In contumatiam — Incusi.

833

nocześnie urzędy grodzkie. Konstytucya sejmu
piotrkowskiego z r. 1562 uświęciła zasadę, iż
nikt nie może dzierżeć dwu starostw sądowych
pod karą konfiskaty dóbr i 200-u grzywien. Za-
sada ta obowiązywać zresztą musiała jako pra-
wo zwyczajowe jeszcze przed tą konstytucyą,
gdyż już konstytucya r. 1557 uznała za potrzeb-
ne pozwolić wyraźnie, aby, mimo ustanowienia są-
du grodzkiego w Piotrkowie, jeden starosta dzier-
żył dwa grody, mianowicie sieradzki i piotrkow-
ski. W myśl konstytucyji roku 1562 postąpiła
konst. r. 1581, która, ustanowiwszy sąd grodzki
w Latyczowie, postanowiła, iż starosta kamie-
niecki ma w nim wykonywać jurysdykcyę. Wspo-
mniany wyżej sejm piotrkowski z roku 1562
postanowił też, iż burgrabią zamku krakowskie-
go nie może być żaden kasztelan, a w myśl
konstytucyji r. 1563, żaden wogóle dygnitarz ani
urzędnik ziemski, i powtórzył dawną zasadę, iż
żaden wojewoda ani kasztelan-—starostą ani urzęd-
nikiem ziemskim być nie może w tem samem
województwie (wyjątkiem starostwo Krakowskie)
i że wogóle żaden urząd ziemski nie jest po-
czalny ze starostwem. Niepołączność urzędu
burgrabi krakowskiego z urzędem kasztelańskim
cy jakimkolwiek ziemskim łómacącą konstytu-
tycę koniecznością, aby w czasie wojny móży
burgrabia i każdy dygnitarz oraz urządnik ziem-
ski wypełniać te obowiązki, które urząd jego nań
włażała. Tem też łómaczy konstytucya r. 1565
postanowienie, że marszałek i podskarbi koronni
nie mogą być wojewodami ani kasztelanami,
gdyż w czasie wojny muszą być przy osobie
króla (jako jego ministrowie) i dlatego nie mo-
gliby stanąć na czele pospolitego ruszenia szlach-
ty. Drugim argumentem był względ na to, że
marszałek i podskarbi już jako ministrowie ma-
ją miejsce i głos w senacie. Pod wpływem po-
jeć polskich o niepołączności urządów doszła
do skutku konst. r. 1576 dla województwa Wo-
łyńskiego (gdydzie dawnym trybem litewskim wo-
jewodowie byli równocześnie starostami), posta-
nawiająca, że odtąd wojewoda i kasztelan nie
mogą być starostami. Na elekcii króla Michała
(1669) postanowiono, że z urzędem hetmańskim
niepołączny jest urząd marszałka, kanclerza
lub podskarbiego, i że dwu urzędów ziemskich,
ani też urzędu ziemskiego z dworskim łączyć
nie wolno. Przyrzeczenie niełączenia urzędu het-
mańskiego z marszałkowskim, z kanclerstwem
lub podskarbiowstwem złożył też król August II r.
1699 w „paktach konwentach”, który nadto przy-
obiecał, że jednej familii nie udzieli dwu urzę-
dów, będących ministerstwami, a więc urzędów
hetmana, kanclerza, marszałka, klucznika, pod-
skarbiego-i to ani w Koronie, ani na Litwie. To
samo przyzekł August III w roku 1736, który
nadto dodał, że więcej nad dwa starostwa nie-
grodowe (to jest bez jurysdykcyi), ani nad dwie
dzierżawy, nie udzieli jednej i tej samej osobie.
Przyrzeczenie tejże treści znajdujemy w „pak-

tach konwentach” z królem Stanisławem Augu-
stem w roku 1764. — Niepołącznemi też były
niektóre godności i beneficya kościelne, w szcze-
gólności opactwa i probostwa zakonne z biskup-
stwami. Orzekła to już konstytucya r. 1607. Od
zasady tej musiano jednak poczynić wyjątki
w czasach, gdy dobra wielu biskupstw, wskutek
napadów nieprzyjacielskich, uległy zuiszczeniu.
To też konstytucya r. 1633 postanowiła, że ar-
cybiskupstwo lwowskie i biskupstwa: przemyskie,
żmudzie, chełmskie, kijowskie, kamienieckie
i wendeńskie można łączyć z innem beneficyum,
ale tylko z jednem. Osobnemi konstytucyami
dozwolił sejm wyjątkowo w r. 1658 biskupowi
łuckiemu przyjąć opactwo sieciechowskie, a w r.
1667 chełmińskiemu przyjąć jedno opactwo lub
probostwo.—Literatura: Lengnich „Ius publi-
cum regni Poloniae” (ed. I Gedani 1742—1756,
ed. II Gedani 1765—1766), łómaczenie polskie
„Prawo pospolite Królestwa Polskiego” (Kraków
1836).
Dr A. W.

In contumatiam — w prawie cywilnem, ob.
Zaoczność; w prawie polskiem, ob. Cont-
matia.

Incroyables („nieprawdopodobni”) była to
nazwa przy końcu wieku XVIII, za Dyrekto-
ty, nadawana elegantom, a zwłaszcza młodzie-
ży złotej ze stronnictwa Royalistów. Przezwi-
sko to stąd powstało, że przy każdej okolicz-
ności zakłinali się: „C’est incroyable, ma parole
d’honneur!”. Ubierali się oni z przesadą niby
niedbała, nosili zielone surduty z ogromnemi
kłapami, z wysokim kołnierzem i z guzikami
z perlowej muszli; niezmiernie szerokie krawa-
ty mušlinowe, zakrywającą podbródek, spodnie
do kolan, białe, w błękitne pręgi, pończochy, bu-
ty ze sztylpami, albo trzewiki, kapelusze dzi-
waczne. Ucierali się często z młodzieżą patryo-
tyczną i republikańską, i dochodziło nieraz do
bójek między nimi, zwłaszcza odkąd, po 1795 r.
zaczęli na znak żaloby nosić czarne przepaski.
Wkrótce jednak, wobec walki z całą Europą,
zapomniano o I-ach.—Por. Goncourt „La Société
de française sous le Directoire” (1855).

Inculisma, Engolisma — nazwa łać. śred-
niowieczna m. Angoulême we Francyji; rzymska
Ratiastum.

Incusi—nazwa starożytnych monet miast grec-
kich Italii niższej; miały po jednej stronie stem-
pel wypukły, po drugiej wklęsły. Należą do
najstarszych wogóle monet, które się dotychczas
dochowały. Do monet tych zaliczają: Didrachmy
miasta Siris (580 r. przed Chrystusem miasto to
zostało zburzone) i miasta Sybaris (zburzonego na
510 lat przed Chr.). Wykonanie tych monet jest na
czas swój bardzo staranne, a nawet kuusztowne.
Znaleziono też monety miast, których nazw odtwo-
ryzyć nie można. Wzory tych monet zebrane są
w książce Luynesa p. n. „Choix de médailles
grecques” (Paryż 1840).
St. A. K.

834

Incydentalny — Ind.

Indycdentalny = dodatkowy, wprowadzony na-
wiasowo, wniesiony w ciągu głównej sprawy,
trudność powstała w biegu interesu lub pro-
cesu. W języku niemieckim Incidenzstreitigkeit
tłómaczą w Galicyi austryackiej („Słownik Akad-
emii krakowskiej”) przez: spór incydentalny,
wpadkowy, przygłówny, przytoczny, i odróżniają
od ubocznego. Decyzya sądowa, rozstrzygająca
ów spór Incidenzurtheil: wyrok incydentalny,
wpadkowy, uchwała incydentalna. Jest to do-
słowne objaśnienie źródłowego wyrazu łaści-
skiego incido = wpadam przypadkowo w co lub
na co (od cado = spadać, przytrafić się, zda-
rzeć). W procedurze cywilnej francuskiej, która
obowiązywała w Król. Polskiem aż do 1876 r.,
naZWYWANO incydentalny spór dodatkowym.
W procedurze cywilnej rossyjskiej z 1864 roku
ta strona procesu nosi miano „czastnoje proiz-
wodstwo”, a decyzyja są, nie wyrokami, i
oprzedielienjami” (ob. Proc. cyw. franc., art. 214—
251, 337—341, 406, 409, 443, 475, 476, 493,
718—748. W ros. proc. cyw. art. 566—592). F. O.

Ind, pierwiastek chemiczny, na-
wieszony z onalezony z-
stoł przez Reicha i Richtera (1863) drogą an-
zy widmowej przy badaniu blendy cynkowej we
Freibergu (Saksonia). Nazwę swą otrzymał z po-
wodu dwóch charakterystycznych linij indygowo-
niebieskich widma. I-u nie spotyka się wcale jako
metalu samorodnego, lecz tylko pod postacią zwią-
ków siarkowych w blendence cynkowej, jak np.
w blendach frejberskich, w Schönfeldzie, około
Schlaggenwaldu w Czechach (Kachler), w Breiten-
brunn (Saksonia) w minerale chrystoficie (Win-
kler). Kadm otrzymywany z rudy frejberskiej
zawiera również ind. Zawartość jedy w blendach
nie przewyższa 0.1%.
Według Lockyera ind znaj-
duje się także w atmosferze słonecznej. W ce-
lu otrzymania I-u rozpuszcza się prawie całko-
wicie cynk frejberski w rozcieńczonym kwasie
solnym albo siarczanym i zostawia się po skoń-
czonem wydzielaniu się gazu, na 24—36 godzin,
z małą pozostałością nierozpuszczonego cynku.
W tym czasie cała ilość I-u razem z ołowiem,
miedzią, kadmem, cyną, arsenem i żelazem osa-
dza się z rozczynu; osad ten przemywa się wo-
dą z małym dodatkiem kwasu siarczanego, na-
stępnie rozpuszcza się w kwasie azotnym, doda-
je nadmiar stężonego kwasu siarczanego i za
pomocą wyparowywania do sucha wydala się
kwas azotny. Pozostałość otrzymaną rozpuszcza
się w wodzie; roztwór zawiera siarczany: indu,
cynku, kadmu, miedzi i żelaza, a w osadzie po-
zostaje tylko ołów. Osad, otrzymany za pomocą
ammoniaku z roztworu powyższego, zawiera
I. i żelazo, które, po przemyciu wodą, rozpusz-
cza się w małej ilości kwasu solnego i nasyca
rozczynem podsiarczanu sodu. Po dłuższym
ogrzewaniu wykrystalizowuje siarczan I-u (Bae-
yer „Ann. d. Ch.”, 158, 372). Z wodnego roz-
tworu siarczanu I-u cynk strąca I.— Biały, po-
dobnej barwy jak platyna, miękki i ciągliwy me-

tal. Ciężar właściwy 7.11 — 7.28 przy temp.
20.4° (Reich i Richter), 7.362—7.42 przy temp.
16.8° (Winkler). Ciepło właściwe według okre-
śleń Bunsena 0.05695 pomiędzy 0—100°. Wid-
mo I-u jest nacechowane dwiema liniami: jedną
wyraziście niebieską (In α) poza linią F, i dru-
gą mniej wyraziście fioletową (In β) pomiędzy
G i H. Ind topi się przy temp. 176°; jednako-
woż nie można go destylować w naczyniach
szklanych (Winkler); mniej lotny aniželi kadm
i cynk. W elektrycznym rzędzie napięcia ind
znajduje się obok kadmu i cynku, przyczem cynk
jest elektrododatni, ind zaś elektrojemny, wsku-
tek tego cynk strąca z roztworu ind. Ind nie traci
swego blasku na powietrzu wilgotnem i zawiera-
jącem kwas węglowy; spala się na tlenek, za-
barwiając płomień na niebiesko, przyczem jedno-
cześnie wytwarza się brunatny dym. Ind nie
rozkłada nawet wody wrzącej; łączy się przy
prosz. żarzenia z siarką i chlorowcami; rozpusz-
cza się w rozcieńczonych kwasach solnym i siar-
czanym, wytwarzając wodór; ze stężonego zaś
kwasu siarczanego wydziela SO₂, a ze stęż. kwa-
su azotnego tlenki azotu. Tlenki indu przy pra-
żeniu z węgłem lub w atmosferze wodoru odtle-
niają się na metalicznny ind. Ciężar właściwy
indu 7.42; ciężar atomowy według Reicha i Rich-
tera (na zasadzie prażenia tlenku) 113.3, Win-
kler zaś podaje go na 113.58 i 113.43. Cię-
żar glen atomu indu wskazuje miejsce indu
obok glinu. Ogrzewany do temp. 300° w atmo-
sferze wodoru, tlenek indu redukuje się na tlen-
nik o wzorze In O. Lekki, pulchny, proszek
czarny, który w suchym stanie posiada własno-
ści silnie wybuchowe; ze stężonym kwasem azot-
nym tworzy azotan tlenniku indu, wydzielając
przy reakcyi tej tlenki azotu. Kwasy rozcień-
zone rozpuszczają ind bardzo wolno. — Tlenek
indu In₂O₃ otrzymuje się przy nagrzewaniu in-
du na powietrzu, a także przy prażeniu wodzia-
nów, azotanów lub węglanów indu. Złoto-żółty
proszek, w obecności żelaza ciemniej zabarwo-
ny, przy nagrzewaniu łatwo rozpuszczający się
w kwasach. Odtlenia się dość łatwo za pomocą
sodu metalicznego, trudniej z pomocą wę-
gla.—Wodzian indu In₂(OH)₆ tworzy się za po-
mocą strącania soli indu ammoniakiem. Biały ga-
laretowaty osad, rozpuszczalny w wodzianie so-
du i potasu. Wodzian indu jest silną zasadą
i tworzy z kwasami odpowiednie sole. — Tlenek
indu In₂O₃ przy ogrzewaniu w atmosferze wo-
doru przy temp. 190°—200° przemienia się na
zielony tlenniko-tlenek indu In, O₉ (3 In O. 2 In₂ O₃),
przy temp. zaś 230° na szary tlenniko-tlenek
In₄O₃ (2 In O. IncO₂). Związki te posiadają wła-
sności wybuchowe i łatwo przechodzą w tlenek
In₂O₃. Związki indu barwią płomień na niebie-
sko-fioletowo; przy stapianiu z sodą na węglu
w utleniającym płomieniu dmóchawki tworzą
białą kulkę metaliczną z nalotem żółtym. Wo-
dziany potasu i sodu strącają z roztworu wo-

Indagacja — Indelta.

835

dzian indu, rozpuszczalny w nadmiarze odczynnika; kwas winny tamuje osadzenie się wodzianu indu pod wpływem ammoniaku i wodzianów sodu i potasu. Węglany alkaliów strącają z roztworów ind pod postacią węglanu indu, osad ten rozpuszczca się w roztworze węglanu ammoniu. Siarkowodór strąca ind z roztworu podkwasonego kwasem octowym pod postacią żółtego osadu.
W. Br.

Indagacja, ob. Śledztwo.

Indamin, błękit fenylenowy $C_{12}H_{11}N_3$, tworzy się przez utlenienie mieszaniny aniliny i p-fenyleniaku i przez odtlenienie przechodzi w p-dwumidodwufenyleniak NH($C_6H_4NH_2$), względem którego znajduje się w tym samym stosunku jak chinon względem hydrochinonu, można więc wązać I. za dwuimid chinonowy.
W. Br.

Indaur, dawniej Indrawar, po angielsku indore, państwo hołdownicze w Indyach środkowych, w prowincyach Malwa i Nimar, między 21°24' a 24°14' szerokości północnej i 74°48' a 79°30' długości wschodniej; graniczy na północy z państwem Gwalior, na wschodzie z De-wasem i Darem, w okręgu indobrytańskim Nimarskim, na południu z okręgiem Kandesz przydentwani Bombajskiej, na zachodzie z okręgiem Bharwani i Darem; pod względem administracyjnym należy do środkowych prowincyj indobrytańskich i zwie się urzędownie Państwem Holkara (Holcar's Dominions). Obszar jego wynosi 21755 klm. [ ], na których r. 1891 liczono 1609 990 mieszkańców, po większej części Marathów i innych Hindów, mało Mahometan, ale wielu Gondów, Bhilów, oraz innych tu-byców. I. ma charakter doliny falistej, przeszywanej pagórkami, pomiędzy któremi tyłku tu i odwiedź wznoszą się wyższe, strome skališka, należące na północy do łąńcucha Windhia, na południu zaś do Saptura. Między temi dwoma pasmami gór płynie od wschodu ku zachodowi główna rzeka Narbada, a ku północy do Gangesu — Czambal. Klimat tropikalny, ciepły i dość wilgotny, grunt żyzny, lecz pokryty lasami i nieprzeniknionemi dżunglami, śród których rosną bardzo cenne gatunki drzew, a pomiędzy innemi teki (po angielsku teak, czyt. tik) czyli dęby indyjskie, i mnożą się dzikie zwierzęta (tygrysy, lamparty, rysie, hyeny, bizony, bawoły) jako też gady jadowite. Grunt żyzny, podzirosenice, ryż, rośliny oleiste, tytoń, trzecinę ciekrową i mak, wydający opium. Oświatą doznaje tu troskliwej opieki, jest bowiem 107 szkół niższych, jedna wyższa, trzy żeńskie, szkoła przy siedzibie rezydenta, szkoła missyi prezbyteryańskiej i kollegium Radżkumar, utrzymywanie przez rząd indobrytański dla wychowania synteów z rodów znakomitszych, jako filia uniwersytetu kalkuckiego. Głównem źródłem dochodu jest rolnictwo, przemysł ledwie w zarodku, ogranicza się tylko wyrabianiem opium i bawełnicowem, dla którego maharadża założył fabrykę

parową. Przedmiot handlu bardzo ożywionego stanowi głównie opium. Przez kraj przechodzi boczna linia drogi żelaznej bombajsko-allahabadzkiej, od Khandwy przez miasto Indaur z Nimaczu.—Książę (maharadża), z plemienia Marathów, wywodzący się z dynastyi Holkarów (ob.), ma pełną władzę sądowniczą nad swymi poddramymi i utrzymuje wojsko z 5 250 ludzi piechoty, 3 000 jazdy i 340 artyleryi z 24 działami. Roczone dochody jego wynoszą 500 000 fun. st.; daninę swoją, płaconą rządowi indyjskiemu na kontyngens wojskowy, wykupił za 238 000 funtów sterlingów. Państwo I. podlega jednemu z gubernatorów generalnych lewym. Stolica, tejże nazwy, leży na brzegu lewym rzeki Katki i przy drodze żelaznej, pod 22°42' szerokości półn. a 75°54' długości wschodniej (Gr.), 606 m. nad poziomem morza, w klimacie zdrowym; ma pałac Holkara z wielkim parkiem, mennicę, wyższą szkołę, fabrykę wyrobów bawełnianych. W pobliżu znajduje się dom angielskiego agenta politycznego, na znacznym obszarze gruntu, ustąpionym rządowi angielskiemu, z bazarem, wielkim składem opium, szpitalem, kollegium Radżkamur, i z koszarami dla eskorty agenta. W I-rze r. 1891 liczono 92 329 mieszkańców, a w tem 19 981 Mahometan. W odległości 22 klm. ku południu, przy wymienionej wyżej drodze żelaznej, leży Mhau (Mhow), główna kwaterra dywizyi wojska bombajskiego, z kościołem arsenałem, biblioteką, teatrem i 31 773 mieszkańców. — Dzieje ob. Holkar.
R.

Indazyna, $C_{26}H_{22}N_4(B_2-4)$, dwumetyloaminofenylindulina, niebieski barwnik zasadowy. Indazyna tworzy się przez kondensację p-nitrosodwumetyloaniliny z dwufenylo-m-fenyleniakiem (O. Fischer i Hepp. „Ann. d. Ch.” 262—3), według wzoru

$$3\text{N(CH}_3)_2\text{C}_6\text{H}_4\text{NO} + 2\text{C}_6\text{H}_4(\text{NH}\cdot\text{C}_6\text{H}_5)_2 = \\ = 2\text{C}_{26}\text{H}_{22}\text{N}_4 + \text{N(CH}_3)_2\text{C}_6\text{H}_4\cdot\text{NH}_2 + 3\text{H}_2\text{O}.$$

Krystalizuje z jedną cząsteczką benzołu w pryzmatach o barwie bronzowej. Zielony roztwór I-y w kwasie siarczonym po dodaniu wody staje się fioletowym. Sprzedażna I. zawiera jeszcze domieszkę drugiego barwnika, więcej zielono-niebieskiego, który jest prawdopodobnie wtórnym produktem działania nitrosodwumetyloaniliny na indazynę.
W. Br.

Indelta. Wyraz ten znaczy dosłownie „rozdzieleni” i oznacza instytucyę prawa szwedzkiego w zakresie wojskowości, datującą jeszcze z XVII wieku. Na wszystkich właścicielach ziemi w Szwecyi ciąży obowiązek werbowania i utrzymywania pewnej liczby żołnierzy piechoty i kawaleryi (do 30 000). W tym celu kraj jest podzielony na mujejsze i większe okręgi, z których pierwsze (rote) obowiązane są wystawiać i utrzymywać po jednym żołnierzu pieszym, drugie zaś (rusthäll)—po jednym żołnierzu kon-

836

Indemnizacja — Inderskie jezioro.

nym. Żołnierze ci, czyli żołnierze „rozdzieleni”, obowiązani są do ćwiczeń, trwających 120 dni w pierwszym, 50 w drugim i po 30 w każdym następnym roku. W czasie ćwiczeń są utrzymywani kosztem państwa. Umowy zawierane są zwykle na lat 20; każda luka winna być zapelniona przez właściwy okrąg w ciągu trzech miesięcy. Pułki „indelta” stanowią w Szwecy głowną część piechoty i mniejszą kawaleriy. Bliższe szczegóły o wojsku szwedzkiem zajdzie czytelnik pod wyrazem Szwecya. Wojsko fińskie od przyłączenia Finlandy do Rossyi (1809) aż do r. 1867 było również uzupełniane i utrzymywane według systemu „indelta”. System ten jest wadliwy, ponieważ daje państwu wojsko stabo tylko wyćwiczone.
P. M.

**Indemnizacja**, ob. Odszkodowanie.

**Independence**, miasta w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej: 1) główne miasto hrabstwa Jackson w stanie Missouri, o 16 km. od Kansas - City, ma dwa kollegia i około 7 000 mieszkańców. 2) główne miasto hrabstwa Buchanan w stanie Iowa, ma klasztor katolicki i seminaryum, dom obłąkanych i około 3¹/₂ tysiąca mieszkańców. 3) główne miasto hrabstwa Montgomery w stanie Kansas, nad rzeką Verdigris, w życznej okolicy, prowadzi znaczny handel; mieszkańców około 3¹/₂ tysiąca. R.

**Independenci** (niezależni) albo Kongregacyjonaliści. Tak się nazywają członkowie rozgałęzionego w Anglii i w Ameryce stronnicztwa religijnego, które położyło sobie za zasadę samodzielność każdego stowarzyszenia kościelnego i niezależność od państwa i wogóle od jakiegojkolwiek władzy kościelnej. Dziś taki pogład czyni każdy wyznanie wolnym, swobodnym Kościołem. Wszyscy członkowie jego mają równe prawa i zarządzają swojemi sprawami przez głosowanie. Nie powołują też na urząd wyświęconych duchownych, ale każdy członek większośćguidosłosć może być wybrany na kaznodzieję i może posługiwać się sakramentami, a w razie potrzeby — być oddalonym. Wystarcza zapewnienie wiary w Ewangielię Jezusa Chrystusa i uznania Pisma Św. za jedny z ródźi wiary. Pierwszym, który takie zasady rozkrzewiał, był Robert Brown (ob.). Urodzony w r. 1549, po ukończeniu uniwersytetu w Cambridge został duchownym w Norwich i pomiędzy tamecznymi Baptystami pozyskał sobie wielkie uznanie. Uwielżiony za gwałtowną polemikę, jaką prowadził z Kościołem państwowym, po uwolnieniu się w r. 1581 do Middelburga w Zelandyi i tam zorganizował pierwszy zbór kongregacyonalistyczny. Pojednany pozornie z Kościołem, wrócił w r. 1585 do Anglii, i tu przeprowadzał swe zasady. Ekskomunikowany w r. 1590, umarł w wieżieniu w r. 1630. John Robinson († 1626) o tyle umiarkowaniej działał, że żadał, aby duchowni posiadali odpowiednie wykształcenie i zdolności. Henry Jacob, powróciwszy w r. 1616 z Hollan-

dyi, założył pierwszą kongregację I-ów w Londynie. Za Kromwella, który sam był independentem, kongregacye ich wzmogły się bardzo. Na zgromadzeniu w pałacu Savoy w Londynie, w r. 1658, zebrali się deputowani ze stu kongregacyj; ułożono nawet wyznanie wiary i organizacyję, które jednak zupełnie obowiązującimi nie były. Gdy w r. 1662, na zasadzie aktu żadającego przystąpienia do Kościoła państwowego, wszystkich nonkonformistów pociągnięto do odpowiedzialności, doznali I. wielkiego prześladowania, wskutek czego wielu przesiedliło się do Ameryki Północnej, gdzie powstały liczne kongregacye. Edykt tolerancyjny z r. 1689 przywrócił im wolność religijną. — J. Robinson „Apologia justa et necessaria” (Lejda 1619); „Savoy confession” (Londyn 1658); Fletcher „History of Independence in England” (Londyn 1862, 4 tomy); Weingarten „Die Revolutions-Kirchen in England” (Lipsk 1868); Waddington „Congregational history” (1873—80, 5 tomów); Barclay „The inner life of the religious societies of commonwealth” (Londyn 1877); Dexter „The Congregationalism of the last tree hundred years” i „A handbook of congregationalism” (1880).
Ks. A. K. D.

**Inderskie góry**, wysoczyzna w obwodzie Uralskim, na pólnocy i połud.-wschodzie jeziora Inderskiego, w krainie niższej od poziomu morza, zupełnie płaskiej, z wyraźnimi śladami morza, które niedawno jeszcze tu się rozpościerają; wznoszą się na 64¹/³ m. nad powierzchnią rz. Uralu, składają się z pstrego piaskowca i gliny formacyi jurajskiej, kredowej i trzeciorzędowej. I. g. bardzo są zajmujące tak ze względu na swoją florę, jak i na charakter topograficzny (głębkie wąwozy, zasypane śniegiem, utrzymującym się i przez lato); występują tu, wraz z roślinnością spalonych stepów uralsko-kaspijskich, rośliny właściwe strefie znacznie umiarkowańska (mchy, paprocie i dzikie róże), jako też cały szereg bardzo rzadkich gatunków: *Leontia vesicaria*, *Rhinopetalum Karelinii*, *Ixiolirion Pallasii*, *Anticirion Stevenii*, *Dalartia orientalis* i in. Z pochwodu tych swoich właściwości I. g. są celem częstych wycieczek naukowych.— Por. Smirnow „Botaniczeszka ekskursija na Iderskija gory” (Kazań 1870); Trautschold „Ueber jurassische Fossilien von Indersk” R.

**Inderskie jezioro** albo Inder (dawniej Alder), jezioro słone w obwodzie Uralskim, odległe o 9¹/₂ km. od lewego brzegu rzeki Uralu, otoczone na pólnocy i półn. - wschodzie górami Inderskiemi, które tworzą dość strome, wysokie a malownicze jego brzegi; ma 12 km. długości, 9 km. szerokości, 57 km. ☐ powierzchni, leży na wysokości 7 metr. nad poziomem rzeki Uralu. Zawiera warstwę solnej ropy od 10 — 15 metr. grubości, w której zasoby soli profesor Nikitin obliczył na 340 000 metrów sześciennych, a zasilane jest wielkiem mnóstwem słonych strumieni, wytryskujących z gór przyległych i przy-

Indeterminacy — Index librorum prohibitorum.

837

noszących mu nieustannie ogromne masy solnego roztworu. Eksploatacya, prowadzona przez Ko- zaków uralskich, jest tu bardzo pierwotna, albo- wiem nakładają oni ropę wprost z jeziora łopatami do wozów. Roczný wyrób, wynoszący 6 500 ton, wystarcza tylko na potrzeby miej- scowe. — Porów. Wieliczkowskij „Ob Inders, ożierje” (Urals 1889); Nikitin „Otczety eskpie- dicjiji 1892 goda” (Petersburg 1893). R.

Indeterminacy, nowołać. indeterminatio, od in=nie i determinatio=wyznaczenie, określenie, uwarunkowanie, —w logice oznacza: niewyznaczono-ść lub niewyznaczalność. I. jest przeciwień- stwem (cpositum) determinacy czyli wyznacza- nia. W logice determinacy, u Arystotelesa πρόσδεσις, nazywa się ograniczanie zakresu po- jęcia przez dodawanie nowych cech uzupełniają- cych do jego treści, a więc jest działaniem lo- gicznem odwrotno do odrywania (abstrahowa- nia), które znów uszczupla treść pojęcia, przez to samo rozszerzając zakres jego. Np. pojęcie kręgowca wyznacza się, gdy się powiada: krę-gowiec oddychający płucami; jeszcze dokładniej wyznacza się przez dalsze dodatki: ssący, mię- sożerny i t. d. Przez to wzbogacanie treści oczywiście uszczupla się wciąż zakres pojęcia (Por. Wundt „Logik” tom I, rozdział „Die De- termination der Begriffe”, str. 223—33; Sigwart „Logik” tom I, wyd. 2-e Freiburg 1889, str. 343—52). W przeciwstawieniu do determinacy, I ą jest brak wszelkich wyzuaczeń albo niemoż- ność wyznaczenia pewnego pojęcia. Chr. Wolf określa: „I-ą jest to, o czem nie da się twierdzić, a nawet niewiadomo, co móžaby twierdzić” („Ontologia”, § 105). Spinoza utrzy- mywał zgodnie z wielu poprzednikami, że o Bo- gu jako bycie bezwzględnym nie można nie nic twierdzić, każe bowiem wyznaczenie tego po- jęcia ograniczałoby jego bezwzględność czyli by- łoby negacyją: „omnis determinatio est negatio” (Epistola 59). Tak samo Schelling: „Każe wy- znaczenie jest zniesieniem rzeczywistości bez- względnej czyli negacyją” („System des trans- scendentalen Idealismus” 1801, str. 69)—W psy- chologii 1. oznacza wolę niezdecydowaną, brak określonych postanowień lub niemożność powzię- cia takich postanowień. A d. M.

Indeterminizm, nowołać. indeterminismus, od in=nie i determinismus; ob. Determinizm. Jest to pogląd lub doktryna wręcz przeciwna determinizmowi, który, najogólniej rozumiany, twierdzi, że wszystko, co się staje, wszelkie zja- wisko o tyle tylko może uchodzić za poznane, o ile znamy ogół kouiecznych i dostatecznych warunków jego powstania czyli przyczynę jego. Wobec tego I. także ogólnie oznacza pogląd, że wogóle zjawiska lub pewien ich rodzaj nie zale- żą od przyczyn poprzedzających, że nie są ści- śle uwarunkowane, że zatem są samorzutne. W tem znaczeniu niedł nigdy nie bronił I-u. Kant pisze: „Wolność nie polega na niewyzn-

ezności działania (na tem, iżby działanie nie było wyznaczone wogóle przez jakiekolwiek po- wody), t. j. na I-mie (że Bóg może jednostajnie czynić dobro i złe, jeżeli działanie jego ma się nazywać wolnem), lecz na的那个 samorzutno- ści” (Spontaneität „Religion innerhalb der Gren- zen der blossen Vernunft”, Werke, wyd. Harten- steina, VI, 144). Calderwood czyni z powodu te- go uważy: „W dziejach filozofii niema myślicieli, którzyby wyznawali tak pojęty I.” („Handbook of moral philosophy”, wyd. 10-e, str. 182). Na- tomiaist w zastosowaniu do specyalnych dziedzin rzeczywistości mamy I. psychologiczny, biologiczny i teologiczny. I. psycholo- giczny wyznaje, że wola jest wolna, czyli, że wy- bór pomiędzy możliwami kierunkami postpowa- nia dowolnego nie zależy od uwarunkowań wzglę- dem woli zewnętrznych; ob. Determinizm, Li- berum arbitrium, Wola (wolna). I. biolo- giczny orzeka, że zjawiska organiczne nie mają poprzedników sprawczych, któreby je w zupełnie- ści objaśniały, a więc są samorzutnemi objawa- mi siły życia; ob. Witalizm. I. teologiczny jest przeciwstawieniem determinizmu teologicz- nego, który występował w dwóch postaciach: a) jako doktryna zależności spraw tego świata i woli ludzkiej od Boga; ob. Predestynacyo- nizm, Predeterminizm; b) jako doktryna, według której zasadniczo dobra natura Boga ogranicza swobodę działań jego w kierunku złe- go; ob. Teodycea, Zło. Odpowiednio do te- go, I. teologiczny bywa zaprzeczeniem której- kolwiek z tych doktryn lub obu razem. A d. M.

Index Florentinus jest to spis 38-u prawni- ków rzymskich i dzieł, z których korzystano przy układaniu Dygestów Justyniańskich. Spis ten znajdujemy w najdawniejszym rękopisie Dy- gestów, jaki mamy w manuskrypcie florentyn- skim (Codex Florentinus) z początku VII stule- cia, przechowywanym we Florencyi, w Bibliotheca Laurentiana. Spis powyższy, spisany w języku greckim, w części nie niedokładny, w części też mylny. Uczeni twierdzą, że spis, o któ- rym mowa, istniał pierwotnie w obydwóch ję- zykach (łacińskim i greckim). T. D.

Index librorum prohibitorum (Wykaz ksią- żek zakazanych). „Indeksem” w sćiślejszym znaczeniu określamy wykaz książek, których czy- tania i przechowywania zakazuje Kościół kato- licki, a to dlatego, że są one szkodliwe wierze i dobrym obyczajom wiernych.

I. Indeks w Kościele katolickim. α) Zarys hi- storyczny. Już od najdawniejszych czasów Kościół katolicki wykonywał swą władzę zaka- zania książek. Pierwszym dokumentem w tej mierze, który się nam zachował z owych daw- nych czasów, jest Dekret, wydany r. 496 po Chrystusie przez papieę Gelazego, p. t. „De libris recipiendis et non recipiendis”, składa- jący się z czterech rozdziałów. Jest to pierw-

Index librorum prohibitorum.

839

Indeksu Trydenckiego i zależnie od niego istniało wiele wydań nieurzędowych, zastosowanych do potrzeb poszczególnych krajów. Tak, naprzykład, u nas w Polsce wydano w roku 1603 Indeks prowincy Gnieźnieńskiej wraz z Indeksem Trydenckim, który przyswoły sobie później inne jeszcze dyecezy polskie; doczekał się on w przeciągu 15 lat — trzech wydań. Prócz Indeksu Trydenckiego oddzielne państwa sporządzały sobie na własną rękę Indeksy rządowe. Tak np. uczyniła to Hiszpania (w r. 1583, 1612, 1632, 1640, 1707, 1747, 1790), Francya (w r. 1685); Austrya pod rządami Maryi Teresy, a głównie Józefa II (w latach 1752–1780); Bawarya w r. 1769; a nawet protestanckie Niemcy w r. 1878 (!), który corocznie uzupełniano; w r. 1884 liczył on już przeszło 800 numerów, częścią książek, częścią czasopism lub broszurek zakazanych.

β) Św. Kongregacya Indeksu, założona przez św. Piusa V r. 1566, składa się z wielu (przeszło 20) kardynałów z prefektem na czele. Do niej należy także wielu konsultorów i relatorów, specyalistów w pewnej gałęzi wiedzy, wybranych z pomiędzy duchowieństwa świeckiego i zakonnego. Wyłącznym zadaniem tej kongregacyi jest załatwienie wszystkich spraw książkowych. Ona - to ma badać złe, przewrotne lub podejrzane książki, polecać ich przerobienie w razie potrzeby, zakazywać ich wierniem; ona wreszcie może udzielać pozwolenia na czytanie i przechowywanie zabronionych książek lub pism. Wyroki jej (zakazy) potwierdza zawsze sam papież, a obowiązują one katolików po całym świecie. Wyrok tej kongregacyi i wogóle zakazów kościołnych (a więc i biskupich) odnosi się przedzwyszystkiem do książki, o której orzeka, że jest niebezpieczną dla wiary lub dobrych obyczajów, że więc wierni nie mogą jej czytać; ale nie odnosi się wcale do autora, którego intencji lub myśle wcale nie przesądza, ani nie potępia. W badaniu i osądzeniu książek Kongregacya Indeksu musi się kierować istniejącym prawem kościelnem, które określała głównie bulła: „Sollicita ac provida” Benedykta XIV.

γ) Nowe prawo Indeksu. Zmiany stosunków politycznych i społecznych oddawna już domagały się reformy dawnego Trydenckiego prawa Indeksu. Już na soborze Watykańskim r. 1689 — 70 domagano się zmiany ustawodawstwa książkowego i zastosowania go do potrzeb czasu; ale zawieszenie obrad soboru nie dozwoliło tej sprawy załatwić. Dopiero Leon XIII, który na wszystkie potrzeby ludzkości i czasu baczne zwraca (1901) oko, zabrało się do z mudnego dzieła, wyznaczył osobną kommissyę, złóżoną z najcużeńszych osób, a ta, po półtoraletniej pracy, dyskussyach, badaniach, ułożyła Dekrety generalne o zakazywaniu i cenzurowaniu książek. Po gruntowem zbadaniu i wielu naradach Leon XIII wcielił nowe prawo w słynną bulłę: „Offi-

ciorum ac munerum”, wydaną 25 stycznia 1896 r. Konstytucyą tą zatwierdził Leon XIII nowe Dekrety, wszystkie dawne prawa poznosił i jedynie tej nowej ustawie przyznał moc obowiązującego prawa. Cel nowego prawa potrójny: a) ustrzedz wiernych przed szkodą, na jaką złe książki lub pisma narażają ich wiarą lub obycaje; b) podać jasną a pewną normę postępowania dla wszystkich, i usunąć przez to wiele wątpliwości co do dawnego prawa; wreszcie (i to najważniejsze) — c) złagodzić surowość dawnego prawa i zastosować je do nowszych czasów, do dzisiejszych potrzeb ludzkości. Nowa ustawa jest więc obecnie prawem wyłącznym (jedynie obowiązującem; bo wszystkie inne dawne ustawy prócz bulli „Sollicita ac provida” znieziono); jest dalej prawem powszechnem, które obowiązuje wszystkich bez wyjątku katolików po całym świecie. Jedynie pozwolenie otrzymane z Rzymu, od kongregacyi Indeksu lub od biskupa dyecezyalnego upoważnia do czytania i przechowywania zakazanych książek bez grzechu. Nowa ustawa (Dekrety generalne) składa się z 2 części (Tytułów).—I-szy Tytul: O książkach zabronionych składa się z 10 rozdziałów a z 29 paragrafów: R. I. O zakazane książkach apostolów, heretyków, schizmatyków i innych pisarzy. R. II. O wydaniach Pismas św. w tekście oryginalnym i w tómacznich starożytnych. R. III. O wydaniach Pismas św. w językach nowożytnych. R. IV. O książkach plugawych. R. V. O niektórych książkach szczególnej treści. R. VI. O świętych obrazach i odpustach. R. VII. O książkach liturgicznych i nabożnych. R. VIII. O gazetach, dziennikach i czasopismach peryodycznych. R. IX. O powoleniu na czytanie i przechowywanie książek zakazanych. R. X. O ujawnianiu złych książek.

δ) Jakie książki i pisma są obecnie zakazane przez Kościół? A) Książki bezwzględnie wszystkim wzbronione: 1) Wszystkie książki imiennie przez samego papieża zabronione (§ 47); 2) wszystkie książki imiennie umieszczone na Indeksie z roku 1900 (§ 23); wszystkie książki zakazane imiennie przez biskupów (§ 29, 26); 4) Biblie wydane przez akatolików w jakimkolwiek języku (§ 5, 6, 8); książki potępione przed r. 1600 przez papieży lub powszechne sobory (§ 1); 6) książki jakichkolwiek pisarzy i jakiejkolwiek treści, które dowodami bronią herezyi lub schizmy (§ 2); 7) książki jakichkolwiek pisarzy lub jakiejkolwiek treści, które w jakikolwiek sposób (wprost lub ubocznie) podstawy religii (§ 2), t. j. te, które bronią na seryo sceptyzmu powszechnego, materializmu, racyonalizmu, pozytywizmu, deizmu, panteizmu, ateizmu, czystego naturalizmu lub innych teoryj podkopujących tendencye religii katolickiej lub religii wogóle; 8) książki, które dowodami bronią błędnów potępionych przez Stolicę Apostolską

Encykli. Powsz. Ilustr. Zesz. 238. T. XXX.

106

Index librorum prohibitorum.

841

sy odpustów, zebrane po raz pierwszy z auten-
tycznych dokumentów potrzebują aprobaty św.
Kongregacyi Odpustów (§ 17). 3) Książki po-
tępione szczególowemi dekretami Rzymu (umiesz-
czone imiennie na Indeksie), jeżeli dla ważnych
przyczyn wypada na nowo je wydać, potrzebują
pozwolenia św. Kongregacyi Indeksu (§ 31). 4) Wszystko, co w jakimkolwiek stoi związku z bea-
tyfikacją lub kanonizacją Sług Bożych podczas
toku sprawy, potrzebuje aprobaty św. Kongre-
gacyi Obrządków (§ 32). 5) Zbiory dekretów
odzielnych rzymskich Kongregacyj mogą być
wydane jedynie za poprzedniem pozwoleniem Pre-
fekta odpowiedniej Kongregacyi i z zachowaniem
warunków przepisanych (§ 33). 6) Wikaryusze i
missyonarze apostolscy w krajach podległych
św. Propagandzie nie mogą wydawać książek
lub pism, które wprost lub ubocznie traktują
o sprawach religijnych lub kościelnych bez upo-
ważnienia tejże Kongregacyi (Wyjątek stano-
wią katechizmy, małe książki treści pouczającej,
instrukcye, książki do nabożeństwa i inne pod-
rezniki, przeznaczone do codziennego użytku;
dla tych wystarcza aprobata Biskupa lub Wika-
ryusza apostolskiego—§ 34). 7) Autor przeby-
wający w Rzymie nie potrzebuje dla swych
książek podległych cen zurze kościelnej (choćby
je poza Rzymem wydawał) innej aprobaty,
prócz pozwolenia Kardynała, Wikaryusza i Mistrza
pałacu papieskiego (§ 37). B) Aprobaty i po-
zwolenia biskupiego potrzebują [NB.
aprobaty winien udzielać, nie Biskup drukarza,
ale Biskup w miejscowości, skąd się książki
rozchodzą, gdzie jest główny ich skład: ubi pu-
blici juris fiunt]: 1) Tłómaczenie Pisma św.,
opatrzone przypiskami (§ 7). 2) Książki lub
pisma opowiadające o nowych objawieniach,
proroctwach, cudach (§ 13). 3) Książki lub pis-
ma, zaprowadzające nowe nabożeństwa (§ 13).
4) Nowe święte obrazy i obrazki (§ 15). 5)
Książki, książeczki, spisy, wykazy, kartki i t. d.,
podające odpusty (§ 17). 6) Nowe wydania
ksiąg liturgicznych, dokonane wiernie według
autentyków w Rzymie aprobowanych (§ 18). 7)
Wszystkie litanie (prócz litanij już przez Rzym
potwierdzonych): do Wszystkich Świętych, za ko-
nających, do Najśw. Imienia Jezus, do Najśi.
Serea P. Jezusa, do Matki Boskiej Loretańskiej
(§ 19). 8) Wszystkie książki lub książeczki do
modlitwy, nabożeństwa, pouczenia, przeznaczone
dla ludu, treści religijnej, moralnej, ascetycznej,
mistycznej i inne, które mają na celu obudze-
nie pobożności w ludzie lub jego pouczenie (§
20). 9) Wszystkie książki z dziedziny Pisma
św., teologii, historyi kościelnej, prawa kanonicz-
nego, teologii przyrodzonej, etyki i innych reli-
gijnych lub moralnych nauk (§ 41). 10) Wszyst-
kie pisma (także czasopisma), które wyłącznie
lub przeważnie zajmują się religią albo do-
bemi obyczajami (§ 41). 11) Nowe wydania
lub tłómaczenia książek (i pism), nawet już apro-

bowanych (które skład inąd już aprobaty potrze-
bują—§ 44). 12) Książki (od 1—11 wyliczone),
wydane przez zakonników (w ścisłem tego sło-
wa znaczeniu), potrzebują obok aprobaty bisku-
piej także pozwolenia Przełożonych zakonnych
(§ 96).—[NB. Książki i pisma wymienione pod
NEN 1, 2, 3, 8, jeżeli nie mają aprobaty ko-
ścielnej, są temasamem zakazane].

e) Nowy Indeks z r. 1900. Konstytucyja „Officiorum ac munerum” dopiero połowa dziela była ukończoną. Należało jeszcze wygotować nowy Indeks i zastosować go do nowego prawa. Ciężka ta i zmduda nad wyraz praca zajęła nie-spełna 4 lata. Brało w niej udział, prócz licznych członków Kongregacyi Indeksu, wielu uczonych rozmaitych narodowości, tak, że „wydanie Leonowe jest ze wszech miar poprawne”. Leon XIII potwierdził nowy Indeks przez breve: „Romani Pontifices” (17 września 1900) i nakazał zachowywać go na całym świecie; zarazem zniósł wszystkie inne kościelne Indeksy, a jedynie nowemu przyznał moc obowiązującego prawa. „Index librorum prohibitorum S. S. D. N. Leonis XIII iussu et auctoritate recognitus et editus; praemittuntur Constitutiones apostolicae de exame et prohibitione librorum” („Romae, typis Vaticanis, MCM; editio altera”, wyd. 2-e, tamże MCMI, XXIII, 1—317 str. 8-o maj.) składa się z dwóch części. Po breve „Romani Pontifices” i przedmowie sekretarza ks. Essera O. P. następuje w wydaniu drugiem część 1 (pars prior str. 1—34), która obejmuje dwie obecnie obowiązujące konstytucye papieskie: Leona XIII „Officiorum ac munerum” in Benedykta XIV „Sollicita ac provida” (p. w.); II część (pars posterior, str. 35—317), to właściwy imienny Indeks zakazanych książek, ułożony według alfabetu nazwisk autorów, świeże sporządzone i poprawiony. Poprawa i rewizya starego Indeksu była tak gruntowną i radykalną, że usunięto z niego przeszło połowę, t. j. około 2583 dzień. Na imiennym Indeksie znajdują się dzieła, nie za najgorsze uważane, jak to często mylnie sądzą, ani też nie najniemoralniejsze, ani nawet wszystkie (lub przeważna większość) dzień he- retyków, ale bądź te jedynie, które bardzo się szerzyły i wskutek tego przynosiły wiele szkody, bądź dzieła napozór nie tak złe jakby się zdawało, lecz kryjące w sobie wielkie nie-bezpieczeństwo dla wiernych. Wszystkie inne dzieła i pisma, albo szkodliwe, albo niemoralne, albo heretyckie, zakazane są Dekretami ogólnemi bulli „Officiorum”, w ten sam spośób i z temi samemi skutkami, jakgdyby były imiennie umieszczone na Indeksie. Jedne i drugie obowiązują katolików w sumieniu pod grzchem (zwykle) ciężkim, a w niektórych wypadkach, gdy chodzi o czytanie, przechowywanie i obronę książek napisanych przez odstępców lub heretyków, broniących herezyi (w książce), lub o książki potępione (pod karą kławty za-

842

Index librorum prohibitorum.

strzeżonej) imiennie przez samego papieża — wtedy obowiązują przepisy nowego Indeksu, narrowet pod kłątową, od której rozgrzeszyć może tylko sam papież (excommunicatio 1, s. R. Pontifici specialiter reservata).

**Literatura:** Jakób Gretser S. I. „De iure et more inhibendi, expurgandi et abolendi libros haereticos et noxios” (Ingolst. 1603); Bern Fritsch „Dissert. de censura librorum et propositionum in negotiis religionis” (Wrocław 1775); Franciszek Zaccaria S. I. „Storia polemica delle proibizioni de libri” (Rzym 1777); A. Heymans „De ecclesiastica librorum aliorumque scriptorum in Belgio prohibitione” (Bruksella 1849); Fessler „Das Kirchliche Bücherverbot” (Wieden 1858); Reusch „Der Index d. verbotenen Bücher” (2 t., wyd. 2-e Bonn 1883-85); Aug. Arndt S. I. „De libris prohibitis commentarii” (1895). Po ukazaniu się nowego prawa indeksowego po bulli „Officiorum ac munerum” wydano w Europie cały szereg (około 25) kommentarzów, mniej lub więcej dokładnych. Do lepszych i gruntowniejszych prac należy zaliczyć: Bonninhou „La nouvelle législation de l'Index” (Paryż 1899); Dilgskron C. SS. R. „De revisione et approbatione librorum typis descriptionum” (1897); Gennari „Della nuova disciplina sulla proibizione e sulla censura dei libri overo la Constit. Officiorum brevemente commentata” (Neapol 1898); Hollweck „Das Kirchliche Bücherverbot” (1897); I. Pennechci „In constitutionem apostol. Officiorum ac munerum brevis commentatio” (Rzym 1899); Péries „L'Index” (Paryż 1898); Schneider „Die neuen Büchergesetze der Katholischen Kirche” (1899); Van Coilhe C. „Commentarius in Constit. Officiorum ac munerum” (Toruń 1899); A. Vermeersch S. I. „De proibitione et censura librorum” (wyd. 3-e 1901). Oprócz tego wielu innych poumieszczalo, czy-to w oddzielnych dziełach (np. w Teologii moralnej), czy też po różnych czasopismach naukowych, mniej lub więcej dokładne kommentarze. Tak: A. Arndt S. I., Desjardins S. I., Génicot S. I. Haine A., Hilgers I. S. I., Lehmkuhl A. S. I., Moureau, Noldin H. S. I., Palermieri D. S. I., Piat T., Planchard, Wernz S. I. i inni. U nas tylko ks. dz. Jan Opocniński dał mały kommentarz (70 stronie) rzeczonej bulli p. t. „Dekrety generalne” (Poznań 1897).

II. *Index libr. prohib.* w Polsce należy do zja-
wisk stosunkowo późnych. Jego zapowiedzi, jak
oto: właściwe postanowienia biskupie i królew-
skie, wypływające z łączności Polski z Kościo-
łem, datują wszelako z czasów dość odległych,
zwłaszcza, jeżeli się zważy młodość cywiliza-
cyjną Rzeczypospolitej w jej umysłowym i kul-
turalnym stosunku do Zachodu, oraz fakt, że do-
piero Osiemnaste Koncylium Ekumeniczne, Try-
denckie (1545—1563) zajęło się gruntowniej

sprawą I-ów wogóle. Brzask życia umysłowego w Polsce, wszczętego na szerszą skalę z wiciem XV, zeszedł się chronologicznie z buntem religijnym najbliższych pobratymców i sąsiadów zachodnich, Czechów, którzy już w trzeciem i czwartem dziesięcioleciu tego wieku napełnili Europę wrzawą Wojen Husyckich. Z wojną łączył się gorący ruch umysłowy, który nie mógł pozostać bez wpływu na sąsiadów. Już tedy w r. 1423 Statuta Wojciecha Jastrzębca, biskupa krakowskiego, w rozdziale „De rubricis spectis, in libris missalibus contentis etc.” (Statrod. Prawa Pols. Pomn. IV, 82—83), piętnują mianem herezyi błędné pojmowanie Transubstancycyj i t. d., uwidocznione w niektórych mszałach, importowanych z krainy husytyzmu, oraz, wskazawszy poprawkę, nakazują niszczenie ustępów inkryminowanych „sub interminatio- ne maledictionis aeternae”. Tenże Wojciech Jastrzębiec, jako arcyb. gnieźnieński, polecił w kilka lat później (1430 r.) Konradowi, biskupowi wrocławskiemu, tępienie książek heretyckich w jego dyeczyyi („Enc. Kośc.” VIII, 69—79), wystawionej najbardziej na wpływy husyckie. Wszelako, poza ustawami synodalnemi i rozporządzeniami biskupów, rozwój zasad I-u w Polsce rozpoczyna się właściwie dopiero w dobie Reformacyi. Edykt króla Zygmunta I, wydany d. 24 lipca 1520 r. w Toruniu (Załuski „Epistolae hist. famil.” II [III] fol. 742) zabrania czytać, sprzedawać i używać pism Lutra pod karą konfiskaty majątku i banicy. Gdy rada miasta Krakowa okazała się w wykonywaniu tego rozporządzenia niedbała, król ponowił swój edykt d. 15 lutego 1522 r., rozszerzając go na zwolenników Lutra wogóle (j. w.). Kiedy i to nie pomogło. Zygmunt I edyktem z dnia 7 marca 1523 r., wydanym in Conventione Generali w Krakowie, zagroził rozpowszechniającym książki luterskie—dogma pestiferum,— całopaleniem i konfiskatą dóbr (z Metr. Kor. ks. 37, BB. fol. 383, przedruk por. u W. Zakrzewskiego „Powstanie i wzrost Reformacyi w Polsce”, 229). Jeden edykt sypał się za drugim, ale pomimo, że Zygmunt I ponawiał je w r. 1540 (j. w. 236), 1548 (j. w. 241), 1544 (j. w. 242), a włórowały im przepisy synodalne (j. w. 240) i mazowieckie, zaznaczone w r. 1525 przez Decretum ks. Janusza przeciw dyssydentom, którym karą śmierci i konfiskatą dóbr zagrożono („Vol. Leg.” I, 448 [223]), rozporządzenia te były raczej postrachem, niż prawem, wykonywanem faktycznie, zwłaszcza, gdy na tron wstał liberalny Zygmunt August. Edykyte tego króla z lat 1556, 1564 i 1568 („Enc. Kośc.” j. w.) były dla protestantyzmu raczej pomocą, niż przeszkodą (Por. Zakrzewski j. w. 96—214) z powodu, że król sam chętnie «nowostkami» się otaczał. Kiedy sejmy z lat 1558—59, 1562—63 bezskutecznie sprawę dyssydentów roztrząsały, lub nawet w obronie liberalizmu, posuwały się do zakazu

848

Indianapolis — Indian-Territory.

stanowił nierozdzielną całość ze stanem Illinois. Obszar ten, słabo zaludniony, wskutek traktatu paryskiego, w 1763 r., wraz z całym krajem na wsch. od Mississipi dostał się Anglii, a po utworzeniu Stanów Zjednoczonych stanowił część rzeczypospolitej. W 1816 utworzony został stan I. w granicach obecnych. W r. 1820 liczył zaledwo 147 000 m. ców. W 1880 liczono w stanie I. 39 228 Murzyńów, 29 Chinczyków i tylko 246 czerwonoskórych Indyan.— Rząd i administracja na zasadach konstytucyji amerykańskiej. I. wysyła do kongresu 13 deputowanych i, jak inne stany, 2-ch senatorów. Stan dzieli się na 92 hrabstwa; stolicą jest Indianapolis (105 000 m. ców). Inne miasta (1890): Evansville (51 000 miesz.), Fort Wayne (35 000 miesz.), Terre Haute (30 000 miesz.), South Bend (22 000 miesz.) i New Albany (21 000 m.). w. Wr.

Indianapolis (nie Indianapolis), stolica stanu Indiana i własne miasto hrabstwa Marion. O 160 klm. na zpnz. od Cincinnati i o 800 klm od Waszyngtonu. Na lewym brzegu White River przy uściu do Wabash (dopł. Ohio); 105 000 mieszk.; przy zbiegu 16 u linij kolei żelaznych; centralny dworzec ma 230 m. długości. I. zostało założone na stolicę stanu w obranym do tego punkcie, w jego środku, w głębi ogromnego lasu, który się ciągnął 65 do 70 klm. w każdą stronę, i posiadało pałac stanu, place i ulice wcześniej niż mieszkańców. W 1820 wybudowano ogromną szopę, a w 1825 przeniesiono już biura i władze. Kapitol — naśladowanie Partenonu, uwieńczonego ogromną kopułą, ukończonego w 1834 roku. Dziś na miejscu dawnego lasu 1/2 mil. rolników uprawia ziemię, podzieloną na 20 hrabstw. Wartość wyrobów rozmaitych gążezi przemysłu w 1890 wynosiła 33 mil. dol. Na White River rzucono 9 mostów. Miasto posiada liczne i wielkie parki, 3 piękne cmentarze, nowe kapitolium, ukończone w 1890, kosztujące 2 mil. dolarów, — pomimo to należy do najpospolitszych i niczem się nie odznacza. Posiada wzamian liczne zakłady naukowe i dobroczynne.
W. Wr.

Indian-Territory (Indyjskie terrytoryum) dotąd tak zwane urzędownie, chociaż już w znacznnej części zamieszkane przez białych, zostało ustanowione aktem z dnia 4 czerwca 1854 roku i przeznaczone wyłącznie dla Indyan, bądź tu już zamieszkałych, bądź spędzonych ze stanów położonych nad Missuri i Mississipi. Pierwotnie I. T. zajmowało obszar 182 400 klm. Akt kongresu oddawał ten obszar na wyłączną i wieczną własność indyjskim plemionom (narodom) i zabraniał osiedlania się białych z wyjątkiem tych, którzy pojęli Indyankę za żonę (t. zw. squawmen) i na mocy tego zyskiwali prawo osiedlania się i nabywania gruntów; z drugiej strony ci z pomiędzy Indyan, którzy zostaną obywatelami Unii, zyskają prawo sprzedawania swoich posiadłości. Te wyjątki oraz fałszywie, ze szko-

dą Indyąn, młómaczone prawo kolei żelaznych do posiadania wzdłuż kolei pasa 60 kil. szerokiego, oddały znaczne i to najlepsze przestrzenie w posiadanie bladych twarzy, na których korzyść rozstrzygano wszelkie spory. Nakoniec akt kongresu z d. 1 lutego 1889 r. otworzył białym położonych w środku terrytoryum obszar Oklahoma (obacz art. Oklahoma), obejmujący pierwotnie 7 000 klm. []. Nowe zabory powiększały ciągłe tę przestrzeń, która ostatecznie nazwano została Terrytoryum Oklahoma, liczącem obecnie 101 080 klm, [ ], tak, iż Indyjskie terrytoryum zawiiera obecnie zaledwo 81 320 kil. [ ]. Granice, z wyjątkiem południowych, są prostolinijne, na północy prawie pod 37° szer. ze stanem Kansas; na wschodzie pod 100° dł. z. Gr. ze stanem Arkansas, na zachodzie i południu ze st. Texas; ostatnią granicę stanowi rzeka Czerwona (Red River). — Pod względem fyzennym terrytoryum dzieli się na 3 pasy: wschodni —wzglorkowaty, urodzajny i obficie zraszany (1—1.25 nm.), o przeciętnej temper. 15.5° C., obfituje w łąki i lasy; środkowy 65—95 km. szeroki pas lasów, zwanych Cross Timbers; zachodni, należący już do równiu, rozciągających się u wschodniego podnóża gór Skalistych,— stepowy, suchy, o ilości opadów 50—60 cm.; rolnictwo wymaga tu sztucznego nawadniania. Z pomiędzy wymatunków roślinności drzewnej zwraca uwagę niewielkie, ale piękne drzewko Cercis Canadensis (ob. art.) i gatunki dębu; lasy wogół zajmują zaledwo 8‰. Z pomiędzy wyżyn w płd. - zach. części leżą wzgórza Wichita, góry Ozark i Sans Bois na wschodzie. Liczne rzeki przecinają kraj, trzymając się przeważnie wschodniego kierunku; należą one do dopływów Mississipi, Arkansasu i Czerwonej. Arkansas wchodzi w środku granicy półn., opuszcza stan na wschodzie i przyjmuje od strony lewej Verdigris i Neosho, od prawej prawie na całym biegu należące do I. t. Nescutanga, Salt Fork, Cimarron i dwie bliższe rzeki Kanadyjskie: północna i południowa (Canadianriver), łączące się w jedno koryto przed uściem do Arkansasu. Rzeka Czerwona należy tu tylko lewym brzegiem; najznaczniejszy jej dopływ—Washita. Wszystkie te rzeki oraz ich dopływy, z wyjątkiem Arkansasu i Czerwonej, nie są żeglowne i podczas suchej pory roku świecą nagiem, kamienistem i piasczystem korytem; wszystkie są szerokie, ale płytkie.

Klimat, jak wskazują własności rzek, jest ciepły i suchy. Przeciętna temperatura waha się pomiędzy 13—15° C. Ilość opadów na południo - wschodzie wynosi 1.3 m., w pasie środkowym 0.875 m.; na zachodzie spada do 0.450 i roślinność przybiera charakter stepów i preryj. W powodu suchości klimatu, zaledwo 1/3 grunów może być uprawiana bez sztucznego nawadniania.

Ludność. Na zmniejszonem przez utworzenie Oklahomy I. T. według danych 1900 r. znajdo-

850

Indigirka — Indigofera.

wyraz I. z *indu* (= wewnątrz, w miejscu) i pierwiastka *ag* (agere), oznacza on zatem bóstwo, działające na pewnym miejscu, w pewnej ściśle ograniczonej czynności ludzkiej, a zatem—istotę nadludzką, czynną we wspomnianym wyżej zakresie. — Por. Peter R. 5. v., w Roschera „Lexikon der griechischen und römischen Mythologie”, str. 138.

Indigirka, rzeka w Syberiy, w obwodzie Jakuickim, okręgu Wierchojańskim i Kołymskim, powstaje na stoku północnym gór Stanowych ze złania się dwu rzeczek: Omiokonu i Kujdusunu, płynących ku zachodowi przez dzikie skaliste wąwozy gór Wierchojańskich, porosłe lasem. Nurt rzeczek połączonych dąży ku północy, między brzegami po części łąkowemi, po części zaś utworzonemi ze skał łupkowych, z których powstają liczne progi na rzece. W dalszym biegu brzegi są nizkie, moczarowate. Od 70° szer. piń. znika na nich roślinność leśna, a natomiast kurzocziera się rozległa tundra; tu także znajduje się na I-e wiele wysp. Przebiegłszy 1046 km. (980 wiorst), wpada ona do oceanu Lodowego czterema ramionami, z których wschodnie nazywa się Kołymskiem, zachodnie—Russkiem; delta pomiędzy niemi ma 80 km. szerokości. I. w środkowym i dolnym biegu spławna jest i w porze posuchy, lecz mało rybna. Płynie przez kraj pustynny, prawie bezludny, nad rzeką bowiem leży zaledwie dziesięć osad, zamieszkanych przez Jakutów z ułusów Elgieckiego i Ust'-Jańskiego, a przy uściu przez mieszcząń wierchojańskich. Wszelakoż nad zachodniem czyli Russkiem ramieniem I-i jeszcze na połątku wieku przeszłego widoczne były ślady wielkich osad wyginionego plemienia Omokonów. Najznaczniejsze dopływы I-i z lewej strony są: Argo, Rossocha, Ujandina, Ałajka, Jełon, Birjulach; z prawej—Miema. Rossyanie brzegi Indigirki zajeli dopiero w r. 1649. R.

Indigitamenta są to starożytne rzymskie rytuальные księgi kapłańskie (libri pontificii, pontificiales), po grecku τὰ ἱεραρχικὰ βιβλία zwane, w których obok nazw bogów i bogiń, jako też istot ludzkich, wyniesionych pomiędzy bóstwa, podanym był także opis dokładny wszelkich ceremonij, czci ich przynależnych. (Por. „Serv. ad Verg. Georg.” 1, 21: nomina haec numinum in indigitamentis inveniuntur, i. e. in libris pontificibus, qui et nomina Deorum et rationem ipso rum numinum continent). Wykazy takie, spisane na sposób litanij, koniecznemi były według nadzwyczaj skrupulatnego religijnego pojęcia rzymskiego, ponieważ każda czynność ludzka, począwszy od poczęcia człowieka aż do śmierci jego, a więc: zawieranie słubów małżeńskich, rozwój dziecka, młodzieńca, siew i sprzęt zboża, chów bydła i t. p., zostawała pod szczególną opieką osobnej istoty boskiej, której w żadnym razie nie było wolno pominąć, aby nie narazić się na jej mściwą niełaskę. Według najnowszych badań etymologicznych oznacza wyraz Ind., utworzony od *indu* (=wewnątrz, w miejscu) i pierwiastka *ag* (agere), z końcówką mentum,— formułę liturgiczną, z pomocą której wzywa się w poszczególnych razach o skuteczną opiekę: hojne łaski bóstwa, zwane Indigetes (ob.).— Por. Ambrosch „Studien und Andeutungen im Gebiet des altrömischen Bodens und Cultus”, (Wrocław 1839) i „Observationum de sacris Romanorum libris pars I” (Wrocław 1840); Walz „Ueber die altitalische Religion” (Lipsk i Drezno 1845); Boissier G. „Étude sur la vie et les ouvrages de M. T. Varron” (Paryż 1861); „La religion romaine d’Auguste aux Antonius” (tom I, Paryż 1884); Bouché-Leclerq A. „Les Pontifes de l’ancienne Rome” (Paryż 1871); Chantepie de la Saussaye P. D. „Lehrbuch der Religionsgeschichte” (Freiburg w Bryzgowii 1882). S. Drz.

Indigofera L., Indygowiec, rodzaj z rodziny Strączkowatych (Leguminosae), podrodziny Motyłkowatych (Papilionaceae). Są to krzewy, podkrzewy i zioła z nieparzystopierzastemi, rzadziej palczasto trójdzielnemi lub prostemi liśćmi, przeważnie ze szczecinowatemi przylistkami, kwiaty różowe lub purpurowe, zebrane w grona lub kłosy; strąk rozmaitych kształtów: kulisty, podłużny, walcowaty, spłaszczony i t. d. Około

Fig. 166. *Indigofera* L. (Indygowiec).

250 gatunków właściwych strefom podzwrotukowym; szczególnie liczny na Kaplandzie i w Afryce podzwrotnikowej. I. tinctoria, Indycht lub Indygo, rośnie w Indyach Wschodnich i również jak I. Anil (Am. Półn.), I. Argentea (Egipt, Arabia, Indye Wschodnie), I. disperma i I. pseu-