Horodelskie starostwo — Horoszkiewicz Julian.

371

niony w malowidle ściennem, które zdobiło zamek Horodelski jeszcze w wieku XVI, potwierdzili 2 października 1413 dygnitarze i bojarowie litewscy, których kraj wstaćи miał odtąd na droge nowego rozwoju.—Akt unii h-ej w Działuńskiego „Zbiór praw litew.” (Poznań 1841), oraz w „Vol Leg.” I, 66.— Por. Małecki A. „Znaczenie unii h-ej w r. 1413 z punktu widzenia heraldycznego” („Kwartalnik histor.” XII, 751). J. K. K.

Horodelskie starostwo grodowe było położone w województwie Bełskiem, powiecie Horodelskim. Podług lustracyi z r. 1628 należało do tego starostwa miasto Horodło (ob.) nad Buigiem, wsie: Łuszków z folwarkiem, Czerniawka, Milejów, Wólka Kierakowa i młyn wodny na Kotczu. W roku 1771 posiadał je Czesław Siemierzyński, opłacając z niego kwarty 3 176 złp., a hyperny 1 011 złp. 14 gr. Po zająciu go przez rząd austryacki ustąpione zostało kredytorom masy Joachima hr. Potockiego jako częściewie wynagrodzenie za dobra Bolechowskie i odtad było się własnością prywatną.

Horodenka, miasto powiatowe we wschodniej Galicyi, na Pokuciu, wpobliżu granicy Bukowiny, o 40 km. na północo-wschód od Kołomyi; szkoła rolnicza, młyn parowy, gorzelnia, przemysł tkaciki, handel zbożem. Okolica bardzo żyzna, gospodarstwo wzorowo prowadzone (uprawa kukurydzy, a nawet tytoniu; około 12 000 m-ców, przeważnie Rusinów i Żydów. Na zachód stąd leży Obertyn, pamiętny zwycięstwem Jana Tarnowskiego nad Wołoszą w 1531 r. W. N.

Horodło, miasteczko w gub. Lubelskiej, w pow. Hrubieszowskim, w odległości 18 wiorst na północo-wschód od Hrubieszowa, a 129 wiorst na południowschód od Lublina, nad Bugiem, poñżej uścia rzeki Ługa albo miasta Uściługa, na trakcie pocztowym z tego miasta do Lublina; przystań dla statków; handel zbożem. Jako dawne miasto pograniczne między Polską i Litwą, było z początku kością niezgody, a następnie (1413 r.) miejscem Unii obu narodów (ob. Horodelska Unia). Leżąc na przeprawie przez Bug, H. ucierpiało wiele w czasie wojen szwedzkich i tatarskich; był też tutaj zamek obronny, którego ruiny istniały jeszcze w 1765 r.; obecnie zostały się tylko ślady wałów w północno-zachodniej stronie miasta. — („Słownik Geogr.”). W. N.

Horodnia, miasto powiatowe gub. Czerniachowskiej, stacya drogi żelaznej Landwarowsko-Romeńskiej, o 72 wiorsty na południo-wschód od Homla, nieco na południe od 52" szer., nad rzeką Rodnianką; w 1897 r. było tu 1 197 m-ców. W. N.

Horodnicza, ob. Grodno (T. XXVI str. 877).

Horodniczy — urzędnik ziemski w Wielskim.
Księstwie Litewskiem, do którego należała straż
grodów, czyli zamków warownych. Zajmował
on 16-e miejsce w szeregu urzędników ziem-
skich. — Porów. Bandtke-Świętyński „Historia
prawa polskiego” (Warsz. 1850, str. 630). H. K.

Horodyszcza — w dawnej Słowiańszczyźnie' czyli Grodziska,— ob. Archeologia (T. IV str. 626—28 i fig. 403 na tabl. „Archeologia polska”).

Horodyszcze, dwie osady w gub. Lubelskiej: jedna w pow. Włodawskim, o 4 mile od Włodawy, bardzo dawna, z czasów Zygmunta Augustoli; osada obronna, założona wśród bagnistej okolicy; druga w powiecie Chełmskim, posiada kopalnie piaskowca, używanego na kamienie młynskie. Tęż samą nazwę nosi też wiele miejscowości na Litwie, Białorusi, Wołyniu i wschodniej Galicyi. W. N.

Horologium lub Horologion = wskazywacz
godzin; w kościele grecko-katolickim tak się na-
zywa brewiarz, z modlitwami przeznaczonemi
na każdą godzinę. Po raz pierwszy wydany był
w Wenecyi r. 1535. Po słowiańsku „Czaso-
słow”.

Horopter, jednocie wzrokowe, — jest to sum-
ma wszystkich tych punktów w przestrzeni, któ-
re przy danem ustawieniu oczu, dają obrazy na
odpowiednich punktach obu siatkówek. Jeżeli
sobie wyobrazimy, że wyjęte z obu oczu siat-
kówki nałożymy jedną na drugą w ten sposób,
że będą się stykały żółtemi plamkami (ob. Oko) i symetrycznemi częściami, wszystkie te punkta siatkówek, które się wzajemnie stykają, nazywamy punktami „identycznemi” lub „odpo-
wiedniemi”. Wszystkie rzeczy i przedmioty świad-
ta zewnętrznego, od których promienie padają
na te identyczne punkty, widzimy pojedyńczo.
Badania wykazują, że dla każdego położenia
oczu istnieją linie lub płaszczyzny, od których
obrazy powstają w punktach odpowiednich, — są
zatem widziane pojedyńczo; linia albo płaszczyz-
na, posiadająca tę własność, że wszystkie jej
punkty dają obrazy na odpowiednich punktach
siatkówek, nazywa się H. — Por. Cybulski
„Fizyologia człowieka” (Warszawa 1891 — 96);
Tscheming „Optique physiologique” (Paryż
1898). J. K. E.

Horoskop, ob. Astrologia.

Horoszkiewicz Julian (* około r. 1820), publicysta, rodem ze Lwowa; wystąpił w literaturze r. 1848, drukując „Mowę na pierwszem publicznem posiedzeniu zboru ruskiego we Lwowie”, oraz „Naukę obyczajności dla dzieci” (Lwów). W r. 1850 wydał „Poczet królów polskich z 39 drzeworytami” (tamże). Tegoż i następnego roku w czasopiśmie „Dzwonek”, redagowanem przez swoją żonę, umieścił początek obszernej rozprawy, wydanej potem (r. 1853) w całości p. t. „Świat”. Zamiarem autora było „wyłożyć cały przedmiot sposobem opisowym, o ile to da się uskutecznić bez objaśnienia nauki figurami matematycznemi, ograniczając się na praktycznej stronie całego obrazu, przedstawiając tylko znanie wypadki dowiedzionych skądinąd prawd, krótką ich historyę w miejscach potrzebnych,

Horrebow Piotr — Hörselberg.

373

ateczństwem, które go uznało najpierwsze i mo-
że najgoręcej; popularności bowiem, jaką ma
w Polsce, w żadnym innym kraju nie osiąg-
nał. Nie będąc z rodu Polakiem, w historyi
małarstwa polskiego znajdzie jednak swe miej-
sce w szeregu, w którym poprzednio zapisali
swe nazwiska: Norblin, Bacciarelli, Lampiowie,
Marteau, Molinari i wiele innych. Wpływ jaki
wywał, mieszkając i wystawiając w kraju na-
szym, był bardzo dodatnim, gdyż prace jego, czy
to portretowe czy rodzajowe, jak np.: Coquette
sans le Savoir, W pracowni, Sądny dzień, Ba-
kałarz i t. d., odznaczały się zawsze smakiem
i elegancyą faktury, dobrym rysunkiem i do-
skonałem wykończeniem. Jak dalece żyreł się
z Polską, dowodzi narysowany przez niego por-
tret Mickiewicza, który jako jedno z najlepszych
odwzorowań rysów poety, a także jako pięknie
skomponowane dzieło sztuki rozszedł się w ty-
sciącach egzemplarzy w rozmaitych reprodukcycyach,
roznosząc szeroko z rysunkiem H-a. Zmuszo-
ny przez okoliczności i pod wpływem z za grani-
cy nachodzących zamówień, H. w 1889 r. opu-
ścił zupełnie Warszawę i przeniósł się do
Wiednia, gdzie jest obecnie ulubieńcem tamtej-
szego wielkiego i dwurskiego świata.
H. P.

Horrebow Piotr, astronom (* 1679 w Loeg-
stoer, w Jutlandyi — † r. 1764). Był uczniem
Roemera; od 1714 do 1753 profesorem matema-
tyki wyższej w Kopenhadze. Podał nową me-
todę oznaczania wysokości bieguna z obserwacyi
dwóch gwiazd sąsiednich. Przeciw Newtonowi
występował zacięcie w obronie wirów Kartezysusa.
W dziele „Copernicus triumphans” (1727) podaje,
że, obserwując na wiosnę i w jesieni Syryusza
i Wegę, znalazł w położeniu tych gwiazd różni-
cę 4”, co przypisał wpływowo paralaksy rocz-
nej, sądząc, że osiągnął dowód obiegu ziemi do-
koła słońca. Spostrzeżenie to jednak było słędne,
wywołane niejednostajnym biegiem dziennym ze-
gara, nieopatrzonego w wahadło kompensacyjne.
Ogłosił nadto: „Prodromus geometriae enucleatae”
(1713); „Clavis astronomiae” (1825); „Elementa
matheseos” (1732) i in., a ogólny zbiór jego dzieł
wydany został p. t. „Opera mathemático-physi-
ca”. — Z 20-tu jego dzieci Chrystyan H.
(* 1718—† 1776) objął po nim katedrę mate-
tematyki w Kopenhadze; ogłosił „Elemen-
ta astronomiae sphaericae” (1762) i in. Pierw-
szy dostrzegł peryodyczność plam słonecznych,
spostrzeżenie to jego nie zwróciło wszakże wte-
dy uwagi. Inny jego syn, Piotr H. (* 1728—
† 1812), zajmował się również astronomią; w r.
1761 obserwował w Nordlandyi przejście Wene-
ry przez tarczę słoneczną.— Niels H. (* 1712—
† 1760) był urzędnikiem na Islandyi i dokładny
opis podróży po tej wyspie ogłosił w r. 1750. S. K.

Horrocks (Horrox) Jeremiasz, astronom (* 1617 w Toxteth [Lancashire] w Anglii — † r. 1641). Kształcił się w Cambridge i gorliwie zajmował się astronomią, której, pomimo krótkie-

go żywota, oddał usługi. W r. 1639 został pro-
boszemczem w Hoole pod Preston. Porównywając
tablice biegu Wenery z swemi własnemi spo-
strzeżeniami, wniosł, że oczekiwać należy przej-
ścia tej planety przez tarczę słoneczną 4 gru-
dnia 1639, i rzeczywiście zdołał ją dojrzeć na
słońcu tuż przed jego zachodem. O obserwacyi
tej zawiadomił Huygens Heweliusza, który o niej
podał wiadomość w dziele „Mercurius in sole
visus” (1662). Z pozostałych po nim pism, któ-
re wydał Wallis p. t. „Jeremiae Horroccii An-
gli opera posthuma” (1672, 1678), okazuje się,
iż ze wszystkich pisarzy przed Newtonem naj-
bardziej się zbliżał do zasady ciążenia powszech-
nego.
S. K.

Horschelt Teodor, malarz (* w Monachium
d. 16 marca 1829 — † tamże 3 kwietnia 1871).
W r. 1846 był uczniem prof. Rhomberga. Ry-
sował pejzaże, sceny z wojen na Kaukazie.
Potem u prof. Anschütza zdobył dokładność ry-
sunku i wyrazistość zarysów. Następnie kształcił
się u Albrechta Franciszka Adama i Juliana Lan-
ges. Po r. 1850 rysował dobre ilustracye do
dzieła Charles Bouera „Chamois bunting in the
mountains of Bavaria”. Ulubionym jego tema-
tem było życie wojenne. Studya w tym kierun-
ku odbywał w stajniach królewskich w Sztut-
gardzie. Odbył wycieczki, przeważnie konno, po
Francyi, Hiszpanii i przez Afrykę północną do
Algieru. Kilka obrazów na tle afrykańskiem, ma-
lowanych dla króla Wirtembergii w r. 1854,
możliwiły mu wyjazd na Kaukaz (1858), gdzie
brał czynny udział w wyprawach Rossyan prze-
ciwko Lezgińcom i Szamilowi, za co nagrodzo-
dzony został ordersni. Zwiedzał Armenię i brze-
gi morza Kaspijskiego (w towarzystwie księcia
Alberta pruskiego). Powrócił do Monachium r.
1863. — Pozyskał rozgłosz obrazami olejuemii:
Szamil przed ks. Barjatyńskim i Zdobycie szań-
ców na górze Gunib. Dalej szereg akwarel
i rysunków kredką (fotogr. Józ. Albert). H. łą-
czył rzadkie zdolności z produkcjnością, dokładną
technikę ze śmiałą oryginalnością. — Por. Hol-
land „Theodor H.” (Bamberga 1890).

Horse-Guards, nazwa 3-go pułku jazdy gwar-
dyi angelskiej. Z powodu koloru munduru na-
zywają ich też The Blues lub Royal Blues.
Jest to pułk pancerny, składający się z 27 ofi-
cerów, 64 podoficerów i trębaczów i 343 szere-
gowców.

Hörsel, rzeczka w południowo-zachodniej Tu-
ryngii, wypływa na północnym stoku północno-
zachodniej części lasu Turyngeńskiego, płynie
wzdłuż jego stoku ku północc-zachodowi, pod
Eisenach przyjmuje z prawej strony rzeczkę
Nesse (płynącą z okolic Erfurtu) i po 60-kilo-
metrowym biegu uchodzi z prawej strony do
W. N.
Werry, powyżej Kreuzburga.

Hörselberg, nagi grzbiet gór w Turyngii,
ciągnący się ku wschodowi od Eisenach, wzdłuż
prawego brzegu rzeki Hörsel; wznosi on się nad

374

Horsens — Horsham,

doliną rzeki, jak ściana z wapienia muszlowego; najwyższy szczyt wznosi się na blisko 490 m.; przedstawiała malownicze widoki, owiane urokiem legendowej poezyi.

Horsens, miasto w Danii, na półwyspie Jutlandzkim, o 42 km. na południo-wschód od miasta Aarhuus, na kolei żelaznej, biegnącej wzdłuż schodnich brzegów Jutlandyi i na wierzchołku zatoki Horsensfjord, zwróconej i ku wyspie Samsoń na Kattegacie; miasto piękne i przemysłowe (tkactwo); miejsce urodzenia Beringa, który odkrył cieśninę tejże nazwy; jest tu blizko 20 000 m-ców.

Horsey Jeremiasz sir, szlachcie angielski z czasów królowej Elżbiety. Towarzyszył agen-towi Londyńskiej kompanii handlowej, Merrittowi, w podróży jego do Francyi i Niderlandów, a w r. 1573 wysłany był przez tę samą kompanię do Moskwy, gdzie mu powierzono zarząd miejsco-wego kantoru londyńskiego. Tam, zabawszy blizkie stosunki z bojarami, dał się poznać i Bo-rysowi Godunowowi, przez którego dowiedział się o nim car Iwan Groźny i wyprawił go do Elżbie-ty o prośbą o przysłanie mu amunicyi wojennej, co H. zübętnem powodzeniem zaatwiatł. W r. 1585 Godunow wysłał go powtórnie do Anglii dla wyjaśnienia zajścia z posłem Elżbiety, Bo-wesem, który miał od niej polecenie żadać od cara Iwana potwierdzenia wszystkich dawniejszych przywilejów angielskiego towarz. białomorskiego i domagać się wynagrodzenia za straty poniemie-sione przez kupiectwo angielskie wskutek nielegal-nych poborów; obok tego zaś powinien był Bowes odwieść Iwana Groźnego od zamiaru jego zawar-cia z nią sojuszu przeciwko Polsce, oraz zaślu-bienia jej krewnej, Maryi Hastings, o co car sta-rał się u niej w 1582 r. przez posła swego, Pi-siemskiego. Naturalnie, że missya taka była bardzo drażliwą i ściągnęła na Bowesa wiele nieprzyjemności, chociaż car, nie tracąc nadziei związku z Maryą Hastings, przywileje towarzy-stwa białomorskiego zatwierdził; ale zaraz po śmierci Iwana Groźnego zaczęto posła srodze uci-skać i tylko dzięki H-owi, po dwumiesięcznym trzymaniu go pod strażą, car Fieodoru wolił mu opuścić Moskwę, a nawet ofiarował mu podarunki.—W r. 1587 i H. też wyjechał z Moskwy, gdzie przez wpływ swój na Godunowa uzyskał bardzo wielkie przywileje dla kupców angielskich. Po powrocie do kraju został tam oskar-żony o różne nadużycia i oszustwa, co musiło go do ucieczki do Moskwy, ale kompania ku-piecka nakłoniła królową, aby przez swojego po-śła, Fletchera, zażadała jego wydania. Flet-cher wszakże, doznawszy ważnych usług od niego, sprawił to, że go znowu, wbrew życzu-ni kompanii, wyprawiono do Moskwy. Ta ostatnia podróż H-a (1590 — 91) skończyła się dla niego bardzo niepomyślnie skutkiem zajścia ze Szczełkałowem, wrogiem Anglików. Pod pozo-rem obawy, żeby H. nie zdradził przed Polaka-

mi, przybyłymi do Moskwy, szkodliwych dla Ros-syi wiadomości, zesłano go do Jarosławia, stam-tąd do Wołogdy, a wreszcie wyprawiono do Anglii r. 1591. Żył jeszcze r. 1626. Pozostał po nim cały szereg prac, odnoszących się do Ros-syi: Podróże (Travels); Opis koronacyi Fieodora Iwanowicza; Drugie i trzecie poselstwo od Elżbiety do cara rossyj-skiego; Usprawiedliwienie się H-a. Wszystkie pisma H-a wyszły pod redakcyą Bonda wraz z pismami Fletchera p. t. „Russia at the close of the XVI cent.”; swoje „Travels” pisał on przeszło przez lat 20 i zawarł w nich cały swój pobyt w Rossyi, z wyjątkiem roku 1584. Mimo licznych sprzeczności, dzieło to godne jest uwagi, gdyż się mieści w niem wiele faktów prawdzi-wych, a skądiną wcale nieznanych, trzeba tylko korzystać z nich ogładnie. W Rossyi o H-u pisali: J. Tołstoj („Skazanija Angliczana H-a o Rusi XVI wieka” — w „Otieczestwieniych Za-piskach” 1859, wrzesień) i akademik Hamel w pracach swych o Anglikach w Rossyi w zbiorze dokumentów p. t. Rossya i Anglia, wyda-nym przez J. Tołstoj a w tomie 38 Zbioru dokumentów imperatorskiego towarzystwa historycznego. Urywek z pism H-a J. Tołstoj przetłomaczył na język rossyjski.*

Horsford Eben Norton, chemik-technolog (* d. 27 lipca 1818 r. w Moscow [New-York]); rozpoczął swoją działalność jako inżynier, pracał przez dwa lata przy Geological Survey of the state of New-York, następnie wykładał przez cztery lata nauki przyrodnicze w Alba-ny Femal Academy; w r. 1841 wstałł do pracowni Liebiga w Giessen; w 1846 r. został profesorem w „Harvard College” w New-Cambridge i przez 16 lat prowadził nowo-założone la-boratoryum chemiczne i pierwszą chemiczną uczelnię w Ameryce. Podczas swego pobytu u Liebiga napisał dużo prac przeważnie o rzeczach stojących w blizkim związku z życiem praktycznem. W 1856 r. ogłosił swój sposób wypiekania chleba z kwaśnym fosforzanem wapniowym i dwuwegłanem sodowym. H. starał się temi domieszkami zastąpić niedostatek dro-gocennych dla organizmu soli, wynikający z od-dzielenia otrąb przy młodszemu ziarna. Sposób ten rozpowszechnił się bardzo w Ameryce; był również wprowadzony w Anglii i w Niemczech, i przyczynił się do znacznego wzrostu produk-cyi kwaśnego fosforzanu wapniowego. Najwięcej zasłużył się H. wynalazkiem łatwego i pewnego sposobu kondensacyj mleka (1851 — 58), jak również konserwowania mięsa i mąki. Różnemi sposobami starał się przyczynić do popłepszenia zdrowotności publicznej. W r. 1873 był kommissarzem Stanów Zjednoczonych na wystawie przemysłowej w Wiedniu, o której na-pisał wyczerpujący artykuł.

L Szp.

Horsham, miasto w Anglii południowej, w hrabstwie Westsussex, na źródłach Arunu, na

376

Horsky Ottokar — Hortensius Lambert.

cych materyj); Charakterystyka najważniejszych
narzędzi rolniczych i siewników rzędowych
(tamże 1855); Sposób obliczania produkcyi roln-
niczej (tamże 1856); Nauki polne (tamże
1861—63, 6 zeszytów). Całą działalność swoją
i własne pomysły, dotyczące narzędzi rolniczych
i wogóle sposobów gospodarowania, streścił H.
w dziele: Moje dążenia, moja działalność i mo-
je rezultaty (Praga 1873; po niem.).
St. Rew.

Horsky Ottokar, autor czeski, ob. Klazar
Ottokar.

Horsley John Callcott, malarz angielski (* d. 29 stycz. 1817). Od r. 1841 wystawał w Akad. londyń, obrazy obyczajowe, w motywie wyszukane, w kolorze miłe. Znajdują się one w Nationalgalery i w South Kensington-Museum w Londnie. Fresko z 1845 r. w Izbie lordów: Duch religii. Z r. 1847, w sali poetów, w gmachu parlamentu, malowidło ścienne, według Miltona: Ituriel przebija szatana włóchnią. Z innych obrazów: Chrystus miłosierny (w ołtarzu kaplicy św. Tomasza w Londynie).

Horsman Edward, polityk angielski (* r.
1807 — † 1876). Z zawodu prawnik, w 1836
wybrany został do Izby gmin, w której bez
przerwy do 1876 zasiadał. W początkach swoj
karyery politycznej miał gwałtowną kłótnię
i pojedynek z Bradshawem, którego oskarżał
o sympatyę dla chartyzmu (ob.). W gabinecie
Melbourne’a był lordem skarbu (1841); w 1847
napadł bardzo energicznie na politykę kościoła
lorda Jana Russell; w 1855 lord Palmerston
mianował go sekretarzem stanu dla Irlandyi.
W 1857 H. podał się do dymissyi i zaczął wytwa-
rać w Izbie partyę malkontentów, która wystą-
piła z zaciętym oporem przeciwko billowi re-
formy Gladstone’a. Partya urosła wkrósće do
liczby 33 członków i przy drugiem czytaniu
billu głosowała przeciwko niemu, co spowodo-
wało upadek ministeryum. H. ogłosił drukiem
niektóre ze swych mów parlamentarnych.

Horst Ulryk Angelbert, baron, naczeln-
ny wódz armii szlezwidzko-holsztyńskiej (*1793—
† 1867). W 1809 wstał do wojska pruskiego,
odbył kampanie w r. 1812 i 1815; w drugiej
z nich odznaczył się pod Ligny. W 1846 pocią-
gnął przeciwko powstaniu, którego nie było. Mał-
żeństwo z Polką doprowadziło go do nieporozumień,
które skłoniły go w 1847 do podania się do dy-
missyi. Na wiosnę r. 1850 wstał do wojska
szlezwidzko-holsztyńskiego. W bitwie pod Idstedt
(25 lipca) walczył zaszczytnie na czele bryga-
dy pod Oberstolk, przełamał linię Duńczyków
i zagroził im odcięciem odwrotu do Flensburga.
Po dymissyi Willisena namiestnictwo oddało
kommendę naczelną H-owi (8 grud. 1850). Nie-
pomyślny jednakże obrót, jaki przybierały spra-
wy Szlezwigu i Holsztynu, nie dał mu przed-
siewziąć żadnych poważniejszych operacyj i zmu-
sił wreszcie do rozpuszczenia armii.

Horst Juliusz Józef Joachim, generał
i minister austryacki (* 1830 r.). Po wojnie r.
1866 złożył memoryał o konieczności zaprowa-
dzenia powszechnej powinności wojskowej i land-
wery na sposób pruski; skutkiem tego w roku
1868 powołano go do ministeryum wojny dla
opracowania i obrony tego projektu w radzie
państwa. Po upadku ministeryum Hohenwarta,
H., zamianowany ministrem obrony w 1872, zaj-
mował to stanowisko i w gabinecie Taafego;
brał też czynny udział w przekształceniu orga-
nizacyi wojskowej. W r. 1880 złożył obowiązek
ministra i członka rady państwa, w której za-
siadał od r. 1873.
R.

Horstmann August Fryderyk (* 26 listop.
1842 r. w Mannheim), chemik; kształcił się w Hei-
delbergu, Zurychu i Bononii. H. r. 1865 dokto-
ryzował się w Heidelbergu, gdzie też został
w dwa lata później docentem chemii teoretycz-
nej, a w r. 1872 profesorem honorowym. H.
był pierwszym, który zasady energetyki, a szczę-
gólniej t. zw. „drugą zasadę” termodynamiki
zastosował do zjawisk chemicznych. W ten spo-
sób wykrył on prawa rządzącą zjawiskami dys-
ocyacyi, sformułował warunki równowagi w u-
kładach ulegających rozkładowi, i postulaty teo-
ryi znakomicie potwierdził danemi doświadcza-
nimi. Prace све ogłosił w „Verhandlungen des
Naturwissenschaftlich - medicinischen Vereins in
Heidelberg” (w r. 1871, 1877 i 1880), w „Be-
richte der deutschen chem. Gesellschaft” (t. 1—
3, 9, 11, 14) i w „Liebigs Annalen der Che-
mie” (Suppl., t. 170, 187, 190). Prace te sta-
nowią podstawę nauki o powinowactwie chel-
micznem, opartej na zasadach energetycznych. M. C.

Horta albo La Horta, miasto na wyspach
Azorskich, na wschodniem wybrzeżu wyspy Fayal.
Miasto jest zbudowane amfiteatra/nie nad półko-
listą zatoką, stanowiącą wyborny port. Zatoka
ta jest ograniczona z północy przyładkiem Espa-
lamaca, na południu przez górę Guia, na wscho-
dzie przez wyspę Pico, której wysoki stożek
przedstawia malowniczy widok. H. posiada wiele
kościołów oraz dawné kollegium jezuickie, będą-
ce obecnie gmachem rządowym.
W. N.

Hortensia, ob. Hydrangea.

Hortensius Lambert, filolog i historyk ho-
lenderski (* 1501 w Monfort — † 1574 w Naar-
den). O życiu jego nie wiele wiadomo szczę-
głów; nawet nazwisko jego rzeczywiste nie jest
znane, H. bowiem jest raczej przydomkiem, da-
nym mu z powodu że był synem ogrodnika.
Słynął jako biegły znajca literatury klasycznej
i autor monografji historycznych, dotyczących
głównie dziejów reformacji. Był rektorem gi-
mazjum w Naarden i ogłosił naukowe wyda-
nia: Wergiljusza, Lucjana i Arystofanesa. Z prac
zaś historycznych wydał: „Secessionum civilium
ultrajectinarum libri septem” (Bazylea 1546 in
fol.); „Tumultuum anabaptistarum liber unus”

Hortensius Jan — Hortensyusze.

377

(t-że 1548 w 4-ce, i później przedrukowywane); „De bello Germanico libri septem” (t-że 1578 w 4-ce). W dziełach historycznych wykażeł rozległą znajomość dziejów, sąd prawy i w ocenie spraw religijnych bezstronny. Pisał także poezje łącińskie, które w swoim czasie używają wziętości; są to: „Satyrae” (Utrecht 1552, w 8-ce) i „Epithalamiorum liber unus” (t-że 1552, w 8-ce).—Bibljografja: Lap Van Wave ren „Biographie de Hortensius” (Utrecht 1843); Sweertius „Athenae belgicae” (Antwerpja 1628 in fol.); G. Mees „Hortensius historien” (w t. XI Rozpraw Towarzystwa historycznego w Utrechcie, i w osobnym odbiciu). — „Grande Encycl.” Lamiraulta. A. A. K.

Hortensius Jau, zlatynizowane nazwisko Jana Zahrádki (tac. *hortus* = ogród, po czesku *zahráda*), (* 18 listopada 1501 r. w Pradze — † 2 kwietnia 1557 r. tamże). Umiłowawszy zawód nauczycielski, r. 1522 został bakałem w Pradze, a 1530 magistrem, upoważnionym do wykładania w uniwersytecie przedmiotów filozoficznych. Rychło potem udał się do Włoch i przez pewien czas odbywał studia w Padwie, Wencyli. Powróciwszy do Pragi r. 1532, nanowo objął urząd dziekana fakultetu, który przed wyjazdem sprawował, i gorliwie, lubo z rozwagą, szukał środków przywrócenia dawnej świetności wysokiej szkole Karolińskiej, która podówczas była bardzo upadła. Toż samo czynił i za drugiego swego dziekaństwa r. 1534, osobliwie zaś za rektorstwa, które od 1537 — 1556 dziesięć razy sprawował. Nie znalazszy pomocy za stroń państwa, nie zdołał ziśćć wszystkich swych zamiarów zbawiennych, wiele jednakże reform pożycnych zaprowadził tak w uniwersytecie, jak i w szkołach prywatnych. Brał także czynny udział w sprawach kościoelnych; r. 1539 powołany był z uniwersytetu, z Henrykiem Dworskim i Janem Kosińskim, do prezydowania na konsystorzu Utrakwistów, do 1541 został, wypoły z Janem Mystopolem—provizorycznym administratorem ich zboru. Największy wszakże rozgłos pozyskał r. 1549, kiedy uniwersytet był wezwan, aby przystąpił do 12-tu artykułów religijnych, ułożonych przez Mystopcla, który chciał przez nie poddać Utrakwistów Rzymowi. H. stanowczo je odzrucił, a powołany przed króla Ferdynanda, śmiało stanowisko swoje usprawiedliwił. Miewał też i odczyty teologiczne w uniwersytecie, szczególnie zaś świetnie wykładał List św. Pawła do Rzymian, ale musiał je przerwać ze względu na oburzenie kapituły. Słynął także jako znakomity matematyk swojego czasu i wydawał kalendарь astronomiczne; a r. 1547 otrzymał pozwolenie od króla Ferdynanda na obejrzenie całego królestwa Czeskiego w celu ułożenia i wydania jego mapy; lecz niewiadamo, jak dalece w tem swojem posiedziwieźciu postąpił. Pisali o H-u: Pałacky w Czas. Cżes. Muzeum (1829); Smolik w „Żivě” (1864); Jire

ček w „Rukov. k dejin. liter. čes.” cz. II, 343; Winter w „Život cirkevni”, str. 435. *

Hortensya de Beauharnais, żona Ludwika Bonaparte, ob. Beauharnais.

Hortensius Quintus, retor rzymski, ob. Hortensyusze.

Hortensyusze (gens Hortensia), ród plebejski; wybitniejsi członkowie: 1) Quintus H., trybun ludu w 419 przed Chr.—2) Quintus H., dyktator w 286 przed Chr.; aby zadowolnić i uspokoić lud, który po raz trzeci opuścił był miasto, wydał prawo (lex Hortensia), na mocy którego postanowienia komicyów trybutarnych stały się obowiązującymi dla całego narodu; było to powtórzenie prawa Horacyusza z r. 449 i Purbiliusza z 338. H. zmarł podczas sprawowania dyktatury.—3) Lucius H., pretor w 171 r., dowodził flotą, która pustoszyła wybrzeża morza Egejskiego.—4) Quintus H., pretor w Sycylii w 97 r., znany z prawości charakteru.—5) Quintus H., syn poprzedzającego, jeden z największych mówców rzymskich (* 114 — † 50 przed Chr.). Wystąpił po raz pierwszy na mównicy, mając lat 19. W 86 przemawiał za młodym Pompejuszem. Gdy konieci wojny domowej otwórył nanowo Forum dla wymowy sądowej, mistrzowie jego i współzawodnicy (Crassus, Antonius, Catulus) już nie żyli. Aż do wystąpienia na wiednie Cicerona H. był tedy najsłynniejszym adwokatem w Rzymie. Należąc do partyi arystokratycznej, mógł liczyć na przychylność sędziów, rekrutujących się z senatu. Specjalnością H-a był obrony rządzców prowincyj, oskarżonych o przedajność i zdzierstwo. Tak wnosił obronę za Cn. Dalabellą i Verresem (70); w tej drugiej sprawie zaćmiony został przez Cicerona. Wkrósce potem prawo Emiliusza, które dopuściło do trybunałów i rycerzów, doprowadziło sławę H-a dozielnego upadku. H. był kwestorem w 81, edylem w 75 (wyprawił w tedy wsparniałe igrzyska), pretorem miejskim w 72, konsumulem w 69 r.. Zwalczył prawa Gabiniusza i Maniliusza, korzystne dla Pompejusza. Gdy Cicero zbliżył się do arystokracyi, H. zaprzyjaźnił się z nim i wraz z nim bronił Mureny i P. Sulli, zwalczał też energiczuie Ap. Claudiusa Pulchera. Po sprzymierzeniu się Cezara z Pompejuszem i Crassusem usunął się do życia prywatnego. H. był adwokatem zręcznym lecz mało skrupulatnym; zebrał znaczny majątek, którego używał na życie wystawne. Po śmierci pierwszej żony, córki Katula, kupił drugą (Marcyę) od Katona. Z mów H-a nic się prawie nie zachowało; wymowa jego miało być kwiecistą, w stylu azytaktykim, jak mów Cićero; głos miał dźwięczny i pamięć wyborną.—6) Quintus H. Hortalus, syn poprzedzającego, podczas wojny domowej stanął po stronie Cezara; w r. 44 był wielkorządzcą Macedonii i dopomógł Brutusowi do zajęcia tego kraju; wyjęty z pod prawa przez Antoniu-

Encykli. Powsz. Ilustr. Zeza. 280. T. XXIX.

48