto argento & auro: ablatis denique omnibus ciuiù bonis, inde ultra trecenta plauftra bene onuſta abuexit. Ipſe ſemel duntaxat bello interfuit, cum principatus Novuogardiaë & Tvuerenſis occupabantur. aliàs prælio nunquam adſſe ſolebat, & tamen uiſtoriam ſemper reportabat: adeò, ut magnus ille Stephanus Moldavuiæ palatinus, crebrò in conuiuis eius mentione faciens, diceret: Illum domi ſedendo & dormitando imperium ſuum augere, ſe uerò pugnando quotidie uix limites defendere poſſe. Ille etiam reges Caſani ex uoluntate ſua conſtituit, aliquando captiuos reſuxit, à quibus tamen poſtremò ſenex maxima ſtrage pro-

B fligatus eſt. Ille idem primus caſtrum Moſcovuiæ, ſuam[que] ſedem, ut hodie cernitur, muro communiuit. Mulieribus porrò uſque adeò inſenſus erat, ut eius conſpectu, ſi quæ fortè obuiam ſibi ueniffent, tantum non exanimarentur. Pauperibus à potentioribus oppreſſis, iniuria' que affectis, aditus ad eum non patebat. in prandio plerunque adeò ſe poſtu ingurgitabat, ut ſomno opprimeretur. inuitatis interim omnibus tìmore perculſis, ſilentibus' que: experrectus, oculos tergere, ac tum pri- mùm iocari, & hilarem ſe conuiuis exhibere ſolebat. Cæterùm etſi poſtentiflimus erat, Tartaris tamen obedire cogebatur. Aduenientibus nam[que] Tartarorum Oratoribus, extra ciuitatem obuiam procedebat, eos' que ſedentes ſtans audiebat. quam rem uxor eius Græca tam grauiter tulit, ut quotidie diceret, ſefe Tartarorum ſeruo nupſiſſe: atque ideo hanc ſeruilem confuetudinem, ut aliquando abijceret, marito perſuaſt, ut ægritudinem Tartaris aduenientibus ſimularet. Erat in caſtro Moſcovuiæ domus, in qua habitabant Tartari, ut omnia quæ Moſcovuiæ agerentur, intelligerent. quod cum ferre uxor pariter non poſſet, certos Oratores inſtituit, munera ampla Reginæ Tartarorum mitit, ſupplicando, ut eam ſibi domum concederet, donaret' que: uſione eitèm diuina commonitam, templum ſe eò loci edificaturam: ita tamen, ut aliam domum Tartaris ſe aſſignaturam polliceretur. Conſentit hoc regina: diruitur domus, templum[que] eo loco extruitur. ſic caſtro eieſti Tartari, domum aliam nec uiuientibus adhuc, nec mortuis iam ducibus conſequi poterant.

Moritur autem Ioannes ille magnus, anno mundi 7014. cui filius Gabriel, poſtea Baſilius dictus, magnus dux ſucceſsit, habens in captiui-tate Demetrium nepotem ex ſfratre, qui auo adhuc uiuente iuxta gentis conſuetudinem legitimus monarcha creatus erat: & ob id uiuo adhuc, at[que] etiam mortuo pòſt nepote, ſolenniter Baſilius creari monarcha no-luit. Patre[ multis rebus imitatus eſt: ea quæ ſibi reliquerat pater, integra-cultodi-

12

RERVM MOSCOVITICARVM

cufstodiuit: ad hæc mi!tas prouincias non tam bello, in quo erat infœli-
cior, quam induſtria, imperio fuo adiecit. quemadmodù pater Novuo-
gardiam magnã in ſeruitutê ſuam redegerat, ita & ipſe Pleſcovuiam, ſo-
ciam urbem: item inſignem principatũ Smolenczko, qui plus quàm cen-
tum annis ſub ditione Lithvuanorù fuerat, adeptus eſt. mortuo etenim
Alexandro rege Poloniæ, etſi belli cauſam contra Sigifmundum regem
Poloniæ & magnũ ducem Lithvianiæ nullam haberet, tamen quia re-
gem ad pacem magis quam bellum inclinatũ, Lithvuanos uerò bellum
pariter abhorrentes uideret, occafionem belli inuenit. Sororê uidelicet
fuam, Alexandri reliſtam, dicebat ab eis minimè pro dignitate traſtari:
Regem præterea Sigifmundum inſimulabat, Tartaros contra ſe conci-
tauiffe. Quare bellum indicit, Smolenczko obſidet, admotis tormentis:
nequicquam tamen oppugnat. Interea Michael Lynczky, ex principum
Rhutenorum nobili itemmate & familia ortus, qui quondam ſummam
rerum apud Alexandrum tenebat, ad magnum ducem Moſcovuiæ pro-
fugit, quemadmodum infrà patebit: mox Baſiliu ad arma hortatur, eiſ
promittit, ſe Smolenczko, ſi iam denuò obſideretur, expugnaturum: ea
tamen lege, ut ſibi hunc principatũ Moſcus concedat. Polit cum ad con-
ditiones à Michaelæ propoſitas aſſenſus eſſet Baſilius, atq.
Smolenczko
graui iam denuò premeret obſidione, Lynczky pactionibus, ſeu largi-
tione uerius urbe potitus, militiae, præfectos omnes ſecum in Moſco-
vuiam duxit: uno duntaxat excepto, qui ad dominum ſuum, nullo pro-
ditionis crimine ſibi conſcius, redierat. reliqui uerò centuriones corru-
pti pecunia & muneribus, redire in Lithvuaniam non audebant: & ut
culpæ ſuæ patrocinium prætenderent, iniecerunt metum militibus, di-
centes, Si Lithvuaniam uerſus iter arripiemus, paſsim aut ſpoliabimur,
aut occidemur. quo malo perculſi milites, omnes in Moſcovuiam proſe-
cti ſunt, ſtipendio. Principis aluntur.

Hac uiſtoria elatus Baſilius, exercitũ ſuum continuò in Lithvuaniam
progredi iubet: ipſe uerò in Smolenczko manet. Dein cum aliquot pro-
pinquiora caſtra & oppida deditione capta eſſent, tum primùm Sigif-
mundus rex Poloniæ obſeſsis in Smolenczko, coacto exercitu auxilium,
sed tardius, miſit, mox occupato Smolenczko, ubi Lithvuaniam uerſus
Moſci exercitum ire animaduertit, ipſe Borisovu iuxta fluuium Bereſi-
na ſitum, aduolat, atq. inde exercitum ſuum Conſtantino Oſtroskij du-
ce dimittit. qui cum attigiffet Boryſthenem, circa Orſam oppidù, quod
à Smolenczko × X II II I miliaribus Germanicis diſtat, aderat tum iam
exercitus Moſci circiter octoginta milia: Lithvuanicus autem non exce-
debat triginta quinque milia hominum, adiunctis tamen aliquot bellicis
tormentis: Conſtantinus menſe Septemb. die 8. anni 1514. ſtrato pon-
te, peditê ultra Boryſthenê, iuxta Orſam oppidum, transfert: equitatus
autem anguſtum uadum ſub ipſo caſtro Orſæ ſuperat. Mox ubi dimidia
pars exercitus Boryſthenem tranſiſſet, nunciatur Ioanni Andreæ Czela
din, cui ſumma rerum à Moſco erat commiſſa, ut hanc exercitus partem
inuaſte.

COMMENTARII.

13

A inuaderet, contereret. At ille respondit: Si partem hanc exercitus oppreſſerimus, ſupererit altera pars, cui fortè aliæ iungi copiæ poſſent, atq[ui]ta nobis maius periculum immineret. expeſtemus tantifper, dum totus exercitus transferatur: tātæ enim ſunt noſtræ uires, ut ſine dubio, nec magno labore, hunc exercitum aut opprimere, aut circumuentum Moſcovuiam uſq[ui], ueluti iumenta agere poſsimus. Tandem, quod uni- cum reſtat, totam occupemus Lithvuaniam. Interim appropinquabat exercitus Lithvanicus, Polonis & externo milite mixtus: & cum qua- tuor millibus paſſuum ab Orſa proceſſſet, uterq[ui] subſtitit. Moſcorum duæ alæ longius ab exercitu receſſerant, ut hoſtem à tergo circumueni- rent: acies autem inſtructa in medio ſtabat, ſubduſtis quibuſdä in fron- te, qui hoſtem ad pugnam laceſſerent. Ex aduerſo Lithvuanus diuerſas copias, ordine longo collocabat. ſinguli etenim principatus, ſuæ gentis copias, & ducem miſerant. atq[ui]ta lingulis ſuus in acie dabatur locus. Tandem cohortibus in fronte conſtitutis, Moſci claſſicum canètes, pri

B mi in Lithvuanos impetum faciunt. illi haud timidi reſſtút, eosq[ui]repel lunt. quibus mox alij in auxilium miſsi, uicifsim Lithvuanos in fugam conuertunt. ſic aliquoties utraq[ui] pars nouis subſidijs aucta, alteram re- pellebat. Poſtremò maxima ui certatur. Lithvuani ſtudio cedentes ad lo- cum, ubi tormenta bellica collocauerant, ea in Moſcos inſequètes con- uertunt: extremamq[ui] aciem eorum in subſidijs arctius collocatam feri- unt, turbant, dirimuntq[ui]. Hoc nouo belli genere Moſci, qui primos dun taxat in acie cum hoſte conſligentes, in periculo eſſe putabant, terrètur: turbatiq[ui], primam aciem iamiam ſuſam putātes, ſugam capeſlunt. quos Lithvuani cōuerſi, omnibus copijs effuſis inſequūtur, fugāt, cæduntq[ui]. Hanc cædem ſola nox ac ſyluæ dirimerunt. Eſt inter Orſam & Dobro- vunam (quæ quatuor mil. Ger. diſtant) fluuius Cropivuna dictus: in cuius dubijs & altis ripis fugiētes, tot Moſci ſubmerſi ſunt, ut curlus flu minis impediretur. Capti ſunt in eo conflictu omnes militiæ præſecti ac confiliarij: quorum præſtantiores, Conſtantinus ſequenti die lautiſsimè accepit, dein ad Regem miſit: qui per caſtra Lithvuanica ſunt diſtributi.

C Ioannes Czeladin cum alij duobus præcipuis ingraueſcentis iam etatis ducibus, habebatur in ferreis compedibus Vuilnæ. hos ego, cum à Cæ- fare Maximiliano legatus in Moſcovuiam miſus eſſem, permiſtěte Re- ge Sigilmundo, acceſsi, eosq[ui] conſolabar: aureos prèterea aliquot, obſe- crantibus mutuò dederam. Princeps porrò accepta ſuorum clade, Smo- lenczko continuò relinquēs, in Moſcovuiam fugit: & ne caſtrum Dro- gobuſch Lithvuani occuparent, incendi iubet. Lithvuanicus excercitus rectà Smolenczko ciuitatem contendit, ſed capere eam nò potuit: quòd præſidijs impoſtis, Moſcus eam bene firmatam reliquerat: & quòd hy- ems impendens obſidionem impediebat: tum quòd plurimi poſt confli- ctum præda onuſti, fatis ſe effecſſe rati, domum repetebât: deniq[ui] quòd neq[ui] Lithvuani, necq[ui] Moſci expugnare arces, aut ui capere norunt. Ex ea autem uiſtoria, præter recuperata citra Smolenczko tria caſtra, Rex

c nihil

14

RERVM MOSCOVITICARVM.

nihil reportauerat. Anno poſt hunc conflictum quarto, miſit in Lith. A
vuaniam exercitus Moſcus, atq. intra meatus Dvuinæ fluuij & Po-
loczko caſtrum coſedit: ac inde bonam exercitus partem, quæ Lithvua-
niam abaſtta præda cæde & incendijs depopularetur, dimiſit. Albertus
Gaſtold Poloczkij Vuayuoda una noctium egreſſus, flumine ſuperato,
aceruum ſœni, quod ad longam obſidionem congeſſerant Moſci, in-
cendit, hoſtem inuadit: quorum alij cæſi ferro, alij fugiendo ſubmerſi, a-
lij capti, pauci euasferunt. cæteri, qui palantes Lithvuaniam uastabant,
pars in locis diuerſis deuicti, alij in ſyluis errantes à colonis trucida-
ti ſunt.

Caſan regnum Moſcus quoque eo tempore, tam nauali quàm eque-
ftri exercitu erat aggreſſus: ſed re inſecta, amifſis quampluribus mili-
tibus rediſt. Porro princeps ille Baſilius, etſi in bello eſſet inſœliciſi-
mus, nihilominus tamen à ſuis ſemper, tanquam res ſœliciter gereret,
laudatur: & cum nonnunquam uix dimidia militum pars domum redi-
erit, tamen ne unum quidem prælio eſſe amifſum dictitant. Imperio, B
quod in ſuos exercet, omnes facilè uniuerſi orbis monarchas ſuperat.
& id quod pater incoeperat, ipſe perfecit: nimirum omnes principes,
& alios quoſuis omnibus caſtris ac munitionibus exuit. Certè fratri-
bus ſuis germanis nec arces permittit, nec etiam confidit. omnes iuxtà,
dura ſeruitute premit: adeò, ut quemcunque apud ſe in aula eſſe, aut in
bellum ire, aut legationem aliquam obire iuſſerit, obire quoduis ſuis
ſumptibus cogatur: exceptis adolescentulis filijs Boiaronum, hoc eſt,
tenuioris fortunæ nobilium, quos paupertate oppreſſos, quotannis al-
ſumere, eos'que inæquali ſtipendio propoſito alere ſolet. Porro quibus
in annum ſex aureos numerat, iſs tertio quoque anno ſtipendium exol-
uitur: quibus autem in ſingulos annos dantur XII aurei, iſ coguntur ad
quoduis munus obeundum ſuis & ſumptibus & equis aliquot, eſſe pa-
rati ac expediti. præſtantioribus, qui legationem aut alia grauiora offi-
cia obeunt, aut præſecturæ, aut uillæ, aut prædia, habita cuiuſque & di-
gnitatis & laboris ratione, attribuuntur: de quibus tamen ſingulis cer-
tos annuos cenſus Principi pendunt. mulcta duntaxat, quam à paupe-
ribus aliquid fortè delinquentibus extorquent, & quædam alia illis
cedunt. Huiuſmodi autem poſſeſiones utendas plerunque ad ſelqui-
annum permittit, ſi quem tamen ſingulari gratia, ſeu beneuolentia com-
plectitur, addit menſes aliquot: ſed elapſo eo tempore, ceſſat omnis
gratia, toto que ſexennio gratis tibi erit deinceps ſeruiendum. Erat qui-
dam Baſilius Tretyack Dolmatovu, charus Principi, & inter intimos
Secretarios habitus: quem cum legatum ad Cæſarem Maximilianum
decerneret, ſe que ut præpararet, iuberet: ac cum is uiatico ſe ac ſumpti-
bus carere diceret, mox in Bieloyeſſero captus, in'que perpetuos car-
ceres coniectus, tandem miſerrimè perijt. cuius tam mobilia quàm im-
mobilia bona Princeps ſibi uendicauit. & quamuis ter mille floreno-
rum in prompta pecunia repererat, fratribus tamen ac hæredibus ſuis
ne terun-

COMMENTARII.

A ne teruncium quidem dederat. Hoc ita esse, præter communem famam, Ioannes scriba, qui à Principe, ut mihi res in quotidianos uitæ ufus neceffarios suppeditaret, conſtitutus erat, fatebatur: & qui illum simul, ubi captus erat, in ſua cuſtodia habebat: itidem duo Basiliij fratres, Theodorus & Zacharias, qui nobis redeuntibus ex Mofaſco in Smolenczko procuratores erant dati, ſic actam rem affirmabant. Quicquid Oratores ad externos Principes miſi, precioſi reportant, id Princeps in ſuum ſiccum reponit, inquiens, aliam ipſis gratiam ſe facturum: quæ talis eſt, ut ſuprà dixi. Oratores enim, Knes Ivuan, Pofetzen, Iaroslavuski, & Semen, id eſt Simeon, Trophimovu ſecretarius, à Cæſare CARO, LO Quinto, ad quem miſi erant, donati grauibus torquibus aureis, cathenis, Hifpanica & ea quidem aurea moneta: item à Cæſaris fratre FERDINANDO archiduce Auftriae, Domino meo, argenteis pocuslis, aureis & argenteis pannis, Germanica aurea moneta, cum redeuntes nobiſcum in Mofcovuiam ueniffent, Princeps continuò & cathenas & pocula, atque maiorem partem Hifpanicorum aureorum illis ademit. Eius rei ueritatem cum ab Oratoribus inquirerem, alter tîmens ne Principem ſuum traduceret, conſtanter negabat: alter uerò dicebat, Principem iuſſiſſe munera Regia ad ſe deferri, ut ea uideat. Pòſt cum ſæpius eius rei meminiffem, alter, aut ut mentiendi occasionem, ſi pernegaret: aut periculum, ſi fortè ueritatem fateretur, effugeret: me poſt-hac frequentare defierat. Aulici denique factum non negabant, ſed reſpondebant: Quid tum, ſi alia gratia illis Princeps reprendit? Authòritate ſua tam in ſpirituales quam ſeculares utitur, liberè ac ex uolunta-te ſua de omnium & uita & bonis conſtituit: conſiliariorum quos habet, nullus eſt tantæ authoritatis, qui diffentire, aut ſibi in re aliqua reſſitere audeat. Fatentur publicè, uoluntatem Principis, Dei eſſe uoluntatem: & quicquid Princeps egerit, ex uoluntate Dei agere, ob id etiam clauigerum & cubicularium Dei appellant, exequutorem denique uoluntatis diuinæ credunt. Vnde Princeps ipſe, ſi quando preces interponuntur pro captiouo aliquo, aut re alia graui, reſpondere folet: Cum Deus iuſſerit, liberabitur. Ita ſimiliter, ſi quiſpiam de re aliqua incerta & dubia quærit, reſpondere communiter ſolent: Deus ſcit, & magnus Princeps. Incertum eſt, an tanta immanitas gentis tyrannum principem exigat: an tyrannide Principis, gens ipſa tam immanis, tam contra crudeliscb reddatur.

A tempore Rurickh uſc[ur] ad hunc præſentem Principem, non alio tito, uſi ſunt principes illi, quam Magnorum Ducum aut Vuolodineriæ, aut Mofcovuiæ, aut Novuogardiæ, &c. præter Ioannem Basiliij, qui ſe dominum totius Ruſsię, & magnum Ducem Vuolodimerię, &c. appellabat. Hic uerò Basilius Ioannis ſibi uendicat & titulum & nomen regium, in hunc modum: Magnus Dominus Basilius Dei gratia Rex & Dominus totius Ruſsiæ, & magnus Dux Vuolodimeriæ, Mofcovuiæ, Novuogardiæ, Plescovuiæ, Smolenczkiæ, Tvueriæ, Iugariæ,

c 2

Permiæ,

RERVM · MOSCOVITICARVM

16

Permiæ, Viackiæ, Bulgariæ, &c. Dominus & magnus Dux Novuo- A

gardiæ terre inferioris, & Czernigovuiæ, Rezaniæ, Vuolotkiæ, Rfcho-
vuiæ, Beloiæ, Roſtovuiæ, Iaroslavuiæ, Bielozeriæ, Vdoriæ, Obdoriæ,
Côdiniæ, &c. Porrò cum omnes hunc Imperatorem nunc appellent, ui-
detur neceſſarium, ut & titulum & cauſam huius erroris exponã. Czar
Rhutenica lingua regem ſignificat, cum autem communi Slauonica lin-
gua, apud Polonos, Bohemos, & alios omnes ſumpta quadam cōſonan-
tia, ab ultima, & ea graui quidem ſyllaba Czar, Imperator ſeu Cæſar in-
telligatur: unde omnes qui Rhutenicum idioma ſeu literas non callent,
item Bohemi, Poloni, atque etiam Slauï regno Hungarico ſubditi, alio
nomine regem appellant, nempe Kral, alij Kyrall, quidam Koroll: Czar
autem ſolum Cæſarem, ſeu Imperatorem dici exiſtimant: unde factum,
ut Rhuteni interpretes audientes Principem ſuum ab externis nationi-
bus ſic appellari, cœperunt & ipſi deinceps Imperatorem nominare,
nomen que Czar dignius eſſe quam Regis (licet idem ſignificant) exi-
ſtimant. Cæterum ſi euoluas omnes eorum hiftorias, atque ſacram ſcri-
pturam, ubique Regis nomine Czar, Imperatoris uerò Keflar reperi-
es. Eodem errore Imperator Thurcarum Czar appellatur, qui tamen
non alio eminentiore quam Regis, hoc eſt, Czar titulo ab antiquo eſt u-
fus. Hinc Conſtantinopolim Czarigrad, quaſi dicas Regiam urbem,
Turcæ Europæi, qui lingua Slauonica utuntur, appellant. Sunt qui
principem Molcovuiæ Album Regem nuncupant. Ego quidem cau-
fam diligenter quærebam, cur Regis Albi nomine appellaretur, cum
nemo principum Molcovuiæ eo titulo antea eſſet ufus: imò confiliarijs
ipſis ſæpe data occasione, & apertè dixi, nos non Regem, ſed Magnum
ducem agnoſcere. Plerique tamen hanc Regij nominis rationem eſ-
ſe putabant, quòd ſub imperio ſuo reges haberet: Albi uerò rationem
nullam habebant. Credo autem, ut Perfam nunc propter rubea tegu-
menta capitis Kifilpaſſa, id eſt, rubeum caput uocant: ita illos propter
alba tegumēta, albos appellari. Regis porrò titulo utitur ad Romanum
Imperatorem & Pontificem, regem Suetiæ & Daniæ, Magiftrum Pruſ-
fisæ, Liuoniæ: &, ut accepi, ad Turcarum principem. ipſe uerò à nemine
horum, niſi fortè à Liuonieñ. Rex appellatur. Titulis autem antiquitùs,
tribus circulis triangulo inclusis, uti ſolebant, quorum primus in ſupre-
mo circulo hifce uerbis continebatur: Deus noſter trinitas, quæ fuit
ante omnia ſecula, pater, filius, & ſpiritus ſanctus: non tamen tres dij,
ſed unus Deus in ſubſtantia. In ſecundo, titulus Imperatoris Thurca-
rum erat, particula adieſta: Fratri noſtro dilecto. In tertio, titulus
Magni ducis Molcovuiæ, quo ſe regem, & hæredem ac dominum to-
tius Ruſsiæ orientalis & meridionalis fatebatur, in quo communi for-
mulæ ſubiunctum uidimus: Miſimus ad te noſtrum ſidelem confilia-
rium. Ad regem autem Poloniæ huiuſmodi titulo utitur: Magnus Do-
minus Baſilius, Dei gratia Dominus totius Ruſsiæ, & Magnus dux
Vuolodimeriæ, Molcovuiæ, Novuogardiæ, Smolenski, Tvueriæ, lu-
gariæ,

COMMENTARII.

17

A garie, Permię, Bolgarię, &c. omisso Regis titulo, neuter enim horum al-
terius literas nouo titulo auctas, accipere dignatur. Quod quidem no-
bis Molcovuiæ exiftentibus acciderat, cum regis Sigifmundi literas
ad ſe miſſas, atque titulo ducis Maſlovuiæ auctas, Molcus grauatim
acceperat.

B

Scribunt quidam, Molcum à Pontifice Romano & à Cæfare Maxi-
miliano nomen expetiuiffe, & titulum Regium. Mihi uerifimile non ui-
detur: præſertim cum nulli homini infenſior ſit, quam ſummo Pont. &
quem nò nifi Doctoris titulo dignatur. Cæfarem autem Romanum non
maiorem ſe exiftimat: ut ex literis ſuis apparet, in quibus nomè ſuum Im
peratoris titulo præponit. Nomen item Ducis apud eos dicitur Knes:
nec alium maiorem titulum, ut dixi, unquam habuerunt, adiuncta illa di-
ctione, Magnus. nam omnes alij qui unicum principatum habebant, di-
cebatur Knes: qui uerò plures principatus, atq alios Knes ſubiectos ſub
imperio habebant, Vueliki Kneſi, id eſt Magni Duces appellabantur.
neq alium gradum ſeu dignitatem habent poſt Boiaros, qui more no-
ſtro locum nobilium (ut ſuprà dixi) ſeu equitum tenent. In Croacia ue-
rò primores ſimiliter Kneſi uocantur: apud nos uerò, ſicuti & in Hunga-
ria, nno nifi Comitum nomen obtinent.

C

Non dubitarùt mihi uiri quidã principes dicere, imò ceu exprobrare,
quòd modernus Molcouiæ prìnceps proſerre ſoleat literas ſanctæ me-
moriæ Imperatoris Maximiliani, quibus nomen Regium tributum ſit
patri eius Gabrieli, qui poſtea mutato nomine Basilius uocari maluit:
quodcβ affiſmet, me eas literas ad illum pertuliffe. eamçβ ob cauſam fa-
ctum eſt, ut in nouiſsimis cum rege Poloniæ tractatibus, aut Rex appel-
lari, aut omnes pactiones irritas eſſe uoluerit. Etſi uerò his ſermonibus,
tanquam nec ueris, nec uerifimilibus minimè deberem cōmoueri: tamen
eos non tam mea, quam optimi & clementiſimi principis mei cauſa co-
gor refutare, cum uideã etiam pifiſimos eius manes temerè in inuidiam
uocari. Non eſt obſcurum, ſuiffe quandoque ſimultatem aliquam inter
Maximilianum Imper. & Sigifmuſdum Poloniæ regem, ea nimirum tem
peſtate, qua Sigifmundus ducebat Stephani comitis Scepuſienſis filiam.
Nam id eò fieri quidam interpretabantur, ut frater ſponſæ Ioannes, nu-
ptijs Annæ filiæ Vuladislai regis Hungariæ, autoritate & opera Sigil-
mundi fratris potiretur: & per hoc impediretur, irritumcβ fieret ius ſuc-
ceſsionis, quòd Maximiliano, eius ue nepotibus in regnum Hungariæ
debebatur. Qua de cauſa ſanè Maximilianus ſua reſerre exiftimabat,
Moſchum perpetuum Lithuanorum & Polonorum hoſtem, ſibi habe-
re coniunctum. At poſteaquam conuentu ad Poſonium habito, de An-
nè nuptijs inter Maximilianum & Vuladislaum, preſente & ſauente Si-
gifmundo, conuenit, extinctis ſubitò & ſublatis omnibus ſuſpicionibus
& ſimultatibus, tam arcctè complexus eſt Sigifmundum Maximilianus,
uit non dubitaret quandocβ dicere, (quòd alibi quoqβ retulimus) ſe cum
Sigifmundo & ad ſuperos & ad inferos eſſe iturum. Etſi igitur ſuit tem-

c 3 pus, cum

78

RERVM MOSCOVITICARVM

pus, cum Maximilianus sibi Molchum feceratum esse uellet; tamen ei A
regium nomen nunquam tribuit: quod literis & instrumentis utrinque
datis & acceptis, facilè còprobari poteft, fi cui fortè testimoniù meum,
et si uerum & fidele, minus ponderis habere uideatur. Cur uerò hunc
titulum ab Imperatore Maximiliano peteret Molchus, qui antequam
quicquam inter eos negociasset, non modò se ei parem, sed etiam supe-
riorem uideri uoluit, nomen suum & titulum semper Imperatorio præ-
ponens, sive loqueretur, sive scriberet: quod nunc quoque, ut dictum
est, ceu mordicus retinetur. At Regium nomen, ne ad Poloniæ quidem
regem scribens, poft meum ex Molcovuia reditum uSurpauit. Hoc qui-
dem in confesso est, quod ad Imperatorem, aut summum Pontificem
scribens, se Regem & Dominum totius Rufsiæ uocat. Quin ne Impera-
torio quidem nomine abftinet, fi quas fortè literas ex Ruthena lingua
in Latinam uerſas adiungit; nimirum ipfis interpretibus uocem Czar,
quæ Regem significat, Imperatorem uertentibus. Atque hunc in mo-
dum idem se & regem & Imperatorem facit. Sed quòd ab Imperato-
ribus, Maximiliano, eius ue nepotibus, creatus fit Rex, in Poloniæ re-
gum iniuriam, id nemo crediderit. Quorum enim attineret, eum Re-
giam dignitatem, ut fama est, à ſummo Pontifice petere, fi eam antea ab
Imperatoribus accepiffet? Atque hæc quidem dicta ſint pro Maximili-
ano Auguſto, domino meo: qui Sigifmundo regi, quoad uixit, certus &
ſyncerus amicus fuit.

De me uerò ipſo quid dicam? Qua fronte quæſo fuiffem auſus, to-
ties & in Poloniam & in Lithuaniam currere ac recurrere, in regum Po-
loniæ Sigifmundi patris & filij conspectum uenire, publicis Polono-
rum conuentibus intereſſe, uiros Principes intueri, fi commodaſſem o-
peram hac in re meam Principi meo, cuius nomine ac uerbis, fraternè,
amicè, benignè ac beneuolè, & Regi & Ordinibus omnibus frequentiſ-
fimè detuli, quicquid à coniunctiſimo, óptimo, & clementiſimo Im-
peratore deferri poſſet? Si nullum est ſecretum, quod non reuele-
tur: certè ſi quid indignum officio meo admiſſem, id dudum in lu-
cem erupiſſet. Sed conſolor me recti conſcientia, qua nulla est con-
ſolatio firmior. Et acquieſco ſuauiter in Regum Poloniæ gratia, ac cæ-
terorum Poloniæ ordinum beneuolentia, quam mihi nunquam deſu-
ſſe recordor.

Fuerunt fortè tempora, quibus talia minore quam nunc inuidia ſpar-
gi potuiffent. Sed hæc ſeri hoc tempore, quid est aliud, quam quærere
modos, ad diffociâdas coniunctiſsimorum Principum uoluntates, que
omnibus ſtudijs atq[uo] officijs copulandæ & conſolidandæ eſſent. Vide-
bantur acta tranſacta esse omnia, quæ nemo non putabat ad reliquias
Hungariæ ſeruandas, & ad amiffa recuperanda, maximum momentum
eſſe habitura. Verum quibus ea res & antè magno bono fuit, & am-
plius futura erat, hi ſiue Turcico, ſiue alio quopiam malo ſpiritu afflati,
pactorum que & conuentorum obliti, res nouas & pernicioſas moli-
untur.

COMMENTARII.

19

Auntur: non reputantes secum, in quantum discrimen & seiplos, & uici
nas prouincias, ac in primis Hungariam, de uniuero nomine Chrifti-
ano quam optimè meritam, ſint adducturi.

MODUS IN AUGURANDI

Principes.

Orem, quo Principes Molcovuiæ inaugurantur, sequens
formula, quam non ita facilè confecutus fum, tibi depinget:
& qua ufus eſt Magnus Dux Ioannes Basilij, cum ſuum ne-
potem Demetrium, ut antea memini, Magnum ducem et mo-
narcham Ruſsiæ inueſtiuerat.

In medio templi diuæ Virginis, erigitur tabulatum, ſuper quo trià
fedilia, Auo ſcilicet, Nepoti, & Metropolitano collocantur. Conſti-
tuitur item ſuggeſtum, quod ipſi Nolai uocant: ſuper quo Ducalis pi-
leus, & Barma, hoc eſt ornamentum Ducale, ponuntur. Pòſt, ad con-
ſtitutum tempus Metropolitanus, Archiepifcopi, Epifcopi, Abbates,
Priores, totus'que conuentus Eccleſiaſticorum, ſolennibus ornamen-
tis induti adſunt. Magno itaque Duce cum Nepote templum ingre-
diente, canunt Diaconi: Multos annos uni Duci magno Ioanni, ſe-
cundum conſuetudinem. Sub hæc Metropolitanus cum toto clero
canere incipit orationem diuæ Virginis, & ſancti Petri confefſoris,
quem ipſi more ſuo Miraculofum appellant: qua finita, Metropoli-
tanus, Magnus Dux, & Nepos, tabulatum aſcendunt, in'que fedilia
collocata ſedent, Nepote interim ab initio tabulati ſubſiſtente. Tan-
dem Magnus Dux in hæc uerba præfatur: Pater Metropolitane, ex
diuina uoluntate, à noſtris maioribus Magnis Ducibus antiqua &
hactenus obſeruata conſuetudine, patres Magni Duces, filijs ſuis pri-
mogenitis conſignabant Magnum Ducatum: & ſicut eorum exem-
plo, genitor meus Magnus Dux, me coram ſe benedixit Magno Du-
catu: ita ego quoque primogenitum meum Ioannem, coram omni-
bus Magno Ducatu benedixi. Sed quia diuina uoluntate accidit, ut
filius ille meus mortem obierit, ſupersſtes autem ſit unigenitus De-
metrius, quem mihi Deus loco filij mei dedit: hunc itaque ego pari-
ter coram omnibus benedico, nunc, & poſt me, Magno Ducatu Vuo-
lodimeriæ, Novuogardiæ, & cætera, ſuper quibus & patrem eius be-
nedixeram.

Sub hæc Metropolitanus iubet Nepotem locum ſibi aſſignatum
accedere, & benedicit illi cruce, Diaconum'que iubet orationes dia-
conorum recitare. ipſe interim ſedendo iuxta illum, capite inclina-
to quoque, orat: Domine Deus noſter, Rex regum, Dominus domi-
nantium, qui per Samuelem prophetam elegiſti Dauid ſeruum tu-
um, & inunxisti illum in Regem, ſuper populum tuum Israël: tu nunc
exaudi preces noſtras, tuorum indignorum, & reſpice à Sanctuæ

c 4

rio tuo

20

RERVM MOSCOVITICARVM

rio tuo ad fidelem feruum tuum Demetrium, quem elegisti, exaltare
regem tuis gentibus sanctis, quem redemisti precissimo unigeniti
filij tui sanguine: & inunge eum oleo læticiæ, protege eum uirtute ex-
celfi, pone ſuper caput coronam de lapidibus preciſis, da illi longi-
tudinem dierum, & in dextram ſceptrum Regale: pone illum in ſe-
dem iuſtam, circunda illum omnibus armis iuſticiæ, fortifica illum in
brachio, & ſubijce illi omnes linguas Barbaricas: & ſit totum cor eius
in timore tuo, qui te humiliter audiat: auerte illum à fide mala, &
demonſtra illi ſaluum conferuatorem mandatorum ſanctæ tuæ uni-
uerſalis Eccleſiæ, ut iudicet populum in iuſticia, & iuſticiam præ-
ſtet pauperibus, conferuerſ filios pauperum, & conſequatur dein re-
gnum cœleſte.

Poſtea clara uoce loquitur: Sicuti eſt tua potentia, & tuum eſt re-
gnum: ita & laus & uirtus ſit Deo patri, & filio, & ſpiriui ſancto, nunc
& in ſecula ſeculorum. Finita hac oratione, imperat duobus Abbatib.
Metropolitanus, ut ſibi barma porrigant, quæ una cum pileo, quodam B
tegumento ſerico (quod Schirnikoiu appellant) tecta erat. Mox hanc
tradit Magno duci, crucſep nepotem ſignat. Magnus autem dux eam ſu-
per nepotem ponit. Dein Metropolitanus inquit: Pax omnibus. Cui
diaconus: Domine oremus, tum Metropolitanus orans: Tibi unico re-
gi æterno, cui terrenum quoque regnum creditum: inclinate uos nobil-
cum, inquit, & orate omnia regnantem: Conſerua illum ſub protectio-
ne tua, contine illum in regno, ut ſemper bona & decentia agat: ſac clare-
ſcat iuſticia in diebus ſuis, amplificationepui dominiij, & ut in trãquilli-
tate eius quiete, ſine diſcordia uiuamus, in omni bonitate & puritate. &
hæc ſubmiſsius. Alta autem uoce: Tu es Rex mundi, & ſeruator anima-
rum noſtararum: laus tibi patri, & filio, ſpiriui que ſancto, nunc & in ſe-
cula ſeculorum, amen. Tandem pileum Dualem à duobus Abbatibus
mandato ſibi allatum, Magno duci porrigit: ad hæc, cruce nepotem in
nomine patris, & filij, & ſpiritus ſancti ſignat, pileum porrò Magno du-
ce capiti nepotis imponente, Metropolitanus primum, dein archiepi-
ſcopus & epiſcopi accedentes, manu ei benedicebant. His ordine pera-
C
ctis, Metropolitanus, & Magnus dux, nepotem ſibi aſsidere iubet, pau-
lisper commorati ſurgunt. Interea diaconus Letaniam (ut uocant)
incipit, Miſerere noſtri Domine: nominans Ioannem magnum ducem.
rurſus alter chorus commemorat, magnum ducem Demetrium nepo-
tem, & alios ſecundum confuetudinem. Finita Letania, orat Metropo-
litanus: O ſanctiſsima domina uirgo Dei genitrix. & poſt orationem
Metropolitanus & magni duces confident. Sacerdos ſeu diaconus lo-
cum demonſtrat, in quo legebatur Euangelium, alta uoce dicit: Mul-
tos annos Magno duci Ioàni, bono fideli Chriſti dilecto, Deo electo, &
Deo honoràdo, Magno duci Ioanni Basiliij Vuolodimerie, Novuogar
diæ & totius Ruſsie monarchæ, per multos annos. Sub hæc ſacerdotes
ante altare canunt: Magno duci multos annos, itidè in dextro ac finiftro
choro

COMMENTARII

21

A choro diaconi canunt, Multos annos. tādem rurfus diaconus alta uoce, Multos annos magno duci Demetrio, bono fideli Chrifti dilecto, Deo elec'to & honorādo: magno duci Demetrio Ioannis Vuolodimerie, No vuogardiæ, & totius Ruſsiæ multos annos. Sacerdotes item apud alta re, & in utroq choro intonant, Multos annos Demetrio. Quibus peractis, Metropolitanus, Archepiſcopus, Epiſcopi, & tota congregatio or dine, magnos dutes accedunt, eosq honorificè confalutât. accedunt & filij magni ducis, inclinando & salutando magnum ducem.

INSTITUTIONES MAGNI

Ducis iam inaugurati.

B

Imon Metropolitanus inquit: Domine & fili, magne dux Demetri diuina uoluntate, auus tuus magnus dux fecit tibi gratiam, benedixit te ducatu magno: & tu Domine & fili, habe timorem Dei in corde tuo; ama iuſticiam, & iuſtum iudicium: obedias auo tuo magno duci, & curam de omnibus rectè fideſlibus ex toto corde habeto. & nos te Dominum filium ſuum benedictus, & Deum oramus pro tua ſalute. Dein Metropolitanus & magni duces ſurgunt, Metropolitanus orans benedicit cruce magno duci, eiuſq filijs. tādem Liturgia, hoc eſt facro peracto, magnus dux auus ſe in ſuam habitationem confert. Demetrius uerò in ducali pileo & barma, ex æde diuæ Virginis, magna Boiaronum caterua, filijs que comitanti-bus, ad templum Michaelis archangeli pergit, ubi in ueſtibulo ſupra pontem à Georgio magni ducis Ioannis filio, ter dengis aureis aspergi-tur (per dengam genus monetæ intelliige) templum que ingreſſo, Sacerdotes letaniam orantes, ſecundum conſuetudinem, cruce ei benedicebant, & iuxta ſepulchra ac monumenta eum ſigno crucis ſignabant. Dein templum egrediens, in porta à Georgio rurfus dēgis aureis aspergitur. Pòſt rectà in templum annunciationis Mariæ progreditur, ubi Sacerdotes pariter ei benedicebant, & à Georgio dengis ut antea aspergebatur. Peractis tandem ijs, ad auum & matrem ſe contulit Demetrius. Acta ſunt hæc anno mundi 7006. à nato autem Chriſto 1497. die quar- ta menſis Februarij.

C

Interfuerunt autem huic mandato magni ducis, & benedictioniSIMonis metropolitani:

Tychon archiepiscopus Roſtovuién. & Ioroslavuienſis: Nyphont Suſdalienſis & Toruski: Vuafian episcopus Tvuereñ. Prothafius, Reſanenſis & Muromski Afranius Columbnenſis, Ieufimi, Sarki & Podonski episcopi.

Multi item Abbates & Priores, inter quos potiores Serapian, prior monaſterij ad ſanctā Trinitatem, diui Sergij & Makirij, Prior monaſte-rij ſancti Cyrilli: magnus deniq conuentus religioſorum & Eccleſiaſtī-corū aderat. Inter prandendu, muneris quaſi loco oblatū erat cingulum latum auro, argento, gemmis preciſis confectu, quo cingebatur. mox

Selgi

RERVM MOSCOVITICARVM

22

Selgi quoq Pereaslavuski, hoc eſt, piſciculi ex lacu Pereaslavuienſi, hæ-
lecibus non diſsimiles, quorum & nomen habent. Ideo autem id genus
piſcium putant afferri, quòd Pereaslavu nunquam ſeparabatur à Mo-
ſcovuia, uel Monarchia.

Barmai eſt ueluti torques latæ formę, ex ſerico uilloſo, extrinſecus ta-
men auro & omnis generis gemmis concinnè confectus: quem Vuolo-
dimerus præſecto cuidam Caphæ Ianuenſi proſligato ademit.

Pileus ipſorum lingua Schapka dictus, quo Vuolodimerus Mono-
mach ufus eſt, & quem gemmis ornatum, aureis item laminis, qualiſi qui-
buſdam ſpirulis ſubinde ſele uibrantibus, mirè concinnatum reliquit,
hactenus dixi de principe, qui maiorem partem Ruſiæ tenet.

Cæteras Ruſiæ partes nunc unus Sigifmundus Poloniæ rex, ma-
gnusq Dux Lithvuanïæ tenet. Cæterùm cum regum Poloniæ, qui ori-
ginem ſuam ex Lithvuanis traxerunt, mentio fit, de genealogia eorum
quædam ſubiungenda uidentur.

Præfuit magno Ducatui Lithvuanïæ princeps quidam Vuitenen, B
quem cum famulus eius Gedemin, ut Polonorum annales referunt, oc-
cidiffet, mox & ducatu & uxore potitus eſt: ex ea' que inter plures alios,
præcipuos duos ſuſcepit filios, Olgird & Keſtud. Ex Keſtud natus eſt
Vuitoldus, quem aliàs Vuitovudum appellant: & Anna, Ianuſij ducis
Mazovuię coniunx.

Vuitoldus reliquit unicam filiam Anaſtasiam, quæ Baſilio duci Mo-
ſcovuiæ in matrimonium collocata, Sophiaq nominata eſt: ex qua na-
tus eſt Baſilius, pater magni illius Ioãnis, auus Baſili Rhutenorum prin
cipis, ad quem Orator miſius fui.

Keſtud porro ab Olgird fratre in carcerem conieſtus, miſerè perijt.
Vuitoldus quoque, uir, quo maiorem Lithvania non habuit, & ex ba-
ptiſmo Alexander dictus, 1430 moritur.

Olgird Gedemini filius, ex uxore Maria, principe Tvuerenſi Chri-
stiana, inter alios filios Iagelonem ſuſcepit. Is regnãdi cupiditate non ſo-
lum regnum Poloniæ, ſed ipſam Hedvuigim quoq, quæ tum diadema-
te inſignita regno præfuit, Vuihelmoq duci Auftriæ deſponſata ſuit, C
atq adeò parentibus primatibusq utriuſq regni conſentientibus, an-
te nubiles annos Regio more cum eo concubuſſet, affectabat: miſisq
mox in Poloniam Oratoribus ſuis, regnum & Hedvuigim uxorem ex-
petit. Vt autem Polonos in ſuam ſententiam pertraheret, uoti' que com
pos fieret, inter alia fidem ſe Chriſti unà cum fratribus ſuis, ducatibus
item Lithvuanïæ & Samogithiæ ſuſcepturum pollicetur: alij's que id ge
nus promiſionibus, Polonos in ſuam ſententiam permouit, ut Hed-
vuigis horum authoritate adducta, atq etiam inuita, reſciflo priore ma-
trimonij ſœdere, illi nuberet. quo facto, Iagelo ipſe continuò Vuladif-
lai nomine accepto baptiſatur, in Regem coronatur, nuptijs' que pera-
ctis Hedvuige uxore anno Domini 1386 potitur. qua tamen non longè
pòſt primo in partu mortua, Annam comitem Celeiæ duxit uxorem: ex

qua

COMMENTARII.

A qua suſcepit unicam filiam Hedvuigim, deſponſatam Friderico iuniori Brandenburgenſi. Duxerat & anum quandam: qua pariter mortua, Rhutenam Andreæ Ioãnis ducis Chiovuienſis filiam Soncam, quæ pòſt aſſumpto ritu Romano, Sophia appellata eſt, duxit: ex ea c[ilia] suſcepit Vu- ladislaum & Caſimirum filios.

Vuladislaus patri in regno ſucceſsit, in c[ilia] Hungariæ regem, ſubmo- to legítimo hærede, Alberti regis deſuncti filio Ladislao poſthumo, co- ronatus, ad Vuarnam[c] lacum pòſt à Thurcis oppreſſus eſt.

Caſimirus, qui tum magnum Lithvuaníæ ducatum tenebat, & qui La dislao poſthumo ſimiliter regnum Bohemiæ, fortè fratris exemplo du- c[itus], adímere uoluit, fratri in regno Poloniæ ſucceſsit, dein eius Ladil- lai, H[uius]gariæ & Bohemiæ regis ſororem Elíſabetham in uxorem duxit: ex qua ſuſcepit filios, Vuladislaum Hungariæ & Bohemiæ regem, Ioan- nem Albertum, Alexãdrum, Sigíſmundum, Poloniæ reges: Fridericum Cardinalem, & Caſimirum, qui in Sanctorum numerum relatus eſt.

B Vuladislao erat Ludouicus filius, & Anna filia. Ludouicus in regno ſucceſsit: Maria Philippi regis Caſtellæ, archiducis Auftrieç, filia in uxo- rem duc[ata], à Thurcis in Mohacz anno 1526 oppreſſus eſt.

Anna FERDINANDO, Romanornm, Hungariæ & Bohemiæ regi, archiduci Auftrieæ nupſit: quatuor filijs, & undecim filiābus ex ea ſuſce- ptis, Pragæ tandem in puerperio, anno Domini 1547 moritur.

Ioannes Albertus ſine coniuge obiſt.

Alexander Helenam, Ioannis magni ducis Molčovuiæ filiam, duxit uxorem: ſine liberis tamen deceſſit.

Sigíſmundus ex priore uxore Barbara, Stephani comitis Zepuſien- fis filia, ſuſcepit Hedvuigin, Ioachimi Brandenburgenſis Electoris con- iugem. Ex poſteriore Bona, filia Ioãnis Sfortiæ ducis Mediolani & Ba- ríj, ſuſcepit Sigíſmundú ſecundú Poloniæ regem, magnú Lithvuanie du- cem: qui Elizabetham FERDINANDI Romanorum, Hungariæ & Bo- hemiæ regis &c. filiam, anno 1543, ſexta die Maij uxorem duxit. quæ ta- men immatura morte, & ſine prole, anno 1545, die Iuníj decimaquin-

C ta deceſſit.

Duxit deinde Barbaram, ex domo Radauilorum: quæ antè Caſtoldo Lithvuano nupta fuerat, inuitis parentibus: & ſubditis hoc matrimonio- um tam indignè ferentibus, ut rebellio eorum iam cœpta, in pernicio- fam ſeditione abijſſet, ſi FERDINAND VS rex iniurias filie illatas ulcifci, quàm earum memoriam deponere maluiffet. Hac uerò mortua, idem Si- gíſmundus ad redintegrandam cum Ferdinando coniunctionem & af- finitatem conuerſus, coniugio ſibi copulauit Catharinam, germanam ſo- rorem Elíſabethæ, quam Franciſcus dux Mantuæ uiduam reliquerat. Nuptiæ celebratæ ſunt Cracouiæ, 31 Iulíj, anno 1553. V trancc[ia] ſororem ego, tanquam Magifter ſeu Præſectus Curiæ, ad ſponſum deduxi.

Semouites Mazovuiæ dux, ex Alexãdra Iagelonis ſorore ſuſcepit muł tos filios, filiāc[ia], Filij ſine liberis deceſſerút, Ex filiabus Czimburgis nu- p[ro]ſit

24

RERVM MOSCOVITICARVM

pfit Arneſto auſtrix Archiduci, ex eo[que] genuit Fridericum Romano-ARMUM Imperatorem, patrem Maximiliani Imperatoris. Maximilianus genuit Philippum, Hilſpaniarum regem: Philippus CAROLVM V., & FERDINANDVM, Romanorum Imperatores.

Ovuka Vuoleslao, Theſinenſi duci, in matrimonium collocata eſt.

Amulia, Vuoguslao Stolpenſium duci, qui nunc Pomeraniæ dux appellatur, nupſit.

Anna uerò, Michaeli duci Lithvuaniæ: Catharina innupta obijs.

Porrò Olgird at[que] lagelonis fratres, nepotes[que], item filiarum eiufdem liberos, Keſtudis deni[que] Caſimiri, aliorum[que] Regum poſteros, ſi quis or dine receſſere uellet, in immenſum tam numeroſa proles excreſceret: quæ tamen ut ſubitò auſta eſt, ita nunc in uno regis Poloniæ iam mortui filio, Sigiſmundo ſecundo Poloniæ rege, maſculinus ſexus reſidet.

Quoniam autem in mentionem poſteritatis Gedemini, & regum ex ea ſtirpe incidimus, haud abs re uifum eſt, ſi quæ regnantibus Vuladislao Hungariæ & Boemiæ, ac eius fratre Sigiſmundo Poloniæ regibus B(Caſimiri filijs) euenerunt, ſubijceremus.

Poſteaqua[V] Vuladislaus regno Hungariæ, concedente, & ius ſuccesſionis ſibi referuante Maximiliano Romanorum Imp. potitus eſſet, & unicam tantum filiam iam confenſeſens haberet: Maximilianus, quo ius ſuccesſionis aliqua arctiore cõiunctione cõirmaretur, cum Vuladislao de matrimonio inter alterum nepotum ſuorum ex filio ſuo Philippo Hiſpaniarum rege, & Anna Vuladislai filia contrahendo, traſtare cœpit. Nam Annæ nuptias perditè ambiebat Ioannes Zapolitanus, filius Stephani Scep[u]ſienſis comitis: cuius ſumma fuerat apud Mathiam regem, at[que] adeò apud ipſum Vuladislaum authoritas. Vehementer adnitente matre uidua, quæ primarios quofc[que] uiros in Comitatibus & prouincijs Hungariæ, muneribus at[que] ſtipendijs annuis (quæ ſua lingua Iargalafs uocant) inefcatos, & ad quæuis obſequia obnoxios tenebat: nihil dubitans, quin horum ſtudijs & ſuffragationibus, & matrimonium iſtud filio conficeret, & per hoc eidem regnum pararet, quibus mulieris machinatio[n]ibus ingens deinde momentum addidere nuptiæ, quæ inter eius C(filiam, Ioannis fororem, & Sigiſmundum Poloniæ regem factæ ſunt). His rebus animaduerſis, Maximilianus hoc magis ſibi, quod de matrimonio inter nepotem ſuum & Annam inſtituerat, urg[em]dum eſſe ratus, cum ex[ploratum] haberet, Vuladislaum idem cupere, ſed ſactione & ſtudijs eo[rum] qui Ioanni Zapolitano deuincti erant, impediri; aleam ſibi iacientam, & Hungariam armis tentandam eſſe putauit. quo in bello ego pri[mum] militiæ tyrocinium feci. Sed cum hoc in armorum ſtrepitu Ludo[u]ic[u] Vuladislao naſci cõtigiffet, interpoſitis primum inducijs, ad ſolidi[orè] pacc[e] deuët[u] eſt: que deinde huc exijt, ut Vuladislaus c[u] filio iã coronato, & filia, ac huius frater Sigiſm[u]dus Poloniæ rex Viennã ad Maxi[milian[u] uenirent: ubi factis cum Anna ſp[o]ſalibus, & extingiſis omnib[us]. ſi[multatibus, & ſuſpicionibus, quibus ob ambitionem Ioãnis Zapolitanj] indulge[.

COMMENTARII.

25

A indulgebatur, principes ifti perpetuo fecdere sunt coniuncti. Sic autem Sigifmundus rex tum Maximiliano Imp. satisfecit, fecb approbauit, ut idem aliquando me audiente diceret: Se cum hoc rege, quacunque inten- dat, & ad superos, & ad inferos eſſe iturum. De Ludouico ulgò dictum eſt, quòd immaturo partu editus, immatura ætate uxori iunctus & bar- batus fuerit: ac regno quoque immaturus, immaturam mortem obierit. His uerò addi poteſt, quòd mors eius regno Hungariæ, & omnibus uici nis, non minus immatura quam acerba fuerit. Et ifi uerò salutaribus con- filijs deſtituebatur Ludouicus, tamen optima eum in patriam & subdi- tos fuos mente & affectione ſuiffe, & quibus ea feruarentur rationibus quæſſe, conſtat. Nam ubi cognouifſet, Solimanum poſt Belgradum captum, nouam & formidabilem expeditionem aduerſus ſe moliri, mi- ferat adolescens Curiæ ſuæ magiſtrum Polonum cognomento Trepca, ad patruum ſuum regem Sigifmundum: ſummis precibus oratum atq. obteſtatum, ut ne ad regni ſui confinia accedere, ac ſecum capiendorum B consiliorum cauſa couenire grauaretur. Sed cum hoc præcife recuſatum eſſet à Sigifmûdo, Trepca cum lachrymis dixiſſe fertur: Nepotem tuum rex nunquam deinde uidebis, nec ullam ab eo legationem audies. Idq. ſic euenit. Nam rege Sigifmundo ab Hungarie ſinibus religionis prætextu longius ad Gedanum in Prufsiam abeunte, nepos eius una cum eodem Trepca, illa funeſtifsima clade, quam à loco Mohacienſem uocât, eſt ab- forptus. Sed nunc ad Moſcos redeo.

Basilio Ioannis de uxore ducenda deliberanti, consultanti, uifum tandem fuit, ut potius ſubditi alicuius filiam, quam externam duceret: tum ut maximis parceret ſumptibus, ſimul ne uxorem peregrinis mori- bus diuerſacb religione imbutam haberet. Huius autem consilij Georgius cognomento Paruus, principis & thefaurarius & confiliarius ſum- mus, author fuit. Putabat enim, principem, filiam ſuam uxorem ductu- rum. Sed tandem publico de consilio, Boiaronum filiæ numero mille & quingentæ, cum in unum locum conductæ eſſent, ut ex illis quam uellet, eligeret: delectu princeps habito, Salomeam, Ioannis Sapur Boiaronis C filiam, contra Georgij opinionem in uxorem elegerat. Ex ea porrò cum ad unum & uiginti annos liberos non ſuſcepifſet, ſterilitate uxoris offen- ſus, eam eo anno quo nos Moſcovuiam ueneramus, nimirum 1526. in monaſterium quoddam in Suſdali principatu intruſit. huic Metropolii- tanus in monaſterio lachrymanti, eiulanti, capillis primum abſciſsis, cum cucullam porrexiſſet, eam ſibi inijci hæc adeò non patiebatur, ut ap- prehenſam, in terramq. proiectam cucullam pedibus calcauerit. qua rei indignitate, Ioannes Schygona, unus ex primarijs confiliarijs, commo- tus, eam non ſolum acriter obiurgauit, ſed flagello cecidit, ſuperaddens: Tu ne uolutati Domini reſſtere audes: illius, iuſſa capeſtere moraris. Hunc Salomea cum interrogaret, qua ſe authoritate cæderet: mandato Domini, cum reſpondiſſet: animo illa tum fracto coram omnibus, quòd cucullam inuita atque coacta induat, proteſtatur, tantacq. iniuriæ ſibi il- latæ Deum ultorem inuocat. Salomea itaque in monaſterium coniecta, d. cum prin-

26

RERVM MOSCOVITICARVM

cum princeps Helenam filiam Knes Basiliij Lintzkij Cæci, iamçp uita de A functi, fratris inquam ducis Michaelis Lintzkij, qui tum captius detine batur, uxorem duxiflet: continuò fama exoritur, Salomeam grauidam, propécþ partum esle.rumorem confirmabant duæ matronæ,primorum consiliariorum, Georgij parui thesaurarij, & Iacobi Mazur cubicula- rij, uxores: aiebantçþ leſe ex ore ipſius Salomeç auviuiffe, ut quæ graui- dam ſe, & prope partum eſſe fateretur. Qua re audita, grauiter commo- tus princeps, utramcp à ſe repulit: alteram, Georgij uxorem, etiam uer- beribus affecit, quòd tempeſtiuius de hac re ad ſe non retuliffet. Mox ut rem compertam haberet, Theodericum Rack consiliarium, & Potat ſe- cretarium quendam, ad monaſterium in quo detinebatur, mittit: illiscp, ut ueritatem rei diligenter inquirerēt, demandat. Quidā nobis tum Mo- ſcovuiæ exiſtentibus, ſanctè aſſirmabant, Salomeam filium Georgiù no mine peperiſſe: nemini tamen infantem oftendere ōluuiffe. Quin cogno ſcendæ ueritatis gratia, quibusdam ad ſe miſsis, dicitur reſpondiſſe, indi- gnos illos eſſe, quorum oculi infantem uiderent: dum in ſuam Maiesta' B tem ueniret, matris iniuriam ulturum, quidam uerò eam peperiſſe, con- ſtanter negabant. Ambigua itaque ea de re eſt fama.

Basiliij porrò Linczkij ex Lithvania profugi filiam, cur uxorem duxe rit princeps, duas cauſas, præterquam quòd ſe ex ea liberos ſuſcepturum ſperabat, ſuiffe accepi: tum quòd ſocrus genus ſuum duxiffet ex familia Petrovuitz, quæ magni quondam nominis in Hungaria erat, Græco- rum que fidem ſequebatur: tum quòd Michaelēm Linczkij, ſingulari dexteritate ac rara quadam fortitudine uirum, patruum liberi habituri eſſent. Habebat etenim princeps duos germanos fratres ſuperſtites, Ge- orgium & Andream: atque ideo ſi fortè liberos ex aliqua alia uxore ſu- ſciperet, eos fratribus uiuentibus, paruń tutos fore in regni administra- tione putabat. Michaele autem in gratiam recepto, libertateçþ donato, filios ex Helena ſuſceptos, authoritate patrui in maiore quiete futuros non dubitabat, de cuius liberatione nobis præſentibus tractabatur: quem etiam uinculis ſolutum, liberisçþ cultodijs honetè mandatum, ui- dimus tandem libertate donatum, interçþ cæteros Kneſos teſtamento à C principe nominatum, tutorem deniçþ nepotum ſuorù Ioannis & Geor- giij inſtitutum ſuiffe. Sed poſtea principe mortuo, cum uiduam regium thorum continuò cum quodam Boiarone cognomento Ovuczina con- taminantem, incþ mariti fratres uinculis conſtrictos ſæuientem, crude- lius que imperantem uideret, eam, ut honestius & ſanctius uiueret, ali- quoties ſola pietate ac honetate adductus admonuerat: ſed huius illa admonitionem adeò moleſtè impatienteréþ, tulit, ut mox qua ratione è medio tolleretur, conſilium quereret. cauſaçþ reperta, Michaelēm aiunt continuò proſitionis crimine ſuiffe inſimulatum, atque in carceres rur- fus coniectum, miſerè tandem perijſſe: uiduam quoque non ita diu poſt ueneno ſublatam, Ovuczina uerò adulterum in partes diſſectum ſuiffe. Matre itaque è medio ſublata, maior natu filius Io- annes, 1528, anno natus, in regno ſucceſsit.

RELI

COMMENTARII.

RELIGIO.

A

Vfsia ut cœpit, ita in hunc uſc[ɔ] diem in fide Chriſti ritu Græ-
co perſuerat. Habuit Metropolitanum, quondam refiden-
tem in Chiovuia, dein in Vuolodimeria, nunc uerò in Mofco
vuia. Pòſt, cùm Metropolitæ ſeftimo quo[β] anno Ruſsiam
Lithvuanorum imperio ſubiectâ inuiferent, exaſtis[β] nummis inde redi-
rent, hoc Vuitoldus, ne uidelicet prouincie ſue argento exhaurirentur,
ferre noluit. Conuocatis itac[β] epiſcopis, proprium Metropolitanu̇n con-
ſtituit, qui nunc Vuilnæ, metropoli Lithvuanïæ, ſuam ſedem habet: quę
et[ſi] Romanum ritum ſequatur, plura tamē templa Ruthenici, quam Ro-
mani ritus, in ea cernuntur. Cæterum metropolitæ Rhuteni authorita-
tem ſuam à patriarcha Conſtantinopolitano habent.

Rhuteni in Annalibus ſuis apertè gloriantur, ante Vuolodimerum
& Olham, terram Ruſsïæ eſſe baptizatam & benedictâ ab Andrea Chri-
ſti apoſtolo, quę ex Græcia ad ofſtia Boryſthenis ueniffè ipſi aſſirmant: &
aduerſo flumine ad montes, ubi nunc Chiovuia eſt, nauigaffe, atc[β] ibi o-
B mnis terrâ benedixiſſe & baptizaſſe: crucē ſuam illic collocaſſe, prædixiſ-
ſec[β] magnâ ibi Dei gratiâ, multas[β] Eccleſias Chriſtianorû futuras. Pòſt
inde uſc[ɔ] ad fontes Boryſthenis perueniſſe in Vuolok lacum magnû, &
per fluuium Lovuat deſcendiſſe in llmer lacum: unde per fluuium Vuol-
chovu, qui ex eodem lacu fluit, Novuogardiam: inde fluuiu eodem in
Ladoga lacum, & Heua flu. atc[β] in mare uſc[ɔ] quod ipſi Vuaretzkoiæ
appellant, nos Germanicum, inter Vuinlandiâ & Livuoniam, Romam
nauigando perueniſſe. Poſtremò in Peloponneſo propter Chriſtum, ab
Ago Antipatro cruciſixum ſuiffe. Hæc Annales ipſorum.

Eligebantur quondam Metropolitæ, item Archiepifcopi, conuocatis omnibus Archiepifcopis, Epiſcopis, Abbatibus & Prioribus monaſteriorum. inquirebatur uir ſanctioris uitæ per monaſteria & heremos, eli-gebatur[β]. Hunc uerò principem aiunt ad ſe certos conuocare ſolere, atque ex eorum numero unum ſuo iudicio deligere. Erat eo tempore, cum Cæfaris Maximiliani Oratorē Mofcovuiæ agerem, Bartholomæus Metropolita, uir ſanctæ uitæ: cum[β] princeps violaſſet iuramentum, per ſe & ipſum Metropolitam duci Semelitz præſtitum, & alia quædam deſignaſſet, quæ uidebantur contra authoritatem illius eſſe, acceſsit principem, & inquit: Dum omnem authoritatē tibi uſurpas, ideo officio meo præſſe non poſſum. Porrecto'que ſibi baculo ſuo, quem in modum cru-cis ſerebat, officium resignat. Princeps baculum cum officio ſine mora ſuſcipit, atc[β] pauperem cathenis uinc[τ]tum, continuò Bielogesero mittit. Aiunt hunc ibi aliquandiu in uinculis ſuiffe: liberatum tamen pòſt, pri-uatum'que, in monaſterio reliquum uitæ exegiſſe. Huic metropolita Da-niel quidam xx xX ſerè annos natus, homo corpore robusto atc[β] obæ-ſo, facie rubenti, ſucceſsit: qui ne uentri magis quam ieiunijs, uigilijs ac-orationibus deditus uideretur, quoties actum publicum eſſet celebratu-rus, ſulphuris fumo tum faciem, ut impalleſceret, inficere, atque ita pallo-re imbutus, in publicum prodire ſolebat.

d 2

Sunt &

RERVM MOSCOVITICARVM

28

Sunt & alij duo Archiepiscopi in dominio Molci, in Novuogardia, A scilicet Magrici & Rostoff. item Episcopi Tvuerenfis, Refanenfis, Smolenfis, Permiæ, Sufdali, Columnæ, Czernigovuiæ, Sari. Hi omnes Metropolitæ Molcovuitico subieſti ſunt, habent autē ſuos prouentus certos ex prædijs, & alijſ extraordinarijs, ut uocant, accidentalibus: caſtra autem, ciuitates, aut ullam adminiftrationē ſecularem (ut uocant) non habent: carnibus perpetuò abſtinent. Abbates duos tantum in Molco yuia eſſe reperi: Priores uerò monaſteriorum plurimos, qui omnes arbitrio ipſius Principis, cui nemo reſiſtere audet, eliguntur.

Priores quomodo eligantur, ex cuiuſdam Varlami, Prioris Huttenienſis monaſterij, anno 7034. inſtituti, literis, ex quibus capita rerūn dun taxat excerpſi, apparet. Principiò fratres alicuius monaſterij, Magno duci ſupplicant, ut idoneum Priorem eligat, qui eos diuinis præceptis inſti tuat. Electus autem, priuſquam confirmetur à Principe, cogitur ſe iuramento atq[ui] inſcriptione obſtringere, quòd uelit in eo monaſterio iuxta ſanctorum patrum conſtitutionem piè & ſanctè uiuere: omnes Officiale iuxta maiorum conſuetudinem, conſentientibus etiam ſenioribus fra tribus, aſſumere: ſingulis officijs ſideles præſicere, atque commodum monaſterij diligenter procurare: de negotijs & rerum cauſis, cum tribus aut quatuor ſenioribus deliberare, facta' que deliberatione, nego tium ad totum Collegium fratrum ſeniorum, atq[ui] eorum communi ſententia de rebus decernere, conſtituere: non lautius priuatim uiuere, ſed in eadem menſa perpetuò eſſe, & communi cibo cum fratribus uti: omnes cenſus & reditus annuos diligenter colligere, ac in theſaurum monaſterij fideliter reponere. Hæc ſub magna poena, quæ ſibi infligere Princeps poteſt, item priuatione officij, ſeruaturum ſe promittit. Obſtringunt ſe iuramento quoque ipſi ſeniores fratres, prædicta omnia ſele ſeruaturos, ac Priori inſtituto fideliter & ſedulò obtemperaturos.

Sacerdotes ſeculares ut plurimum cōſecrantur hi, qui diu apud eccleſias tanquam diaconi ſeruierunt. In diaconum autem nemo conſecratur, niſi coniugatus, unde plerunq[ui] & nuptias celebrare, & in gradum Diaconatus ſimul ordinari ſolent. Si uerò ſpōſa alicuius diaconi malè audit, C tum in diaconum, niſi integræ famæ uxorem duxerit, non conſecratur. Mortua coniuge, ſacerdos à ſacris obeundis prorſus ſuſpenditur: ſi caſtè tamen uiuit, officijs ac alijſ rebus diuinis, cum cæteris eccleſiæ miniftris, choro tanquam minifter intereſſe poteſt. Erat quidem antèa conſuetudo, ut uidui caſtè uiuentes, ſin[em] reprehenſione ſacra peragerēt. Sed nunc mos inualuit, ut nullus uiduorum ad ſacra facienda permittatur, ni ſi monaſterium aliquod ingrediatur, iuxta: regulam uiuat.

Quicunque ſacerdos uiduus, ad ſecundas nuptias, quod cuique liberum eſt, tranſierit, is nihil habet cum clero commune: item nullus ſacerdotum aut ſacra obire, aut baptizare, aut alio quouis fungi munere au det, niſi diacono præſente.

Sacerdotes in eccleſijs primum tenent locum. Et quicunque illorum contra religionem aut officium ſacerdotale quauis ratione fecerit, iudicio ſpiri.

COMMENTARII.

29

Acio spirituali subiçitur. Si uerò furti aut ebrietatis accufatur, aut in aliud id genus uicij inciderit, à seculari magiftratu, ut uocant, punitur. Vidimus Molcovuiæ ebrios facerdotes publicè uerberari: qui aliud nihil querebantur, quam ſele à ſeruis, & non à Boiarone cæſos eſſe.

Paucis retroactis annis, quidam Principis locum tenens, ſacerdotem in furto deprehenſum, laqueo ſuffocari ſecit. quâ rem Metropolita graviter ſerens, ad principem defert. Accerſitus locumtenens, principi reſpondit: luxta antiquum patriæ morem, ſurem, non ſacerdotem ſe ſuppendiſſe. atque ita ille ímpunè dimiſſus ſuit.

Si ſacerdos queritur coram laico iudice, ſe à quopiam laico eſſe cæſum, (offenſiones etenim omnes, ac iniuriarum genera, ad ſeculare iudicium ſpectant) tum iudex, ſi fortè cognouerit huc ab illo ſaceſsitum, aut quais iniuria prius affectum ſuſſe, ſacerdotem punit.

Sacerdotes plerunque ex contributione curialium ſuſtinentur, aſſignantur: que illis domunculæ cum agris & pratis, unde uiectum ſuis aut B famulorum manibus, inſtar uicinorum quæritant. Pertenues habent oblationes: aliquando eccleſiæ pecunia datur ad uſuram, de centum decem, eamq[ui]b[us] ſacerdoti porrigunt, ne ſuis illum alere ſumptibus cogantur. Sunt etiam quidam, qui liberalitate principu[que] ſiiuunt. Certè non multæ parochiæ reperiuntur, prædijs ac poſſeſſionibus dotatæ: exceptis epiſcopatibus, & quibusdam monaſterijs. Nulla parochia, ſeu ſacerdotium confertur cuipiam, niſi ſacerdoti. In ſingulis autem templis unicum tantum altare, & in dies ſingulos unicum quoque ſacrum faciendu[que] putant. Rarif[im]simè templum reperitur ſine ſacerdote, qui ter in hebdomada tantum ſacra peragere obſtringitur.

Vestitum propè laicorum habent, extra piretum paruum, & rotundum, quo rafurâ tegunt, pileum amplum contra calorem & imbres ſuperimponentes: aut pileo oblongo ex caſtoru[que] pilis, colore grifeo, utuntur. Omnes, baculos quibus innituntur, deferunt, Poſſoch dictos.

Monaſterijs præſunt, ut diximus, Abbates & Priores: quorum hos Igumenos, illos uerò Archimandritas uocant. Habent ſeuerif[im]simas leges ac regulas: quæ tamen ſenſim labefactæ, iacent. Nullo ſolatij genere uti audent. Cithara, aut aliud muſices inſtrumentum, ſi apud aliquem repertum fuerit, gravuif[im]simè punitur. Carne perpetuo abſtinent. Omnes, non ſolum principis mandato, ſed & ſingulis Boiaronibus à princi pe miſsis parent. Interſui, quum prouif[or] meus à Priore quodam rem certam peteret: quam cum continuò non dediſſet, uerbera minabatur: quo audito, eueſtigiò rem petitam attulit. Sunt plures, qui ex monaſterijs in heremum ſe conferunt, ibi[que] tuguriola faciunt, quæ aut ſoli, aut cum ſocijs incolunt: uiectum ex terra & arboribus quærunt, nimirum radices, & alios arborum fructus. Hi autem Stolpniki appellantur. Stolp etenim columna dicitur. Domunculas autem anguſtas, & in altum erectas, columnis ſuſtinent.

Metropolita, Epiſcopi, & Archiepſcopi, quamuis carnibus perpetuo abſtinent: tamè cum inuitant hoſpites laicos, aut ſacerdotes, eo tempore

3 pore quo

30

RERVM MOSCOVITICARVM

pore quo carnibus ueſcuntur, habent hanc prærogatiuam, ut carnes illis A
in suo conuiuio apponant, quod Abbatibus & Prioribus prohibitu eſt.

Mitras Archiepiscopi, Epiſcopi, & Abbates nigras & rotundas ſerut: ſolus aŭt Epiſcopus Novuogardienſis albam bicornē, more noſtro fert.

Vestes quotidianæ Epiſcoporum ſunt, ſicut aliorum monachorum: niſi quòd aliquando ſericeas ſerunt, & præſertim pallium nigrum, quod habet à pectore in utramque partem tres fibmrias albas, inflexas inſtar riuuli fluentis: in ſignificationem, quòd ex corde & ore illorum fluunt riuuli doctrinæ ſidei, & bonorum exemplorum. Hi ſerunt baculum, quo innituntur, quem gentiliter Poffoch appellant, in modum crucis. Epiſcopus Novuogardienſis album fert pallium. Cæterum Epiſcopi dunta xat circa res diuinas, ac ipſam religionem piè procurandæ ac promouendam ſunt occupati; rem autem familiarem, & alia publica negotia, ofſcialibus adminiſtranda committunt.

Habent in Catalogo certos Romanos Pontifices, quos inter ſanctos B
uenerantur: alios uerò, qui poſt illud ſchisma fuerunt, execrantur, tanquam eos qui ab Apostolorum ſanctorum patrum, & ſeptein Conciliorum ordinationibus deſecerint, & tanquam hæreticos & ſchismaticos appellant: eoſdem maiori odio proſequuntur, quam ipſos Mahometanos. Dicunt enim, ſeptimo generali Concilio concluſum eſſe, ut ea que in præcedentibus constituta ac determinata erant, in poſterum quoque firma rata & perpetua eſſent: nec unquam poſthac cuiquam licere aliud Concilium aut indicere, aut accedere, ſub poæna anathematis. & hoc ſeueriſsimè ſeruant. Erat quidam Metropolitanus Ruſsiæ, qui ad inſtan tiam Eugenij Pape Synodum acceſſerat, ubi & Eccleſiæ erant unitæ: reuerſus in patriam capitur, omnibus bonis ſpoliatur, at in carceres conijcitur: ex quibus tandem euafit.

Inter nos & illos ſidei diuerſitatem eſſe, licet ex literarum exemplo co-
gnoſcere, quas Ioannes Metropolita Ruſsiæ ad Archiepſcopum, ut ipſi
dicunt, Romanum, dederat, ut ſequitur:

Dilexi decorem tuum domine ac pater beatiſs. Apostolica ſede ac uo-
catione digniſs. qui ex remotis reſpicis ad humilitatem & paupertatē no
ſtram, & alis dilectionis foues nos, & ſalutas nos ſicuti tuos ex charitate,
& interrogas ſpecialiter de noſtra ſide uera & orthodoxa: de qua etiam
audiens, ut nobis beatitudinis tuæ Epiſcopus retulit, admiratus es. Et
quia tantus es, & talis Sacerdos, propterea ego pauper ſaluto te, hono-
rando caput tuum, & deoſculando manus tuas & brachia. Sis lætus, & à
ſuprema Dei manu protecſus: & det Dominus omnipotens tibi, tuis
ſpiritualibus & nobis, ordinem bonum. Neſcio unde exortæ ſunt hære-
ſes, de uera ſalutis & redemptionis uia: & mirari ſatis non poſſum,
quis diabolorum tam malus ac inuidus, tam ueritati inimicus, ac mu-
tuæ beneuolentiæ aduerſarius fuerit, qui fraternam noſtram charitatem
à tota Chriſtiana congregatione alienauit, dicens, nos non eſſe Chriſtia-
nos. Nos profectò, Chriſtianos uos ex Dei benedictione ab initio co-
gnouimus, licet in omnibus fidem Chriſtianam non ſeruetis, & in mul-
tis diuer-

COMMENTARII.

A tis diuerſi ſitis: id quod ex ſeptem magnis Synodis oftendam, in quibus
fides orthodoxa & Chriſtiana inſtituta eſt, ac prorſus cōfirmata, in qui-
bus etiam tanquam ſeptem columnis ſapientia Dei domum ſibi ædifica-
uit. In his præterea ſeptem Synodis, omnes Papæ digni ſunt habiti cathe
dra S. Petri, quia nobiſcum ſentiebant. In primo autem Synodo erat Syl
uefter Papa, in ſecunda Damaſus, in tertia Cœleftinus, in quarta beatiſi
mus Papa Leo, in quinta Vigilius, in ſexta Oaphanius, uir honorandus,
& in Sacris ſcripturis doctus: in ſeptima S. Papa Adrianus, qui miſit pri
mus Petrum Epiſcopum & Abbatem monaſterij ſanctæ Sabæ: unde
poſtea exortæ ſunt diffenſiones inter nos & uos, quæ pullularunt præci
puè in antiqua Rana. Sunt proſectò mala multa, quæ à uobis contra le-
ges diuinas ac ſtatuta committuntur: de quibus pauca ad charitatem
tuam ſcribemus. Primùm de ieiunio ſabbathi, contra legem obſerua-
to: ſecundò de ieiunio magno, in quo ſeptimanam abſcinditis, & carnes
comeditis, ac propter carniium uoracitatē homines ad uos allicitis. Item,

B qui ſacerdotes ſecundum legem ducunt uxores, illos uos reiſcitis. Item
qui à presbyteris in baptiſmate inu[n]cti ſunt, illos uos iam denuò inungi-
tis, dicentes, illa ſimplicibus ſacerdotibus facere non licere, ſed ſolis epi-
ſcopis. Item de a[ſ]zymis malis, quæ manifeſtè Iudaicum ſeruitium ſeu cul-
tum indicant. Et quod eſt caput omnium malorum, ut quæ confirmata
ſunt per S. Synodos, ea uos cœpiftis permutare & peruertere, dicentes
de ſpiritu ſancto, quòd non tantum à patre, ſed & à filio procedat: &
multa alia maiora, de quibus tua beatitudo ad Patriarcham Conſtanti-
nopolitanum, fratrem ſuum Spiritualè, referre, & omnem diligentiam
adhibere deberet, ut aliquando tollerentur iſti errores, & ut unanimes
eſlemus in concordia Spirituali, ſicut dicit ſanctus Paulus, inſormans
nos: Oro uos fratres propter nomen Domini IESV CHRISTI, ut
idem ſentiatis, & dicatis, & non ſit inter uos diſcordia, & ſitis in eodem
intellectu forſtificati, & in eadem cogitatione. De iſtis ſex exceſsibus,
quantum potuimus, ad uos ſcripſimus: deinceps & de alijs ſcribemus

C charitati tuæ. Si enim ita res ſe habet, ſicuti audiuiimus, agnoſces ipſe no-
biſcum, tranſgredi per uos Canones ſanctorum Apoſtolorum, & inſti-
tuta magnarum ſeptem Synodorum, in quibus erant omnes ueſtri pri-
mi Patriarchæ, & concorditer dicebant, quòd uerbum ueſtrum eſlet ua-
num. Et quòd manifeſtè erretis, nunc palàm redarguam. In primis de
ieiunio ſabbathi, uidetis quæ de iſto S. Apoſtoli docuerunt, quorum
doctrinam habetis. & maximè beatus Papa Clemens, primus poſt ſan-
ctum Petrum apoſtolum, ita ſcribit ex ſtatutis Apoſtolorum, ut eſt in
Canone L X 1111. de ſabbatho dicens: Si Eccleſiaſticus inuentus fuerit,
qui die Dominico uel ſabbatho ieiunaret, prèter ſabbathû magnû, degra
detur: ſi autem ſecularis homo fuerit, excommunícetur, & ab Eccleſia
ſeiungatur. Secundum erat de ieiunio, quod uos corrumpitis. Eſt iaco-
bitarum & Armeniorum hæreſis, qui lacte & ouis in ſancto ieiunio ma-
gno utuntur, quis enim uerus Chriſtianus audet ita facere & cogitare?
Legite Canones ſextæ magnæ Synodi, in qua Oaphanius Papa uefter,

d 4 ea prohi

32

RERVM MOSCOVITICARVM

ea prohibet. Nos profectò, cum reſciueramus, in Armenia, & alijs qui-
A
busdam locis, ouis & caſeo in magno ieiunio ueſci, noſtris illico manda-
uimus, ut ab eiuſmodi cibo atque omni imolo dæmonioru abſtinerent:
à quibus ſi quis non abſtineret, ab Eccleſia ſepararetur: ſi ſacerdos, à ſa-
cris ſuſpenderetur. Tertius præterea maximus eſt error & peccatum,
de coniugio ſacerdotum, quòd ab illis qui uxores habent, ſumere cor-
pus Domini renuitis: cum ſancta Synodus, quæ ſuit in Gangra, ſcribat
in quarto Canone: Qui ſpernit ſacerdotem, ſecundum legem uxorem
habentem, & dicit, quòd non liceat ex manibus eius accipere Sacramen-
tum, ſit anathema. Item Synodus dicit: Omnis diaconus, uel ſacerdos
dimittens propriam uxorem, priuetur ſacerdotio. Quartum peccatum
erat inunctio, ſeu confirmatio. Non ne ubique dicitur in Synodis: Con
fiteor unum bapſiſma, in remiſionem peccatorum. Si ergo eſt unum
bapſiſma, erit & unum chrıſma, & uirtus eadem tam Epiſcopi quam
ſacerdotis. Quintus eſt error de azymis: qui quidem error eſt princi-
pium & radix totius hæreſis, ſicuti demonſtrabo, & quanquam neceſ-
B
ſe eſſet huc multas adducere ſcripturas, tamen id aliàs faciam, & in præ-
fentiarum hoc tantum dicam: Quia azymi à Iudæis ſiunt in memoriam
liberationis eorum, & fugæ ex Ægypto: nos autem ſemel Chriſtiani ſu-
mus, nunquam in labore Ægyptiorum ſuimus, & huiuſmodi Iudæo-
rum de ſabbatho, azymis, & circunciſione obſeruationes, nobis obmit-
tendas eſſe mandatum eſt. Et ſi aliquis ſequatur unum ex illis, ſicuti di-
cit ſanctus Paulus, tenetur totam legem implere, eodem Apoſtolo di-
cente: Fratres, ego accepi à Domino, quod & tradidi uobis: quia Do-
minus in qua nocte tradebatur, accepit panem, benedixit, ſanctiſica-
uit, fregit, & dedit ſanctis diſcipulis, dicens, Accipite & manducate, &c.
Conſidera quid dico, non dixit, Dominus accipiens azyma, ſed pa-
nem. Quòd illo tempore nec azymi erant, nec Paſcha ſiebat, nec Do-
minus tunc comedebat Paſcha Iudæorum, ut daret azyma Apoſtolis,
probabile eſt per hoc, quòd Iudæorum Paſcha ſtando ſit & comeditur:
quod in Chriſti coæna non ſiebat, ut Scriptura dicit, Recumbentibus
eis cum duodecim. item, Et diſcipulus recubuit ſuper pectus ipſius in C
coæna. Nam quod ipſe dixit, Deſiderio deſideraui hoc Paſcha mandu-
care uobiſcum: Iudæorum paſcha non intelligit, quod antè ſemper co-
medebat cum ipſis. Neque cum dicit, Hoc facite in meam commemo,
rationem, neceſsitatem faciendi, tanquam Iudæorum Paſcha eſſet, im-
ponit: neque azyma illis, ſed panem dat, cum dicit, Ecce panis quem e-
go do uobis. ſimiliter ad Iudam: Cui ego dabo panem intingens in ſal,
ipſe eſt traditurus me. Si autem dicitis iſtam rationem, quòd nos cele-
bramus in azymis, quia nulla eſt terreftreitas uel commixtio in diuinis:
cur diuinitatis obliti eſtis, & ſequimini ritum Iudæorum, ambulantes
in hæreſi ipſius Iuliani, Machumeti, & Apollinaris Laodicenſis, & Pauli
Syriij Samoſatenſis, & Eutychij, & Diaſterij, aliorum que qui erant in ſe-
xta Synodo deprauiſsimi heretici, diabolico-ſpiritu repleti. Sextus
denique error eſt, de Spiritu ſancto. Quomodo enim dicitis, Credo in
Deum pa-

COMMENTARII.

33

A Deum patrem & filium, & spiritum sanctum, qui à patre & filio procedit. Mirabile eft profectò, & horrendum dictu: quòd audetis fidem peruertere: cum ab initio per uniuersum orbem, in omnibus Christianorum ecclefijs conftanter canatur: Credo in spiritum sanctum, & Dominum uiuificantem, & à patre procedentem, qui cum patre & filio fiumul adoratur & glorificatur. Quare igitur uos non dicitis, ſicuti alij Christiani omnes: fed additiones ponitis, & nouam adducitis doctrinam: cum tamen Apoftolus dicat: Si quis annunciauerit uobis, præter ea quæ uobis diximus, anathema ſit. Vtinam uos non incurratis istam maledictionem. Difficile eſt enim, & horrendum, Dei ſcripturam, compoſitam per ſanctos, permutare & peruertere. Nefcitis quam maximus ſit error. Nam duas uirtutes, duas uoluntates, & duo principia de ſancto ſpiritu adducitis, adimentes & parui facientes eius honorem, & hæresi Machidoniæ conformes eſtis: quod abſit. Oro, & me inclinno ad ſanctos pedes tuos, ut ab huiusmodi errorib. qui inter uos ſunt, cefſes, & maximè ab azymis abſtineas. Volui etiam aliquid ſcribere de ſuffocatis & immundis animalibus, & de monachis edentibus carnes: fed de his poſtea (fi Deus uoluerit) ſcribam. Parce autem, propter maximam charitatem, quòd de his rebus ad te ſcripſi. An autem ſunt facienda illa quæ ſiunt, interroga ſcripturas, & inuenies. Rogo te Dominie, ut ſcribas ad Dominum nostrum patriarcham Conſtantinopolitanum, & ad ſanctos Metropolitas, qui uerbum uitæ in ſe habent, & ſicut luminaria in mundo lucent. Fieri enim poteſt, ut Deus per illos ſuper huiusmodi erroribus inquirat, emendet & conſtituat. Deinde ſi tibi uidebitur, mihi minimo inter alios omnes, reſcribas. Saluto te ego Metropolita Ruſiæ, & alios omnes tibi ſubieſtos clericos & laicos. Sa lutant etiam te mecum S. Epiſcopi, Monachi & Reges, magni homines. Charitas ſpiritus ſancti ſit tecum, & cum omnibus tuis: Amen.

SEQUUNTUR CANONES CUIUS-
dam Ioannis Metropolitæ, qui dicitur Propheta, quos raptim
ut potui adsequi, adiungere uolui.

C

VERI in neceſsitate abſque ſacerdote bapſiſentur. Anima-
lia, uolucres, ab auibus uel feris laceræ, non comedantur:
qui uerò commederint, aut in azymis celebrauerint, uel in ſe-
ptuageſima carne uſi fuerint, uel animantium ſanguinem uo-
rauerint, corrigan tur.

Aues, animalia ſuffocata, non comedantur.

Rhuteni cù Romanis in neceſsitate comedant, celebrent aŭt minimè.

Rhuteni omnes Romanos non rectè bapſiſatos, quia in aquã toti non
ſunt immerſi, adueram fidem conuertant: quibus conuerſi, non ſtatim
Euchariftia, ſicuti nec Tartaris, alijſ' ue à fide ſua diuerſis, porrigatur.

Imagines antiquæ, & tabulæ, ſuper quibus conſecrationes ſiunt, non
comburantur: fed in hortis, aut alio honorifico loco, ne iniuria afficiant-
tur, aut dedecore, ſepeliantur.

Si in

RERVM MOSCOVITICÄRVM

34

Si in loco facro domum exædificaueris, locus ubi erat altare, uacuus A relinquatur.

Maritus monafterium ingreſſus, ſi eius uxor alteri nupſerit, in facer- dotem confecretur.

Principis filia, ei qui communione in azymis, & cibis utitur immun- dis, non in matrimonium locetur.

Sacerdotes, hyberno tempore ex animalium, quibus ueſcuntur, pelli- bus, ſemoralia ſerant.

Non confefſi, & aliena bona haud reddentes, ad communionem non admittantur.

Sacerdotes & monachi, nuptijs chorearum tempore non interſint.

Sacerdos ſi ſciens, perſonam iam tertio expetentem matrimonii con- iunxerit, officio priuetur.

Mater filios baptizari uolens, ieiunare non ualentes, pro illis ieiunet.

Si maritus reliſta priore uxore, alteram duxerit, uel uxor alteri nupſe- rit, ad communionem, niſi ad matrimonium redierit, non admittatur.

Nullus alienæ fidei uendatur.

Sciens cum Romanis comedens, orationibus mundis mundetur.

Vxor facer dotis ab infidelibus capta, redimatur: & in matrimonium, quia uim paſſa eſt, reaſſumatur.

Mercatores & peregrini ad Romanorum partes proficifcentes, com- munione non priuentur: ſed ad eandem, iniunctis quibusdam pro pœ- nitentis orationibus reconciliati, admittantur.

In monaſterio conuiuia, aduocando mulieres, non habeantur.

Matrimonium non niſi publicè, in Eccleſijs contrahatur.

## SEQUUNTUR QUAESTIONES

Cyrilli cuiusdam, ad episcopum Niphontem Nouuo- gardienſem.

Vid ſi homo poſt communionem, ex nimia cibi aut potus re- pletione euomuerit? R. RESPON. Quadraginta diebus ieiu- nando pœniteat. Si non ob repletionem, uerùm ex nauſea, C. XX diebus: ſi uerò alia leui ex cauſa, minus. Sacerdos tale quid dam committens, X L diebus à diuinis & abſtineat, & ieiunet: ſin alia leui ex cauſa, per ſeptimanam ieiunet: quin medone & carne ac lacte abſtineat. Si autem tertia aut quarta poſt communionem die euomerit, agat pœnitentiam. Sin aliquis Sacramentum euomerit, centum & uigin ti diebus pœniteat: ſi uerò in infirmitate euomerit, tribus diebus: uomi tum uerò igni comburat, & centum Pſalmos dicat: ſi autem canis uomi- tum deuoraret, centum diebus ieiunet.

Si uafa terrea, uel lignea immunda fuerint, quid faciendum? R. Ora- tionibus mundis mundentur.

Quid pro anima defuncti faciendù? R. Det grifnam unam pro quin- que Mifſis, cum fumigationibus, panibus, & tritico coſto, quod dici- tur Kuthia, Sacerdos uerò habeat uinum proprium.

Quid ſi

COMMENTARII.

A. Quid si monacho infirmo, Seraphica uteſte induto, per octo dies nihil dederim ad edendum? R. Bene factum, quia erat in Angelico ordine.

Quid si Latinus Rhutenico ritu initiari uoluerit? R. Intret eccleſiam noſtram VII diebus: nouum illi imponatur nomen, ſingulis diebus quatuor orationes eo præſente dicantur deuotè: abluat ſe deinde in bal neo, ſeptem diebus carnibus & laſtarijs abſtíneat, octaua die lotus in- grediatur eccleſiam. Super quo quatuor illæ orationes dicentur, mun- dis ueſtibus induatur, corona ſeu ſertum ſuper caput illi imponatur, chrifmate inungatur, cereus illi in manus detur: dum Miſſa peragitur, communicetur, proq[ui]b[us] nouo Chriſtiano habeatur.

An aues, pifces, uel alia terreftria animalia, ſeſtis diebus interficere li- ceat? R. Die Dominico, quia dies ſeſtus eſt, homo in eccleſiam eat: hu- manis uerò neceſsitatibus exigentibus, occidantur.

An Sacramentum in hebdomada Palmarum conſecratum, per totum annum ſeruare liceat? R. Seruetur in uafe mundo: ſacerdos uerò id in- firmo porrigens, parum uini addat.

An aquam uino addere liceat, communicando infirmum? R. Suffi- cit uinum tantum.

An infirmis dæmoniacis, & mente captis, liceat dare Sacramentum? R. Ora illorum tantum Sacramento tangantur.

An ſacerdoti habenti uxorem in puerperio, quemadmodum ſuper lai corum fit uxoribus, orationes dicere liceat? R. Non, nam ea in Grécia non ſeruatur conſuetudo, niſi alius non inueniatur ſacerdos.

Quid in die Exaltationis S. Crucis edendum? R. Monachi pifcibus non ueſcantur: laici uerò eadem die deoſculantes S. Crucem, carnes ede- re poſſunt, niſi fortè in diem Veneris aut Mercurij inciderit.

An ſacerdoti noctu cum uxore concumbenti, manè eccleſiam ingre- di licet? R. Lauet prius eam partem quæ ſub umbilico eſt, eccleſiam in- grediatur, Euangelium legat: ad altare uerò accedere, uel celebrare pro- hibeatur. Volens autem ſacerdos diebus Solis & Martis celebrare, po- terit die Lunç cum uxore concumbere, & ſic deinceps.

C. An uxorem non habenti, Euchariftia porrigenda? R. Dummodo per integram quadrageſimã cum nupta alterius, aut bruto non coierit.

An infantuli poſt baptifium communicandi? R. In templo, dum ſa- kra peraguntur, aut ueſpertinæ preces cantantur, communicentur.

Quo cibi genere in ieiunio maiore utendum? R. Dominicis & ſab- batis diebus, pifcibus: alijſs uerò Ikhri, hoc eſt, pifcium intefſinis.

In maiori hebdomada, monachi mel edant, & bibant kvuas: id eſt, a- quam acetoſam.

In conſecratione Kuthie, cerei quot ſunt incendendi? R. Pro anima- bus duo, tres uerò pro ſalute uiuentis.

Kuthia quomodo conficienda? R. Sint tres partes tritici coſti: quar- ta uerò de pifis, fabis, & cicere, pariter coſtis, condiantur melle, & zac- caro. adhibeantur etiam, ſi habentur, alij fructus. Kuthia autem hac, per- actis exequijs, in eccleſia utantur.

Quando

36

RERVM MOSCOVITICARVM

Quando Bulgari, Polovuczi, & Czudi baptifandi. R. Si quadragin
ta diebus antè ieiunent, & orationes mundæ fuper illos dicantur: si uerò
Slauus fuerit, octo tantum diebus ieiunet. Baptifans autem puerum, ma-
nicas bene succingat, ne dum immergit puerum, de lauacro baptifmatis
in uefte aliquid remaneat. Puerpera quoq à partu quadraginta diebus,
templum non ingrediatur.

An mulier poſt menſtrua, communicanda? R. Non communicetur,
nifi prius ſit lota.

An liceat ingredi habitaculum puerperæ. R. In locum ubi mulier per-
perit, nemo ante triduum ingrediatur. Quemadmodum enim alia im-
munda uafa, diligenter lauanda: ita habitationem illam orationibus eſſe
prius mundandam.

An poſt occaſum ſolis ſepeliendum ? R. Occaſo iam ſole, nemo ſepe-
liatur: eſt enim hæc mortuorum corona, uidere ſolem antequam ſepe-
liantur. Plurimum autem meretur, qui oſſa mortuorum & imagines an-
tiquas condit.

B

An liceat marito, circa ſeſtum Paſchæ ſumere Euchariftiæ. R. Si cum
uxore per quadragefimam non concubuerit. Item, qui dentibus die Pa-
ſchæ ouum attigerit, aut ex cuius gingiua ſanguis manauerit, eadem die
à communione abſtineat.

An liceat marito, proxima poſt communionem nocte cum uxore con-
cumbere. R. Licet. diebus tamen Veneris, Sabbati, & Dominico, fi de-
prauati ingenij conceperit puerum uxor, parentes pœniteant. Si autem
nobiles & magni nominis fuerint parentes, dent certas griffnas facerdo-
ti, ut pro eis oret.

Si fortè lacerata papyrus, que aliquid facrarum literarum continebat,
in terram proiecta fuerit, ap eodem loco deambulare liceat. R. Non.

An liceat lacte alicuius uaccæ, eodem die quo uitulum edidit, uti? R.
Non, quia eſt ſanguine mixtum: poſt biduum autem licebit.

Quando potest aliquis à facris ſuſpendi? R. Sacerdos tempore ieu-
nij feminæ alicuius amore flagrans, inq os eius linguam infertans, femen
denique genitale libidine inflammatus ſpargens, à diuinis per integrum
annum abſtineat: ſi uerò ante facerdotium tale quid commiserit, in ſa-
cerdotem non conſecretur.

Laicus uerò eiufmodi peccata ac flagitia deſignans, eo anno non com-
municetur.

An ſit initiandus ſacris is, ex quo aliqua uno duntaxat concubitu con-
cepit. R. Rarò concipiunt ex primo coitu, decies autem ſi congreſſus
fuerit, non conſecretur.

Præterea qui uirgini ſtuprum obtulit, aut uxorem ſuam uitiatam pri-
mo concubitu animaduerterit, in ſacerdotem pariter non conſecretur.

Diuortium celebrans, quomodo pœnitebit? R. Perpetuò ab Eucha-
riftia, nifi iamiam animam agens, abſtineat.

Licebit ne cuipiam in uita, pro animæ ſue salute exequias mortuorum
obire. R. licet.

An con-

COMMENTARII.

37

A. An coniunx coniugem, in perficienda pœnitentia iuuare poteft: R. Non poteft, tanquam frater fratrem.

An facerdos ea die qua mortuum ſepeliuit, & deoſculatus eſt, obire facra debeat: R. Non debet.

An puerpera deploratae ualetudinis, communicari debet: R. Dummodo ex eo loco, ubi enixa eſt, aſportata, ac Iota fuerit.

An liceat rê habere cum uxore eo loci, ubi ſunt imagines ſanctorum: R. Accedens ad uxorem, non ne deponis crucem de collo ? ſimiliter nec in habitatione coram imaginibus, niſi bene reclusè & opertè fuerint, coi rê licebit.

An liceat illico à prandio, uel cœna, antequam dormias, in templo o-rare: R. Vtrum melius, dormire, an orare.

Poteſt ne facerdos fine ſacerdotali habitu accedere ægrotum, eiçq; por rigere Sacramentum: R. Poteſt.

Quomodo ducendę uxores: R. Volens uxorem ducere, quadraginta, aut minus octo diebus, ſe ab alijſ mulieribus continent.

An mulieri quæ facit abortum, pœnitêdum: R. Mulier non caſu ali-quo, ſed temulêta, faciens abortum, pœniteat. Item, quæ uiro ſuo aquam, qua ipſa ſe lauit, ad bibendû, ut ſe amet, dederit, ſex hebdomadis ieiunet.

An carne & lacte eius uaccæ, qua cum homo miſcuit corpus, utendum: R. Omnes, præter exſeſorem, uti poſſunt.

An mulier confilio uetularum, quo concipiat, utatur: R. Mulieres, antiquarum uetularum confilio, herbis, ut concipiant, utentes, & non potius ſacerdotes, qui eas orationibus ſuis iuuent, accedentes, ſex hebdo madis pœniteant, atq; ſacerdoti tres griffnas numerent. Grauidam au-tem temulentus ſi læſerit, ita ut aborſum faciat, medio anno pœniteat. Obſtetrices quoq; octo diebus ab æde ſacra abſtineant, dum orationibus mundentur.

BAPTISMUS.

B

Aptizantur hoc modo. Nato infante, mox accerſitus ſacerdos, ante ianuam habitationis in qua eſt puerpera, certas ſtan-do recitat orationes, pueroq; nomê imponit. Dein XL com-muniter die, ſi fortê puer ægrotet, defertur in templum, & ba-ptizatur, ac ter in aquam totus immergitur: alioqui baptizatum non cre-derent. Mox inungitur chrifmate, quod cōſecratum eſt in hebdomada magna, inungitur denic; myrrha, ut ipſi dicunt. Aqua uerò baptiſmatis ſingulis infantibus conſecratur, & continuò poſt baptiſmum extra tem-pli portam effunditur. Semper in templo baptiſantur infantes, niſi lon-ginquitas loci nimia, aut frigus puero obeſſet: neque unquam aqua tepi-da, niſi pueris infirmis, utuntur. Suſceptores ex uolûtate parentum affu-muntur: & quoties præeunte certis uerbis ſacerdote, diabolo renunci-ant, toties in terram expuunt. Sacerdos etiam infanti capillos abſcindit, eosq; cere etiam intricat, & in templo loco certo reponit. Non adhibent fal, neq; ſaliuam cum puluere.

c. Sequitur:

38

RERVM MOSCOVITICARVM

## SEQUITUR BULLA ALEXANDRI

Papæ, ex qua Baptismus Rhutenorum abunde conſat.

Lexander Epifcopus, ſeruus ſeruorum Dei, ad perpetuam A rei memoriam. Altitudo diuini conſilij, quod humana ratio nequit comprehendere, ex ſuæ immenſæ bonitatis eſſentia, aliud ſemper ad ſalutem humani generis pullulans, tempore congruo, ſecreto myſterio, quod ipſe Deus nouit, opportuno, producit & manifeſtat: ut cognoſcant homines, ex ſuis meritis, tanquam ab ipſis, nihil proficere poſſe, ſed eorum ſalutem & omne donum gratiæ ab ipſo ſummo Deo & patre luminum prouenire. Sanè non ſine grandi & ſpirituali mentis noſtræ læticia accepimus, quòd nonnulli Rhuteni in ducatu Lithvianiæ, & alij ritu Græco uiuentes, ſidem tamen Chriſtia-nam aliàs profitentes, qui Vuilnenſem ac Chiovuienſem, Lutzeorien-ſem, & Mednicenſem ciuitates & diœceses, ac alia loca eiuſdem ducatus inhabitant, ſancto ſpiritu cooperante illuſtrati, nonnullos errores, quos B haſtenus, ritu & more Græcorum uientes, obſeruarunt, penitus ab eo- rum mentibus & cordibus abdicare, & unitatè fidei Catholicæ & Latinæ Romanæ Eccleſiæ amplecti, & ſecundum ritu eiuſdem Latinæ & Roma-næ eccleſiæ uiuere deſiderant & proponuſt. Sed quia more Græcorum, ſci-licet in tertia perſona bapſiſati fuerunt, & nonnulli aſſerunt eos de nouo bapſiſari debere, prædicti qui ritu Græco haſtenus uixeruſt, & adhuc ui-uunt, tançp antea rité bapſiſati, renuunt & recuſant de nouo bapſiſma ſu ſcipere. Nos igitur, qui ex commiſto nobis deſuper, licet inſufficientibus meritis, officio paſtorali, cupimus ſingulas oues nobis commiſſas ad ue rum ouile Chriſti perducere, ut fiat ex illis unus paſtor, & unum ouile, & ne ſancta Catholica eccleſia diuerſa & deformia membra à capite di-fcrepàtia, ſed conformia habeat, attendentes quod per ſœlicis recorda-tionis Eugenium Papam quartum prædeceſſorem noſtrum, in concilio per eum Florentiæ celebrato, & in quo Græci atc? Armeni, una cù Ro-mana eccleſia ſentientes interfueruſt, definitum fuit, formam huius ſacra-mēti Bapſiſmatis exiſtere, Ego te baptizo in nomine patris & filij et ſpiri C tus ſancti, amen: ac etiam per illa uerba, Baptizetur talis ſeruus Ieſu Chri-ſti, in nomine patris & filij & ſpiritus ſancti: uel, Baptizatur manib. meis talis, in nomine patris & filij & ſpiritus ſancti: uerum perfici bapſiſma. quoniam eius principalis cauſa, ex qua bapſiſma uirtutè habet, ſit ſancta trinitas: inſtrumentalis autè ſit minifter, qui tradit exterius ſacramētum, ſi exponitur actus qui per ipſum exercetur minifterium, eius ſanctæ tri-nitatis inuocatione eſſicitur ſacramētum: & propterea huiuſmodi ſacra-menti, ſic in tertia perſona collati, reiterationem neceſſariâ non exiſtere; habita etiam ſuper hoc cum fratribus noſtris deliberatione matura, au-ctoritate Apostolica, nobis & alij Romanis Pōtificab. ab ipſo Ieſu Do-mino noſtro per beatum Petrum ( cui & ſuccessoribus eius Apostola-tus, minifterij diſpèſationem commiſit) tradita, tenore præſentium de-cernimus atc? declaramus, omnes & ſingulos ſic in tertia perſona bapti-

zatos,

COMMENTARII.

39

A zatos, uolentes à ritu Græco ad ritum & morem Latinæ & sanctæ Romæ eccleſiæ uenire, simpliciter & fine alia cōtradictione, aut etiam obligatione, uel coactione, quòd iterum rebaptiſentur: etiam cum intentione, quòd aliàs ritus per oriētales eccleſias ſeruari ſoliti, hæreticam prauitatem non còcernen. obſeruari poſsint: facta prius tamen per eos omnium errorum, rituum Græcorum, à Latina & Romana eccleſia, & illius ritu ac ſanctis inſtitutionibus deuiantium, abiuratione, admittendos forre, exhortañ. etiam per uifcera miſericordiæ Dei noſtri, omnes & ſingulos qui prædicto modo baptizati ſunt, & ritu Græco uiuunt, ut abnega ta omniù errorum, quæ ſecùdum morem & ritum Græcorum haſtenus obſeruarùt, quiçp[ro] ab immaculata & ſancta Catholica, Latina & Romana eccleſia, & illius ſanctorum patrum inſtitutionibus approbatis deuent, uelint eidem Catholice eccleſiæ, illius[que] ſalubribus documentis, pro animarum ſuarum ſalute & ueri Dei cognitione adhærere: & ne eorum ſanctum propoſitum à quouis retardari poſsit, modo uenerabili fratri

B noſtro Epiſcopo Vuilnenſi, in uirtute ſanctæ obedientiæ committimus & mādamus, quatenus omnes & ſingulos ſic baptizatos, & ad unitatem præfatæ Latinæ eccleſiæ uenire, & errores prædictos abiurare uolentes, ad præfatæ Latinæ eccleſiæ unitatem, errorum huiuſmodi abiuratiognem per ſe uel per alium, ſeu etiam alios ſeculares Prælatos, eccleſiaſticos ſeu prædicatores, aut minorum ordinum regularis obſeruātiæ proſeffores, doctos & probos, ac alios idoneos, quibus id duxerit committedum, recipiat & admittat: ac tam ſibi quam illi, aut illis, cui uel quibus, quoties expedierit, id duxerit committendum, ſingulos præfatos, ſic inueniētes ab exceſsibus, propter obſeruationem huiuſmodi errorum, ac hæretica prauitate inde proueniente, nec non excommunicationis ſententia, alijs[que] cenſuris & po[n]enis eccleſiaſticis, quos quomodolibet propter ea incurrēt, dicta Apoſtolica auſtoritate abſoluendi, ac eis pro moſdo culpæ po[n]citentiam ſalutarem iniungēdi, alia[que] in præmiſsis neceſſaria faciendi, plenam & liberam licentiam & facultatem concedimus, per

C preſentes. Verum quia forſan difficile foret, preſentes noſtras literas ad ſingula loca, ubi opus fuerit, referre: uolumus, & eadē authoritate Apoſtolica decernimus, quòd earùdem literarum trāſumptù, manu alicuius notarij publici ſubſcripto, & ſigillo præfati Vuilnēl, ſeu alterius alicuius epiſcopi, uel prælati eccleſiaſtici munito, eadē fides prorfus adhibeatur in iudicio & extrà, & aliàs ubilibet, ubi fuerit exhibitu[u] uel oſteſum, ſicut ipſis literis originalibus adhiberetur, ſi forent exhibitæ uel oſtenſæ, non obſtātibus cōſtitutionib. & ordinationibus apoſtolicis, c[oe]teris[que] cōtrarijs quibus[que] c[um]cunq[ue]. Nulli ergo omnino homini liceat h[ac]c paginam noſtræ constitutionis, declarationis, exhortationis, c[om]mifſionis, m[ad]ati, c[oe]cefſionis, uoluntatis & decreti infringere, uel ei auſu temerario cōtraire. Si quis autē hoc attentare preſumpſerit, indignationē omnipotētis Dei, ac beator[u] Petri & Pauli apoſtolor[u] eius, ſe nouerit incurſurum. Datum Romæ, apud S. Petru: Anno incarnationis Dominicæ milleſimo quinſgentefimoprimo, decimo Kal. Septem. Pontificatus noſtri anno nono.

e 2 Confelsio.

49

RERVM MOSCOVITICARVM

CONFESSIO.

Confeſſionem quamuis ex constitutione habent, uulgus tamen eam A
Principum opus eſſe, & præcipuè ad nobiles dominos & præſtantiores
uiros pertinere exiſtimat. Cōſitētur circa Paſchatis ſeſtum, magna cor-
dis contritione ac ueneratione. Stat conſeſſor, una cum conſitente, in
medio templo, uultu conuerſo ad imaginem quandam, ad hoc conſitu-
tam. Finita dein conſeſsione, pœnitëtiaq[ui]xta delicii qualitatem iniun-
cta, ante ipſam imaginem ſubinde ſele inclinant, ſignoq[ui] crucis frontem
peſtus que ſignant: magno deni[q] gemitu clamant, IESV CHRISTE fili
Dei, miſerere noſtri. Nam hæc communis illorum eſt oratio. Quibuſ-
dam pro pœnitentia ieiunia, nōnullis certæ quædam precationes (Do-
minicam etenim orationem perpauciſciunt) iniunguntur: quodam,
qui grauius aliquid commiferint, aqua abluunt. Ex proſluente etenim
aquam in Epiphania Domini hauriunt, eamq[ui] conſecratam per totum
annum in templo, pro mundandis & abluendis grauioribus peccatis ſer
uant. Item peccatum die Sabbatho cōmiſſum, leuius iudicant, minusq[
po]n
pœnitentie pro eo iniungunt. Sunt complures & leuifSIMæ cauſæ, pro-
pter quas in temp lum non admittuntur: ſolent tamen excludi plerunq[
f]acra, quam ſi in templo fuiflent.

Is qui concubuerit cum uxore ſua, & poſt conſtitutum tempus ſe non
abluerit, ea die ingredi templum non audet.

COMMUNIO.

Communicant ſub utra[q] ſpecie, miſcentes panem uino, ſeu corpus
ſanguine. Sumit ſacerdos cocleari ex calice portiunculam, porrigit[q]
communicanti, Quotieſcunq[ui] aliquis in anno uoluerit, modò conſeſſus
fuerit, ſumere corpus Domini potest: alioqui tempus conſtitutum ad ſe
ſtum Paſchatis habet. Pueris ſeptem annorum porrigunt ſacramêtum:
dicunt[q], tum hominem peccare. Si puer inſirmus fuerit, aut fortè ani-
mam agere cœperit, ut de pane ſumere non poſsit, infunditur ei gutta ex
calice. Sacramentum ad communicâdum, non niſi dum ſacrum fit, con-
ſecratur: pro inſirmis autem conſecratur die Louis, in maiori hebdoma-
da, & conferuatur per totum annum. Cæterum cum fuerit necesse, acci
pitinde portiunculam, quam uino imponit, & bene humeſtatam porri-
git ægroto, dein parum aquæ tepidæ addit.

Nullus monachorum, nec ſacerdotum, horas Canonicas, ut uocant,
orat, niſi habeat imaginem præſentem: quam etiam nemo, niſi magna
ueneratione, attingit. qui eam autem in publicum profert, manu eam in
altum tollit: quam omnes prætereuntes, aperto capite, cruce ſe lignan-
tes, inclinando, plurimum uenerantur. Libros Euangelij non niſi in
locis honestis, tanquam rem ſacram reponunt: neque manibus tangunt,
niſi prius cruce ſe munierint, & capite aperto inclinato' que honorem
exhibuerint: poſt, ſumma cum ueneratione in manus ſumunt. Panem
quoque, antequam uerbis conſuetis more noſtro conſecratus fuerit, cir-
cumlatum

COMMENTARII.

41

A cumlatum per ecclesiam, conæptis uerbis uenerantur & adorant.

FESTI DIES.

Festos dies uiri præstantiores, peractis sacris epulis, ebrietate & ue-
ftitu eleganti uenerantur: uulgus, domestici ac serui, pleruncb laborant,
dicentes, feriari & à labore abſtinere dominorum eſſe. Ciuës & mecha
nici, diuinis interſunt: quibus peractis, redeunt ad laborem, ſanctius
putantes labori incumbere, quam bibendo, ludendo, & id genus rebus,
ſubſtantiam & tempus inaniter perdere. Nam uulgo & plebi ceruſiæ
& medonis potus prohibitus eſt: quibusdam tamen ſolennioribus die-
bus, utputa Natalis Domini, ferijs Paſce, Pētecoſtes, & alijs quibusdam,
potare illis permiſum eſt: quibus ſanè non propter diuinum cultum,
ſed potum potius, à labore abſtinent.

Trinitatis feſtum celebrant die Lunæ,in ferijs Pentecoſtes. In octaua
uerò Pentecoſtes, ſeſtum omnium Sanctorum. Diem autem Corporis
Chriſti, more noſtro non uenerantur.

B Iurando ac blasphemando, rarò nomen Dei uſurpant, cum autem iu-
rant, per oſculum crucis dicta uel promiſa firmât. Blasphe miæ eorum,
Hûgarorum more, communes ſunt, Canis matrem tuam ſubagitet, &c.

Quoties ſe ſigno crucis ſignant, id manu dextra ſic faciunt, ut frontem
primùm, deinde pectus, mox dextram, ac demum ſiniftram pectoris
partem puncſim in formam crucis tangant. Quòd ſi quis aliter ducat
manum, cum non pro domeſtico fidei ſuæ, ſed pro alieno habent: ſicut
me huius ceremoniæ ignarum, ac aliter ducentem manum, hoc nomine
notatum & obiurgatum eſſe memini.

PURGATORIUM.

Purgatorium nullû credunt: ſed dicunt, uniuicubu ita defuncto, ſecun
dum meritum ſuum eſſe locum: pijs quidem lucidum, cum angelis plací-
dis: impijs autem obſcurum, & ceça caligine obductum, cum angelis ter-
ribilibus deſtinatum eſſe, in quo extremum expectant iudicium. ex loco
& angelis placidis cognoſcunt animæ gratiam Dei, ſemper petunt extre
C mum iudicium: aliæ contrà. Nec animam à corpore ſeparatam, pœnis
obnoxiam eſſe putant. nam cum anima in corpore ſe contaminauerit,
cum corpore eſſe expiandam. Quòd autem pro defunctis funebre ſa-
crum faciunt, credunt, eo poſſe tolerabiliorem animabus exorari ac im-
petrari locum, in quo facilius expectare futurum iudicium queàt. Aqua
benedicta nemo ſe aspergit, niſi à Sacerdote aspergatur. Cœmiteria pro
ſepeliendis corporibus non cœſecrant. aiunt enim, corporibus inunctis
& conſecratis, terram ipſam, non corpora terra, conſecrari.

DIUORUM CULTUS.

Nicolaum Barenſem inter ſanctos in primis ueneratur, deco eius plu-
rimis miraculis quotidie prædicant: quorum unicum, quod non ante
multos annos contigit, adiungere placuit. Michael quidam Kyſaletz-
ki, uir magnus & ſtrenuus, in quodâ conflictu Tartarico, quendam ma-
gni nominis Tartarum fugientem eſt perſecutus: quem cum citato equi

e 3 curlu alſſe-

RERVM MOSCOVITICARVM

A

curfu assequi non posset, Nicolae (inquit) perduc me ad hunc canem. Tartarus hæc audiens, territus exclamat: Nicolae, si hic tuo auxilio me assequetur, nullum miraculum facies: si uerò me alienum à tua fide, ab illius persecutione in columnem feruaueris, tum magnŭ erit nomè tuum. aiunt Michaelis equum restitisse, Tartarum cæ elapium. Tartarum quoque deinceps Nicolao ob in columnitatem fuam, in singulos uitæ suæ animos, certas menfuras mellis obtuliffe: totidem cæ menfuras Michaeli pater in memoriam liberationis suæ, adiuncta etiam honoraria uefte ex pellibus Madauricis, mififle.

IEIUNIUM.

Ieiuñat in Quadragefima leptè perpetuas leptimanas. Prima Iaſtarijſ
ututur, quam Syrna, quaſi caſeacea, appellât: lequentibus uerò leptima-
nis omnes (extra peregrinantes) etiam pifcibus abſtinent. Sunt qui
diebus Dominicis & Sabbato cibum ſumunt, reliquis diebus ab omni
cibo abſtineant. Sunt item, qui diebus Solis, Martis, Iouis & Saturni, ci
bum ſumunt, reliquis tribus quoque abſtineant. Reperiuntur etiam plu-
rimi, qui diebus Lunç, Mercurij & Veneris, panis fruſto cum aqua ſum-
pto contenti ſunt. Reliqua per annum ieiunia non ita ftrictè obſeruant:
ieiunant autem poſt octauam Pètecoſtes, quæ illis eſt dies omnium San-
ctorum, uſque ad ferias Petri & Pauli: & dicitur ieiunium Petri. Deinde
habent ieiunium Diuæ Virginis, à prima Auguſti uſque ad Aſſumptio-
nem Mariæ. Item ieiunium Philippi, ſex leptimanis in aduentu Domi-
ni, & dicitur Philippi: quòd initium eius ieiunij contingit leſtum Phi-
lippi, ſecundum eorum Calendarium. Si deniçb leſtum Petri & Pauli,
item Aſſumptionis, inciderit in diem Mercurij, aut Veneris, tum nec ea
die carnibus ueſcuntur. Nullius ſancti uigiliam ieiunio uenerantur, pre-
ter decollationem S. Ioannis, quam XXIX Auguſti quotannis obſer-
uant. Si deniçb in maiori ieiunio quadrageſimæ aliquis ſolennis dies, ut
Annüciationis Mariæ, inciderit, eo pifcibus utuntur. Monachis autem
multo grauiora & moleſtiora ieiunia impoſita ſunt, quos Kvuas, hoc eſt
potu acetoſo, & aqua cum fermento mixta, contentos eſſe oportet. Sa-
cerdotibus quoque aqua mulſa & ceruſia eo tempore ſunt prohibita: li-
cet nunc omnes leges ac ſtatuta diffluant, uitientur cæ. Porro extra tem-
pus ieiunij, die Sabbato ueſcuntur carnibus, Mercurij uerò abſtinent.

Doctores quos lequuntur, ſunt: Baſilius magnus, Gregorius, & Ioan
nes Chryſoftomus: quem dicunt Slatauſta, id eſt aureum os. Conciona-
toribus carent. Satis eſſe putant, interfuiffe Sacris, ac Euangelij, Epiſto-
larum, aliorum cæ doctorum uerba, quæ uernacula lingua recitat Sacriſi-
cus, audiviſſe: ad hoc, quòd uarias opiniones ac hæreſes, quæ ex concio-
nibus plerunq[ui] oriuntur, ſefe effuſugere credunt, ſeſtos dies proximæ ſe-
ptimanæ die Dominico annunciant, publicam cœſſionem recitant.
Principem porro ipſum quicquid credere aut opinari uidêt, id rectum,
omnibus cæ ſequendum eſſe ſtatuunt.

Accepimus Molcovuiæ, patriarchæ Conſtantinopolitanuæ ad petitio-
nem ipſius

COMMENTARII

A nem ipfius Molci, misſſe quêdam monachum Maximilianum nomine,
ut omnes libros, Canones, & ſingula ſtatuta ad fidem pertinentia, in or-
dinem recto iudicio redigeret. Quod cum feciſſet, multis'c & grauifis-
mis erroribus animaduerſis, coram Principe pronunciaſſet, cum planè
eſſe ſchilſmaticum, qui Romanum aut Græcum non ſequatur ritum: hec
inquam ubi dixiſſet, non multo pòſt (etſi eum ſumma proſequeretur
Princeps beneuolentia) dicitur euanuiffe, ac multorum opinione ſub-
merſum eſſe. Agebatur tertius annus, dum nos Molcovuiæ eſſemus,
quando Marcus Græcus mercator quidam ex Capha, hoc idem dixiſſe
ſerebatur: captum'c pariter (licet pro eo tum Turcarum orator ímpro-
bis quodammodo precibus intercederet) ſublatum è medio ſuſſile. Ge
orgius Græcus cognomento Paruus, Thesaurarius, Cancellarius, ſupre
mus'c confiliarius Principis, cum eandè cauſam quoq'foueret, defende-
retq, ab omnibus continuò offices remotus, gratiacy Principalis decide-
rat. Sedenim eius opera carere Princeps cû haud quaq' poſſet, rurſus in
B gratiam receptus, ſed diuerſo erat ofſicio præfectus. ſuit enim uir ſingu-
lari doctrina, & multarum rerum experientia prædictus, qui cum matre
Principis in Molcovuiam uenerat: quem tantopere Princeps ueneraba-
tur, ut egrotû ſemel cum ad ſe uocafſet, primi nominis aliquot fuis con-
filiarijs demãdauerat, ut illû in uehiculo ſedentē, in ſuam habitationem
uſq ferrêt. Sed cum in aulam eſſet adueſtus, ac tot tamq altis gradibus
portari ſe recuſaret, depoſitus ch uehiculo, paulatim ad Principem afcen
deret, hunc Princeps cum forte uideret, ſtomachari grauiter cœpit, inq
lectica collocatum ad ſe deferri iuſt. tandem communicatis cum eo con
ſilijs, negotioq conſecto, in lectica uirum per gradus deferêdum iubet,
ſemperq deinceps ſurſum ac deorſum portandum mandauit.

Religioſorum præcipua cura exiſtit, ut quoslibet homines ad fidem ſuam perducant. Monachi heremite bonâ iam olim idololatrarum partem, diu multumq apud illos uerbum Dei ſeminantes, ad fidem Chriſti pertraxerunt. Profiicencuntur etiamnum ad uarias regiones Septentrionem uerſus & orientem ſitas, quò non niſi maximis laboribus, famæ ac uite periculo perueniunt, neq inde aliquid commodi ſperant, nec pertunt: quin hoc unicum ſpectât, ut rem gratam Deo facere, & animas multorum deuio errore abductas (morte aliquando doctrinam Chriſti con firmantes) in uiam rectam reuocare, ac eos Chriſto lucrificare queant.

Eſt etiam in Molcovuia præcipuû monaſterium S. Trinitatis, quod
xii miliaribus Ger. Occidentem uerſus à Molcovuia ciuitate diſtat, u-
bi S. Sergius ſepultus, multa miracula edere dicitur, admirabiliq genti-
um ac populorû còcurſu pietate que celebratur. Eò Princeps ipſe ſæpe,
uulgus uerò quotannis certis diebus confluit, monaſteriq liberalitate
alitur. Perhibetur olla cuprea ibi eſſe, in qua certi cibi, & ut plurimum
olus coquitur. Fit autem, ut ſiue pauci, ſiue multi eo uenerint, ſemper
tamen cibi tâtum remaneat, quo eius monaſterij familia ſaturetur: adeò
ut nihil unquam deſit, neq ſuperfluat.

Gloriatur Molci, ſe solos uerè Chriſtianos eſſe: nos uerò dænant, tan-

c 4 quam de-

RERVM MOSCOVITICARVM

44

quam defertores primitiuarum Ecclesiæ, & ueterinam sanctarum constitutionum. A

Quod si quis nostræ religionis homo ultro ad Molcos tranfit, aut etiam inuito domino ad eos profugit, quali diffendæ & complectèdæ religio- nis eorum cauſa, eum negant dimitti, aut etiam repetenti domino reddi oportere: quod mihi etiam singulari quodam cauſ est cœpertum, quæ hue inſerendum putauı. Ciuıς quidam Cracouiensis primarius, mihi in Mo ſcouiam eunti cõmendarat, & penè inuito tradiderat, quendam ex hone ſta Bethmanorum familia natum, nomine Eraſnum, adolescentem non indoctum: potationi tamen uſque adeò deditum, ut nonnunquam uſque ad inſa- niam inebriaretur: meque frequèti ſua ingurgitatione quandoque cogeret, ut ei cœpedes inſiendi os curarem. Itaque erroris ſui cœcientia uictus, affo ciatis ſibi Molcis tribus, et auriga meo Polono, nocte quadam è Molco- uia urbe aufugit: & Occa fluuio tranato, uerſus Aſoph iter intèdit. Quo comperto, Princeps cõtinoù fuos ueredarios, quos illi Gonecz uocant, quoquò uerſum dimiſit, ut ex fuga retraherentur. Hi cum in excubito-

res, qui aduerſus continuas Tartarorum incurſiones illis in locis difpo- B
ſiti ſunt, incidiffent, & expofito eis hoc cauſ effeciffent, ut ipſi quoque ad
perquirendos fugitiuos obequitarent: in hominem obuium incidunt,
qui ſe beneficio noctis deferuiffe diceret quinque equites, qui eum rectum
iter ad Aſoph ſibi commoſtrare coegiſſent. Itaque excubitore s uelſtigijs il
lorum infliſtentes, cum noctu ignem, quem incenderant, eſſent confpica-
ti, equis illorum in paſcuis circa locum pernoſtandi errantibus, in mo-
dum ſerpentum taciti adrepunt, eos longius propellunt. Cum igitur
experrectus auriga meus, equos logius digreſſos reducere uellet, ex her-
bis in eum profiliunt: eis mortem, ſi uel minimam edat uocem, minan-
tur, atque ita uincftum tenent. Cum rurfum equos longius propelle-
rent, eos unus & alter & tertius reducere uellet, pari modo omnes or-
dine ex infidijs capiſtur, uno Eraſmo excepto: qui ſe, cum in eum irrue-
ret, ſtricta framea defendit, & Stanislaum (hoc erat aurigæ nomen) in-
clamauit. At cum is ſe captu & uincftum eſſe reſpoſdifſet, abiecta framea,

Eraſmus: Nec ego, inquit, uobis captis, liber eſſe, aut uiuere uolo. atque ita
ſeſe dedidit, cū ab Aſoph bidui itinere abeſſent. Captiuis reductis, cū pe
tijſſem à Principe, ut mihi mei reſtituerétur: reſpòdit, Nò licere cuiquam
reddere hominem, qui ad Molcos percipiendæ ueræ religionis cauſa
(quam, ut dictum eſt, ſe ſolos tenere predicant) accesſit. Aurigã tamen
mihi mox reſtituit. Sed cum Eraſmu reddere recuſaret, dixi diſpenſatori
nobis adiſto, quem illi Prisittauũ uocãt, malè de Principe ſenſuros & lo
cuturos homines, ſi Oratoribus famulos fuos adimat. Neuerò uel Prin
ceps, uel ego culpari poſſemus, rogaui ut eũ in cōſpectu confiliariorum
fuorù nobis preſentibus uenire permitteret, ut illius uolítas ab ipſomet
intelligeretur. Hoc ubi aſſentiente Principe factum eſſet, percoſtabar E-
raſmu, an apud principè religionis ergò manere uellet? Cum annuiffet,
ego ei: Si, inquam, leſtum tibi bene ſtraueris, bene decumbes. Pòſt Li
thvuanus quidã, qui ſe familiæ Comitis Nugarolis adiunxerat, cum eum
à propoſito dehortatus eſſet, hoc ab eo reſponſum tulit, quòd meam ſe-
ueritatem

ueritatem

COMMENTARII.

45

Aueritatem timeret. Ibi cum Lithvuanus ei dixisset, Num redire uellet, fi eum Comes in familiam fuam reciperet. aſſenſit. Relata ita: q. ad Comitem re, cum idem ex me quæſſet, an conſentirem. reſpondi, id ei per me liberum fore. Cupiebam enim & ipſe eſſingere, ne propinqui eius aliter hanc rem, atq. acciderat, interpretarentur.

Porrò ad Moſcos rarò cōſugere ſolèt, niſi quibus alibi uiuendi locus & ſecuritas non eſt. Qualis fuit noſtris temporibus Seuerinus Nordvued, regis Danie Christierni preſectus maris, homo quidem militaris, ſed quoduis negotiù in nomine demonis auſpicari ſolitus: de quo multa audiui, quæ prudens prætereo. Is cum Regem ob ſuam immanitatem Holmiæ, quæ caput regni Suetiæ eſt, uernacula: q. ipſorum lingua Stokholm appellatu: . incolis ſuis exſum eſſe, ſua' que ſponte Daniæ regno ceſſiſe uideret, munitum quendam locu in Gotlandia inſula ( quæ duo-decim miliaribus Germanicis patet) occupauit, ex qua mare Baltheum diu inſeſtabat, nemini parcens, æquè amicos ac hoſtes ſpoliabat. Tandem, ubi contra ſe tanquam communem quandam peftem omnes timeſtet, nullum: q. locum in quo ab inſidijs tutus eſſe poſſet, uideret: aſſumpto certo prædonum num.ero ad principem Moſcouiæ cōſugit, uenitq. certis nauibus in fluuiu Narua, ad arcem Moſci Ivuanovugorod. Inde terreftri itinere Moſcouiá, eo anno quo ego illic ſui, deductus erat. Cæfaris autem Caroli Quinti interceſsione dimiſſus, in obſidione Florentiæ Italiæ ciuitatis, in eius ſeruitio globo ſerreo traiectus occubuit.

DE DECIMIS.

Volodimerus myſterijs uiuifici lauacri, Anno 6496 initiatus, decimas una cum Leone Metropolita, de omnibus rebus dandas inſtituit, propter pauperes, pupillos, inſirmos, ſenes, aduenas, captiuos atq. pauperes ſepeliendos: iuuados etiam eos, qui numeroſam haberent ſobolem, quibus ue bona igni abſumpta eſſent, ac ſubleuandam denique miſerorum omnium inopiam, Monaſteriorum pauperum: q. Eccleſias, & in primis propter deſunctorum & uiuorum refrigerium. Idem Vuolodimerus poteſtati & iuriſdictioni Spiritualiui ſubiecit omnes Abbates, Presbyteros, Diaconos, C & totum ſtatum clericorum: monachos, moniales, & eas quæ pROſcura ad Sacra cōſiciunt, quas PROſcurnicas uocant: item uxores filios que Sacerdotum, medicos, uiduas, obſtetrices, & eos qui miraculum ab aliquo Sanctorum acceperint, qui ue manumiſsi eſſent pro alicuius animæ ſalute: minifuros denique ſingulos monaſteriorum & hoſpitalium, & qui monachorum ueſtes conficiunt. Quicquid ita: q. inter prædictas perſonas ſimultatis ſeu diſordiæ exoritur, Epiſcopus ipſe tanquam competens iudex, decernere & cōſtituere poteſt. Si uerò inter laicos & hos, aliquid controuerſiarum oritur, iudicio communi decernitur.

Praefcurricæ ſunt mulieres iam eſtœtæ, quæ amplius menſes non patiuntur. 2 quæ panem ad ſacrificandum, qui pROſcura dicitur, coquunt.

Epiſcopi etiam diuortia, tam inter Kneſos quàm Boiarones, atq. omnes ſecula.

46

RERVM MOSCOVITICARVM

nes feculares qui concubinas fouent, conſtituere debent. Item ad Epi- A
ſcopalem iuriſdictionem pertinet, ſi quando uxor marito non obſequa-
tur, ſi quiſpiam in adulterio ſeu fornicatione deprehenſus fuerit, ſi uxo-
rem confanguineam duxerit, ſi coniunx coniugi quippiam mali machi-
netur. Item diuinationes, incantationes, uenena, contentiones propter
hæreſim uel fornicationē ſuſceptas: aut ſi filius parentes, forores'ue acer
bius increpauerit, læſerit'ue. Præterea Sodomitas, ſacrilegos, mor-
tuorum ſpoliatores, & qui ad incantandum de imaginibus Săctorum,
aut ſtatua Crucis quicquam auuſſerint: qui canem, auem, aut aliud ali-
quod animal immundum in ædem ſacram duxerint, aut comederint,
punire. Ad hæc, ſingulas rerum menſuras ordinare, ſtatuere' que de-
bent. Nemo autem miretur, ſi prædicta Canonibus iſtis atque traditiœ-
nibus diuerſa reperiantur. Sūt enim non tam uetuſtate ipſa, alia quidem
in locis alijs mutata, quam pecuniæ ſtudio pleraq; deprauata, uitataq;.

Princeps ſi quando Metropolitam conuiuio accipit, ſolet ei primum
in accubitu locum, aſſentibus fratribus ſuis, deferre. In funebri ſacro, B
cum Metropolitam atq; Epifcopos inuitauerit, eis ipſe ab initio pran-
dij cibum potum'q; porrigit: dein fratrem ſuum, uel principem aliquem
uirum, qui uices ſuas ad prandij uſq; finem ſuppleat, conſtituit.

Cæremonias illorum, quibus ſolenni tempore in templis utuntur, ut
uiderem, equidem impetraueram. Atq; ita utroq; legationis meæ tem-
pore, in ſeſto Aſſumptionis Mariæ, XV uidelicet die Auguſtij, cum ma-
ius templum in arce frondibus arborum ſtratum, ingreſſus ſuifſem, ui-
di Principem ad dextram portæ, qua ingreſſus erat, ad parietem aperto
capite ſtantem, Poſochq; baculo (ut uocant) innitentem, ante ſe quen-
dam Colpaack dextra tenentem: Confiliarios uerò ad columnas tem-
pli, quò loci & nos deducti eramus, ſtantes. In medio templi, ſuper ta-
bulato, Metropolita ſolenniter ueſtitus, mitram'q; rotundam ſuperne
imaginibus Sanctorum, infernè uerò hermellinis pellibus ornatam ge-
ſtans, ſtabat, Poſochq; baculo (queadmodum Princeps) innitebatur,
atq; mox cantantibus alijs, ipſe cum miniftris ſuis orabat, dein chorum C
uerſus procedens, in Iæuam contra noſtrum morem conuerſus, per mi-
norem portâ egreditur, præcedentibus Cantoribus, Sacerdotibus atq;
Diaconis: ex quib. unus in patena, ſuper capite, panem iam ad ſacrifican
dum præparatum, portabat; alter uerò, coopertum calicem: cęteri pro-
mifcuè, ſancti Petri, Pauli, Nicolai, Archangeli, imagines magna populi
circumſtantis acclamatione ac ueneratione ſerebant. Quidam porrò
ex circumſtantibus acclamabant, Domine miſerere. alij fronte terram,
more patrio, tangebant, flebant'q. Varia denicq; ueneratione ac cultu
circumlata ſigna uulgus proſequebatur. Poſt finito circuitu, per me-
diam chori portam ingreſsis, Sacrum, ſeu ſummum (ut uocant) offi-
cium cœptum eſt fieri. Cæterùm totum Sacrum, ſeu Miſſa, gentili ac
uernacula lingua apud illos peragi ſolet. Epiſtola preterea, Euāgelium
pro těpore, quo magis à populo percipiantur, extra chorum, populo a-
ſtāti clara uoce recitantur. In priore mea legatione, eodè ſeſto die, ultra
centum

COMMENTARII.

A centum homines in fossa arcis laborantes uidi: quod feriari non nifi Prin
cipes & Boiari, ut infra dicemus, solent.

RATIO CONTRAHENDI

Matrimonium.

Nhoneftum ac turpe eſt adolescenti, ambire puellam, ut ſibi
in matrimonium locetur. Patris eſt, iuuenem alloqui, ut du-
cat filiam ſuam. In hæc autem uerba plerunque proloqui ſo-
lent: Cum mihi ſit filia, uellem equidem te mihi generum. Ad
quæ iuuenis: Si me, inquit, expetis generum, & tibi ita uidetur, conueni-
am parentes meos, & de hac re ad eos referam. Dein ſi parentes & pro-
ximi aſſenſi fuerint, conueniunt, & de his quæ pater filiæ dotis nomine
dare uelit, traſtant. Mox dote conſtituta, nuptijs dies præſcribitur. In-
terea temporis ſponſus ab ædibus ſponſæ uſq; adeò arcetur, ut ſi fortè
petierit, eam ſaltem ut uideret, tum parentes reſpondere ſolent: Cogno-
B ſce ex alijſ qualis ſit, qui eam norunt. certè nifi ſponſalia prius maximis
pœnis firmata fuerint, ita ut ſponſus non poſsit, etiam ſi uellet, ſine gra-
ui pœna, eam repudiare, aliis non datur illi acceſſus. Dotis nomine dan-
tur plerunq; equi, ueſtes, framea, pecora, ſerui, & ſimilia. Inuitati ad nu-
ptias, pecuniam rarò offerunt: munera tamen, ſeu donaria ſponſæ mit-
tunt, quæ ſingula ſponſus diligenter notata reponit. Finitis nuptijs, de-
prompta rurſus ordine confplicit: atque ex ijs, ſi quæ placent, ſibiq; uſui
futura uidentur, ea mittit ad forum, iubetq; ſingula ab his qui rebus pre-
cia imponunt, æſtimari: reliqua omnia & ſingula, ſingulis remittit, cum
gratiarium actione. Ea quæ ſeruauit, in anni ſpacio iuxta æſtimationem,
pecunia, aut alia aliqua re æqualis ualoris compenſat. Porro ſi aliquis
donum ſuum pluris fecerit, tum ſponſus ad iuratos æſtimatores conti-
nuò recurrit, illum que horum æſtimationi ſtandum eſſe cogit. Item ſi
ſponſus poſt elapsu[m] annum non ſatisfecerit, aut munus acceptum non
reſtituerit, tum in duplo ſatisfacere tenetur. Denique ſi alicuius donum
C iuratis æſtimandum dare neglexerit, ex uoluntate atq; arbitrio eius qui
dedit reponere cogitur. Atq; hunc morem uulgus ipſum in omni libe-
ralitate, ſeu donationis genere obſeruare ſolet.

Matrimonium ita contrahunt, ut quartum gradum confanguinitatis
aut affinitatis non contingant. Hereticum putant, germanos fratres, ger
manas ducere forores. Item, nemo ſui affinis fororem ducere in uxorem
audet. Obferuant etiam ſuerifsimè, ne hi matrimonio implicentur, in-
ter quos ſpiritualis cognatio baptifmatis interceſsit. Si quis alteram u-
xorem ducit, fit que bigamus, concedunt id quidem, ſed uix legitimum
matrimonium eſſe putant. Tertià uxorem ducere, ſine graui cauſa non
permittunt. Quartam autem nec concedunt cuipiam, nec etiam Chri-
tianum eſſe iudicant. Diuortium admittunt, & dant libellum repu-
dh: id tamen maximè celant, quod contra religionem actatuta eſſe ſci-
unt. Principem ipſum Salomeam uxorem, propter ſterilitatem reput-
diatam, in monasterium intruſſe, atque Helenam filiam Knes Bafiliij

Lynski

48

RERVM MOSCOVITICARVM

Lynski duxiſſe, paulo antè diximus. Ante aliquot annos etiam quidam A dux Baſilius Bielski ex Lithuania in Moſcovuiam profuſerat: eius uxo- rem iuuenē, & quam paulo antè duxerat, cum amici diutius apud ſe de- tinerent, (putabant enim illum amore ac deſiderio adoleſcentulę rurſus rediturum) Bielski cauſam uxoris abſentis in conſilium Metropolitæ reſert, communicato: conſilio Metropolita inquit: Quando non tua, ſed uxoris potius, atque adeò cognatorum culpa fit, ut cum ea eſſe tibi non liceat, equidem legis gratiam tibi faciam, te: ab ea abſoluam. Qua re audita, mox aliam ex principum Reſanenſium progenie natam duxit, ex qua etiam filios ſuſcepit, quos nunc in magna apud Principem autho ritate uidimus.

Adulterium non appellant, niſi quis alterius uxorem habuerit. Tepi- dus eſt ut plurimum coiugatorum amor, præſertim nobilium & princi- pum uirorum: eo quòd puellas nunquam antè uilſas ducunt: ac ſeruitijs Principis occupati, deſerere eas coguntur, aliena interim turpi: libidi- ne ſeſe contaminantes.

B

Mulierum conditio miſerrima eſt. Nullam enim honetam credunt, niſi domi concluſa uiuat, adeo: cuſtodiatur, ut nufquam prodeat. Pa- rum inquam pudicam exiſtimant, ſi ab alienis externis: ue conſpiciatur. Domi autem concluſæ, nent duntaxat, & ſila trähunt: nihil prorfus iuris aut negotij in ædibus habēt. Omnes labores domeſtici ſeruorum opera ſiunt. Quicquid mulierum manibus ſuſocatur, ſiue gallina, ſiue aliud a- liquod animalium, id abhorrent täquam impurum. Qui uerò pauperio res ſunt, eorum uxores domeſticos labores obeunt, & coqunt. Cæte- rùm cù uiris abſentibus forſtè, & ſeruis, gallinas iugulare uolùt, ſtant pro foribus, tenentes gallinam, aut aliud animal, & cultrum: preſtereuntes: uiros, ut ipſi interficiant, plurimum rogant.

Rarifsimè in templa, rarius etiam ad amicorù colloquiæ, niſi ſenes ad- modum ſint, omni: quæ ſuſpicione careant, admittùtur. Certis tamen & ſe- ſtius diebus animi gratia concedunt uxoribus ac filiabus, ut in pratis a- mœniſsimis conueniant, ubi ſuper quadam rota inſtar Fortunæ inſiden- tes, alternatim ſurſum ac deorſum mouentur: aut alioqui funem appen- dunt, quo ſuſpenſe ac inſidentes, hinc inde impulſe ſerùtur, mouètur: aut deni: quibufdam & certis cãtilenis, manibus plaudeſtes ſe oblectat, choreas prorfus nullas ducùt. Eſt Moſcovuiæ quidã Alemanus faber ferrarius, cognomento Iordanus, qui duxerat uxorem Rhutenã, ea cum apud maritum aliquandiu eſſet, hunc ex occaſione quadam amicè ſic allo quitur: Cur me, coniunx chariſsime, non amas? Respondet maritus: E- go uerò te uehemëter amo. Nondum, inquit, ſigna habeo amoris. Que- rebat igitur maritus, qualia ſigna uellet? Cui uxor: Nunquam, ait, me uerberaſti. Mihi ſanè uerbera, inquit maritus, non uidebantur ſigna a- moris: ſed tamen nec hac parte deero. Atque ita non multo pòſt, cru- deliſsimè eam uerberauit: ſaſſus' que mihi eſt, longè maiore amore ſe à ſua uxore poſthac obſeruatum ſuiffe, quam rem ſepius exercuit: nobiſ: tum Moſcovuiæ exiſtentibus, ceruicem illi tandem & crura præcidit.

Omnes

COMMENTARII.

49

A
Omnes se Principis chlopos, id est seruos fatetur. Item præstantiores, ex maiore parte emptos aut captos seruos habent: quos autem liberos in seruitio nutriunt, iis non est liberum quolibet tempore discedere. Si a- liquis citra uoluntatem domini abit, nemo eum affumit. Si dominus bo- num ac commodum famulum non bene tractat, fit quodammodo infa- mis apud alios, neque posthac alios famulos assequi potest.

Gens illa magis seruitute, quam libertate gaudet. nam morituri ut plu-
rimùm certos seruos manumittunt: qui se tamè continuò alijs dominis,
pecunia accepta, in seruitutem uendicant. Si pater filium, ut mos eft, uen
dit, & is quocunque tandem modo liber factus, aut manumiffus fuerit,
pater hunc rurfus atque iterù iure patrie potestatis uendere potest. Poft
quartam autem uenditionem, nil iuris amplius in filium habet. Vltimo
supplicio solus Princeps seruos, & alios afficere potest.

Princeps altero, aut tertio quoque anno, per provincias delectu habi
to, filios Boiaronum conſcribit: ut numerum illorù, & quot quifque e-
B quos ac ſeruitores habeat, cognoſcat. Dein ſingulis ſtipendia proponit,
ut ſuprà dictum eſt. Qui uerò per facultates rei familiaris poſſunt, ſtipen
dio militant. Rarò illis datur quies: nam aut bellum infert Lithvuanis,
aut Livuonienſibus, aut Suetenſibus, aut Tartaris Caſanẽſibus, aut ſi nuil
lum bellum gerit, præſidia tamè in ſingulos annos in locis circa Tànaim
& Occam, ad reprimendas Tartarorum Præcopenſium eruptiones ac
deprædationes, uiginti milia hominù imponere ſolet. Solet etiam quo-
tannis ex fuis prouincijs ordine quoſdam uocare, qui Moſcovuiæ ſibi
omnia ac quælibet præſtant officia. Belli autem tempore, non annuis ex
ordine & alternis officijs inſeruire, ſed omnes & ſinguli, tam ſtipendia-
rij quam gratiam Principis expeſtantes, in bellum ire coguatur.

Habent equos paruos, caſtratos, ſoleis carentes, leuilsima frena: tum
ephippia in eum ufum accommodata, ut se in omnes partes nullo nego-
tio uertere, arcumcub intendere queant. Pedibus ufqueadeò attraeſis inſi-
dentes equo, ut nullum haſtæ aut teli paulo uehementiorem ictum ſuſti-
C nere queant. Calcaribus paucifsimi, flagello plerique ututur, quod ſem-
per minimo digito dextre inheret, ut id quoties opus ſit, apprehèdant &
utantur: rurfus ſi ad arma deuentum fuerit, proiectum è manu pendeat.

Communia arma funt, arcus, telum, ſecuris, & baculus, inſtar cœſtus,
qui Rhutenicè Keſteni, Polonicè Baſſalick dicitur. Framea nobiliores
& ditiores utuntur. Pugiones oblongos in modum cultellorum depen-
dentes, in uaginis adeò reconditos habent, ut uix ſupremam capuli par-
tem attingere, aut neceſsitate cogente apprehendere poſsis. Loro pari-
ter freni longo, & in extremitate perforato utuntur, quod digito ſinſtro
annectunt, ut arcum apprehèdere, eoq; retento uti poſsint. Porrò quan
quam ſimul & eodem tempore manibus teneant frenù, arcum, frameam,
telum & flagellù, inſtis tamen ſcitè & fine ullo impedimento norunt uti.

Nonnulli ex præſtantioribus, lorica, thorace affabrè ceu ex quibuc-
dam ſquamis concinnato, & armillis: paucifsimi autem crifta, inſtar py
ramidis in ſummitate exornata, utuntur.

f Sunt