50

RERVMIMOSCOVITICARVM

Sunt qui habent ueſtem bombycis lana ſuffertã, ad ſuſtinendos quolibet. A
cunque iſtus. Lanceis quoque utuntur.

Peditatuuerò & tormentis in conflictu nunquam uſi ſunt. Etenim
quicquid agunt, ſiue adoriuntur, ſiue inſequuntur, ſiue fugiunt hoſtem,
id repente & celeriter faciunt: atque ita illos nec peditatus, nec tormen-
ta ſubſequi poſſunt.

Modernus tamen princeps Baſilius, cum rex Præcopenſis, nepotem
ſuum in Caſanenſe regnum induxiſſet, & in reditu iuxta Molſcovuiam
tredeſtim millibus paſſuum caſtrametatus eſſet, anno inſequēti circa Oc-
cam fluuium caſtra poſuerat. atque peditatu tum primum & tormentis
uſus eſt, ſortaſſe ut potentiam ſuam oſtentaret: aut maculam ſuſceptam
priori anno, ex turpilſima fuga, in qua dicebatur aliquot diebus ſub acer
uo ſœni delituiſſe, deleret: aut denique regem, quem ditionem ſuam rur
ſus inuaſurum putabat, à finibus ſuis arceret. Certè nobis præſentibus
habuit ex Lithvuanis, uaria que hominum colluie, mille & quingen-
tos ferè pedites.

B

Hoſtem primo impetu audacifSIMè aggrediutur, nec diu perſeuerant:
ac ſi innuere uellent, Fugite, aut nos fugiemus.

Ciuitates rarò ui, aut impreſsione acriore expugnare, ſed longa magis
obſidione, homines fame aut proditione ad deditionem adigere ſolent.
Quanquam Baſilius Smolentzko ciuitatem admotis tormētis, quæ par-
tim ex Molſcovuia ſecum adduxerat, partim ibi in obſidione ſuderat, op
pugnabat, quaſlabat: nihil tamè effecerat. Obſederat & Caſan magna
militum ui, admotis pariter tormentis, quæ ſecundo fluio eò portau-
rat: ſed tum quoc[ur] uſque adeò nihil effecerat, ut dum arx incenſa fundi-
tus conſlagraret, atq[ui] ex integro rurſus ædificaretur; ne nudum quidem
collem interim miles aſcendere, occupare ue auſus fuerit.

Habet Princeps nunc ſufores tormentarios Alemanos & Italos, qui
præter pixides, tormenta bellica, item ferreos globulos, cuiuſmodi & no
ſtri Principes utuntur, fundunt: quibus tamen in conflictu, quòd omnia
in celeritate poſita habent, neque ſciunt neque poſſunt uti.

Omitto etiam, quòd tormentorum diſcrimen, ſeu, ut uerius dicam, ut
ſum ignorare uidentur. Neſciunt inquam, quâdo uel maioribus, quibus
muri demoliuntur: uel minoribus, quibus acies impetus: hoſtium diſ-
rumpitur, uti debeant. Id quod cum aliàs ſæpe, tum maximè eo tempore
accidit, quum Tartari Molſcovuiam iamiam oppugnaturi ſerebantur.
tum enim Locumtenens tanquam in re ſubita, maius tormentum ſub
portam caſtri, ridente bombardario Germanico, collocandum iuſſerat:
cum id tamen uix tridui ſpacio eò deduci potuifſet, ad hæc ſemel dunta-
xat exoneratum teſtudinem & portam diſsipasset.

Magna eſt hominum, ut in alijs negotijs, ita in bello gerendo, diuereſ-
tas ac uarietas. Molſcus enim quamprimum fugam arripit, nullam ſalu-
tem cogitat, præter eam quam fuga habere poterſt: aſſecutus, ſeu appre-
henſus ab hoſte, nec ſe defendit, nec ueniam precatur.

Tartarus uerò deiectus ex equo, ſpoliatus omnib, armis, grauifsimè
etiam uul-

COMMENTARII.

51

A etiam uulneratus, manibus, pedibus, dentibus, quoad & quacunque po-
test ratione, ad extremum ufque spiritum se defendere solet.

Thurcus, dum uidet se omni auxilio ac s pe elabendi deſtitutum, ſup-
plex ueniam petit, armis abiectis, ac iunctas ad ligandum manus uiectori
porrigit, ſperat, captiuitate uitam se impetraturum.

Caltris collocandis ampliſsimum locum eligunt, ubi præſtantiores
tentoria erigunt: alij uerò ex arbuſtis ueluti arcum in terram figunt, pe-
nulis tegunt, quò ephippia, arcus, & id genus alia recondant, ſe ab
imbre defendant. Equos ad paſcua pellunt, quorum cauſa tam latè diſ-
iuncta tentoria habent: quæ nec curru, nec ſoſſa, nec alio quouis impe-
dimento muniunt: niſi fortè locus natura ſit, aut ſyluis, aut ſluminibus,
paludibus ue munitus.

Poſſet fortè cuipiam mirum uideri, quòd ſe & ſuos tam exíguo ſti-
pendio, & tam diu, ut ſuprà dixi, ſuſtineant: ideo illorum parſimoniam
& frugalitatè paucis aperiam. Qui habet ſex, aut aliquado plures equos,
B ex ijs uno tanquam baiulo, ſue clitellario, qui uitæ neceflaria portet, uti-
tur. In primis habet milium contritum in ſacculo, longitudine duorum
aut trium palmitum: deinde ſuillæ carnis ſalſæ libras octo, aut decem.
habet & ſal in ſacculo: & ſi diues eſt, mixtum pipere. Præterea unuſ-
quifque ſecum fert ſecurim, ſomitem, lebetes, aut ollam cupream, ut ſi a-
liquò fortè deueniat, ubi nihil fructuum, alij, cæpæ, aut carnis ſerinæ re-
periat, tum ignem accendit, ollam que aqua replet, in quam coclear ple-
num milij, ſale addito, inijcit, coquit: eo cibo dominus & ſerui con-
tenti uiuunt. Porrò ſi dominus nimium famelicus fuerit, totum abſumit:
itaque ſerui aliquando ad totum biduum aut triduum egregi ieiunant.
Ad hæc, ſi dominus uult lautius epulari, tum addit paruam portiuncu-
lam carnis ſuillæ. Hoc nò loquor de præſtantioribus, ſed mediocris con-
ditionis hominibus. Duces exercitus, & alij militiæ præfecti, inuitant a-
liquando pauperiores illos: qui ſumpto bono prandio, interdum pòſt
ad biduum, aut triduum cibo abſtinent.

Item cum habet fructus, aut allium, aut cæpas, tum facilè alij omnibus
C carere poſſut. Ingreſſuri preliuj, plus ſpei ponut in multitudine, & quan-
tis copijs hoſtem adoriantur, quam robore militum, ac inſtruſto quam
probè exercitu: felicius, eminus, quam cominus pugnant. atque ideo
hoſtem circumuenire, & à tergo adoriri, præcipuè ſtudent.

Tubicines multos habent. hi dum patrio more, omnes una tubas in-
flant, intonant: mirum tum ac inuſitatum quendam concentum audi-
res. Habent & aliud quoddam genus Musſices, quod gentili lingua Szur
na appellant. Eo ſi quando utuntur, tum una hora, plus minus, fine ulla
reſpiratione, ſeu aeris attraſtione quodammodo canunt. Buccas autem
primùm aere implere ſolent: dein naribus ſpiritum identidem attrahere
edocti, tuba uocem abſque intermiſsione edere dicuntur.

Omnes ueſtitu, ſeu corporis cultu ſimili utuntur, tunicas oblongas
fine plicis, manicis ſtrictioribus, Hungarorum ferè more, geſtant: in
quibus Chriſtiani nodulos, quib, pectus cōſtringitur in dextro: Tartari

f 2 uerò

RERVM MOSCOVITICARVM

52

uerò haud dīsimilí uelítu utentes, ſiniftro latere habent. Ocreas ſerè ru A
beas, eaſc; breuiores, ut quæ genua non attingant, ſoleaſc; ferreis claui-
culis munitas geſtant. Induſia omnes ſerè uarijs coloribus circa collum
exornata habent: eaſc; monilibus ſeu globulis argenteis, aut cupreis de-
auratis, additis; ornamenti cauſa unionibus, conſtringunt.

Ventrem nequaquam, ſed femora cingunt: atque adeò pubetenus,
quo magis promineat uenter, cingulum demittunt. Quin & nunc Itali
& Hifpani, imò & Germani ita aſſueuèrunt.

Adolescentes & pueri pariter ſelſtuis diebus, ſed in ciuitate loco am-
plo & celebri, unde uideri & exaudiri à pluribus queant, conuenire ſo-
lent. quibuſdam autem ſibilis ceu ſigno dato, conuocantur: conuocati
illico concurrunt, manus; conferunt. certamen pugnis ineunt, mox pe-
dibus promiſcuè ac magno impetu faciem, guttur, pectus, uentrem, ge-
nitalia quatiunt: aut quacunque ratione poſſunt, alios alij inter ſe de ui-
ctoria conceertantes proſternùt, adeò ut ſepe inde exanimati aſportentur.
Porrò quicunque plures uincit, diutius in arena durat, fortilſimec; uer B
bera tolerat, is præ çeteris laudatur, uiſtorc; celebris habetur. Hoc cer
taminis genus inſtitutum eſt, ut aſſueſcant adolescentes uerbera ferre, i-
ctus; quoſcunque tolerare.

Iuſtitiam ſtrenuè exercent in prædones: quibus comprehenſis, calca-
nea primùm frangere, dein in biduum aut triduum uſc; dum intume-
ſcant, quiſcere: poſt, fraſta iam ac intumeſacta, rurſus motare iubent.
Non alio genere torquendi & flagitiosos, ad confitenda latrocinia, ſo-
cios; ſcelerum indicandos, utuntur. Cæterùm ſi in quaſſtionem uoca-
tus, ſupplicio dignus fuerit repertus, ſuſpenditur. Alio genere pœne ſon
tes rarò puniuntur, niſi quid immanius commiſerint.

Furta rarò capitali pœna, imò homicidia rarò, niſi prædæ gratia facta
fuerint, puniuntur. Qui uerò furem in furto deprehendit, & occidit, im
punè id facere poteſt: ea tamen conditione, ſi occifum in aulam Princi-
pis detulerit, & rem ut acta eſt expoſuerit.

Cum brutis congreſsientes, ne illi quidè ultimo afficiuntur ſupplicio. C

Pauci ex præſectis habent authoritatem, ultimum ſupplicium irro-
gandi. Ex ſubditis nemo aliquem torquere audet. Pleric; maleſſactorum
Mofcovuiam, ſeu ad alias principales ciuitates ducuntur. Hyemali au-
tem tempore ut plurimum in ſontes animaduertunt: æſtiuo enim, belli-
cis negotijs impediuntur.

SEQUUNTUR ORDINATIONES

à Ioanne Bafiliy Magno Duce, Anno mundi
7006 facte.

VVM reus fuerit in unum rublum condemnatus, ſoluat Iu-
dici altinos duos, Notario octo dengas. Si uerò partes re-
deunt in gratiam, priuſquam in locum duelli uenerint, non mi-
nus Iudici & Notario ſoluant, ac ſi iudiciu; ſactu; ſuſſet. Si uene
rint in locum duelli, quem Ocolnick & Nedelſnick duntaxat decernere
poſſunt,

COMMENTARII.

53

A poſſunt, ibi'p fortè in gratiam redierint, ſoluant Iudici, ut ſuprà, Ocolni- ko L. dengas, Nedelſníco ſimiliter L. dengas, & duos altinos: Scribæ quatuor altinos, & unam dengam. Si uero uenerint ad duellum, & alter uiſtus fuerit, tum iudici reus quantum ab eo poſtulatur, ſoluat, Ocolni- ko det poltinam & arma uiſti, Scribæ L. dengas, Nedelſníco poltinam & quatuor altinos. Si uerò duellum committitur propter aliquod incen dium, necem amici, rapinam uel furtum, tunc accuſator ſi uicerit, ab reo accipiat quod petijt, Ocolníko detur poltina & arma uiſti, Scribæ L. denge, Nedelſníco poltina, Velſtono (eſt autem Velſton, qui ambas par tes præſcriptis conditionibus ad duellum committit) quatuor altinos: & quicquid uiſtus reliqui habuerit, uendatur, iudicibusq[ui] detur: corpo re autem, iuxta deliſti qualitatem puniatur.

Interſectores dominor[ui] ſuor[ui], proditores caſtri, ſacrilegi, plagiar[ij], it[em] qui res in alterius dom[ui] clanculum infer[ui]t, eaf[em]q[ui] ſurto ſibi ablatas di cunt, quos Podmetzchek uocant, præterea qui incendio homines affilia- gunt, qui[q] p[er]maſſeſt i[mi]maſſaſtores fuerint, ultimo ſupplicio afficiuntur.

Qui primum furti conuiſtus fuerit, niſi fortè ſacrilegi aut plagi[ur] accu- ſetur, morte non eſt afficiendus, ſed publica p[oe]na emendandus: hoc eſt, baculis cædendus, & p[oe]na pecuniaria à iudice mulctandus.

Si iterum in ſurto deprehenſus fuerit, & non habuerit unde accuſato- ri aut iudici ſatisfaciat, morte p[le]ctatur.

Si alioqui fur conuiſtus, n[ot] habeat, unde accuſatori ſatisfacere poſſet, eſus baculis, tradatur accuſatori.

Si quis furti accuſetur, & honeſtus aliquis uir iureiurando affirmet, il- lum antea quoq[ui] furti conuiſt[ui], aut furti cauſa cuip[ia] reconciliat[ui] ſuiffe, negleſto & omiſſo iudicio, morte afficiatur: de bonis eius fiat, ut ſuprà.

Si aliquis uilis conditionis, aut ſuſpectæ uitæ, furti inſimuletur, uoce- tur in quaſſtionem. Si uerò furti conuinci non p[ote]ſt, datis fideiſſori- bus, dimittatur ad ulteriorem inquifitionem.

Pro ſcripto decreto, ſeu lata ſententia, æſtimatione unius rubli ſoluan C tur Iudici nouem dengæ: Secretario, qui ſigillum habet, altinum unum: Notario, dengæ tres.

Præſeſti, qui non habent authoritatem, cauſa cognita, decernere ac ſententiam ferre, hi alteram partium in aliquot rublis condemnent, dein decretum ad Iudices ordinarios mittant. quod ſi iuſtum ac æquitati con- ſonum illis uidetur, tum de ſingulis rublis, ſinguli altini Iudici, Secreta- rio uerò 1111 denge ſoluantur.

Quicunque alterum furti, ſpolij, ſeu homicidij accuſare uult, Moſco- vuiam profiſcitur, petit[ui]q[ui] ut talis in ius uocetur. Datur illi Nedelſnick, qui reo diem dicit, eundem[q] Moſcovuiam perducit. Reus porro in iu- dicio conſtitutus, plerunque crimen ſibi obieſtum negat. Si aſctor teſtes producit, tum ambæ partes interrogantur, an diſtis ſtare uelint. Ad id communiter reſpondent: Audiantur teſtes ſecundum iuſtitiam & con- fuetudinem. Si contra reum atteſtantur, tum reus ſtatim ſe opponit, & contra teſtimonia & perſonas excipit, dicens: Peto mihi decerni iura-

f 3

mentum,

54

RERVM MOSCOVITICARVM

mentum, me' que iustitiæ diuinæ permitto, petoçp campum & duellum. A
Atque illis ita, iuxta patriæ conflictudinem, duellum decernitur.

Vterque quemuis alium, suo loco ad duellum constituere, armis item
uterque inftruere se quibuslibet potest, pixide & arcu exceptis. Com-
muniter autem loricas oblongas, aliquando duplices, thoracem, armil-
las, galeam, lanceam, securim, & ferrum quoddam in manu, inftar pugio-
nis, in utraque tamen extremitate acutum, habent: quo altera manu ita
expeditè utuntur, ut in quolibet congrflu non impediat, neçp manu ca-
dat. eo autem in pedeſtri certamine plerunque utuntur.

Certamen primùm ineunt lancea, dein alijs utuntur armis: cum mul-
tis annis Molci cum externis aut Germanis, aut Polonis, aut Lithvuanis
certantes, plerunque succubuifent. Nouifsimè autem cum Lithvuanus
quidam XXVI annos natus, cum quodam Molco, qui plusquam XX
duellis uictor euaferat, congrfluus, occifus effet: Princeps indignatus, il
lum ut uideret, continuò accersiri iubet. quo uifo, in terram expuit, & ſta
tuit, ne in poſterum ulli externo duellum contra fuos decerneretur. Mo B
ſci plurimis ac diuerſis armis ſe onerant uerius, quam armant: externi au
tem conſilio magis quam armis teſti, congrediuntur. Cauent in primis,
ne manus conferant: quòd Molcos plurimum brachijs lacertisçp ualere
ſciunt, ſola induſtria ac agilitate illos tandem laſtos uincere ſolent. V-
traque partium habet multos amicos atque fautores, certaminis ſui ſpe-
ſatores: ſed prorfus inermes, exceptis ſudibus, quibus interdum utun
tur. Etenim ſi alteri horum uidetur iniuria aliqua fieri, tum ad propul-
fandam eius iniuriam fautores ipſius accurrunt, mox etiam alterius: atç
ita utrinque certamen ſpectantibus exoritur iucundum, agitur enim res
capillis, pugnis, ſuftibus, ſudibusçp præuſtis.

Vnius nobilis teſtimonium plus ualet, quam multorum uilis condi-
tionis hominum. Procuratores rarifsimè admittuntur, quifque cauſam
ſuam exponit. Princeps, quanquam ſeuerifsimus ſit, nihilominus tamen
omnis iuſtitia, & palàm ferè, uenalis eſt. Audiui quendam confiliarium,
qui iudicijs præerat, ſuifle deprehenſum, quòd ab utraque partium in C
quadam cauſa munera accepiflet: & pro altero, qui plus dederat, iudi-
ceaſſet, quod factum, ad Principem delatus, non negabat: illum, pro quo
tudicaſſet, hominem dicebat diuitem, honeſto loco, arque ideo magis
huic quam illi inopi & abiecto credendum. Tandem, quamuis Princeps
ſententiam reuocaffet, ridens tamen, illum impunè dimiſit. Fortaſſe tan-
tæ auaritiæ ac improbitatis cauſa eſt ipfa egeſtas, qua ſuos cum ſciat Prin-
ceps oppreſſos, ad illorum facinora atc? improbitatem, quali impunita-
te propoſita, conniuet. Pauperibus non patet aditus ad Principem, ſed
ad ipſos confiliarios tantum, & quidem difficillimus.

Ocolnick perſonam Prætoris, ſeu Iudicis à Principe conſtituti ſuſti-
net: aliàs ſupremus confiliarius, qui ſemper apud Principem uerſatur,
eo nomine uocatur. Nedelſnick, eſt commune quoddæ eorum officium,
qui homines in ius uocant, malefaſtores capiunt, carceribusçp coercent.
atc? hi Nobilium numero continentur.

Coloni

COMMENTARII.

55

A. Coloni sex dies in septimana domino suo laboravit, seftimus uerò dies priuato labori conceditur. Habent aliquot priuatos, & à dominis suis attributos agros, & prata ex quibus uiuunt: reliqua omnia sunt dominorum. Sunt præterea miserrimæ conditionis, quòd illorum bona, nobilium ac militum prædè expofita sunt: à quibus etiam per ignominiam Christiani, aut nigri homunciones uocantur.

Nobilis, quantumuis pauper fuerit, turpe sibi tamè ac ignominiosum esse putat, si manu laboraret. Hoc aŭt turpe nò esse ducit, cortices, seu pu tamina fructuï, & præfertim melonuï, allij, ac cæparuï, à nobis & famulis noftris abiecta, de terra leuare ac deuorare. Cæterum sicuti cibo parè, sic potu, ubicunçb se occasio offert, immoderatè utunt. Omnes ferè tardi ad iram, item ſuperbi in paupertate: cuius grauem comitè habent, ſeruitutem. Vestiæ oblongas, pileos albos apicatos ex lana coacta, qua penulas barbaricas confectas uidemus, ſolidos'cb ex officina geſtant. Vestibula ædium fatis quidem ampla, & alta: fores uerò habitationum humi. B. les habent, ita ut ingreſſurus quiſpiam demittere se & inclinare cogatur.

Manuario qui uiuunt labore, & operam ſuam uendunt, mercedem unius diei referunt dengam cum dimidia: artifex duas. neque hi ſtrenuè laborant, niſi bene uerberati. Audiui ſeruitores aliquando conqueſtos, quod à dominis non eſſent probè uerberati. Credunt ſe suis dominis diſplicere: ſignum'cb esse indignationis, ſi non uerberentur.

DE INGRESSU IN ALTE-
rius domum.

N singulis ædibus & habitationibus habent imagines SAN-
FORUM, PICTAS, AUT FUAS, LOCO HONORIFICENTIORE. & cum alius
ALIUM accedit, ingreſſUS HABITACULUM, continuò caput ape-
rit, ac ubi imago ſIT, CIRCUMSPICIT: qua uisa, ter ſE CRUCIS ſI-
GNO MUNIT, CAPUT QUE INCLINANS INQUIT: Domine MISERERE. Dein SALUTAT
HOſPITEM, HIS UEBIS: Deus DET FANITatem. MOX PORRECTIS MANIBUS, DE-
C OFSCULANTUR ſE MUTUÒ, CAPITÆCB INCLINANT. DEIN CONTINUÒ ALTER ALTERUM IN-
TUETUR, UTER NIMIRUM ſE MAGIS INCLINARET, DEMITTERETCB: ATQUE ITA TER QUA-
TERCB ALTERNATIM CAPUT INCLINANTES, HONOREM'CB MUTUÒ EXHIBENTES, QUO-
DAMMODO concertant. POſT FEDENT, NEGOTIOTCB SUO CONFECTO, HOſPES RE-
CTA in medium HABITACULI procedit, facie ad imaginem CONUERSA: RUR-
FUS' que TER SIGNO ſE CRUCIS MUNIT, PRIORA' que UERBA INCLINATO CAPITE REPE-
TIT. POſTREMÒ DATA ACCEPTA que PRIORIBUS UEBIS SALUTE, ABIT. Si EſT ALI-
CUIUS AUTHORITATIS UIR, ILLUM TUM HOſPES ſEQUITUR AD GRADUS UſQUE: FIN
PRÆſTANTIOR, LONGIUS COMITATUR, HABITA & OBFERUATA CUIUſQUE dignitate.
MIRABILES OBFERUANT CEERE MONIAS. NULLI ETENIM TENUIORIS FORTUNE homini
LICET intra portam domus ALCUIUS PRÆſTANTIORIS EQUITAT. DIFFICILIS QUO-
QUE PAUPERIORIBUS AC IGNOTIS ADITUS EſT, ETIAM AD UULGARES NOBILES: QUI
UEL HOC NOMINE RARIUS in PUBLICUM PRODEUNT, QUO MAIORÈ AUTHORITatem
FUI'CB OBFERUANTIÀ RETINEANT. NULLUS ETIÀ NOBILIS, QUI PAULO DITIOR EſT, AD
QUARTAM UEL QUINTAM DOMUï PEDES PROGREditUR, NIſI SUBEQUATUR EQUUS.

f 4

Hyemis

RERVM MOSCOVITICARVM

56

Hyemis tamen tempore, cum equis, soleis carentibus, propter glaciem, A
ab inc periculo uti nō posſunt: aut quādo aulam Principis, aut Diuorum
templa fortè ingrediuntur, tum equos domi relinquere solent.

Domini intra priuatos parietes ſemper ſedent, rarò aut nunquam in
ambulando quicquā tractant. Mirabantur plurimum, dum nos deam-
bulantes in diuerſorijs noſtris, atque inter ambulandū negotia frequen-
ter tractare uiderent.

Veredarios Princeps, ad omnes ditionis ſuæ partes, diuerſis in locis
cum iuſto equorum numero habet: ut cum curſor Regius aliquò miſſus
fuerit, equum ſine mora in promptu habeat. Eſt autem curſori liberum,
ut quemcunque uoluerit, eligat equum. Mihi ex Novuogardia magna
celeriter Moſcovuiam profiſcenti, Magiſter poſtarum, qui illorum lin
gua Iamſchnick appellatur, aliquando triginta, nōnunquam quadragin
ta, quinquaginta ue adduci mane primo curabat equos, cum ultra duo-
decim opus non haberem. Vnuſquifque igitur noſtrum, equum qui ſi-
bi comodus uidebatur, ſumebat: deſelsis dein illis, cum ad aliud in itine-
B
re diuerſorium, quod Iama appellant, peruenimus, continuò ephippio
& freno retentis, permutauimus. Licet cuilibet celerrimo uti equorum
curſu: & ſi fortè aliquis concidat, aut durare non poſsit, tum ex proxi-
ma quaque domo alium rapere, aut alioqui abs quouis obuiam fortè oc
currente, Principis duntaxat curſore excepto, ſumere impunè quidem
licet. Equum porrò in itinere uiribus exhauſtum, relictum, Iamſchnick
requirere, item alterum ei cui ereptus erat reſtituere, precium, ratione
itineris habita, perſoluere ſolet. Plerunc de X uel X X vuerſt, nume-
rantur ſex dengæ. Eiusmodi porrò ueredariorum equis, ſeruitor meus
ex Novuogardia Moſcovuiam, interuallo 600 vuerſt, hoc eſt C X X
Ger. miliar. LXXII horis peruenit. quod quidem eo magis mirandum
eſt, cum equuli tam parui ſint, & longè negligentius quam apud nos cu-
rentur, tantos tamen labores perſerant.

DE MONETA.

Monetam argenteam quadruplicem habent: Moſcovuiticam, No C
vuogardenſem, Tvuerenſem, & Plescovuienſem. Moſcovuiticus num-
mus non rotunda, ſed oblonga & ouali quodammodo forma, Denga di
ctus, diuerſas habet imagines. antiqua, in una roſæ: poſterior, hominis
equo infidentis imaginem. in altera autem parte utraque ſcripturam ha
bet. Illorum porrò centum, unum Hungaricalem aureum: Altinum ſex
dengæ, Grifnam uiginti, Poltinam centum, Rublum ducentæ faciunt.
Noui nunc utrinque characteribus ſignati cuduntur, & quadringenti
ualent Rublum.

Tvuerenſis utrinque ſcripturã habet, & ualore Moſcovuitico equiparaſt.

Novuogardenſis in una parte Principis in ſolio ſedentis, hominis que
ex aduerſo ſele inclinantis imaginem: in altera ſcripturam habet, at
Moſcovuiticum ualore in duplo ſuperat. Grifna porrò Novuogardenſis
XIIII, Rublus autem ducentas uinginti duas dengas ualet.

Pleſcovuienſis, caput bouis coronatum, in altera uerò ſcripturam ha-
bet. Ha-

COMMENTARII.

57

A bet. Habent præterea cupream monetam, quæ Polani uocatur, horum
fexaginta dengam Molscouiticam ualent.

Aureos non habent, nec cudunt ipfì, fed Hungaricalibus ferè, inter-
dum etiam Renanis utuntur: precium que eorum læpe mutant, præfer-
tim cum externus auro aliquid mercaturus fit, tum continuò precium e-
ius minuunt. Fi uerò aliquò profecturus, auro indigeat, eius tum rurfus
precium augent.

Rigenzibus rublis utuntur propter uicinitatem, quorum unus ua-
let duos Molcovuiticos. Moneta Molcovuitica eft ex puro & bono ar-
gento: ea quamuis nunc quoque adulteratur. Non audiui tamen, ob
hoc facinus in quempiam animaduerfum eſſe. Omnes ferè aurifabri Mo-
ſcovuiæ nummos cudunt: & quicunque affert maſſas argenteas puras,
nummos que cupit, tum nummos & argentum appendunt, atque æqua
lance librant. Exiguum eft, & conftitutum precium, quod ultra æquale
pondus soluendum eft aurifabris, paruo alioqui laborem ſuum uenden-

B tibus. Scripſerunt quidam, prouinciam hanc rarifsimè abundare argen-
to: Principem præterea, ne id exportaretur, prohibere. Prouincia ſanè
argentum nullum habet, niſi quod ( ut dictum eſt) importatur: nec
Princeps uſqueadeò efferre prohibet, fed cauet uerius, atque ideo per-
mutationem rerum facere, & alia, ut pelles, quibus abundant, aut quid
aliud eiufimodi, pro alijs rebus dare, recipere ſuas iubet, quo argentü
& aurum in prouincia retineat. Vix centum annis utuntur moneta ar-
gentea, præſertim apud illos cuſa. Initio cum argentum in prouinciam
inferebatur, fundebantur portiunculæ oblongæ argenteæ, fine imagine
& ſcriptura, æſtimatione unius rubli: quarum nulla nunc apparet. Cu-
debatur etiam moneta in Galitz principatu, ea autem cum æquabili ua-
lore careret, euanuit. Porrò ante monetam, probocside & auriculis a-
fpreolorum, aliorum animalium, quorum pelles ad nos afferuntur, u-
tebantur: ijs uitæ neceflaría, ceu pecunia, emebant.

Numerandi ratione ea utuntur, ut res qualcunq per Sorogk, aut De-
C vuenoſto, hoc eſt, aut quadrageſimo aut nonageſimo numero, quemad-
modum nos centefimo, numerent, diuidantq. Numerantes itaq ſubin-
de repetunt, multiplicantq, bis Sorogk, ter Sorogk, quater Sorogk: id
eſt, quadraginta. aut bis, ter, quater Devuenoſto, hoc eſt nonaginta.
Mille, gentili lingua Tiflutzæ: item decem millia, una diſtione, Tma: ui-
ginti millia, Dvuetma: triginta millia, Tritma exprimunt.

Quisquis merces qualeſcunque Molcovuiam attulerit, eas continuò
apud portitores, ſeu telonij preſectos, profiteri ac indicare cogitur: quas
hi ſtata hora confpiciunt, æſtimantq. æſtimatas uerò, nemo nec uen-
dere nec emere audet, niſi prius fuerint Principi indicatæ. Porrò Prin-
ceps ſi quicquam emere uoluerit, tum mercatori interim res ſuas nec in-
dicare, nec cuiquam licitari eas integrum eſt. quo fit, ut mercatores in-
terdum diutius detineantur.

Necq etià cuiuis mercatori, præter Lithvuanos, Polonos, aut illorum
imperio ſubiectos, Molcovuiam uenire liberum eſt, Nam Suetenſibus,

Livuonien-

RERVM MOSCOVITICARVM

Livuonienibus, & Germanis ex maritimis ciuitatibus, Novuogardiæ A duntaxat: Thurcis uerò & Tartaris Chloppigrod oppido, quò nundi narum tempore diuerſi homines ex remotiſsimis locis confluunt, merca turam exercere ac mercari conceſſum eſt. Quando uerò Legati ac Ora tores Molcovuiam profiſcuntur, tum omnes undecunque mercatores in illorum fidem ac protectionem ſuſcepti, Molcovuiam & liberè, & ſi ne portorijs ire poſſunt, ac etiam confueuerunt.

Maior pars mercium ſunt maſſæ argenteæ, panni, ſericum, panni ſe ricei & aurei, uniones, gemmæ, aurum filatum, interdum uiles etià quaſ dam res ſuo tempore portant, ex quibus non parum lucri referunt. Sepe etiam accidit, ut rei alicuius deſiderio omnes teneantur: quam qui pri mus attulerit, plus iuſto lucratur. Dein cù plures mercatores earundem rerum magnam copiam aduexerint, tanta nonnunquam uilitas conſe quitur, ut is qui res ſuas quamplurimo uendiderat, eamdem rurſus uile ſcente precio emat, magno cyp fuo commodo in patriam reducat. Merces uerò quæ inde in Germaniam portantur, ſunt pelles, & cera: in Lithvia B niam & Thurciam, corium, pelles, & albi longi dentes animalium, quæ ipſi Mors appellant, quæ cyp in mari ſeptentrionali degunt, ex quibus ma nubria pugionum Thurci affabrè conficere ſolent. noſtrates piſcium dentes eſſe putant, & nominant. In Tartariam uerò ſellæ, frena, ueſtes, corium: arma autem & ferrum non niſi furtim, aut ex ſingulari Præſe ſtorum permiſsione exportantur, ad alia loca intra Orientem & Septen trionem. Panneas tamen & lineas ueſtes, cultellos, ſecures, acus, ſpecula, marſupia, aut quid aliud eiuſmodi ducunt. Mercantur fallaciſsimè ac dolofiſsimè: nec paucis uerbis, ut quidam ſcripſerunt. Quin dum pre cium afferunt, ac rem minoris dimidio precio in fraudem uenditoris li centur: mercatores nonnunquam non uno tantum aut altero menſe ſu ſpenſos ac incertos detinent, uerùm ad extremam deſperationem quaſ dam perducere ſolent. Cæterùm qui mores illorum tenet, dolofacyp uer ba, quibus precium rei imminuunt, tempus cyp extrahunt, non curat, aut diſsimulat: is res ſuas ſine aliquo diſpendio uendit.

Ciuſs quidā Cracouienſis, ducentos cètenarios cupri aduexerat, quos C Princeps emere uoluit, & mercatorē tā diu detinuit, ut is tāndē faſtido affectus, rurſus uerſus patriam cuprū reduceret. Porrò cum aliquot mi liaribus ab urbe abeſſet, ſubordinati quidā illum ſequutur, eius cyp bona, ac ſi portorium nō ſoluiſſet, inhibent, interdicunt cyp. Mercator reuerſus Molcovuiam, apud confiliarios Principis de iniuria ſibi illata conſequ ritur. illi audita cauſa, mox ſe ultro conſtítuunt medios: ac negotium ſele tranſaſturos, ſi gratiam petat, pollicentur. Mercator callidus, qui ſcie bat Principi ignominioſum fore, ſi eiuſmodi merces ex ditione ſua redu cerentur, ac ſi nō reperiretur quipropiā qui tantas merces mercari & exolue re poſſet, nō uallam gratiam petit, ſed iuſtitiam ſibi adminiſtrari poſtulat. Tandem cum uiderent adeò obſtinatum, ut qui abduci à propoſito non poſſet, nec cyp illorum dolo aut fraudi cedere uellet, cuprum Principis no mine emunt: ac perſoluto iuſto precio, hominem dimittunt.

Externis

COMMENTARII.

A Externis ſingulas res carius uendunt: ita ut quæ uno ducato alioqui e-
munt, ea quinç, octo, decem, interdum uiginti ducatis indicent. Quan-
quam ipſi uicifsim, alíquando rem raram ab externis decem, aut quinde-
cim florenis mercentur, quæ uix unum aut alterum ualet florenum.

Porrò cōtrahendis rebus, ſi quid fortè dixeris, aut imprudentius pro-
miferis, eorum diligenter meminerunt, præſtandaç urgent: ipſi uerò, ſi
quid uicifsim promiserint, minimè præſtant. Item, quamprimum iurare
incipiunt, aut obſtari, ſcias illico dolum ſubefſe. animo enim fallendi ac
decipiendi iurant. Rogaueram quendam consiliarium Principis, ut me
in emendis certis pellibus, ne deciperer, iuuaret: qui ut facilè operam mi
hi ſua erat pollicitus, ita rurſum diutius me ſuſpenſum tenuit. Voluit
próprias mihi obtrudere pelles. ad hæc alij ad illum concurrebant mer-
catores, præmia pollicětes, ſi eorù merces bono mihi uederet precio. Ea
eſt enim mercatorum conſuetudo, ut in emptione ac uenditione medios
ſe conſtituant, atque utrique partium acceptis ſeparatim muneribus, o-
B peram ſuam fidelem polliceantur.

Eſt ampla & murata domus non longè ab arce, Curia dominorù mer-
catorum dicta, in' qua habitant mercatores, merces ſuas reponunt: u-
bi ſanè piper, crocus, ſericij panni, & id genus aliæ merces, longè mimo-
ris quam in Germania, uenduntur. Hoc autem tribuendum eſt rerum
permutationi. Nam dum Mofci pelles alioqui uili precio comparatas,
plurimi æſtimant: externi uicifsim, fortè illorum exemploſo, merces ſuas
paruo quoque emptas opponunt, carius ſindicant. quo fit, ut utrique e-
quali permutatione rerum facta, res præſertim pro pellibus acceptas,
mediocri precio, & ſine lucro uendere poſsint.

Pellium magna eſt diuerſitas. Zebellinorum enim nigredo, longitu-
do & denſitas pilorum, maturitatem arguunt. Item ſi congruo tempore,
quod in pellibus alijs pariter obſeruatur, capiantur, precium augent. Ci
tra Vſtyug & Dvuinam prouinciam rarifsimè, circa Peczoram uerò ſæ
pius & præſtantiores reperiuntur.

Madauricæ pelles ex diuerſis partibus, ex Sevuera bonæ, ex Heluetijs
C meliores, ex Svuetia uerò optimæ afferuntur. Illic tamen maior eſt co-
pia. Audiui, aliquando Mofcovuiæ repertas Zebellinorum pelles ſuif-
ſe, quarum aliæ x x x, aliæ uerò x x aureis uenditæ ſunt. At eiufmodi
ego nullas potui uidere.

Hermelinorum pelliculæ ex pluribus pariter locis inuerſe afferuntur,
quibus tamen plerifc[ora] emptoribus imponitur. Habent ſigna quædam
circa caput & caudam, ex quibus agnoſcuntur, an congruo tempore ſint
captæ. Nam ſimul ubi hoc animal captum fuerit, excoriatur, pellis que
inuertitur, ne attritis pilis deterior fiat. Si quod non ſuo têpore captum
fuerit, pellis que ideo bono ac natiuo colore careat, tum ex capite (ut di-
ctum eſt) & cauda, certos pilos tanquam ſigna, ne incongruo tempore
captum agnoſcatur, euellunt, extrahut[que], atque ita emptores decipiunt.
ſingulæ autem tribus ferè, quatuor[ue] dengis uenduntur: paulo amplio-
res carent ea albedine, quæ alioqui pura in minoribus apparet.

Vulpinæ,

60

RERVM MOSCOVITICARVM

Vulpinæ,& præfertim nigræ, ex quibus plerunç tegmina capitis fa-
cere solent, plurimi fiunt. decem enim nonnunquam v v aureis uendun-
tur. Aspreolorum pelliculæ ex diuerſis quoque partibus afferuntur, am-
pliores tamen ex Sibier prouincia: nobiliores uerò alijs quibus libet, ex
Schvuauij, non longè à Cazan. Porrò ex Permia, Vuiatka, Vſtyug, &
Vuolochda, faſciculis ſemper x numero colligatæ afferuntur: quarum
in ſingulis faſciculis duæ ſunt optimæ, quas Litzſchna appellant: tres ali-
quanto deteriores, quas Craſna uocant: quatuor, quas Pocraſna: una, &
ea quidè ultima, Moloſchna dicta, omniuè eſt uilifſima. Harum ſingulæ
una, aut duabus dengis emuntur. Ex his meliores & ſeleſtæ, in Germa-
niam & alias prouincias, mercatores magno ſuo commodo portant.

Lyncium pelles, parui: luporum uerò, ab eo tempore quo in Germa-
nia ac Mofcovuiain in precio eſſe cœperunt, plurimi fiunt. Luporum præ-
terea terga longè in minore, quàm apud nos, ſunt precio.

Castrorum pelles apud illos habetur in magno precio: omnes c iuxta
ex his, quod nigro, eo c natuo sint colore, fimbrias ueſtium habent.

B

Pellibus domeſticorum catorum, mulieres utuntur. Eſt quoddam ani
mal, quod gentili lingua Pefletz uocant: huius pelle, quod plurimum ca
loris adferre corpori ſolet, in itinere, ſeu profectionibus utuntur.

Vecſtigal, ſeu portorium omnium mercium, quæ uel importantur, uel
exportatur, in ſiſeu refertur. De qualibet re, eſtimatione unius rubli, pen
duntur ſeptem dengæ: extra ceram, de qua non ſolum iuxta æſtimatio-
nem, ſed pondus quoc, ueſtigal exigitur. De quolibet autem pondere,
quod gentiliter Pud appellant, quatuor dengæ penduntur.

De mercatoru itineribus, quibus in importandis ac exportandis mer-
cibus, ac per diuerſas Mofcovuiæ regiones utuntur, infra in Chorogra-
phia Mofcovuiæ, copioſe explicabo.

Vſura cōmunis eſt: quam licet magnu peccatūr eſſe dicant, ab ea tamē
nemo ſerè abſtinet. Eſt autem quodammodo intolerabilis, nimirum de
quinč ſemper unum: hoc eſt, de centum uiginti. Eccleſiæ mitius, ut di-
ctum eſt, uidentur agere, quæ decem pro centum (ut uocant) accipiunt. C

NUNC CHOROROGRAPHIAM PRINCIIPATUS
& dominij magni Ducis Mofcouuiæ aggrediar, punło in Mofcouia principali ciuitate
conſtituto: ex qua progreſſus, circumiacentes atque celebriores duntaxat principatus de-
ſcribam. Etenim in tanta uafaitate, prouinciarum omnium nomina exaſſe inda-
gare non potui. Quare ciuitatum, fluminum, montium, quorundam,
locorum celebrium nominibus contentus fit Leclor.

RBS Mofcovuia itaque, Ruſiæ caput & metropolis,
ipſac prouincia, & qui hæc præterlabitur fluuius, unum
idem nomen habent, uernacula gentis lingua Mof-
qvua appellantur. Quod nam autem cæteris nomê pre-
buerit, incertu. Veriſimile tamen eſt, ea à fluuio nomen
accepiffe. Nam etſi urbs ipfa olim caput gentis non fue-
rit, Mofcorum tamen nomê ueteribus non ignotu fuiffe conſtat. Porrò
Mofqvua

COMMENTARII.

61

A Moſqvuæ fluuius in Tvuerenſi prouincia, LXX ferè ſupra Moſaisko
vuerſt (eſt autem vuerſt, Italicum ferè miliare) haud procul à loco qui
Oleſchno dicitur, ſontes ſuos habet:indeçb emêſo LXXXX vuerſt ſpa-
cio, ad Moſcovuiam ciuitatem decurrit: receptisçb in ſe aliquot fluuijs,
Orientem uerſus, Occam fluuium illabitur. Cæterùm ſex ſupra Moſa-
isko miliaribus, primum nauigabilis eſſe incipit: quo loco materia ad ſa-
bricãdas domos, aliosçb uſus ratibus impoſita, Moſcovuiam defertur.
Infra autem ciuitatem merces aliaçb quæ ab externis hominibus impor-
tantur, naubibus aduehuntur. Tarda autem in fluuio, atçb difficilis, pro-
pter gyros, ſeu mæandros, quibus multis incuruatur, naugatio eſt: præ-
fertim inter Moſcovuiam & Columnam ciuitatem, tribus ab eius oſtijſ
paſſuũ millibus in littore ſitam: ubi CCLXX vuerſt ſpacio, ſlexionibus
multis longisçb nauigantium curſum impedit atçb remoratur. Fluui-
us non admodum piſcoſus, ut qui præter uiles & uulgares, nullos piſces
habear. Moſcovuia quoçb prouincia, nec lata nimis, nec fertilis eſt: cu-
B ius ſœcunditati, ager ubiçb arenofus, qui mediocri ſiccitatis aut humidi-
tatis exceſſu ſegetes enecat, plurimum obeſt. Accedit ad hæc, immode-
rata aſperaçb nimis aeris intemperies, qua hyemis rigore ſolis calorem
ſuperante, ſata quandoçb ad maturitatem non perueniunt. Etenim tam
intenſa ibi nonnunquam ſunt frigora, ut quemadmodum æſtatis tem-
pore apud nos æſtu nimio, ſic ibi frigore immenſo terra in hiatum diſce-
dat: aqua etiam tum in aerem effuſa, ſputumque ex ore proiectum, an-
teaquam terram contingat, congelatur. Nos ipſi, cum anno 1526 eo per-
ueniſſemus, ramos fructiferarum arborum, rigore hyemis anni præce-
dentis prorſus perijſſe uidimus: quæ eo anno adeò dura ſuit, ut complu-
res ueredarij (quos ipſi Gonecz uocant) in uehiculis gelu concreti, re-
perti ſint. Fuere qui tum pecora Moſcovuiã, funibus alligata, ex pro-
ximis pagis ducerent: uiçb frigoris oppreſſi, unà cum pecoribus perie-
runt. Præterea multi circulatores, qui cum urſis, ad choreas edoctis, in
illis regionibus uagari ſolent, tum mortui in ſijs reperti ſunt. Quin &
urſi ipſi, fame eos ſtimulante, reliçtis ſyluis, paſsim per uicinas uillas diſ-
C currebant, inſb domos irruebant: quorum conſpectum atque uim cum
ruſtica turba ſugeret, frigore foris miſerè peribat. Atq[uo]tanto frigori, æ-
ſtus quoq nimius quandoçb reſpondet, ut anno Domini 1525, quo im-
moderato ſolis ardore omnia ferè ſata exuſta fuerunt, tantaçb annonæ
caritas eam ſiccitatem confecuta eſt, ut quod tribus antea dengis emeba-
tur, id xx, aut xxx pòſt emeretur. plurimi pagi & ſyluæ, frumenta'que
nimio æſtu incenſa conſpiciebantur. Quorum fumus ita regionem op-
pleuerat, ut prodeútium hominum oculi grauiter fumo læderentur: &
abſc[ap] fumo caligo quædam oboriebatur, quæ multos obcæcauerat,

Totam porrò regionem non ita diu admodum ſyluofam ſuſſle, ex ma-
gnarum arborum truncis, qui etiamnum extant, apparet: quæ quamuis
agricolarum ſtudio ac opera ſatis culta ſit, ijs tamen quæ in agris proue-
niunt exceptis, reliqua omnia ex circumiacentibus prouincijs eò affe
runtur. nam frumento quidem, oleribusçb communibus abûdat: ceraſa

g dulciora,

RERVM MOSCOVITICARVM

62

dulciora, nuceſcþ (auellanis tamen exceptis) in tota regione non repre-
riuntur. Aliarum arborum fructus habent quidem, uerum infuaues.
Melones autem ſingulari cura ac induſtria ſeminant. terram ſimo per-
mixtam in areolas quaſdam altiores componunt, inčþ eas ſemen cõdunt:
hac arte calori ac frigori immoderato æquè ſuccurritur. Nam ſi fortè æ-
ſtus nimius fuerit, rimulas tanquam ſpiracula quædam, ne ſemen calore
nimio ſuffocetur, per ſimum terre mixtum faciut: in frigore uerò nimio,
lætaminis calor ſeminibus reconditis præſtat auxilium.

Melle Mofcovuia prouincia, ferisþ (leporibus tamen exceptis) ca-
ret. Animalia noſtris longè minora ſunt, necþ tamen cornibus (ut qui-
dam ſcripſit) carent. Vidi enim ibi boues, uaccas, capras, arietes, cornu-
ta omnia. Iam uerò ciuitas Mofcovuia, inter alias ciuitates Septétriona-
les, Orientem uerſus multum porrigitur: quod nobis in profecſione no-
ſtra, obſeruatu haud difficile ſuit. Nam cum Vièna egreſſi, recta Craco-
uiam, atcþ inde centum ſerè Ger. miliarium itinere, in Septentrionē pro-
greſsi ſuifſemus, itinere tandē in Orientem reflexo, Mofcovuiam, ſi non B
in Afia, tamen in extremis Europæ, quà maximè Afiam cõtingit, ſinibus
ſitam peruenimus. De qua re intrà in Tanais deſcriptione plura dicam.
Vrbs ipfa lignea eſt, fatisþ ampla: quæ procul etiam amplior, quam re
ipſa ſit, apparet. nam horti, areæcþ in qualibet domo ſpacioſæ, magnam
ciuitati acceſſionem faciunt: quam fabrorum, aliorumcþ opificum igni
utentium, in fine ciuitatis longo ordine proteſenæ ædes, inter quas ſunt
prata & agri, etiam magis adaugent. Porrò non procul à ciuitate do-
munculæ quædam apparent, & trans fluuium uillæ, ubi non multis re-
troactis annis, Bafilius Princeps ſatellitibus ſuis nouam Nali ciuitatem
(quod eorum lingua Infunde ſonat) exædificauit, proprerea quod cum
alijs Ruthenis medonem & ceruſiam bibere, exceptis paucis diebus in
anno, prohibitum ſit, ijs ſolis bibèdi poteſtas à Principe ſit permiſa: atcþ
eam ob rem, ne cæteri illorum conuïctu corrumperētur, ab reliquorum
cōſuetudine ſunt ſeiuncti. Haud procul ab urbe ſunt aliquot Monaſte-
ria, quæ uel ſola procul ſpectantibus una quædâ ciuitas eſſe uidētur. Por
rò uafa ciuitatis magnitudo facit, ut nullo certo termino contineat, nec
muro, foſſa, propugnaculis ue cōmodè ſit munita. Plateæ tamè quibuc-
dam in locis, trabibus per tranſuerſum ductis, obſtruuntur: adhibitisþ
cuſtodibus ad primam noctis facem ita obſirmantur, ut nemini noctu
aditus poſt ſtatam horam illàc pateat: poſt quam qui deprehenſi fortè
fuerint à cuſtodibus, aut uerberantur, ſpoliantur que, aut in carcerem
conijciuntur, niſi fortè noti honeſti que uiri fuerint. Hi enim à cuſto-
dibus ad ſua deduci ſolent. Atque tales cuſodiæ quà liber in ciuita-
tem patet aditus, locari ſolent. Nam reliquam urbis partem Mofqua
alluit, in quem ſub ipſa urbe, lauſa fluuius illabitur, qui ob altas ripas ra-
rò uadari poteſt. In hoc molendina complura, in publicum ciuitatis u-
fum conſtrucla ſunt. his que fluuijs ciuitas nonnihil munita eſſe uide-
tur: quæ præter paucas lapideas ædes, templa & monaſteria, prorſus li-
gnea eſt. Ædiuì in ea urbe numerù uix credibilem referunt. Aiebàt enim,
ſexto an-

ſexto an-

COMMENTARII.

A foreword to the aduenture of theOFs in Mocsouiam anno, Principis iuſſu æ-
des cōſcriptas ſuſſe, eorum que numerum 41500 ſuperaſſe. Ciuitas hæc
tam lata ac ſpacioſa, admodum lutofa eſt. quamobrem in uicis ac plateis,
alijs c[]p, celebrioribus locis, p[]otes paſsim extructi ſunt. Eſt in ea caſtrum,
ex lateribus coſtis conſtructum, quod ab una parte M[]oſqvua, ab altera
Neglima flumine alluitur. Neglima autem ex paludibus quibufdam ma
nat, qui ante ciuitatem circa ſuperiorem caſtri partē ita obſtruitur, ut in
ſtagni formam exeat: inde c[]p decurrēs, foſſas caſtri replet, in qui bus ſunt
molendina: tandem c[]p ſub ipſo caſtro, ut dixi, M[]oſqvuæ fluuio iungitur.
Caſtrum autem tanta magnitudine eſt, ut præter ampliſſimas ac magni-
ficè extructas ex lapide Principis edes, Metropolitanus epiſcopus, item
Principis fratres, Proceres, alij[]c[]p, quàm plurimi, ſpacioſas in eo ædes li-
gneas habeant. Eccleſiæ ad hæc in eo multæ, ut amplitudine ſua ciuita-
tis propemo[d]um formam ſenſerre uideantur. Hoc caſtru[] roboribus tan-
tum initiò circundabatur; atque ad magni Ducis Ioannis, Danielis filij,
B

tempora uſc[]p, paruum ac ignobile erat. Is enim Petri Metropolitæ ſua-
ſu, primus ſedem Imperij[] eò tranſtulit. Nam Petrus amore Alexij[] cu-
iuſdam, qui ibi ſepultus claruiffe miraculis dicitur, eò loci ſedem ſibi pri-
us elegerat: eo c[]p mortuo, atc[]p ibidem ſepulto, cum ad eius tumulum mi-
racula pariter fierent, locus ipſe religionis ac ſanctitatis quadam opinio-
ne adeò celebris factus eſt, ut poſteri Principes omnes, Ioannis ſucceſſo-
res, ibi Imperij[] ſui ſedem habendam eſſe duxerint. Nam mortuo Ioan-
ne, eiuſdem nominis filius, ſedem ibi retinuit: ac poſt eum Demetrius,
poſt Demetrium Baſilius, is qui ducta Vuitoldi filia, Baſilium Cæcum
poſt ſe reliquit. Ex quo Joannes, eius Principis pater, apud quem Ora-
torem egi ( qui primus caſtrum muro cingere cœpit) natus eſt: cui o-
peri triceſimo fermè anno p[]oſt, ſupremam manum eius poſteri impo-
ſuere. Eius caſtri propugnacula baſilicæ, cum Principis palatio, ex la-
tere ab hominibus Italib[]s, quos propoſitis magnis præmijs Princeps ex
Italia euocauerat, Italico more extructa ſunt. Multæ autem, ut dixi, in

C hoc ſunt eccleſiæ, lignæ fermè omnes: duabus tamen inſignioribus,
quæ ex lateribus extructæ ſunt, exceptis: quarum altera diuæ Virgini,
alera diuo Michaeli eſt facra. In templo diuæ Virginis ſepulta ſunt duo-
rum Archiep[]coporum corpora, qui, ut Principes eò ſuam Imperij[] ſe-
dem transferrent, ibi que Metropolim conſtituerent, autores ſuere: e-
am c[]p maximè ob rem in diuorum numerum ſunt relati. In altero tem-
plo principes uita defuncti humantur. Conſtruebantur, nobis præſen-
tibus, plura etiam templa ex lapide. Regionis cœlum adeò ſalubre eſt,
ut ibi ultra Tanais fontes, præſertim in Septentrionem, ac etiam magna
ex parte Orientem uerſus, memoria hominum, nulla unquam peſtis ſæ-
uierit. Habet tamen interdum inteſtinorum & capitis morbum quen-
dam, peſti haud diſsimilem, quem ipſi Calorem appellant. eo qui corri-
piuntur, paucis diebus pereunt. Is morbus in M[]oſcovuia nobis exi-
ſtentibus, graſſabatur, unum que ex familiaribus noſtris abſumpſit, atc[]
cum in tam ſalubri regione degant, ſi quando in Novuogardia, Smo-

g 2 lentzko,

64

RERVM MOSCOVITICARVM

lentzko, & Plescovuia pessit sèuit, quoslibet illinc ad se uenientes, regi. A
one sua metu contagij excludunt.

Gens Molcovuiæ cæteris omnibus aftutior & fallacior esse perhibe-
tur, fluxa in primis in cōtractibus fide: cuius rei ipsi haud ignari, si quan-
do cum externis commercia habet, quo maiorem fidem obtineant, non
Molcovuitas se, sed aduenas esse simulant.

Longifimus in Molcovuia dies in solstitio æstionali XVII horarum,
cum tribus quartalibus, esse dicitur. Certam poli elevationem tuæ ex ne-
mine potui cognoscere: quamuis quidam LVIII graduum se accepiffe,
incerto tamen autore, diceret. Ipse tandem facto per Astrolabium peri-
culo, utcuæolem nono die lunij in meridie obseruaui LVIII graduum.
Ex qua obseruatione, cōputatione hominum harum rerum peritorum,
dephenfum est, altitudinem poli L. graduum esse: longifimum au-
tem diem, XVII horarum, & unius quartalis.

Molcovuia loco principali descripta, ad reliquas Magni Ducis Mo-
scovuiæ subiectas prouincias progrediar, ordine primum Oriënt uer-
fus seruato; dein per Meridiem & Occidentem atque Septentrionem cir-
cumeuntes, rectà in Orientem æquinoctialem deueniemus.

Vuolodimeria ciuitas magna primùm occurrit, quæ castru ligneum
sibi cōiunctum habet. Hæc à tempore Vuolodimeri, qui poſtea Basilius
dictus est, uſe ad Ioannem Danielis filium, Ruſiæ metropolis fuit. Eſt
autem inter Vuolgam & Occam, magna duo flumina, triginta ſex à Mo-
ſcovuia in Orientè miliaribus Ger. ſita, loco adeò fertili, ut ex uno tritici
modio ſæpe xx, nonunq[ui] xxx modij proueniát. Eã Cleſma fluuius al-
luit, cætera ſyluæ magnæ uastæ cingunt. Cleſma porrò quatuor à Mo-
ſcovuia miliaribus Ger. oritur, multis c[ui] ibi molendinis celebris ac cōmo
dus est: qui infra Vuolodimeriã, uſc[ui] ad Murom oppidum, in Occa lit-
tore ſitum, ſpacio duodecim miliarib. nauigatur, Occe[que] fluio iūgitur.
A' Vuolodimeria uiginti quatuor miliariù rectà in Orientem, in uastis
ſyluis principatus olim fuit: cuius populi Muromani uocabatur, anima-
lium pellibus, melle & p[ro]ſcibus abundantes.

Novuogardia inferior ciuitas, ampla & lînea, cum caſtro, quod Bafi
lius præſens monarcha ad Vuolge & Occe[que] fluuioru confluxu ex lapi de
in ſcopulo exædificauit. Aiuſt quadraginta miliaribus Ger. eã à Murom
abeſſe, in Orientem, quod ſi ita eſt, c[et]um miliarib. Novuogardia à Mo-
ſcovuia diſtabit. Regio fertilitate, reruæ copia Vuolodimeriam æquat.
Atq[ui] hic Chriſtianæ religionis hac quidem parte terminus eſt. nam licet
princeps Molcovuiæ ultra Novuogardiam hanc, caſtrum, cui Sura no-
men eſt, habeat: tamen interiectæ gentes, quæ Czeremiſſæ appellantur,
non Chriſtianam, ſed Machumeti ſectam ſequuſtur. Porrò ibi & alij[em] gen
tes ſunt, Mordvua nomine, Czeremiſſis permixtæ, que cis Vuolgam, ad
Suram, bonam regionis partem occupant. Czeremiſſe enim ultra Vuol
gam in Septentrione degunt: ad quorum differentiam, qui circa Novuo
gardiã habitant, Czeremiſſæ ſuperiores, ſeu m[ô]tani, non à m[ô]tibus qui-
dem, qui ibi nulli ſunt, ſed à collibus potius, quos accolunt, n[û]cupantur.

Sura flu.

COMMENTARII.

65

A Sura fluuius Mofci & Cafanēſis regis dominiu diuidit, qui ex Meridie ueniens, uigintiocto miliarib. infra Novuogardiam, curſu in Orientem flexo, Vuolgam influit. in quorum cōfluxu, ad alterum littus, ijs Baſilius princeps caſtrum erexit, id'c à fuo nomine Bafilovugorod nominauit: quod poſtea multorum malorum ſeminarium extitit. Haud procul inde eſt Mofcha fluuius, qui & ipſe ex Meridie proſluens, Occam ſupra Murom illabitur, non lōgè ab oppido Caffimovugorod, quod Mofcus Tartaris habitandum conceſsit. Horum mulieres arte quadam ungues, decoris cauſa, nigro colore inficiuſt: ac aperto capite, paſſis c crinibus perpetuò incedunt. A Mofcha fluuio Orientem & Meridiem uerſus, ingentes occurrunt ſyluæ, quas Mordvua populi, qui proprio idioſmate utuntur, ac Principi Mofcovuiæ ſubieſti ſunt, inhabitāt. Eos quidam idololatras, alij Mahometanos eſſe uolunt. Hi in pagis paſsim habi tant, agros colunt, uiectum ex ſerina carne & melle habent, ſellibus abun dant preciſis: duri in primis homines. nam & Tartaros latrocinantes ſpicui, ſagittandi c peritia præſtantes.

B ſæpe fortiter à ſe propulſarunt, pedites ſerè omnes, arcubus oblȏgis conſpicui, ſagittandi c peritia præſtantes.

Rezan prouincia inter Occam & Tanaim fluuium ſita, ciuitatem ligneam non longè à ripa Occæ habet. Erat in ea caſtrum, quod Iaroslavu uocabatur: cuius nunc, præter ueſtigia, nihil extat. Haud procul ab ea ci uitate, Occa fluuius inſulam facit, quæ Strub dicitur, magnus olim ducaſus, cuius Princeps nemini ſubieſtus erat. Columna ex Mofcovuia inter Orientem & Meridiem, ſeu (ut alij uolunt) in Orientem hyemalem ciuitas ocaſurrit. Dein Rezan, quæ à Mofcovuia triginta ſex miliaribus Ger. diſtat. Hæc prouincia cæteris omnibus Mofcovuiæ prouincijs fertilior eſt: in qua, ut aiunt, ſingula grana frumenti binas quandoque, plures ueſpicas proſerunt: quarum culmi tam denſe accreſcunt, ut nec equi facilè tranſire, nec coturnices inde euolare poſsint. Mellis, piſciuī, auium, ferarum c ibi magna copia, arborum c fructus lōgè Mofcovuiæ fructibus nobiliares: gens audacifſima, bellocoſſima c.

C Ex Mofcovuia ad hoc uſc caſtrum, ultra c spacio XXIIII ferè milia-
rium Ger. fluit Tanais, loco qui Donco dicitur: ubi mercatores in A-
foph, Capham, & Conſtantinopolim euntes, naues fuas onerant: quod
plerunc fit in autumno, pluuioſa anni parte. nam Tanais ibi alij anni
temporibus non ita aquis abundat, ut oneratas naues bene ferre queat.
Dominabatur Rezan quandoque Bafilius magnus dux, qui fororem
Ioannis Bafili magni ducis Mofcovuiæ duxerat, ex ea'que Ioannem &
Theodorum ſuſceperat. Mortuo Bafilio, Ioannes filius ſuccedit: qui ex
uxore Knes Theodori Babitz filia, Bafilium, Theodorum & Ioannem
filios genuit. ex quibus, mortuo patre, maximi natu duo fili, dum qui-
que fibi imperium uendicare nititur, in campis Razaṇeſibus congreſsit
armis decertarunt: in qua pugna alter occubuit. nec multo pòſt, qui ui-
ctor fuerat, in eſdem cāpis moritur, in cuius rei memoriam, ſignum cru-
cis ex robore ibi erectu eſt. Minimus natu, qui ex tribus fratribus adhuc
ſupererat, cognita fratrum ſuorum morte, adiunctis fibi Tartaris, prin-

g 3 cipatu,

66

RERVM MOSCOVITICARVM

cipatu, pro quo frattres decertauerant, quemcfr mater adhuc poſſidebat, A
ui potitur: quibus peractis, cum Duce Molſcovuiæ agit, ut quemadmo-
dum maiores ſui nemini obſtricti, cum principatum liberè tenuiſt, poſſediffent, ita ſe quoque imperare ſineret. Dum hæc paciſceretur, ad
magnum Principem delatus eſt, quòd regis Tauricæ, quo cum Principi
bellu erat, filiam uxorem expecteret. quam ob rem cum à Principe uoca-
tus ſuiffet, metu aduentum tardat, protrahit. tandem à Simeone Cru-
bin, uno ex confiſarijs ſuis perſuafus, in Molſcovuiam profiſcitur: ubi
Principis iuſſu captus, liberis cuſtodijs mādatur. Subinde Princeps ma-
tre illius eiecta, & in monaſterium intruſa, caſtrum cum principatu oc-
cupat: & ne aliqua quando ſeceſsio Rezanéſium fieret, bonam eorum
partem per diuerſas diſtribuit colonias. qua re totius principatus uires
labefactatae corruerunt. Porrò cum anno Domini 1521 Tartari prope
Molſcovuiã caſtra poſuiffent, Ioannes per tumultum è cuſtodia elapſus,
in Lithvuaniam profugit: ubi etiam tum exulabat.

Tulla oppidum quadraginta ſerè miliaribus Ger. à Rezan diſtat, à B
Molſcovuia uerò in Meridiem triginta ſex: eſt ultimum oppidum ad
campeſtria deſerta, in quo Baſilius Ioannis caſtrum ex lapide cōſtruxit,
quod fluuius eiudem nominis præterlabitur. Vppa uerò alius fluuius,
ab ortu caſtru alluit: Tullæ fluuio iunctus, Occam ſupra Vuorotinski
uiginti ſerè miliaribus Ger. influit. à cuius oftijs haud ita procul, Odo-
yovu caſtrum fitum eſt. Porrò oppidum Tulla, etiam Baſili tempore
proprium principem habebat.

Tanais fluuius famoſiſimus, qui Europam ab Afia diſterminat, octo
fermè à Tulla in Meridiem miliaribus nonnihil in Orientem deflecten-
do, oritur, non ex Ripheis montibus, ut quidam prodidere: ſed ex Ivua-
novuoſero, hoc eſt, Ioannis lacu ingenti, qui in longitudine & latitudi-
ne circiter 1500 vuerſt patet: in ſylua, quam quidam Okonitzkilies, alij
Iepiphanovulies appellant, ortum habet. Ex hoc lacu Schat & Tanais,
magna duo flumina, emergunt. Schat in Occidentem, Vppa fluuio in ſe
recepto, Occam inter Occidentem & Septentrionem influit. Tanais au
C
tè primo curſu rectà in Orientem fluit, at inter Caſan & Aſtrachan re-
gna ſex uel ſeptem miliaribus Ger. à Vuolga fluuio labitur: dein reflexo
in Meridiem curſu paludes facit, quas Mégotidis uocant. Ad eius porrò
fontes proxima ciuitas eſt Tulla, ſupra oftia uerò tribus ſerè in littore
miliaribus Afoph ciuitas, quæ prius Tanas uocabatur. ſupra hanc qua-
tuor dierum itinere Achas oppidum eſt, ad eundem fluuium fitu, quem
Rutheni Don appellant. Hunc ab optimorum pifcium copia ſingulari,
item amœnitate, quod utraſa fluminis ripa diuerſis herbis, radicibus
ſuauiſimis, ad hæc arboribus fructiferis plurimis, uarijs' que in modum
horti, quali induſtria quadam exculta atque confita fit, fatis laudare non
poſſunt. Et quòd tanta ferarum, quæ paruo negotio ſagittis conficiun-
tur, ibi fit copia: ut per ea loca iter facientes, ad uitam ſultentandam nul-
la alia re, igni tantum falec excepto, indigeât. In his partibus non milia-
ria, ſed dierum itinera obſeruantur, Ego quantum coniectura affequi
potui, à

COMMENTARII.

67

A potui, à fontibus Tanais ad eius oſtia uſcβ, terreftri itinere rectà eundo,
funt octuaginta ferè miliaria Ger. A' Dóco, quo loco Tanaim primum
nauigabilem eſſe dixi, uix uiginti diebus nauigando, peruenitur Afoph,
ciuitatem Turcis tributariam: quæ quinque, ut aiunt, diætis ab Ifthmo
Tauricæ, quem aliàs Præcop uocant, diſtat. In ea multarum ex diuerſis
orbis partibus gentium inſigne eſt emporium: quò ut omnibus, cuiuſ-
cunque nationis ſint, liber patet acceſſus, libera etiam uendendi emen-
dicβ cuilibet datur copia: ita ciuitate egreſſis omnibus, quidlibet impu-
nè facere autem Alexandri & Cælaris, quas plerique ſcri-
ptores in his locis ſuiffle commemorant, uel earum ruinis, nihil certi ex
indigenis, alijs'que qui ea loca ſæpifsimè peragrarunt, cognoſcere po-
tui. Milites quoque, quos Princeps ad Tartarorum excurſiones ex-
plorandas, & coercendas, quotannis ibi in præſidijs habere ſolet, ſuper
hac re à me interrogati, nihil ſe unquam tale uel uidiffle, uel audiuiſſe re-
fponderunt. Circa oſtia tamen minoris Tanais, quatuor ab Afoph di-

B ætis, iuxta locum Velikiprevuos ad S. montes, ſtatuas imagines'çb quaſ-
dam marmoreas & lapideas uidiffle ſe, non negabant. Minor porrò Ta
nais in Sevuerski principatu oritur, unde Donetz Seyuerski uocatur,
tribus'çb diætis ſupra Afoph in Tanaim illabitur. Cæterùm qui ex Mo-
ſcovuia in Afoph terreftri itinere proficifcuntur, hi Tanai, circa Don-
co, uetus & dirutum oppidum, traiectò, à meridie nonnihil in orientem
reflectuntur: quo loci, ſi rectà ab Tanais oſtijs linea ad eius fontes duca-
tur, Mofcovuiam in Afia, non in Europa ſitam reperies.

Mſceneck paluſtris locus eſt, in quo olim caſtrum erat, cuius etiam
num ueſtigia extant. Circa hunc locum adhuc quidam in tuguriolis ha-
bitant, qui neceſſitate imminente, in paludes illas, ceu caſtrum refugi-
unt. Ex Mofcovuia in Mſceneck, meridiem uerſus eundo, ſexaginta
ferè miliaria Ger. ſunt: ex Tulla ferè triginta. A' Mſceneck decem &
octo ferè miliaribus ad partem ſiniftram, Occa fluuius oritur: qui pri-
mùm in Orientem, dein in Septentrionem, poſtremò in Orientem æſti-
C ualem (ut ipſi uocant) curſum ſuum dirigit. atque ita Occa, Mſceneck
forma circuli propemodum dimidiati claudit: multa'çb ſubinde oppi-
da, Vuorotin ſcilicet, Coluga, Círpach, Corſira, Columna, Rezan, Ca-
ſimovugorod, & Murom alluit: tandem'que Vuolgam infra Novuo-
gardiam inferiorem ingreditur, ſyluis'que utrinque clauditur, quæ mel-
le, aſpreolis, hermelis & martibus plurimum abundant. Campi omnes
quos alluit, fertilifsimi ſunt: nobilifsimus in primis píſcium copia flu-
uius, cuius píſces cæteris Mofcovuiæ fluminibus præferuntur, maxi-
mè qui circa Murom capiuntur. Habet præterea píſces quofd am pe-
culiares, quos ipſi ſua lingua uocant Beluga, miræ magnitudinís, fine
ſpinís, capite & ore amplo, Sterlet, Schevuriga, Oſſeter: poſtrema tria
Sturionù genera: & Bielaribitza, hoc eſt, album píſciculum nobilifsimi
ſaporís. horum maximam partem ex Vuolga eò deuenire putant. Ex
Occæ porrò fontibus duos alios fluuios oririri aiunt, Sem & Schoſna:
quorum Sem, Sevuera principatum perfluit: oppidum'çb Potivulo pre-

g 4

terlapſus,

63

RERVM MOSCOVITICARVM

terlapſus,in Deſina fluuium, qui Czernigo oppidum interlabitur, atque A
infra Chiovuiam in Boryſthenem fertur, influit: Schoſna autem rectà in
Tanaim defertur.

Corſira in ripa Occæ fluminis oppidum eſt, ſex miliaribus ſupra Columnam. Habebat aliquando ſui iuris dominum: qui cum ad Principem Baſiliũ, tanquam qui in necem eius conſpiraſſet, delatus ſuiffet, eamçb ob rem ſub uenationis prætextu à Principe uocatus ſuiffet, ille que armatus (nam à quodam, ne inermis iret, admonitus fuerat) cum ad Principem in uenatione ueniffet, necçb tum admilſus eſſet, ſed cum Michaele Georgij Principis Secretario ad uicinum oppidum Czirpach ire, ibiçb ſe ope- riri iuſſus eſſet: ubi à Principis Secretario ad bibendum inuitatus, idçb (ut ſolet) pro Principis ſui incolumitate, cum in eas inſidias quas nul- lo modo euitare poſſet, ſe prolapſum eſſe ſentiret: accerſito ſacerdote, hauſtocb poculo moritur. atcb ita nephario hoc facinore, Baſilius Czir- pach oppido, ocſto miliaribus à Corſira ad Occam fluuiuī ſito, ubi etiam loco plano mineræ ferri eſſodiuntur, potitus eſt.

B

Coluga oppidum ad Occam fluuium triginta ſex miliaribus à Moſco
vuia abeſt, quatuordecim à Czirpach. Fiunt ibi affabré cælata pocula li-
gnea, aliæcbb è ligno res ad cultum domſticum pertinentes: quæ inde in
Moſcovuiam, Lithvuaniã, aliascb circumiacentes regiones paſsim defe-
runtur. Solet ibi Princeps quotannis præſidia ſua contra incurſiones
Tartarorum habere.

Vuorotin principatus eiudæ nominis, cum ciuitate & caſtro, tribus
ſupra Colugam miliaribus, non procul à littore Occæ ſito, nomen ha-
bet. Hunc principatum Ioannes Knes Vuorotinski cognomento poſ-
ſidebat, uir bellicofus, ac multarum rerum experientia excellens, quo
duce Baſilius princeps præclaras ſæpe ex hoſtibus uiótorias reportaue-
rat. Sed anno 1521, quo tempore rex Tauricæ Occa traieccto, magno e-
xercitu Moſcovuiam, ut ſuprà dictum eſt, inuaſerat, ad eumicb coercen-
duì & reprimenduì Demetrius Knes Bielski, homo iuuenis, cum exerci-
tu à Principe miſſus ſuiffet, iscb Ioannis Vuorotinski, alioruicb ſanis con-
ſilijs neglečtis, uíſo hoſte turpi ſe fugæ mandaſſet: Principecb poſt Tar-
tarorum diſceſſum, de fugæ autoribus diligenter inquirente, Andrea
Principis fratre (qui reuera eius fugæ autor fuerat) alijſ' que abſolutis,
Ioannes Vuorotinski non ſolum in ſummam uenit Principis indigna-
tionem, ſed captus etiam, atq[ur] principatu ſuo exutus eſt. Poſtremò di-
miſſus quidem ſuit ex cuſtodia, ea tamen conditione, ne Moſcovuia un-
quam egrederetur. Hunc nos quoq[ur] inter primarios uiros Moſcovuiæ,
in aula Principis uidimus.

Sevuera magnus principatus eſt, cuius caſtrum Novuogrodek, haud
ita diu Sevuerelium principum, priuſquam hi ab Baſilio principatu exu
erentur, ſedes erat. eò ex Moſcovuia dextrorsum in Meridiem, per Co-
lugam, Vuorotin, Serensko & Branski, centum quinquaginta milia-
ribus Ger. peruenitur: cuius latitudo ad Boryſthenem uſque proten-
ditur. Vaſtos defertos' que paſsim campos habet: circa Branski autem
ſyluam

COMMENTARII.

69

A syluam ingentem. Caſtra oppida: in eo ſunt complura: inter quæ Sta-
rodub, Potivulo, Czernigovu, celebriora ſunt. Ager quatenus colitur,
fertilis eſt. Syluæ hermellis, aſpreolis & martibus, melle: plurimum a-
bundát. Gens propter aſsidua cum Tartaris prælia, ualdè bellicosa. Cæ-
terùm Baſilius Ioannis, ut alios plero: ita huc quoque principatum ſi-
bi ſubiecit, hoc modo. Erant duo Baſili: ex fratribus nepotes: horum
alter cognomento Semetzitz, caſtrum Novuogrodek: alter uerò Sta-
radub ciuitatem tenebat. Potivulo autem Demetrius quidam Princeps
poſsidebat. Porrò Baſilium Semetzitz, cum ſtrenuus in armis, eam:
ob rem Tartaris terrori eſset, tanta regnandi libido inuaſerat, ut prin-
cipatum ſolus expeteret, neque quieuit, donec Baſilium Staradubski
aſſid: ifſimum redderet: eo: depulſo, prouinciam ſuam occuparet. quo
eic: to, Demetrium alia via aggreſſus eſt: quem apud Principem detulit,
tanquam qui animum deficiendi à Principe haberet. Quare Princeps
commotus, Baſilio mandat, uti Demetrium, quacunque arte captum, ad

B ſe Moſcovuiam mitteret. Huius itaque fraude Demetrius in uenatio-
ne circumuentus ſuit. Præmiſerat enim Baſilius equites quoſdam ad
caſtri ſui portas, qui eum ſuga euadere conantem exciperent, à quibus
tum captus, in Moſcovuiam deductus, atque in uincula coniectus ſuit.
Hanc iniuriam filius, quem unicum habebat, Demetrius, adeò moſſeſt
tulit, ut ad Tartaros conſeſtim confugeret. Vt' que patri illatam iniu-
riam celerius grauius: ulciferetur, Chriſtiana fide abnegata, in Ma-
chumeti ritum circumciditur. Interim dum apud Tartaros ageret, ac-
cidit, ut puellam quandam uenutiſſimam deperiret: qua cum alias po-
tiri non poſſet, inuitis eam parentibus clàm abduxit. Eam rem ſerui,
qui cum eo circumciſi fuerât, puellæ propinquis clàm indicarunt: à qui-
bus quadam nocte ſubitò oppreſſus, cum puella ſagittis conficitur. Ba-
filius Princeps audita filij ipſius Demetrij ſuga ad Tartaros, ſenem ar-
dioribus uinculis conſtringi iubet. qui non multo poſt morte filij apud
Tartaros cognita, carcere moſrore que confectus, eodem anno qui à

C nato Chriſto MDXIX erat, obiſt. Ac hæc omnia Baſilio Semetzitz au-
tore facta ſunt: cuius impulſu antea quoque Princeps & Corſiræ domi-
num, & germanum ſuum fratrem, captos in carcere occidit. Cæterùm
quemadmodum ſæpe fieri ſolet, ut qui alijſ infidias ſtruunt, in eſdem
tandem ipſi incidant: ita & huic Semetzitz contigit, Nam ipſe quoque
apud Principem defectioſonis crimine inſimulatus eſt. Eam ob rem cum
Moſcovuiam uocatus ſuiffet, ille: niſi publicæ fidei literæ Principis &
Metropolitæ iuramento confirmate, ſibi prius mitterentur, eo ſe uentu-
rum pernegaret: miſſis accepi: ex ſententia literis, XVIIIi Aprilis,
MDXXIII anni Moſcovuiã cum ueniffet, honorificè muneribus etiam
oblatis à Principe exceptus ſuit: ſed paucos poſt dies captus, in earcere em
conijcitur, ubi & tunc detinebatur. Caufam captiuitatis ſuæ hæc ſuiffle a-
junt, quòd literas ad regè Poloniæ, quibus ſe ad eum deſicere uelle ſcri-
ſperat, præfecto Chiovuienſi miſſet: qui reſignatis literis, cum iniquum
eius erga principem ſuum animum cognouiffet, continuò eas Principi

Moſcovuiæ

70

RERVM MOSCOVITICARVM

Molcovuiæ milit. Alij uerò rationem magis uerifimilem afferunt. Sola
lus enim Semetzitz in toto Molci Imperio supererat, qui castra & prin-
cipatus poſsidebat: quibus, ut facilius hunc eijceret, tutiusc;] imperaret,
perfidiæ crimen, quo ille è medio tolleretur, in illum excogitatum eſt.
Ad quod alludens morio quidam, quo tempore Semetzitz Molcovui-
am ingrediebatur, ſcopas & palam circumferebat, qui cum interrogare-
tur, quid ſibi hoc apparatu uellet? Imperium principis nondum prorfus
purgatum eſſe, reſpondit: nunc uerò commodum tempus uerrêdi adef-
ſe, quo feces omnes eijciendæ forent. Hanc prouinciam Ioannes Basilij,
Alexandri magni Ducis Lithvaniæ exercitu ad Vuedroſch fluuium
proſligato, primus imperio fuo adiecit. Porrò Sevuerenſes principes ge-
nus ſuü à Demetrio magno Duce Molcovuię ducunt. Erant Demetrio
filij tres, Basilius, Andreas, & Georgius. Ex his Basilius natu maximus,
iuxta patrías leges, patri in regno ſucceſsit. Ex alijſ duobus, Andrea ui-
delicet & Georgio, Sevuerêſes principes generis ſui originè traxerunt.

Czernigovu triginta miliaribus à Chiovuia, totidè uerò à Potivulo B
abeſt. Potivulo uerò diſtat à Molcovuia cêtum quadraginta miliaribus
Ger. à Chiovuia ſexaginta, à Branski trigintaocto. Hæc ultra ſyluã ma-
gnam, quæ uigintiquatuor miliaribus in latitudinè protenditur, ſita eſt.

Novuogrodeck decem octo miliaribus diſtat à Potivulo, à Staradub
quatuordecim: Staradub à Potivulo triginta duobus miliaribus.

Eutibus ex Potivulo in Tauricam, per solitudinem fluuij Sna, Sama-
ra & Ariel occurrunt: ex quibus poſteriores duo latiores, profundio-
resc;] ſunt: in quibus traijciendis dum uiatores diutius nonnùquam de-
tinentur, à Tartaris ſepe circuüeniuntur, capiuturc;] poſt hos Koinska-
vuoda & Molofcha fluuij occurrut, quos nouo quodam traiectionis ge-
nere ſuperant: reſectas arbuſculas in faſces colligant, quibus ſe ſua;] im-
ponunt, atc;] ita remigantes ſecundo fluuio in alterum littus deferuntur.
Alij huiusmodi faſces equorum caudis alligant, qui flagris impulſi, na-
tantes in ulterius littus, homines ſecum trahunt, transferuntc;]

Vgra fluuius profundus & lutoſus, non longè à Drogobuſch in ſylua C
quadam oritur, interc;] Colugam & Vuorotin in Occam exoneratur. Is
fluuius olim Lithvuaniam à Molcovuia diuidebat.

Demetriovuitz oppidum & caſtrum inter Meridiem & Occidetem,
decem & octo miliaribus abeſt à Vuieſma, à Vuorotim circiter uiginti.

Smolentzko ciuitas Epiſcopalis, ad Boryſthenem fluuiu] ſita, caſtrum
in ulteriore fluminis littore Orientem uerſus habet, roboribus conſtru-
ctum, quod plurimas domos in ciuitatis formam complectitur. Hoc
qua] in collem porrigitur (nam parte alia Boryſthene alluitur) foſsis,
ad hæc ſtipitibus acutis, quibus hoſtium incurſus arcetur, munitum: Ba
ſilius Ioannis ſæpius grauifsimè oppugnauit, nunquam tamen illud ui
capere potuit. At poſtremò militum, preſecti'que cuiuſdam Bohemi, de
quo ſuprà in hiftoria Michaelis Linski dictum, proditione eo potitus
eſt. Ciuitas in ualle ſita, colles circu]qua]c;] fertiles habet, ſyluisc;] uaitiſi-
mis cingit, ex quib. pelliü diuerſarù magnus prouëtus. Templù in caſtro

diuæ Vir.

COMMENTARII.

71

A diuæ Virgini sacrum, alia uerò ædificia lignea: in ciuitatis suburbio Mo
nafteriorum è Iapidibus construſtorum ruinæ complures uidentur.
Ex Moſcovuia porrò ad Smolentzkum, inter Meridiem & Occiden-
tem euntibus, decem & octo miliarium itinere, Moſaisko primum oc-
currit: inde uiginti ſex, Vuieſma: pòſt decem & octo, Drogobuſch: at-
que inde totidem, in Smolētzko peruenimus, totum'que hoc iter octu-
aginta miliaribus Ger. conſtat: quamuis Lithvuani & Moſcovuitæ cen
tum computent. Ego tamen ter loca illa peragraui, nec plura obſerua-
ui. Hunc principatum Baſilio imperante, Vuiltoldus magnus Dux Li-
thvuauiæ Moſcis anno 1413 ademerat. Eundem Baſilius Ioannis anno
1514, die x x x Iulii, Sigifmundo regi Poloniæ eripuit.

Drogobuch & Vuieſma, caſtra & oppida lignea ſunt, ad Boryſthe-
nem ſita, quæ olim ſub dominio Principum Lithvuaniæ erant. Eſt ſub
oppido Vuieſma eiufdem nominis fluuius, qui haud procul inde, duo-
bus uidelicet vuerſt, in Boryſthenem fertur: ſolent que oneratæ merci-
B bus naues inde Boryſthenem deuehi, atque pòſt uicifim aduerſo Bory-
ſthene Vuieſmam uſq[ula] portari.

Moſaisko quoc[ur] caſtrum & oppidum ligneum, circa quod magna di-
uerſicolorum copia leporum eſt: ſolet[ur] Princeps quotānis uenationes
ſuas ibi habere, atq[ur] nonn[um] quam diuerſor[ur] Principu[rum] Oratores audire:
sicuti nobis in Moſcovuia exiſtentibus, Lithvuanos Oratores audiuit:
nosq[ur] eo pariter ex Moſcovuia accerſitos, ubi m[ad]atis Principu[rum] noſtro-
rui confectis dimiſi ſuimus. Porrò imperi[rum] principu[rum] Moſcovuiæ, t[em]
re Vuitoldi, quinq[ur] aut ſex miliaribus ultra Moſaisko protendebatur.
Biela principatus, cum caſtro & ciuitate eiufdem nominis, ad fluuium
Opſcha, in uaitſis ſyluis ſexaginta miliaribus Ger. magis in Occidentem
à Moſcovuia diſtat: à Smolentzko triginta ſex, à Toropetz triginta. Hu-
ius olim Principes ex Gidemino oriundi erat: ſed Caſimiro rege Polo-
niæ imperante, lagellonis fili[rum] hunc principatum obtineb[at], quo tempo-
re, Baſilius princeps Bielæ, qui aliàs Bielski appellatur, ad Ioannem pa-
C tr[em] Baſili[rum] defecit, ſe ſuaq[ur] illi ſub didit: u[er]oreq[ur] ſua in eo motu in Lithvua
nia relict[ta], aliam, ut ſuprà dictum eſt, in Moſcovuia duxit: ex qua tres ſu-
ſcepit filios, quos nos apud Principem uidimus, è quorum numero De-
metrius propter patris ſui authoritat[em] in magno precio honoreq[ur] habe-
batur. Porrò hi tres fratres, qu[ae]uis ex Bielski paterna h[æ]reditate uiue-
b[at], eiusq[ur] annuis redditib, alebantur, eo tam[em] ire no[rum] audeb[at]. n[am] Moſco
vuiæ princeps, Bielski principatu[rum] illis ademit, titulumq[ur] ſibi ufurpabat.

R[o]ſvua Demetrij ciuitas, cum caſtro, reç[à] in Occidentem uiginti tri-
bus miliaribus abeſt à Moſcovuia: caſtrum, à quo Princeps titulum ſibi
uſurpat, ad fluuium Vuolga ſitum eſt, habet[ur] latif[im]am ditionem. Eſt
& alia R[o]ſvua centum quadraginta miliaribus à Moſcovuia, à Vueliki-
luki uiginti, totidem à P[le]ſcovuia, quæ deſerta appellatur. V[ita] R[o]
vuam Demetrij, per certa miliaria progrediendo in Occidentem, eſt
ſylua Vuolkonzki dicta, ex qua quatuor fluuij oriuntur. In ea ſylua eſt
palus, quæ Fr[on]ovu uocatur: ex qua fluuius no[rum] ita magnus duobus ſerè


miliaribus

RERVM MOSCOVITICARVM

72

miliaribus in lacum quendam Vuolgo influit: unde rurſus aquarum A
multitudine adauſtus emergit, Vuolga' que ſumpto à lacu nomine uo-
catur: qui multis paludibus emenſis, multis etiam fluminibus in ſe re-
ceptis, uiginti quinque, uel (ut alij uolunt) ſeptuaginta oſtijſ in mare
Caſpium, à Ruthenis Chvualinsko morie appellatum, & non in Pon-
tum, ut quidam ſcripſit, exoneratur. Porrò Vuolga à Tartaris Edel, à
Ptolemæo Rha uocatur: tanta' que inter hunc & Tanaim in campeſtri-
bus eſt uicinitas, ut ſeptem duntaxat miliaribus diſtare affirment. Quas
autem ciuitates & oppida præterlabatur, ſuo loco referemus. In ea-
dem ſylua decem ſerè à palude Fronovuo miliaribus eſt Dnyepersko
pagus: circa quem oritur Boryſthenes, qui ab incolis Dnieper uocatur,
quem nunc Boryſthenem dicimus. Haud procul ab eo loco eſt mona-
ſterium ſanctæ Trinitatis, ubi oritur alius fluuius priore maior, Nie-
pretz per diminutionem dictus. Ambo autem hi fluuij inter fontes Bo-
ryſthenis & paludem Fronovuo confluunt, quo loco Molſcovuitarum
& Chloppienſium merces nauibus impoſitæ, in Lithvuaniam deferun-
B
tur: ſolent' que mercatores ibi in monaſterium ceu diuerſorium diuer-
tere. Porrò quòd Rha & Boryſthenes non ex iſſdē ſontibus, iuxta quo-
rundam opinionem, oriantur, cùm ex alijs, tum ex complurium mer-
catorum certa relatione, qui in illis partibus rem fecerunt, compertum
habeo. Boryſthenis autem curſus hic eſt, ut prìmùm Vuieſmã Meridi-
em uerſus alluat: mox reflexo in Orientem curſu, oppida Drogobuſch,
Smolenczko, Orſcham, & Mogilef præterlabatur: inde' que rurſus in
meridiem tendens, Chiovuiam, Circaſſos & Otzakovu contingit. ubi
deinceps in pontum exoneratur, uidetur eo loco mare formam lacus
habere: & Otzakovu quaſi in angulo eſt ad oſtia Boryſthenis. Nos e-
nim ex Orſchain Smolenczko uenimus, ubi impedimenta noſtra naui-
bus uſque Vuieſmam deduximus: & tantum inundabat, ut Monachus
Comitem à Nugaroli, & me ſcapha piſcatoria per ſyluas lògè deuexerit:
equi uerò natando pluries ſuperarunt itinera.

Dvuina lacus à fontibus Boryſthenis decem ſerè miliaribus, & toti C
dè à palude Fronovuo diſtat. Ex eo fluuius eiusdem nominis uerſus Oc-
cidentem, qui à Vuina uiginti miliarib. abeſt, ac dein in Septètrionem
decurrit, & prope Rigã metropolim Livuoniæ mare Germanicu (quod
Rutheni Vuareczkoie morie uocât) illabitur: alluit Vuitepsko, Polotz
ko, Dunenburg: & non perfluit Pleſcovuiam, ut quidam ſcripſit. Livuo
nienſes hunc fluuium ex bona parte nauigabilem, Duna appellant.

Lovuat quartus fluuius, cæteris tribus minimè comparandus, oritur
inter lacum Dvuina, & paludem Fronovuo, aut ex ipſa palude. non po-
tui equidem eius fontes, etſi haud procul à Boryſthenis fontibus diſtăt,
prorſus explorare. Eſt autem ille fluuius, ut eorum Annales habent,
in quem S. Andreas apoſtolus ex Boryſthene per ſiccum nauiculam
traduxit, & qui emenſis quadraginta ſerè miliaribus, Vuelikiluki alluit,
in'cç llmen lacum influit.

Vuolock ciuitas & caſtrum in Occidentem æquinoctialem uiginti
quatuor

COMMENTARII.

A quatuor miliaribus diſtat à Molſcovuia, à Molſisko duodecim ſerè, à
Tvuer uiginti. Huius loci titulum Princeps ſibi uſurpat, ſolet[que] quotan-
nis ibi animum, falconibus lepores inſectando, relaxare.

Vuelikiluki caſtrum & ciuitas in Occidentè à Molſcovuia cêtum qua-
draginta miliaribus, à Novuogardia magna ſexaginta ſerè, à Poloczko
autem triginta ſex miliaribus diſtat, hac etiam itur ex Molſcovuia in Li-
thvuaniam.

Toropecz eſt caſtrum, cum ciuitate, inter Vuelikiluki & Smołenzko,
ad confinia Lithvaniæ, diſtat à Luki decem & octo ſerè miliaribus.

Tvuer, ſiue Otvuer, ampliſsima olim ditio, una ex magnis Ruſſie print
cipatibus ad Vuolgam fluuium ſita, triginta ſex miliaribus Occidentem
æſtiualem uerſus, diſtat à Molſcovuia: habet[que] ciuitatem magnam, quam
Vuolga interfluit, in altera autem ripa, qua Tvuer Molſcovuiam ſpectat,
caſtrum habet, ex cuius oppoſito Tvuertza fluuius Vuolga influit: quò
equidem in Otvuer nauigio perueni, & altero die Rha flu. nauigaui. Por-
ro ciuitas hæc Epiſcopalis ſedes erat, uiuēte Ioanne Baſiſij patre, quo tem
pore Tvuerenſem Principatũ magnus Dux Boris moderabatur. Cuius
poſtea filiam Mariam princeps Molſcovuiæ Ioannes Baſiſij uxorē duxe-
rat: ex ea[que] Ioannem primogenitũ, ut ſuprà dictum, ſuſceperat. Boris au-
tem mortuo, Michael filius ſucceſsit: qui poſtea à ſororio ſuo magno
Duce Molſcovuiæ principatu depuſus, exul in Lithvania moritur.

Terſack oppidum decem mil. à Tvuer: eius dimidia pars ſub Novuo-
gardiæ, altera Tvuerenſi dominio erat, duo[que] ibi Locumtenentes impe-
rabant. Oriuſtur ibi quo[que], ut ſuprà dixi, duo fluuij, Tvuertza & Sna: hie
Novuogardiam in Occidentem, ille in Orientem decurrit.

Novuogardia magna, ampliſsimus totius Ruſſie principatus eſt, pa-
trio ſermone Novuigorod, qualiſi Noua ciuitas, ſeu Nouum caſtrum di-
citur. Quicquid enim muro cinſtum, roboribus munitum, aut alioqui ſe-
ptum eſt, Gorod appellant. Eſt autem ampla ciuitas, quam Vuolchovu
fluuius nauigabilis interfluit, qui ex Ilmen lacu uix duobus vuerſt ſupra
ciuitatē emergens in lacum Neoa, quem nunc Ladoga, ab oppido quod
ei adiacet, appellant, illabitur. Novuogardia porro in Occidentem æſt-
ualem, à Molſcovuia centu[J]i uiginti miliaribus abeſt. quanquam ſunt qui
centum duntaxat cōputant: à Pleſcovuia triginta ſex, à Vuelikiluki qua-
draginta, ab Iyuanovuogorod totidem. Cæterum ciuitas hæc olim dum
floreret, ſui[J]ic iuris eſset, latiſsimam ditionē in quin[J]e partes diſtributam
habebat: quorum qua[J]elibet pars non ſolum de publicis ac priuatis rebus
cognosćendis, ad ordinarium ac competentem ſuæ partis magiſtratum
referebat, ueru[m] in ſua duntaxat ciuitatis regione contrahere res qua[J]
cun[J]e, ac commodè cum alijs ciuibus ſuis conficere poterat: nec licebat
cuiquam, ad aliquem alium eiſdem ciuitatis magiſtratum, quacun[J]e in-
re prouocare. Eo[J]que tempore totius Ruſſiæ maximum ibi erat emporiu[J]
ingens enim mercatoru[J] turba undi[J]e ex Lithvania, Polonia, Svuetia,
Dania, ipſa[J]e Germania eò confluebat, ciues[J]e ex tam frequenti multaru[J]
gentium concurſu, opes ſuas copias[J]e augebant. Quin & noſtra tempe-
h istate

RERVM MOSCOVITICARVM

74

Itate licet Germanis fuos ibi habere quæstores, seu rationarios. Imperii A
eius magna ex parte in Orientem & Septentrionem extenditur. Livuo-
niam, Finlandiam, atq. Nordvuegiam ferè contingebat. Eius loci merca-
tores, cum uno eodemq. uehiculo Augusta Vindelicorum profectus eò
peruenissim, me impenſe rogarunt, ut uehiculum quo tam longum iter
emenſus ſuiffem, in æde ipſorum ſacra perpetue memorie ergò relinque-
rem. Habuit etiam Novuogardia principatus ad Orientë, Dvuinam &
Vuolochdam: ad Meridiè uerò dimidiam partem Terſack oppidi, non
longè à Tvueria. Et quamuis hæ prouinciæ, quòd fluuijs & paludibus
oppleantur, ſteriles ſint, cōmodiq. habitari non poſsint: nihilominus
ex ſerarum pellibus, melle, cera, & pifcium copia magnum quæſtum ſa-
ciunt. Principes porrò, qui ipſorum Reipub. præſſent, ſuo arbitrio ac
uoluntate conſtituebant, imperiumq. augebant, uicinas gentes quauis
ſibi ratione deuinciendo, ac ſtipendio tanquâ autoramento quodâ pro-
poſito in ſui deſenſionem obſtringentes. Ex eiuſmodi gentium, quarum
opera Novuogardenſes in conferuanda Republica ſua utebantur, ſocie-
tate factuiff, ut Moſci fuos ſe ibi Præſides habere gloriarentur, Lithvua
nibq. uicifsim eos ſibi tributarios aſſererent. Hunc principatum dum Ar-
chiepifcopus ipſe conſilio ac autoritate ſua adminiſtraret, Ioannes Basilij
Moſcovuiæ Dux inuaſerat, ſeptem perpetuos annos graui eos bello pre-
mens. Tandè menſe Nouembri, anno Domini 1477, ad fluuiu Scholona
confliſtu Novuogardenſes ſuperans, certis quibufdam còditionibus ad
deditionem eos compulit, preſectumq. ſuo nomine urbi impoſuit. Cum
autem abſolutu in hoſce imperium nondum ſe habere putaret, necq. fine
armis id ſe affequi poſſe cerneret, ſub religionis prætextu, ac ſi à Rutheni-
co ritu deſicere uolentes, in ſide contineret, Novuogardiâ uenit, eamq.
hac simulatione occupauit, inq. ſeruitutem redegit: Archiepifcopum, ci-
ues, mercatores, externos, omnibus bonis ſpoliauit: trecentosq. currus
inde auro, argento, gemmisq. onuſtos, ut quidâ ſcripſere, Moſcovuiam
abduxit. Equidè Moſcovuię diligenter de hac re percontabar, accepiq.
longè plures currus præda onuſtos inde abductos ſuiffe. Neque mirum.
Nam capta ciuitate Archiepifcopu, ditiores & potêtiores omnes, ſecum
Moſcovuiam abducerat, inq. horum poſſessiones, ſubditos ſuos quali
nouas colonias remiserat. Ex illorum itaq. poſſionibus, præter com-
munes redditus, maximum quotannis ueſtigal in Fifcum percipit. De
Archiepifcopatus quoq. prouentibus, cuidam Epiſcopo tum à ſe conſti-
tuto, paruâ duntaxat reddituum portionem conceſſerat: quo mortuo,
ſedes Epiſcopalis diu uacabat. Tandem ad maximam ciuium ac ſubdi-
torum petitionem, ne perpetuo Epiſcopo carerent, rurſus quendam, no
bis tum præſentibus, inſtituerat.

Novuogardenſes olim idolu qnoddam, nomine Perun, eò loci quo
nunc eſt monaſterium, quod ab eodè idolo Perunzki appellatur, collo-
catum, in primis colebant, uenerabanturq. Dein baptiſmate aſumpto,
id loco motum, cum in flumen Vuolochovu deieciſſent, aduerſo dicitur
fluuio nataſſe; & circa pontem, auditam ſuiffe uocem, Hæc uobis Novuo
gardenſes

COMMENTARII.

75

A gardenes in mei memoriam. Simulc[or] cum dicto, fustem quendam mox in pontem proiectu fuiffe. Solet etiamnum contingere, ut certis anni diebus hæc uox Perun audiatur: qua audita, subito eius loci ciues concurrit, ſe qu[or] fuſtibus mutuò cædunt. tantus qu[or] inde tumultus quoque oboritur, ut uix magno Præſecti labore ſedari poſsit. Accidit præterea, ut Annales eorum referunt, dum Novuogardenſes Corſun Græciæ ciuitatem ad ſeptem perpetuos annos graui obſidione premerent, interim uxores eorum moræ perteſæ, tum etiam de ſalute ad aduentu maritorum dubitantes, ſeruis nuberent. Expugnata tandem ciuitate, quum uiectores mariti ex bello reuerſi, æreas portas ſuperatæ urbis, ac magnam quandam campanam, quam ipſi in cathedrali eorum Eccleſia uidimus, ſecum attuſiſent: ſeruiſ dominos, quorum uxores duxerant, ui repellere conarentur: domini indignitate rei commoti, deſpoſitis, cuiuſdam consilio, armis, lora & ſuſtes tanquam in mancipia arriperent: quibus ſerui territi, in quibus fugam conuerſi, loco quodam qui etiamnum Chloppigrod, hoc eſt Seruorum caſtrum dicitur, ſe reciperent, defenderent. Verum uiecti, meritis à dominis ſupplicijs affecti ſuere. Habet Novuogardia in ſolſtitio æſt iali longiſsimum diem x v i i i horarum, & ultra. Regio multo frigidior eſt, ipſa Molſcovuia. Gentem quoque humaniſsimam ac honestam habebat: ſed quæ nunc procul dubio peſte Molſcovuitica, quam eò commeantes Molſci ſecum inuexerunt, corruptiſsima eſt.

B

Ilmen lacus, qui in antiquis Ruthenorum ſcriptis Ilmer uocatur, & quem alij Limidis lacum appellant, eſt ſupra Novuogardiam duobus vuerſt: in longitudinem x i i, in latitudinem uerò v i i i miliaribus Germanicis patet: duos qu[or], præter alios, celebriores fluuios excipit, Louat & Scholona. Is ex quodam lacu emergit. unum uerò emittit Vuolchovu, qui Novuogardiam interlabitur: emenſiſ triginta ſex miliaribus, Lado ga lacum ingreditur. Is in latitudinem ſexaginta, longitudinem centum ferè miliaribus, inſulis tamen quibusdam interieſtis, patet: effundit qu[or], ma gnum fluuium Neoa, qui Occidentem uerſus in Germanicum mare ſex ferè mil. decurrit. ad cuius ofſia, ſub dominio Molſci, in medio flumine ſitum eſt caſtrum Orefchak, quod Germani Nutemburg appellant.

C

Ruſs, olim antiqua Ruſsia dicta, antiquum oppidulum eſt, ſub ditione Novuogardiæ, à qua duodecim, ab Ilmen uerò lacu tredecim miliaribus diſtat. Habet ſalſum fluuium, quem ampla ſoſſa in modum lacus ciues coercent, inde qu[or] aquam per canales pro ſe quilo[or] in ædes ſuas deriuant, ſalo[or] coquunt.

Ivuanovugorod caſtrum Ioannes Basiliij, à quo etiam nomen accepit, ad ripam Nervuæ fluuij, lapide exædificauit. Eſt ibi quoque ex aduerſo in altera ripa Livuonienſium caſtrum, quod ab eodem fluuió Nervua apfellatur. Hæc duo caſtra Narvua fluuius interlabitur, dominium qu[or] Novuogardenſium ab Livuonienſi diuidit. Porro Narvua fluuius nauigabi ljs, ex eo lacu quem Rutheni Czutzko, ſeu Czudin, Latini Bic[is], ſeu Pelas, Germani uerò Peiſfues appellant, emergit: duobus qu[or] in ſe receptis fluuijs, Pleſcovuia & Vuelikareca, qui uenit ex Meridie, Opotzka oppiduij,

h 2

Pleſcovuia

RERVM MOSCOVITICARVM

76

Pleſcovuia à dexteris reliſta, præterfluit. Facilis autem ex Pleſcovuia in A
mare Baltheum eſſet nauigatio, niſi ſcopuli quidã, non longè ab Ivuano-
vugorod & Narvua, impedimento eſſent.

Pleſcovuia ciuitas ad lacum ſita eſt, ex quo eiſdem nominis fluuius
emergit, ac per mediam ciuitatem decurrit ſex mil. in lacum, quem Ru-
theni Czutzko uocãt, exoneratur. Sola autem Pleſcovuia, in toto Moſci
dominio, muro cingitur: eſt ɔ in quatuor partes diuſa, quarum ſingulæ
ſuis moſnibus continentur. Quæ res quibuſdam occasionem erroris præ
buit, ut eam quadruplici muro cinctã eſſe dicerent. Huius ciuitatis ditio,
ſeu principatus, gentiliter Pskovu, ſeu Obskovu uocatur. Olim ampliſ-
ſima, ſuiſ ɔ iuris erat: ſed eam tandè Ioannes Basiliij anno Domini MDIX.
quorundam ſacerdotum proditione occupauit, atque in ſeruitutem rede
git, item campanã, ad cuius pulſum Senatus ad rem publicam conſtituen-
dam cogebatur, abſtulit: ipſiſcɔ per colonias aliò deductis, introductis cɔ
in eorum locum Moſcis, libertatem eorum prorfus imminuit. Vnde fa-
ſtum, ut pro cultioribus, atque adeo humanioribus Pleſcovienſium mo-
ribus, corruptiores in omnibus ſere rebus Moſcovienſium mores ſint
introducti. Tanta enim in contractibus Pleſcovienſinm erat integri-
tas, candor, & ſimplicitas, ut omni uerbo res ipſas indicarent. Pleſcovienſes autem, ut e-
tiam hoc obiter adiſciam, in hunc uſque diem cælarie non Ruthenorum,
ſed Polonorum more, bifurcata utuntur. Diſtat autem Pleſcovuia in Oc-
cidentem triginta ſex miliaribus à Novuogardia, ab Ivuanovugorod
quadraginta, totidem à Vuelikiluki. Per hanc quo cɔ ciuitatem ex Mo-
ſcovuia & Novuogardia itur Rigam, Livuoniæ metropolim, quæ ſexa-
ginta miliaribus à Pleſcovuia diſtat.

Vuotzka regio inter Occidentem & Septentrionem ſita, uiginti ſex,
aut ad ſummum triginta miliaribus abeſt à Novuogardia, in cɔ ſiniftra
castru Іvuanovugorod relinquit. In hac regione hoc prodigij loco refer-
tur: animalia, cuiuſcun cɔ generis in eam inducta fuerint, colorem ſuum in
albedinem mutare. Locus hic poſtulare uidetur, ut rationem locorum &
fluuiorum circa mare, uſcɔ ad fines Svuetiæ perſtringã. Nervua fluuius,
quemadmodum ſuprà dixi, Livuoniam a Moſci ditione diuidit: à quo ſi
ab Ivuanovugorod ſecundum littus maris, Septentrionem uerſus pro-
grediare, Pluſſa fluuius occurrit, ad cuius oſtia Iamma caſtrum ſitum eſt.
Duodecim miliaribus ab Ivuanovugorod, à Iamma totidem, ſpacio qua-
tuor miliarium, occurrit caſtrum & fluuius eiſdem nominis Coporoia:
in de ad fluuium Neoa, & caſtrum Oreſchack, ſex miliaria numerãtur: ab
Oreſchak uero ad fluuiũ Corela, unde ciuitas nomè accepit, ſunt ſeptem
miliaria. Atque inde tandem itinere duodecim miliarium peruenitur ad
fluuium Polna, qui dominium Moſci à Finlandia, quã Rutheni Chainska
Semla uocant, quæ ſub ditione Regum Svuetiæ eſt, diuidit.

Eſt & alia Corela præter iam nominatã, prouincia, quæ ſuum territo-
rium atque idioma habet, ſexaginta ſere & amplius miliaribus à Novuo-
gardia in Septentrionem ſita. Ea quamuis à finitimis quibuſdam genti-
bus tri-

COMMENTARII.

A bus tributum exigit, nihilominus & ipfa regi Svuetiæ item, & Molco, ratione dominij Novuogardenſis, tributaria eſt.

Solovuki inſula in Septentrionem, inter Dvuinam & Corelam prouint ciam, à continenti octo miliaribus in mari ſita eſt; quæ quantum à Molco vuia diſtet, propter crebras paludes, ſyluas, & uasſas ſolitudines, certa interualli ratio non habetur. Quamuis ſint qui eam 300 miliaribus à Molcovuia, à Bieloieſero autem 200 abeſſe dicât. Sal in ea inſula copioſus de-coquitur. Eſt ibi monaſterium, in quod mulierem aut uirginè ingredi, grande piaculum eſt. Eſt etiam ibi piſcatio copioſa piſcium, quos indi-genæ Selgi uocant, quos nos haleces eſſe putamus. Aiunt hic Solem æſti-uali ſolſtitio perpetuo, duabus tantum horis exceptis, ſplendere.

Dimitriovu ciuitas cum caſtro, à Molcovuia, ab Occidente in Septen trionem paruì deflectendo, duodecim miliaribus diſtat. Hanc Georgius magni Ducis frater, tunc poſsidebat. Eam Iachroma fluuius, qui Seſt fluuium influit, præterlabitur. Porrò Seſt Dubnam, qui in Vuolgã exonera tur, excipit. Vnde tanta fluuiorum cōmoditate, magnæ ibi mercatorum opes, qui merces ex Caſpio mari per Vuolgam, labore non ita magno, in diuerſas partes, atc adeò Molcovuiam uſcβ inducunt.

B

Bieloieſero ciuitas cum caſtro, ad lacuuiuſdem nominis ſita eſt. Sonat autem Ruthenis Bieloieſero, albus lacus. Porrò ciuitas nò eſt in ipſo lacu ſita, ut quidam retulerunt: paludibus tamen ita undequaβ cingitur, ut inexpugnabilis eſſe uideatur. Qua re ducti Principes Molcouiæ, theſau-ros ibi ſuos recòdere ſolent. Abest autem Bieloieſero in Septentrionem centu miliarib. à Molcovuia, totidem'β à Novuogardia magna. Duæ ue-ro uiæ ſunt, per quas ex Molcovuia itur Bieloieſero, altera propinqui or per Vglitz, hyemali tempore, æſtate per Iaroslavu altera. Vtraeβ autem uia, propter crebras paludes, & ſyluas fluuijs obſitas, haud cōmode, niſi ſtratis pontibus, concretis glacie, conficitur. quo fit, ut ibi locorum diffi-cultate miliaria ſint breuiora. Accedit ad hanc itineris difficultatê, ut pro-pter crebras paludes, ſyluas, ac undiβ concurrentes fluuios, loca inculta ſint, nullis'β ciuitatibus frequentata. Lacus ipſe duodecim miliaribus in longitudinem, totidem'β in latitudinè patet: in quem trecenti, ut fertur, & ſexaginta fluuij exonerantur. Vnus autê Schockſna tantum ex eo emer git, qui quindecim miliaribus ſupra Iaroslavu, & quatuor infra Mologã oppida, Vuolgam influit. Piſces qui ex Vuolga in hunc fluuium ac lacum perueniunt, meliores ſunt: imò tanto nobiliores, quanto diutius in eo fuerint, redduntur. In quibus agnoſcendis ea eſt piſcatorum peritia, ut piſces in Vuolgam reuerſos, captos'β, quanto têpore in eo fuerint, agno-ſcant. Huius loci indígenæ propriu habent idioma: quamuis nunc fermè omnes Ruthenicè loquantur. Longiſsimum hi diem in Solſtitio æſtiuali dicuntur habere, decem & nouem horarum. Retulit nobis quidam haud parui nominis uir, ſe primo uere, cum arbores iam frondeſcerent, celeri curſu ex Molcovuia Bieloieſerum contendiffe: ſuperato' que Vuolga fluio, reliquum itineris, quòd omnia ibi niuibus glacie'β oppleta eſſent, uehiculis confeciffe. Et quâquam longior ibi hyems ſit, fruges tamen eo,

C

h 3 quo in

73

RERVM MOSCOVITICARVM

quo in Moſcovuia, tempore & matureſcunt, & colliguntur. A' lacu Bie. A
loieſero, intra teli iaſtum, eſt alius lacus sulphur proferens: quod fluuius
quidam ex eo manans, ceu ſpumas ſupernatantes, affatim ſecum defert.
Inſcitia tamen populi, eius ibi nullus uſus eſt.

Vglitz ciuitas cum caſtro, ad littus Vuolgæ ſita eſt: diſtat[em] à Moſco-
vuia uiginti quatuor, à Iaroslavu triginta, à Tvuer quadraginta miliari-
bus. Cæterim hæc prædicta caſtra ſunt in meridionali Vuolgæ ripa,
ciuitas uerò ex utra[que] parte.

Chloppigrod locus, in quem Novuogardenſium ſeruos confugiffe
ſuprà dixi, duobus miliaribus diſtat ab Vglitz. Haud procul inde ca-
ſtrum nunc demolitū conſpicitur, ad fluuium Mologa, qui ex Novuogar
diæ magnæ ditione octuaginta miliaribus fluens, Vuolgam ingreditur:
in cuius oſtijſs eſt eiufdem nominis ciuitas & caſtrum, à quo duobus mili-
aribus in eiufdem fluminis ripa Chloppigrod eccleſia tantum ſita eſt. Eo
loci nundinæ in toto Moſci dominio, quarum etiam aliàs memini, ſunt
frequentiffimæ. eò etenim, præter Svuetenſes, Livuonienſes, atq[ui] Mo-
ſcovuitas, Tartari, alieq[ui]p[er] quam plurimæ gentes, ex Orientalibus Septen-
trionalibus[que] partibus confluunt, quæ rerum tantum permutatione
utuntur. Rarus enim, ac fermè nullus apud has gentes eſt auri, argenti-
ue uſus. Vestes factas, acus, cultellos, coclearia, ſecures, aliaq[ui]p[er] ciu[al]modi,
utplurimum pellibus permutant.

Pereaslavu ciuitas & caſtrum, à Septentrione aliquantum uergens in
Orientem, uigintiquatuor miliaribus abeſt à Moſcovuia: ſita autem eſt
ad lacum, in quo, ut in inſula Solovuki, Selgi p[ra]ſiciculi, quorum ſuprà me-
mini, capiuntur. Ager ſatis fertilis eſt, & copioſus, in quo perceptis frugi-
bus, Prínceps uenatione tempus fallere ſolet. Eſt in eodem agro lacus,
ex quo ſal decoquitur. Per hanc ciuitatem proficifcuntur, quibus Novuo
gardiam inferiorem, Caſtroma, Iaroslavu, & Vglitz eundum eſt. In his
partibus uera itinerum ratio propter crebras paludes & ſyluas haberi
non poteſt. Eſt etiam ibi Nerel fluuius, ex lacu quodam proſluens, qui ſu
pra Vglitz Vuolgam influit.

Roſtovu ciuitas & caſtrum, Archiep[isc]opalis ſedes, cum Bieloieſero
& Murom, inter præcipuos & antiquiores Ruſsíæ principatus, poſt
Novuogardiam magnam habetur. Eò ex Moſcovuia, rectà per Pereas-
lavu itur, à qua decem miliarib. diſtat. Sita eſt ad lacum, ex quo Cotoroa
fluuius, qui Iaroslavu præterlabitur, emergit, Vuolgam[que] influit. Soli na-
tura fertilis eſt, p[ra]ſeibus in prímis ac ſale abundans, Regio hæc olim ſe-
cundogenitis magnorum Ducum Ruſsíæ propria erat: quorum poſteri
nouifSIMè per Ioannem Baſiliij patrem ea depulſi, exutiſp[er] ſunt.

Iaroslavu ciuitas & caſtrum ad ripam Vuolgæ, diſtat à Roſtovu duo-
decim mil. rectà itinere ex Moſcovuia ſumpto. Regio ſatis fertilis eſt, ea
præſertim parte, qua uergit ad Vuolgam: quæ etiam, quemadmodum
Roſtovu, ſecundogenitoru[que] Principu[que] erat: quas monarcha ipſe ui oppreſ-
ſit. Et quanquam prouinciæ Duces, quos Kneſos appellant, adhuc ſuper-
ſint: titulum tamen Princeps, Kneſis, uelut ſubditis regione conceſſa,
ſibi

COMMENTARII.

A. sibi uſurpat. Tres autem Kneſi ſecundogenitorȗ poſteri, quos Rutheni Iaroslavuski appellant, eam regionem poffident. Primus eſt Bafilius, is qui nos ex hoſpitiо ad Principem duxit, & reducti. Alter eſt Simeon Fœderovuitz, à Kurba patrimonio ſuo Kurbski dictus, homo ſenex, sobrietate ſingulari, ac ipſa uite rigiditate, qua ab ineunte ętate uſus eſt, valde exhaußtus. multis enim annis eſu carnis abſtinuit: p[]ſcibus quo[]c[]b[]oſlis, Martis & Saturni tantum diebus ueſcebatur: Lunæ uerò, Mercuriij & Veneris, ab eisdem ieiunij tempore abſtinebat. hunc magnus Dux aliquando per Permiam, in Iuhariam, ad longinquas gentes debellandas, cum exercitu supremum Imperatorem mittebat, qui bonam eius itineris partem, propter niuis magnitudinem, pedes confecit: quibus diffolutis, reliquum itineris nauigij[s] peregit, & montem Petzoram tranſgreſſus. Vltimus eſt Ioannes cognomento Poſſetzen, qui Principis ſui nomine Oratorem apud Carolum Cæſarem in H[]iſpanijs agebat, & nobiſcum reuerſus eſt: qui adeò pauper erat, ut ueſtes, & Kolpackh (quod capitis tegumentum eſt) aliunde (quod certò ſcimus) pro conficiendo itinere commodatò ſumeret. Quare multum erraſſe uidetur, qui ſcripſit, hunc Principi ſuo in quacunco[]b[] necessaryitate triginta milia equitum ex ditione, ſeu patrimonio ſuo mittere poſſe.

B. Vuolochda prouincia, ciuitas & caſtrum, in qua Epiſcopi Permiæ ſe-
dem quidem ſuam, ſed ſine imperio habent, ab eiſdem nominis fluio
nomen accepere, ſita eſt inter Orientem & Septentrionem, ad quam ex
M[]oſcovuia per Iaros lavu itur. Ab eſt aŭt à Iaroslavu quinquaginta mili
aribus Ger. à Bieloieſero ſerè quadraginta. Regio tota paluſtris & ſylue-
ſtris eſt, unde ſit, ut exactam itineris ratione propter crebras paludes &
fluuiorum anfraſtus, hoc quo[]c[]b[]o in loco uiatores obſeruare non p[]oſsint.
Quo enim magis progrediare, hoc plures & inuiæ paludes, fluuij[] ac ſylug
occurrut. Porrò Vuolochda fluuius in ſeptentrionem, ciuitatem præter-
labitur: cui Suchana fluuius ex lacu cui Koinzki nomen eſt, emergens,
octo mil, infra ciuitatem iungitur, nomen[]c[]b[] Suchanæ retinet, atc[]b[] inter
C. Septentrionem & Orientem labitur. Vuolochda prouincia olim ſub di-
tione Novuogardiæ magnæ erat, quæ cum caſtrum natura loci firmum
habeat, aiunt Principem partê theſauri ſui illic reponere ſolere. Eo anno
quo nos M[]oſcovuiæ eramus, tanta illic erat annonæ caritas, ut unus quo
ipſi utuntur frumenti modius, x iiii dengis uenderetur: qui alioqui in
M[]oſcovuia iiii, v, aut ſex dengis emi ſolet.

Vuaga fluuius p[]ſcoſus, inter Bieloieſero & Vuolochdam, in paludi-
bus denlifſimisc[]b[] ſyluis oritur, ac D[]vuinam fluuium influit. Fluuij[] acco-
læ, qu[]od panis uſu ſerè careant, uenatione uiuunt. Capiuntur autem ibi
uulpes nigra[], & coloris c[]inericei. Porrò compendiario itinere inde ad
prouinciam & fluuium D[]vuina peruenitur.

Vſtyug prouincia, à ciuitate & caſtro, quæ ad fluuium Suchana ſita
ſunt, nomen accepit. à Vuolochda abeſt centum miliaribus, à Bieloieſero
centum quadraginta. Hæc prius ad oſtia fluuij lug, qui ex Meridie in
Septentrionem fluit, ſita erat, Poſſtea propter loci c[]omoditatem, ad dimi-

h 4 dium

80

RERVM MOSCOVITICARVM

dium ferè miliare supra oſtia poſita eſt, uetus cyp nomen adhuc retinet. A
Nam Ruthenis Vſteie oſtium eſt: unde Vſtyug, quali oſtium lug dicitur.
Hæc prouincia olim ſubieſta erat Novuogardiæ magnæ, in qua rarus &
propemodum nullus panis uſus: pifcibus & feris pro cibo utuntur. Sal
ex Dvuina habent. Idioma quoque proprium, quamuis Ruthenico ma-
gis utuntur. Zabellinorum ibi pelles nec multæ, nec admodum excel-
lentes: aliarum tamen ferarum pellibus abundant, uulpinis præfer-
tim nigris.

Dvuina prouincia & fluuius ab Iug & Suchana fluuiorum confluxu
Dvuinæ nomen accepit. nam Dvuina Ruthenis duo, uel bini ſonat. Is flu-
uius emenſis centum miliaribus Oceanum Septentrionalem, qua Svue-
tiam & Nordvuegiam alluit, atque à terra incognita Engraneland diui-
dit, ingreditur. Hec prouincia in ipſo Septentrione ſita, olim Novuogar-
denſum ditionis erat. Numerantur aūt à Moſcovuia ad Dvuinge oſtia tre
centa miliaria: quamuis ut antea dixi, in regionibus quæ trans Vuolgam
ſunt, propter crebras paludes, fluuios, ac uas taſt syluas, itineris ratio obſer-
uari non poteſt: coniectura tamen ducimur, ut uix ducenta miliaria eſſe
putemus. quâdo quidem ex Moſcovuia in Vuolochdam, ex Vuolochda
in Vſtyug, in Orientem aliquantulum: ex Vſtyug poſtremò per Dvui-
nam fluuium rectà in Septentrionem peruenitur. Hæc prouincia, præter
Colmogor caſtrum, & Dvuinam ciuitatem, quæ inter fontes & oſtia in
medio propemodum ſita eſt, caſtrum cyp Pienega in ipſis Dvuinge oſtijſs ſi-
tum, oppidis & caſtris caret. Pagos tamen complures habere dicitur, qui
propter terræ ſterilitatem longè late cyp diſtant. Viſtum hi ex pifcibus, ſe-
ris, ferarum cyp pellibus quærunt, quibus omnis generis abundant. In ma-
ritimis huius regionis locis, urſos albos, & eos pro maiori parte in mari
degentes reperiri aiunt: quorum pelles in Moſcovuiam ſæpius deferun-
tur. Ego binas mecum, prima mea in Moſcovuiam legatione, reportaui.
Regio hæc ſale abundat.

ITINERARIUM AD PETZORAM,
Iugariam, & Obi usq. fluuium.

C

Rincipis Moſcovuiæ ditio longè in Orientem, & aliquanto
in Septentrionem, ad loca quæ ſequuntur, protenditur: ſu-
per qua re ſcriptum quoddam, quo eius itineris ratio conti-
nebatur, lingua Ruthenica mihi oblatū fuit, quod & tranſtu-
li, & hic certa ratione ſubiunxi. Quanquam qui ex Moſcovuia eò profici-
ſcuntur, ab Vſtyug & Dvuina, per Permiam, uſitato magis & còpendia-
rio itinere utantur. A' Moſcovuia ad Vuolochdam quingenta vuerſt
numerantur, à Vuolochda ad Vſtyug dextrorum ſecundo fluuio, &
Suchana, cui iungitur, deſcendendo, ſunt quingenta vuerſt, quibus ſub
Streltze oppido duobus vuerſt, ſub Vſtyug coniungitur fluuio Iug, qui
fluit ex Meridie: à cuius oſtijſs uſque ad fontes, ultra quingenta vuerſt
computantur. Cæterùm Suchana & Iug poſt quam confluxerint, amisſis
prioribus nominibus, Dvuinge nomen aſſumunt. Per Dvuinam deinceps
quingenta

COMMENTARII.

St

A quingenta vuerſt, ad Colmogor peruenitur: à quo inſrà itinere ſex die- rum, Dvuina ſex oſtijſ Oceanum ingreditur. Atcβ huius itineris maxima pars nauiatione conſtat. nam itinere terreſtri à Vuolochda uſcβ ad Col- mogor, traieſto Vuaga, ſunt mille vuerſt. Haud procul à Colmogor, Pie- nega fluuius, qui ab Oriente à dextris fluit; emenſisccβ ſeptingētis vuerſt, Dvuinam illabitur. Ex Dvuina ad locum qui dicitur Nicolai, per Piene- gam fluuium ducēta vuerſt, peruenitur, ubi itinere dimidiij vuerſt naues in fluuiuī Kuluio transferuntur. Kuluio uerò fluuius ex eiufdem nominis lacu in Septentrione oritur, à cuius fontibus iter ſex dieru eſt, uſque ad oſtia, ubi Oceanum ingreditur. Nauigatione ſecundum dexterum lit- tus maris, ſequentes poſſeſiones præterleguntur: Stanuvuiſche, Ca- lunczſcho, & Apnu. Circumnauiigata'que Chorogoski Nofz promon torio, & Stanuvuiſche, Camenckh & Tolſtickh, tandem in fluuium Me- zen, quò ſex dierum itinere ad eiufdem nominis pagum in oſtijſ fluuiuī Pi esza ſitum peruenitur. per quem rurſus à ſinilſtra Orientem æſtiualem

B uerſus aſcendendo, trium hebdomadarum itinere Pielcoya fluuius oc- currit. Vnde translatis per quinque vuerſt, in duos lacus nauibus, ge- minæ patent uiæ: quarum altera, parte ſinilſtra in fluuium Rubicho, per quem in fluuium Czircho peruenitur, ducit. Alij uiæ altera, & breuiore, ex lacu naues rectà in Czircho deferunt: à quo niſi tempe- ſtate detineantur, trium hebdomadarum ſpacio in fluuium oſtia'que Czilme, magnum Petzora fluuium, qui eò loci duarum vuerſt latitu- dine extenditur, inſuentem deueniunt: quò delapſi, ſex dierum iti- nere ad oppidum & caſtrum Puſtooſero, circa quod Petzora ſex oſtijſ Oceanum ingreditur, peruenitur. Huius loci accolæ, ſimplici ingenio ho mines, anno Domini M.D.XVIII. primùm baptiſmum ſuſceperunt. A' Czilmæ oſtijſ, uſque ad oſtia fluuiuī Viſſa, per Petzoram eundo, eſt iter unius menſis. Viſſa autem fontes ſuos habet in monte Poyas Semnoi, qui ab ortu æſtiuali ad læuam eſt, fluit' que ex ingenti eiufdem montis ſaxo, quod Camen Boſchoi uocant. Ab Viſſæ fontibus, uſcβ ad eius oſtia, ul- tra mille vuerſt numerantur. Porro Petzora à Meridionali hac hyemali parte fluit, à quo ex Viſſæ oſtijſ aſcendendo, uſque ad oſtia Stzuchogora fluuiuī, eſt iter trium hebdomadarum. Qui hoc itinerarium conſcripſe- rant, dicebant, inter Stzuchogore & Potzſcheriema fluuiorum oſtia ſe quieuiffle: atcβ ad uicinum caſtrum Strupili, quod ad littora Rutheni- ca in montibus ad dextram ſitum eſt, comeatum, quem ex Ruſsia ſecum portauerant, depoſuiffle. Vlitra Petzora & Stzuchogora fluuios ad mon- tem Camenipoias, item mare, inſulas uicinas, caſtrum'que Puſtooſero, uariæ & innumeræ gentes ſunt, quæ uno ac communi nomine Samoged (quaſi diceres ſeipſos comedentes) nuncupantur. Apud hos magnus prouentus auium, diuerſorumcβ animalium, ut ſunt zabellini, martes, caſtores, hermelli, alſpreoli, & in Oceano Mors animal, de quo ſuprà, præterea uels. Item albi urſi, lupi, lepores, equivuoduani, cete, pi- ſcis' que nomine Semſi, alij' que quàmplurími. Hæ uerò gentes in Mo- ſcovuiam non ueniunt: ſunt enim feræ, quæ aliorum hominum cœtum,

C uitæcβ

92

RERVM MOSCOVITICARVM

uitæ[þ] societatem refugiunt. Ab Stzuchogoræ oſtijſ aduerſo flumine A uſque ad Poiaſſa, Artavuifche, Cameni, maiorem[þ] Poiaſſa, iter trium hebdomadarum. Porrò ad montem Camen trium dierum aſcenſus eſt, à quo deſcendendo ad fluuium Artavuifcha, inde ad Sibut fluuium, à quo caſtrum Lepin,à Lepin ad Soſſam fluuium peruenitur. Huius fluuij accolæ Vuogolici nuncupantur. Soſſa autem à dexteris relicto ad fluuium Oby, qui oritur ex Kitaisko lacu, peruenitur: quem uix uno die & celeri curſu traiecerunt, adeò uafſa huius fluuij latitudo eſt, ut ad octo- ginta ferè vuerſt extendatur. Hunc quoque Vuogulici & Vgritzſchi ge- tes accolunt. Ab Obea caſtello ſecundum Oby fluuium aſcendendo, uſ[þ] ad Irtiſche fluuium, in quem Soſſa ingreditur, oſtia, eſt trium menſium iter. In his locis duo caſtra ſunt, Ierom & Tumen, quibus præſunt domini Kneſi Iuhorski, magno Duci Moſco (ut aiunt) ueſtigales, Multa ibi ani- malia, pelles[þ] quamplurimæ.

Ab Irtiſche fluuij oſtijſ ad caſtrum Gruſtina, duorum menſium iter: à quo ad lacum Kitai, per Obi fluuium, quem fontes ſuos in hoc lacu habe- re dixi, eſt plus quam trium menſium iter. Ab hoc lacu plurimi homines nigri, communis ſermonis expertes, ueniunt: merces uarias, in primis au tem uniones, lapides precioſos, ſecum adſerêtes, quas populi Gruſtintzi & Serponovutzi mercantur. hi à caſtro Serponovu Lucomoryæ ultra Obi fluuium in montibus ſitę nomen habent. Lucomorye autem homini bus mirabile quiddam ac incredibile, & fabulæ perſimile aiunt accidere, quos in ſingulos annos, nempe XXVII die Nouembris, quæ apud Ru- thenos S. Georgio ſacra eſt, mori aiunt: ac uere inſequenti, maximè ad XXVIIII Aprilis, ranarum inſtar, denuò reuiuſcere. Cum his quo[þ] Gruſtintzi & Serponovutzi populi noua, & aliàs inconſueta habent cõ mercia. Cum enim ſtatum tempus moriendi, ſeu dormiendi ipſis immi- net, merces certo loco deponunt, quas Gruſtintzi & Serponovutzi, re- lictis ſuis interim æqua commutatione mercibus, auferunt: eas illi redi- uiui, ſi iniquiore æſtimatione abduſtas eſſe uiderint, rurſus repetunt: un- de lites plurimæ ac bella inter eos oriuntur. Ab Obi fluuio, parte ſiniftra deſcendendo, ſunt Calami populi, qui ab Obiovua & Pogofa eò commi- guarunt. Infra Obi ad Auream anum, ubi Obi Oceanum ingreditur, flu- uij ſunt, Soſſa, Berezvua, & Danadim, qui omnes ex monte Camen, Bol- fschega, Poiaſſa, ſcopulis[þ] coniunctis oriuntur. Ab his fluminibus quæ- cunque ad Auream anum uſ[þ] gentes habitant, ueſtigales dicuntur Prin- cipi Moſcovuiæ.

Slata baba, id eſt Aurea anus, idolum eſt, ad Obi oſtia, in prouincia
Obdora, in ulteriori ripa ſitum. Secundů Obi littora, uicinisc[þ] circum flu
minib. multa paſsim caſtra ſita ſunt, quorů domini omnes Principi Mo-
ſcovuiæ (ut ferunt) ſubiſciuntur. Narrant, ſeu, ut uerius dicam, fabulan-
tur, hoc idolum Auream anum ſtatuam eſſe, in formam cuiuſdam anus,
quæ filium in gremio teneat: at[þ] ibi iam denuò alterum cerni infantem,
quem eius nepotě eſſe aiunt. Præterea inſtrumenta quædam ibi poſuiffe,
quæ perpetuů ſonum in modum tubarů edant. Quod ſi ita eſt, equidem

uentorum

COMMENTARII.

A uentorum uehementi & perpetuo in ea instrumenta flatu fieri puto.

Colsin fluuius ex montibus Lucomoryæ delabitur. in huius oſtijſ
Colsin caſtrum eſt, quod olim Knes vuentza, nunc uerò illius filij poſſi-
dent. Eò à Colſin magni fluuij fontibus, eſt iter duorù menſium. Porrò
ex eiuddem fluuij fontibus alter fluuius Caſsima oritur, emenſaque Luco-
morya in magnum fluuium Tachnin influit: ultra quem prodigioſæ for-
me homines habitare dicuntur, quorum alij ferarum more, toto corpore
pilis horrèt: alij caninis capitibus, alij prorſus fine collo pectus pro capite
habent, longas ſi fine pedibus manus. Eſt & in Tachnin fluuio píſcis qui-
dam, capite, oculis, naſo, ore, manibus, pedibus, alijſćp humana prorſus
forma, nulla tamen uoce: qui, ut alij píſces, ſuaue ex ſe præbet obſonium.

Hactenus, quæcunque retuli, ex oblato Itinerario Ruthenico, à me ad
uerbum traducta ſunt: in quibus eti fabulofa quædam, uixc[ip] credibilia
eſſe uideantur, ueluti de hominibus mutis, morientibus & reuiuſcen-
tibus, Aurea anu, monſtroſis hominum formis, píſce que humana effi-
gie: de quibus eti ipſe quoque diligenter inueſtigauerim, nihil tamen cer
ti à quopiam, qui ea oculis ſuis uidiffet (quamuis omnium fama rem ita
ſe habere prædicarent) cognoſcere potui: tamen ut alij ampliorem ha-
rum rerum præberem inueſtigandi occasionem, nolu quicquam ob-
mittere. unde & locorum uocabulis iſdem, quibus à Ruthenis nuncu-
pantur, uſus ſum.

Nofs, Ruthenis nafus dicitur: quo nomine promontoria ad nafi ſimili
tudinem in mare prominentia, uulgò appellant.

Montes circa Petzoram fluuium Semnoi poyas, id eſt Cingulus mun-
di uel terræ uocantur. Poyas enim Ruthenis cingulum significat. Lacus
Kithai: à quo magnus Chan de Chathaia, quem Moſci Czar Kythaiski
appellant, nomen habet. Chan autem Tartaris regem ſonat.

Lucomoryg loca maritima ſylueſtria ſunt, que ab accolis fine ullis ædi-
bus habitantur. Quamuis autem Itinerarij author plurimas Lucomoryg
gentes principi Moſcovuiæ ſubieſtas eſſe referebat: tamen cum in pro-
pinquo Regnum Tumen ſit, cuius princeps Tartarus eſt, & uernacula
eorum lingua Tuměski Czar, id eſt Rex in Tumen appellatur, magna[ca]p
damna haud ita pridem principi Moſcovuiæ intulit; uerifimile eſt, pro-
pter uiciniam has gentes ipſi potius ſubieſtas eſſe.

Ad Petzoram fluuium, cuius in Itinerario mentio ſit, ciuitas & caſtru
Papin, ſeu Papinovugorod ſitum eſt: huius accolæ Papini, qui diuerſum
à Ruthenico idioma habent, nuncupantur. Vltra hunc fluuium altif simi
montes ad ripas uſc[ip] pretenduntur, quorum uertices ob continuos uen-
torum flatus omni prorſus materia graminec[ip] ferè carent. hi eti uarijs in
locis uaria habeant nomina, communiter tamen Cingulum mundi uo-
cantur. In his montibus nidificant Gerofalcones, de quibus infra, cum
de Principis uenatione uerba facturus ſum. Creſcunt etiam illic arbo-
res cedri: circa quas nigerrimi Zebelli reperiuntur. Atque in Princi-
pis Moſcovuiæ ditione hi montes ſoli uifuntur, qui ueteribus Rhi-
phæi forte, uel Hyperborei montes uili ſunt: & quòd perpetuis niuibus

ac glacie

84

RERVM MOSCOVITICARVM

ac glacie rigeant, tranſiri[que] facile non poſſint, Engroneland prouinciam A incognitam faciunt. Baſilius Ioānis filius Moſcovuiæ dux, aliquando ad exploranda ultra hos montes loca, gentes[que] debellandas, duos Preſeſtos ex ſuis per Permiam & Petzoram miſerat, Simeonem Pheodoro-vuitz Kurbski à patrímonio ſuo ita nuncupatum, ex Iaroslavuski genere oriundu: & Knes Petrum Vſchatoi. quorum Kurbski me in Moſcovuia exiſtente, adhuc in uiuis erat: mihi[que] de hac re percontanti, decē & ſeptē in aſcendēdo monte dies ſe conſumpſiſſe dicebat: ne[que] tamen montis uer-ticē, qui patrio nomine Stolp, hoc eſt columna nuncupatur, ſuperare po tuiſſe. Extenditur mons ille in Oceanu, uſque ad oſtia Dvuinę & Petzora fluuiorum. Et hæc de Itinerario ſatis.

## AD PRINCIPATUS MOSCO-

*uiæ redeo.*

Vſdali principatus, cum eiufdem nominis caſtro & ciuitate, in qua ſedes Epiſcopalis eſt, inter Roſtovu & Vuolodimeriā ſita eſt. Quo tēpore Moſci imperij ſedes Vuolodimeria erat, inter præcipuos hic principatus numerabatur, acreliquarū adiacentium urbium metropolis erat. Crefſcente poſt imperio eius, ſede Moſcovuiam translata, Principu ſecundogenitis eſt attributus: quorum tandem poſteri, ex quibus Baſilius Schuiski cum nepote ex fratre (qui dum nos Moſcovuiæ eſlemus, adhuc uiuebant) per Ioannem Baſili eo ſunt exuti. Inſigne in ea urbe Veſtalium monaſteriū eſt, in quo Solomea à Baſilio repudiata, erat incluſa. Inter omnes Principis Moſcovuiæ principatus ac prouincias, ubertate ſoli, reru[que] omnium copia, Reſan primas ſibi uíndicat: ſecundum hanc ſunt, Iaroslavu, Roſtovu, Pereaslavu, Suſdali, Vuolodimeria: quæ fertilitate terræ, proximè accedunt.

Caſtromovugorod ciuitas cum caſtro, in Vuolge littore ad orientem æſtiualem uiginti ferè miliaribus abeſt ab Ioroslavu, Novuogardia inſeriori circiter quadraginta. Fluuius, à quo ciuitas nomen habet, ibi Vuol gam influit.

Galitz alius principatus cum ciuitate & caſtro, ex Moſcovuia in Orien tem per Caſtromovugorod euntibus occurrit.

Vuiathka prouincia ultra Kamam fluuium, in Orientē æſtiualem cen tum quinquaginta ferè miliaribus abeſt à Moſcovuia: ad quam itinere breuiore quidem, ſed difficiliore, per Caſtromovugorod & Galitz peruenitur, nam præter paludes ac nemora, que inter Galitz & Vuiathkam ſunt, iter[que] impediunt, Czeremiſſe populi paſsim ibi uagantes latrocinan tur. Quare fit, ut itinere per Vuolochdam & Vſtyug longiore, ſed faci liore tutiore[que] eò profiſiſcantur. Diftat aŭt Vuiathka ab Vſtyug centu uiginti miliaribus, à Cazan ſexaginta. Regioni eiufdem nominis fluuius nomen dedit, in cuius littore ſunt Chlinovua, Orlo, & Slovuoda. Et Orlo quidē quatuor miliaribus eſt infra Chlinovuam. Dein ſex miliaribus Occidentem uerſus descendendo, Slovuoda. Cotelnitz autē oſto à Chli novua miliaribus, ad Rhecitzan fluuiu, qui ex Oriente fluens inter Chli novua.

COMMENTARII.

35

A novua & Orlo, in Vuiathkâ exoneratur. Regio paluftris & ſterilis eſt, ſeruorum fugitiuorum uelut aſylum quoddâ:melle, feris, pifcibus, aſpre olisçb abûdans. Hæc olim Tartaricæ ditionis erat, adeò ut adhuc hodie ultra citraçb Vuiathkam, maximè in oſtrijs quibus Kamam fluuiuî ingre-ditur, Tartari imperent. Itinera illic cõputãtur per Czunckhas. Czunc-khas autem continet quinçb vuerſt. Kama fluuius exoneratur in Vuol-gã duodecim miliarib. infra Cazan. huic fluuio adiacet Sibier prouincia.

Permia magna & ampla prouincia, à Mofcovuia ducêtis quinquagin
ta (ſeu, ut quidam uolunt, trecentis) miliaribus rectà inter Orientem &
Septêtrionem diſtat. Ciuitatem eiſdem nominis ad Vifchora fluuium
habet, qui decem miliaribus infra Kamam influit. Eò propter crebras pa
ludes & fluuios, terreftri itinere uix, niſi hyeme, peruenitur: æſtate uerò
per Vuolochdam, Vſtyug, Vitzechdaçb fluuium, qui duodecim ab V-
ſtyug miliaribus Dvuinam influit, nauiſijs iter hoc facilius cõficitur. Cæ
terùm qui ex Permia in Vſtyug proficifcuntur, ijs aduerſo Vifchora na-
uigandum eſt: emenſiscb aliquot fluuijs, nauibusçb terra quandoçb in a-
lios fluuios translatis, ad Vſtyug tandem trecêtis ab Permia miliaribus
deueniunt. Rarifsimus in ea prouincia panis uſus: loco tributi equos &
pelles quotannis Principi pendunt. Idioma proprium habent: charaſte-
res item proprios, quos Stephanus epiſcopus, qui eos in fide Chriſtı
uacillantes cõfirmarat (nam antea in fide adhuc infantes, epiſcopum quen-
dam idè attentantem excoriauerant) primus adinuenit. Hic Stephanus
poſtea Demetrio Ioannis filio imperante, apud Ruthenos in numerum
dorum relatus eſt. Superſunt adhuc ex ijs in fyluis paſsim plures idolo-
latræ, quos monachi & heremitæ eò proficifcêtes, non ceſiant ab errore
uanoçb cultu reuocare. Hyeme in Artach ferè, quemadmodum in pluri-
mis Ruſsiae locis, iter faciunt. ſunt autem Artach, ligneæ quædam & ob-
longæ ſoleæ, ſex fermè palmarum longitudine, quibus in pedes induſtis
feruntur, magnacb celeritate itinera conficiunt. Canibus, quos in huc u-
fum magnos habet, pro iumentis utūtur, quibus farcinas, quæadmodum

B uigandum eſt: emenſiscb aliquot fluuijs, nauibusçb terra quandoçb in a-
lios fluuios translatis, ad Vſtyug tandem trecētis ab Permia miliaribus
deueniunt. Rarifsimus in ea prouincia panis uſus: loco tributi equos &
pelles quotannis Principi pendunt. Idioma proprium habent: charaſte-
res item proprios, quos Stephanus epiſcopus, qui eos in fide Chriſtı
uacillantes cõfirmarat (nam antea in fide adhuc infantes, epiſcopum quen-
dam idè attentantem excoriauerant) primus adinuenit. Hic Stephanus
poſtea Demetrio Ioannis filio imperante, apud Ruthenos in numerum
dorum relatus eſt. Superſunt adhuc ex ijs in fyluis paſsim plures idolo-
latræ, quos monachi & heremitæ eò proficifcêtes, non ceſiant ab errore
uanoçb cultu reuocare. Hyeme in Artach ferè, quemadmodum in pluri-
mis Ruſsiae locis, iter faciunt. ſunt autem Artach, ligneæ quædam & ob-
longæ ſoleæ, ſex fermè palmarum longitudine, quibus in pedes induſtis
feruntur, magnacb celeritate itinera conficiunt. Canibus, quos in huc u-
fum magnos habet, pro iumentis utūtur, quibus farcinas, quæadmodum
c infrà ceruis dicetur, uehiculis circũuehunt. Aiut eam prouinciã Ori-
entè uerſus, Tartarorù prouinciæ quæ Tumè dicitur, eſſe conterminam.

Jugariæ prouinciæ ſitus ex ſupradiſtis patet. Rutheni per aſpiratio-
nem Iuhra proſerunt, & populos Iuhrici uocât. Hæc eſt Iuharia, ex qua
olim Hungari proſrefſi, Pannoniam occuparunt, Attilaçb duce multas
Europæ prouincias debellarút. Quo nomine Mofcovuite multum glo-
riantur, quòd eorum ſubditi magnã Europæ partem olim ſint depopu-
lati. Referebat Georgius Paruus dictus, natione Græcus, in priori mea
legatione inter tractatus uolès ius Principis ſui deducere ad magnũ Du-
catũ Lithvuanïæ, regnum Poloniæ, &c. Iuharos ſubditos magni Ducis
Mofcovuiæ extitiffe, & ad paludes Mæotidis cōſediffe: deinde Panno-
niam ad Danubium, & inde nomen Hũgariæ accepiffe: demum Mora-
vuiã, ex fluuio ſic nominatam: & Poloniam à Polle, quod eſt planicies,
occupaſſe: de fratris Attilæ nomine Budam nominaſſe. Relata ſaltem uo
lui referre. Aiunt Iuharos in hunc diem eodem cum Hungaris idimate

uti. quod

RERVM MOSCOVITICARVM

86

uti, quod an uerum fit, nefcio. Nam et si diligenter inquifierim, neminem A
tamen eius regionis hominem habere potui, quo cum famulus meus lin
guæ Hungaricæ peritus colloqui potuiflet. Hi quoq pelles pro tributo
Principi pendunt. Quamuis uniones gemmæq illinc in Molcovuiam
afferantur, non tamen in eorum Oceano colliguntur, fed aliunde, præci-
puè uerò à littoribus Oceani, oft ijs Dvuinæ uicinis afferuntur.

Sibier prouincia Permiam & Vuiathkam contingit, quæ an caſtra &
ciuitates aliquas habeat, compertum non habeo. In hac oritur laick flu-
uius, qui in mare Caſpium exoneratur. Regionem propter uiciniæ Tar-
tarorum deſertam, aut ſi qua parte colitur, à Tartaro Schichmamai occu
patam eſſe aiunt. Huius indigenæ proprio idiomate utuntur. quæſtum
faciunt maximè ex aſpreolorum pellibus, quæ aliarum prouinciarum a-
ſpreolos magnitudine & pulchritudine excellunt: quaru tamen copiam
in Molcovuia tum nullam habere potuimus.

Czeremiſſæ populi ſub Novuogardia inferiore in fyluis habitât, pro-
priam hi linguam habent, Machumetiçb dogma ſequuntur. Regi Caza-
B
nenſi nunc parent, quamuis maxima eorum pars duci Molcovuiæ olim
tributaria eſſet: unde ſubditis Molcovuiæ adhuc annumerantur. Addu
xerat inde Molcovuiam Princeps illoru multos, deſeſtionis criminæ ſu-
ſpectos: quos ibi uidimus. Hi autem cum ad fines Lithvianiæ uerſus miſ-
ſi ſuiffent, tandem in uarias partes dilapſi ſunt. Hæc gens à Vuiathka &
Vuolochda, ad fluuiu Kamæ uſcq, lògè lateçb line ullis ædibus habitant.
Omnes tã uiri quam ſœminæ curſu ſunt uelocif simi, ſagittarij porrò pe-
ritiſsimi omnes, arcu nunquã è manibus deſpoſito: quo adeò oblectâtur,
ut etiam filijs cibum non præbeât, niſi præſixum ſcopum ſagitta ſeriant.

Duobus miliaribus à Novuogardia inferiore plurimæ erant domus
ad ciuitatis oppidiçb ſinilitudinem, ubi ſal decoquebatur. Hæ paucos
ante annos à Tartaris exuſtæ, Principis iuſſu reſtitutæ ſunt.

Mordvua populi ad Vuolgam ſunt, infra Novuogardiam inferio-
rem in littore Meridionali, Czeremiſſis, niſi quòd frequentiores domos
habent, per omnia ſimiles. Atq[ui] hic noſtre digrefſionis, Moſciciq[ui]m
c
ri]j terminus eſto.

Nunc de uicinis ac conterminis populis certa quædâ ſubiungam, eo-
dem quo ex Molcovuia egreſſus ſum ordine in Orientem ſeruato. Hac
autem parte Tartari Cazanenſes primi occurrunt: de quibus, antequam
ad peculiaria ipſorum perueniam, in genere quædam referenda ſunt.

DETARTARIS.

De Tartaris, eorumc[ui] origine, præter ea quæ in Annalibus Polono-
rum, & duobus de Sarmatijs libellis c[ō]tinentur, multi paſsim multa ſcri
p[er]ſere: quæ hoc loco repetere, magis t[e]dioſum quam utile eſſet. Quæ au-
tem ipſe in Ruthenorum annalibus, multorumc[ui] hominu relatione co-
gnoui, paucis adſcribenda cenſui. Aiunt Moabitenos populos, qui po-
ſtea Tartari dicti ſunt, homines lingua, moribus, habituq[ui] à reliquorum
hominum ritu c[ō]ſuetudineq[ui] diſsidentes, ad fluuium Calka perueniſſe:
qui unde ueniſſent, quo religionis dogmate uteretur, omnibus ignotum
fuiffe.

COMMENTARII.

37

A. *fuisse*. Quanquam à quibusdam Taurimeni, ab aliis Pitzenigi, aliis alio
nomine appellarentur. Methodius Patanczki episcopus, ex leutriskie
desertis inter Septentrionem & Oriëtem eos proceſſe dicit, cauſamque
migrationis talem refert. Gedeonem quendam, primi nominis uirumi,
terrorem ipſis de fine mundi, quæ imminere dicebat, quandoque inieciffle:
cuius oratione induciti, ne ampliſsimę orbis opes cù mundo simul interi-
rent, innumera cù multitudine ad ſpoliandas prouincias exiuiffe: & quic
quid ab Oriente ad Euphratem, ſinumque Perſicum cõtinetur, crudeliter
diripuiffe, atque prouincijs paſsim uaſtatis, Polovützos gêtes, quæ ad-
iunctis ſibi Ruthenorù auxiliaribus copijs, ſolæ occurrere auſæ erant, a d
fluium Calka profligaſſe: anno mundi 6533. Quo loco autorem libelli
de duabus Sarmatijs, de Polovützs populis, quas uenatores interpreta
tur, erraſſe clarum eſt. Polovutzi enim campeſtres dicuntur, nam Polle,
campus eſt: Lovuatz, & Lovutzi, uenatores, adiuncta autê tzi, uel ki ſyl
laba, non mutat ſignificationem: nec enim ab ultimis, ſed primis ſyllabis

B. *ſignificatio*. deducenda eſt. Et quòd eiulmodi Ruthenorum diſtionibus
ſyllaba generalis ski adijci ſolet, ea res homini impoſuit: atque ita Polovu-
tzi, campeſtres, & non uenatores interpretari oportet. Polovutzos Ru-
theni Gotthos ſuiffe perhibet: quòrum tamen ſentetie non accedo. Qui
Tartaros describere uelit, multas nationes describat necesse eſt. Nam ex
ſola ſecta hoc nomen habent: & diuerſe nationes ſunt, longè ab inuicem
diſtantes. Atqui ad inſtitutum redeo. Bathi Tartarorum rex magna
manu à meridie in Septentrionem egreſſus, Bulgariam, quæ ad Vuol-
gam infra Cazan eſt, occupauit. Anno dein ſequenti, qui erat 6745, ſe-
quutus uiſtoriam, in Moſcovuiam uſque peruenit, urbem Regiã aliquan-
diu obſeſam per deditionem tandem accepit: ſed fide quam dederat,
non ſeruata, omnibus cæſis, ultra progreſſus, uicinas prouincias, Vuolo
dimeriam, Pereaslavu, Roſtovu, Suſdali, compluraque caſtra & oppida,
cæſis, aut in ſeruitutem abductis inhabitatoribus, exuſit: Georgiu ma-
gnum Ducem inſtruſto exercitu ſibi occurrentem profligauit, & occi-
dit: Bafilium item Conſtantini, captuum ſecum abduxit, interemit que,
quæ omnia, ut ſupra dictum eſt, anno mundi 6745. geſta ſunt. Ab eo tem
pore omnes ſerè Ruſsæ principes, à Tartaris inaugurabantur, illis que
parebant, uſque ad Vuitoldum magnum Lithvianiæ Ducem, qui prouin
cias ſuas, & quæ in Ruſsia occupauerat, à Tartarorum armis fortiter de-
fendit, uiciniscp omnibus terrori ſuit. Magni autem duces Vuolodime-
riæ & Moſcovuiaæ, uſque ad modernum Bafilium Ducem, ſemper in pre-
ſita ſemel Tartarorum Principu fide & obedientia permanerunt. Huc
Bathi, annales referunt, ab Vulaslavu Hungaroru rege, qui poſt baptiſ-
mum Vuladislaus dictus, inčy diuorù numerù relatus eſt, occifum ſuiffe
in Hungaria, nam cum regis fororè, quam in regni depopulatione forte
nactus fuerat, ſecù abduxifſet, rexcy & fororis pietate, & indignitate rei
commotus, hunc inſecutus ſuiflet: impetuus in Bathi facto, cum ſoror ar
reptis armis, adultero cōtra fratrem auxilio eſset: iratus rex, ſororem u-
nà cum Bathi adultero interfecit. Hæc geſta ſunt anno mundi 6745.

C. *dit*: Bafilium item Conſtantini, captuum ſecum abduxit, interemit que, quæ omnia, ut ſupra dictum eſt, anno mundi 6745. geſta ſunt. Ab eo tem pore omnes ſerè Ruſsæ principes, à Tartaris inaugurabantur, illis que parebant, uſque ad Vuitoldum magnum Lithvianiæ Ducem, qui prouin cias ſuas, & quæ in Ruſsia occupauerat, à Tartarorum armis fortiter de- fendit, uiciniscp omnibus terrori ſuit. Magni autem duces Vuolodime riæ & Moſcovuiaæ, uſque ad modernum Bafilium Ducem, ſemper in pre- ſita ſemel Tartarorum Principu fide & obedientia permanerunt. Huc Bathi, annales referunt, ab Vulaslavu Hungaroru rege, qui poſt baptiſ- mum Vuladislaus dictus, inčy diuorù numerù relatus eſt, occifum ſuiffe in Hungaria, nam cum regis fororè, quam in regni depopulatione forte nactus fuerat, ſecù abduxifſet, rexcy & fororis pietate, & indignitate rei commotus, hunc inſecutus ſuiflet: impetuus in Bathi facto, cum ſoror ar reptis armis, adultero cōtra fratrem auxilio eſset: iratus rex, ſororem u- nà cum Bathi adultero interfecit. Hæc geſta ſunt anno mundi 6745.

i 2 Asbeck

99

RERVM MOSCOVITICARVM

Asbeck ipsi Bathi in imperio succeſsit, moritur anno mundi 6834. A cui filius Zanabeck ſuſectus eſt: qui fratribus suis, ut ſolus fine metu reſnaret, occifis, moritur anno 6865. Huc Berdebeck ſequutus, qui fratrib. duodecim pariter occifis, obiſt 6867. Poſt quem Alculpa, à Naruſs quo-dam regulo, cum liberis ſtatim ab inſto imperio occifus, non ultra men ſem imperauit. Ad hunc regnum iam poſsidentē, omnes Príncipes Ruſiæ conuenerunt, imperandi in ſua quifque prouincia potestate im-petrata, abierunt. Occiditur anno 6868. Cui Chidir in regno ſuccedens, à filio Themerhoſcha occifus eſt: qui regno per ſcelus parto, uix ſeptem diebus potitur. Etenim à Temnick Mamai eiectus, cum ultra Vuol-gam fugiſſet, ab inſquentibus militibus occifus eſt, anno 6869. Poſt hos Thachamifch imperium adeptus, anno mundi 6890, cum exercitu XXVI Auguſti egreſſus, Moſcovuiam ferro igni que uaitauit. Is à The mirkutlu proſligatus, ad Vuitoldum magnum Lithvuanæ ducem pro-fugit. Themirkutlu porrò regno Sarai anno mundi 6906 præſuit, mo-ritur 6909. Cui Schatibeck filius in imperio succeſsit. poſt quem The- B miraſſack, cum exercitum maximum in Retzan, ad depopulandam Mo-ſcovuiam duxiſſet, tantum terrorem principibus Moſcovuiæ iniecit, ut deſperata uictoria, abiectis armis, ad diuor tantum auxiliuſ coſugerent. In Vuolodimeriam ſtatim pro imagine quadam diuæ Mariæ Virginis, quæ multis miraculis editis ibi celebris erat, mittunt: que cum in Moſco vuiam duceretur, Prínceps omni cum multitudine honorificè illi obui-am procedit, ea primum ut hoſtem auerteret humilè implorata, ma-xima ueneratione ac reuerentia in ciuitatem deducit. quo cultu ſe impe-traſſe dicunt, quòd Tartari ultra Retzan non fuerint progreſsi. In cuius rei perpertuam memoriam eo loci, ubi imago expectabatur, ſuſcepta fuit, templum exædificatum eſt: dies is quem Rutheni Stretenne, id eſt obiationis diem uocant, XXVI Auguſti quotannis ſolenniter cele-bratur. Acta ſunt hæc anno 9903.

Narrant Rutheni, hunc Themiraſſack obſcuro genere natum, ex la-trociuſs ad tantum dignitatis gradum perueniſſe, ſurem in adolescen-tia egregium ſuſſe, inde nomen acquiſtuſſe. Et quòd aliquando ouem furatus, deprehenſus à domino ouis, iactu lapidis uehementiore crus illi fractum ſuſſet: id cum ferro quodam colligaſſet, à ferro & claudi-catione nomē ſibi inditum ſuſſe. Themir enim ferrum, Aſſack claudum ſignificat. Is Conſtātinopolitanis à Turcis grauiter obſeſis, filium ſuum cum auxiliaribus copijs miſit: qui proſligatis Turcis, ſoluta obſidione, ad patrem uiſtor reuerſus eſt, Anno 6909.

Tartari in hordas diuiduntur, in quibus Savuolhenſis horda & cele-
britate & multitudine primas tenuit: nam reliquæ hordæ omnes ex ea o-
riginem traxiſſe dicuntur. horda autem illis conuentum, ſeu multitudi-
nem ſignificat. Quamuis autem quælibet horda peculiare nomen habe-
at, ſcilicet Savuolhenſium, Prećopenſium, Nahaifenſium, & alia multe,
quæ omnes Mahometani ſunt: Turcas tamen ſe uocari ægrè feruſt, pro-
bris loco ducunt. ſed Beſermani appellari gaudent, eo que nomine &

Turci

COMMENTARII.

89

A Turci se appellari uolunt. Vt autem uarias longè latecہ prouincias Tartari incolunt, ita etiam moribus, ipſoہ uitæ genere non in omnibus conueniūt. homines ſtatura mediocri, lata facie, obefa, oculis intortis & concauis, ſola barba horridi, cætera rafi. inſigniores tantum uiri crines cõtor tos, eoscہ nigerrimos ſecundum aures habet, corpore ualido, animo audaci: in Venerem, eamہ præpoſteram, putres: equis, alijſcہ animalibus quoquo modo interemptis ſuauiter ueſcūtur: demptis porcis, à quibus lege abſtinent. inediæ ſomnićہ adeò patientes, ut toto nonnuncہ quatri duo ea perſerant, laboribus neceſſarijs nihilominus intenti. Rurſus aliquid fortè ad uorandum naſti, ſupra modum ſe ingurgitât, eaہ crapula priorem inediam quodamodo reſatciunt, nihil reliqui facientes: atcہ ita cibo laboribusہ obruti triduo, quatriduo ue perpetuo dormiūt. quos ſic altùm dormientes, Lithvuani & Rutheni, in quorum regionem derepètè irruút, prædascہ inde abiſunt, inſequuuti, omni amoto metu paſsim fine excubijs, ordine, cibo, ſomnoہ ſepultos, opprimiūt incautos. Equi-

B tantibus porrò ſi fames ſitiscہ moleſta fuerit, quibus inſident equis, uenas ſolent incidere, hauſtoہ eorum ſanguine ſamem pellùt, atcہ iumētis hoc prodeſſe putant. Et quoniam incertis omnes ſere uagantur ſedibus, ſtellaru, in primis uerò poli arſtici, quem ipſi ſua lingua Seleſnikoll, hoc eſt ferreum clauum uocât, aſpectu curſum ſuum dirigere ſolent. Laſte eoquino in primis delectantur, quòd eo homines & fortes & pingues fieri credunt. Herbis quæplurimis, preſertim ijs quæ circa Tanaim creſcunt, ueſcuntur, ſale paucifsimi utuntur. Horum reges ſi quando ſuis commematum diſtribuant, quadraginta hominibus uaccam unam aut equum dare ſolent: quibus maſtatis, inteleſtina præſtantiores tantum ſumunt, ac inter ſe diuident. quæ ad ignem eatenus caleſacta, ut adhærentia ſtercora decuti poſsint, abſtergi' que, uorant. Non ſolum autem digitos pingue-dine unctos, ſed etiam cultrum lignum ue, quo ſtercus deterſum fuerat, ſuauiter lingunt, ſugutcہ. Capita equorum, ut apud nos aprorum, in de-licijs habentur, præſtantioribuscہ tantum apponuntur. Equis ceruice
C depreſſa, puſilliscہ, ſed fortibus abundant, qui æquè inediam laboremہ bene ſerre poſſunt: ramiscہ & corticibus arboru, herbarumہ radicibus, ungulis è terra excuſis, euulſiscہ alūtur. His ita ad laborem affueſtatis, Tartari commodiſsimè utuntur: aiutcہ Molci, perniciores hos ſub Tartaris, quàm ſub alijſe eſſe. Hoc genus equorum Pachmat uocât. Sellas, ſtapedescہ ligneas habent, niſi ſi quas alias à uicinis Chriſtianis rapuerint, aut emerint. Et ne equorum dorſa atterantur, gramine, ſeu arborum folijs eas ſuffulciunt. Flumina tranſnatant: qui ſi fortè fugientes inſequentium hoſtium uim extimuerint, ſellis, ueſtibus, alijſcہ impedimentis ombus abiectis, armis tantum reſentis, eſſuſiſimiè fugiunt. Porrò arma illorum ſunt, arcus & ſagitta: framea apud eos rara. Pugnam cum hoſtibus eminus audacifsimè ineunt: in qua tamen non diu perſeuerant, ſed ſimu-lata fuga, hoſtibus inſequentibus, occasione data prìmùm in eos à tergo, tela torquent: dein conuerſis derepentè equis, in diſipatos hoſtium or-dines denuò impetum faciunt. Cum in patentibus campis pugnandum est, ho-

i 3 eſt, ho-

RERVM MOSCOVITICARVM

est, hostem in intra teli iactum habent, non structa acie prælium ineunt, A
fed finuoso agmine in gyrum, quo certior & liberior hostem iaculandi
uiâ pateat, circumferuntur. Est euntium & redeütium mirus quidam
ordo. in quam quidem rem ductores, quos fecuntur, harum rerum per-
ritos habet: qui si uel hostium telis icti succubuerint, aut fortè metu per-
culsi, in ducido ordine aberrauerint, tanta totius exercitus fit cœufusione,
ut nec amplius in ordinere reduci, nec tela in hoste torquere poſsint. Hoc
genus certaminis ipsi à rei similitudine choream appellant. In anguſtijss
autem ſi fortè decertandum est, nullus huius ſtratagematis est ufus. atq-
ideo fugæ ſe mandant: quoniam nec clypeo, nec lancea, nec galea muniti
ſunt, ut hostem in ſtataria pugna ſuftinere poſsint. In equitado hunc mo
rem ſeruant, ut contractis in ſellam ſedeant pedibus, quo facilius in u-
trum latus ſe poſsint convertere: & si quid fortè delapsum, de terra q-
tollendum fuerit, ſtapedibus innixi, nullo negotio tollut, in quo adeo e-
xercitati ſunt, ut etiam currentibus celeriter equis id efficiant. Haſtis im-
petiti, in alterum latus ad declinandum iactum aduerſarj subitò ſe demit. B
tunt, altera duntaxat manu pede q equo adharentes. Dum uicinorum
prouiencias inſestât, quiſ duos aut tres, pro opibus, equos ſecum ducit,
ut uno ſcilicet defatigato, altero terno ue uti poſsit: laſſos interim ma-
nu ducunt. Frena leuifSIMA habent, flagellis pro calcaribus utuntur. Ca-
ſtratos tantum equos habent, quòd tales arbitrantur plus laboris inedi-
æ q ferre poſſe. Vesti mentis iſ dem tam uiri quam ſœminæ ututur, nec
in cultu à uiris quicquam differunt, niſi quòd caput uelo lineo tegunt, ca
ligi q itidem lineis nautarum maritimorum inſtar ututur. Eorum regi-
næ dum procedunt in publicum, facies ſolent obtegere. Reliqua turba,
quæ in campis paſsim degit, ueſtes ex ouium pellibus confectas habent:
quas non mutât, niſi longo uſu prorsus attritæ, laceræ q fuerint. Vno in
loco non diu cōmorantur: rati grauem eſſe inſoëcitatem, diu in eodē lo-
co hærere. Vnde irati quandoc liberis, graue malum imprecātes, ſolét
dicere: Vt eodem in loco perpetuo tan Christianus hæreas, propriu q
fœtorem haurias. quare de paſtis uno in loco paſcuis, cum armentis, uxo
ribus & liberis, quos in plauftris ſecum circuferunt, aliò migrant. quam-
uis hi qui in oppidis & urbibus degunt, aliam uiuendi ratione ſe quatuor.
Si bello aliquo grauiore implicantur, uxores, liberos, ſenes q in loca col-
locant tutiora. Iuſticia apud illos nulla. nã ut quiſ q re aliqua indiguerit,
eam ab altero impune rapere poteſt. Si quis apud iudicem de ui, illata q
iniuria conqueritur, reus non negat, ſed ea re ſe carere non potuiffe dicit,
tum iudex huius modi proferre ſolet ſententiam: Si tu uicifsim re aliqua
indigueris, rape ab alijss. Sut qui dicut, eos non furari. an uerò furētur, a-
liorum eſto iudicium: certè homines rapacifsimi ſunt, nepe pauperrimi,
ut qui alienis ſemper inhiant, aliorum pecora abigut, homines ſpoliant,
abducunt, quos Turcis alijſ q quibuscunque aut uendunt, aut redimen
dos cœcedunt, puellis tantu ſeruatis. Ciuitates & caſtra rarò oppugnât:
uillas, pagos q comburunt: adeo de illatis damnis ſibi placent, ut quo
plures prouiencias deſolauerint, hoc ſe regna ſua ampliora reddidiffe pu-
tent. Et

COMMENTARII.

A tent. Et cum quietis impatientiſimi ſint, mutuò ſe tamè nò interimunt, nifi reges inter ſe diſsideant. Si in diffenſione aliqua quiſpiam occidatur, autores[que] ſceleris capti fuerint, equis, armis, ueſtibus tantù ablatis, dimit tuntur. Homicida porrò, accepto uili equo & arcu, his uerbis à iudice di mittitur: I, & rem tuam cura. Auri argenti[que] apud illos ufus, extra merca tores, ſerè nullus: rerum tantum permutatione utùtur. Quod ſi quid pe cuniæ ex rebus uenditis uicini corraſerint, ea Molſcovuiæ ueſtes alia[que] uitæ neceſſaria emùt. Fines inter ſe (de campeſtribus Tartaris loquor) nullos habent. Erat aliquando à Molſcis pinguis Tartarus quidam ca[pus], cui cum Molſcus dixiſſet, Vnde tibi, canis, tâta pinguedo, cum non habeas quod edas? Cur nò habeã, inquit Tartarus, quod edã, cum tam uaſtam ab Ortu uſſa[que] ad Occaſum terram poſsideam: ex qua non ne affa[tim nutriri poſſum: tibi potius, qui tam paruam orbis portionem tenes, & quotidie pro illa contendis, deuſſe puto quod edas.

Cazan regnum, ciuitas & caſtrù eiusdè nominis, ad Vuolgã, in ulteri- B ore fluminis ripa, ſeptuaginta ſerè miliarib. Ger. infra Novuogardia in- feriorem ſita ſunt: ſecundum Vuolgam, in Oriètem & Meridiè ſedertis cãpis terminatur: ad Orientem autè æſtialè Tartaros, quos Schibanskí & Koſatzki uocant, còterminos habent. Huius prouincie rex exercitum triginta miliù habere poteſt, pedites præſertim, in quibus Czeremiſſe & Czubaſchi ſagittarij peritiſsimi ſunt. Czubaſchi aŭt, nauigãdi arte excel lunt. Cazan urbs à Vuiathka principali caſtro ſexaginta miliarib. Ger. abeſt. Porrò Cazan Tartaris ollã cupream bullientè ſonat. Cultiores hi Tartari reliquis ſunt, ut pote qui & agros colãt, in domibus degãt, merca turas[que] uarias exerceãt: quos Baſilius Molſcovuiæ princeps eò adegit, ut ſe ſibi ſubiſcerent, at[que] eius arbitrio reges acciperèt: quod illis partim ob opportunitatè fluoriuſ, qui ex Molſcovuia in Vuolgam influiùt, partim ob mutua comercia, quib. illi carere non poterãt, factu haud difficile ſuit. Cazanenſib. quondã rex erat Chelealeck: qui cù reliſta uxore Nurfultan ſine liberis deceſſiſſet, Abrahemin quidã ducta uidua regno potitur. Ex C hac Abrahemin duos ſuſcepit filios, Machmedemin & Abdelativu. Ex priore aŭt uxore, quæ Batmaſſa ſoltan uocabatur, Alegã filiù habuit. Is patre defuncto, ut primogenitus in regnum ſuccesſit: cum[que] mandatis Molſci nò ubi[que] obtemperaret, à Molſci confiliarijs, quos ibi ut regis ani mù obſeruarent, habebat, aliquando in conuiuio inebriatus, at[que] in uehi culum, ac ſi domù ueheretur, poſtus, ea nocte ductus eſt Molſcovuiam uerſus. quem aliquandiu detentum, Princeps tandem in Vuolochdam miſit, ubi reliquum ætatis peregit. Eius autè matrem cum Abdelativu & Machmedemin fratribus, Bieloieſero relegauit. Codaiculu unus ex A legæ fratribus baptilatus, nomen Petri accepit: cui poſt Baſilius, moder- nus princeps, fororem ſuam matrimonio iunxit. Meniktair autem alter ex Alegæ fratribus, in ſua, quoad uixit, ſecta permaniſt: plures[que] genuit liberos, qui poſt deceſſum patris cum miatre omnes baptilati & mortui ſunt: uno Theodoro, qui nobis in Molſcovuia exiſtentibus adhuc fu- pererat, excepto. Alega porrò ita in Molſcovuiam abducto, Abdelativu.

i 4 sufficitur.

92

RERVM MOSCOVITICARVM

sufficitur: qui cum pari ratione, ut Alega, regno amotus fuisset, Machme A
demin ex Bieloiesero emisum, Princeps in eius locum subestituit. Is re-
gno uſco; ad annum Domini 1518 præfuit. Nurfultan, quam Chelealeck
& Abrahemin regum uxorem eſſe dixi, poſt Alegæ morte Mendligero
regi Præcopienſi nupſit. Hæc deinde cum ex Mèdligero problem non ha
beret, priorum filiorum deſiderio teneretur, ad Abdelativu uenit in Mo
ſcovuiam. Inde progreſſa, ad Machmedemin alteru filium in Gazan re-
gnan tem profecta eſt, anno Domini 1504. Cazanèſes à Principe Mofco
vuiæ defecerunt. Eam defectionem cum multa bella ſecuta ſint, uarie
à Principibus, qui ſe in ſocietatem huius belli iunxerant, diu utrinque pu-
gnatum, neque in hunc uſco; diem finis bello impoſitus ſit, altius huius bel-
li rationem repetere uſum eſt. Cum Cazanenſium defectio Baſilio Mo
ſcovuiæ Principi innotuisset, rei indignitate & ulcifce di libidine motus,
ingentem exercitum adiunctis tormentis bellicis in eos miſit. Cazanen-
ſes, quibus pro uita & libertate cum Mofcis pugna dum erat, audito ter-
ribili Principis in ſe apparatu, cum hoſtibus in pugna ſtataria ſe haud pa
res fore uiderent, aftu eos circumueniendos cenſuere. Quare collocatis
palam contra hoſtem caſtris, optima copiarum ſuaru parte locis oppor-
tunis in infidias abdita, ipſi ueluti terrore perculſi, reſiſtis derepente ca-
ſtris, fugæ ſe mandarunt. Mofci, qui non ita procul aberat, cognita Tar
tarorum fuga, ſolutis ordinibus, citato curſu in hoſtium caſtra irruunt.
in quibus diripiendis dum occupati, rerum ſuarum ſecuri eſſent, Tar-
tari cum Czeremiſsis ſagittarijs, ex infidijs progreſſi, tantam in eos ſtra-
gem ediderut, ut Mofci reſiſtis tormentis, machinisc bellicis, aufugere
cogerentur. In ea fuga machinarum magiſtri duo reſiſtis torme tis, cum
alijs euafere. quos Princeps in Mofcovuiam reuerſos beneuolè accepit.
Horum alterum Bartholomæum, natione Italum, qui affumpta poſt Ru
thenorum ſide, magna etiam tunc apud Principem erat autoritate & gra
tia, liberaliter donauit. Redierat ex ea clade tertius bombardarius, cum
tormento ſibi commiſo: ſe que magnam & ſolidam apud Principem
gratiam initurum, ſeruato diligenter & reducto tormento, ſperabat. C
quem Princeps iurgijs adortus: Tu, inquit, cum me & te tanto exposu-
eris periculo, aut fugere uolebas, aut te cum tormento hoſtibus dede-
re, quorum ilta præpoſtera in ſeruando tormento diligentia cuius e-
go iacturam nihil i facio, dummodo homines mihi ſupersint, qui ea fun-
dere, ijs que uti ſciant. Cæterum Machmedemin rege, ſub quo Caza-
nenſes defecerat, mortuo, Scheale ducta eius uxore uidua, Principis Mo
ſcovuiæ & fratris uxoris auxilio, Cazan regnum obtinuit: cui quatuor
tantu annis, magno ſubditoru & odio & inuidia præfuit. Augebant hec
turpis & mollis corporis coſtitutio, erat enim homo uètre prominenti,
rara barba, facie penè muliebri: quæ eum bello haudquaquam idoneum
eſſe oftenderent. Accedebat ad hæc, quod contempta ac neglecta ſubdi-
torum ſuorum beneuolentia, Principi Mofcovuię plus æquo ſaueret, ac
externis plus quam fuis fideret. Quibus reb. Cazanèſes ducti, Sappirei,
Mendligeri filio, uni ex Tauricæ regibus, regnù deferut, quo aduenien-
te, Scheale

COMMENTARII

93

A te, Scheale regno cedere iussus, cù se uiribus inferiorem, infestos fuor-
rum in se animos cerneret, fortunæ cedere optimum ratus, cù uxoribus,
cocubinis, omnis supellectili in Moscovuiâ, unde uenerat, rediit. hec a-
cta sunt anno Domini 1521. Scheale ita è regno profugiête, Machmetgi-
rei rex Tauricæ, Sapgirei fratre magno exercitu in Cazan introducit: fir
matis Cazanenfius erga fratre animis, Tauricâ rediens, traiecto Tanai,
Moscovuiâ uerfus côtendit. Eo têpore Basilius rerû fuarum ſecurior, ni
hilf tale metuës, audito Tartarorum aduentu, coacto pro têpore exerci
tu, cui Demetriû Bielski ducê præfecit, ad Occâ fluuiû, ut Tartarorum
tranfitum impediret, præmittit. Machmetgirei uiribus ſuperior, Oc-
ca celeriter traiecto, ad píſcinas quaſdam tredecim vuerſt ab ipfa Mo-
ſcovuia caſtrametatus eſt. Inde eruptione facta, omnia rapinis incendi-
is compleuit. Sub id temporis Sapgirei pariter cum exercitu ex Cazan
profectus, Vuolodimeriam & Novuogardiam inferiorem depopula-
tus eſt. His peractis, fratres Reges ad Columnam ciuitatem conueni-
unt, uires coniungunt. Basilius cum ad tantum hoſtem propulfandum
imparem se eſſe uideret, Petro ſororio ſuo, ex regibus Tartarorum ori-
undo, alijs que nonnullis proceribus, in caſtro cum præſidio relicto, ex
Moscovuia fugit: adeò timore perculſus, ut rerum ſuarû desperatione,
aliquâdiu ſub aceruo ſœni, ut quidam referunt, latuerit. Viceſima nona
Iulij, Tartari ultrà progreſsi, latè omnia incendijs còpleuerât: tâtûr ter-
rorè Moſcis incuſſerât, ut ſe in caſtro & in ciuitate parû tutos putarent.
In ea trepidatione à mulieribus, pueris, alia confi Imbelli ſtate, qui curribus,
uehiculis ac ſarcinis in caſtrum confugiebant, tantus in portis tumultus
oboritur, ut nimia festinatione ſe inuicem & impedirent, & conculca-
rent. Ea multitudo tâtum ſœtorem in caſtro ſecerat, ut ſi hoſtis triduò
aut quatriduò ſub urbe permaniſſet, etiam peſte obſeſis pereundum
fuifſet. nam in tanta hominum colluuie, ut quíſque locum occuparat, ita
naturæ ſatisfacere cogebatur. Erant tum temporis Moscovuiæ Orato-
res Livuonienſes: qui cum conſenſis equis fugæ ſe mandaſſent, & cir-
ta cum qua c nihil præter ignes & fumum uiderent, ſe à Tartaris circun-
datos eſſe arbitrarentur, adeò properarunt, ut una die in Tvuer, quæ tri
ginta ſex miliaribus Ger. à Moscovuia abeſt, peruenirèt. Magnam tum
laudem meruerunt bombardarj Alemanni, præſertim Nicolaus, prope
Rhenû, non longè à Spira, Imperiali Germaniæ ciuitate, natus: cui à pre-
ſecto, alijs confiiliarjs, qui nimio timore iam ferè confecti erant, tuen-
dæ urbis negotium blandiſsimis uerbis committitur: orantibus, ut tor-
mentis maioribus, quibus moënia deijci ſolent, ſub portam caſtri dedu-
ctis, Tartaros inde arceret. Horum autem tam uaſta erat magnitudo, ut
uix tridui ſpacio eò perduci potuiffent. Sed neque pulueres bombar-
dicos tam multos habebant paratos, quibus uel ſemel maius tormen-
tum exonerari potuiffet. Solent enim Moſci perpetuò hunc morem ſer-
uare, ut omnia in recòdito, nec quicquam tamen præparatum habeant:
uerum urgente neceſſitate, omnia tum demum celeriter conficere ſtu-
dent. Viſum eſt ergo Nicolao, ut tormenta minora, quæ procul à caſtro
erant.

RERVM MOSCOVITICARVM

94

crant recondita, humeris hominum celeriter in medium adducerentur. A
lis dum detinerentur, clamor derepentè exoritur, Tartaros adesse: quæ
res tantum timorem oppidanis incusserat, ut proiectis per uicos bóbar-
dis, etiam mœnium defendendorum curam omitterent. Quòd si tum
centum hoſtium equites impetum in ciuitatem feciſſent, paruo negotio
eam funditùs igni conſumpſiſſent. In ea trepidatione, præſectus, qui que
cum eo in præſidio erât, optimum rati, ut Machmetgirei regis animum,
milſis muneribus plurimis, in primis autem medone, placarent, & ab
obſidione auerteret: acceptis muneribus, Machmetgirei ſe obſidionem
ſoluere, & prouincia uelle decedere reſpondit, ſi datis literis Baſilius ſele
obſtringat, perpetuum ſe tributarium regi forè, quemadmodum eius pa
ter & maiòres ſui ſuiflent. Quibus literis pro uoluntate ſcriptis, acce-
ptis, Machmetgirei exercitum ad Rezan reductit. ubi data Mofcis re-
dimendi & permutandi captiuos copia, reliquam prædam ſub auctione
uendidit. Erat tum temporis in Tartarorum caſtris Euſtachius, cogno-
mento Taskovuitz, qui regis Poloniæ ſubditus, cum auxiliaribus co-
pijs ad Machmetgirei uenerat. Nam inter regem Poloniæ ac Mofco-
vuiæ ducem nullæ tum induciæ erât. Is ſpolia quædam ad caſtrum ſub-
inde deferebat uenalia, eo confilio, ut data occafione, una cum ementi-
bus Ruthenis in caſtri portas irrueret, id'que depuſſis inde cuſtodibus
occuparet. Huius conatum rex ſimili aftu adiuuare uoluit. Ad præſe-
ctum arcis, quendam ex ſuis, hominem ſibi fidum, mittit, qui Præfecto
tributarij ſui ſeruo mandet, ut ea quæ petebat, ſibi adminiforet, atque ad
ſe ueniat. Præfectus autem Ioannes Kovuar, rei bellicæ eiufmodi' que
artium non ignarus, nulla conditione induci potuit, ut caſtro exiret: ue-
rum ſimpliciter reſpondit, ſe nondum edoctum eſſe, Principem ſuum
Tartarorum tributarium & ſeruñ eſſe. quòd ſi edoceretur, ſcire ſe quid
facto opus foret. Quare illico Principis ſui literæ, quibus ſe regi ob-
ſtrinxerat, proſeruntur, atque exhibentur. Iterim dum oftenſis lite-
ris præfecti animus ita ſollicitatur, Euſtachius ſuum agens negotium,
caſtro magis ac magis appropinquabat: quo'ue magis ſucus latêret, C
Knes Theodorus Lopata, homo primarius, alij'que complures Ruthe-
ni, qui in Mofcovuiæ depopulatione in hoſtium manus deuenerât, cer-
ta pecunia redempti reſtituebantur. Ad hæc, plerique ex captiuis negli-
gentius ſeruati, ac de induſtria quodammodo dimilſi, in caſtrum euα-
ferant: ad quos repetendos cum Tartari magna multitudine caſtro ap-
propinquaſſent, Rutheni metu perculſi, profugos denuò reſtituiflent,
Tartari' que nihilominus à caſtro adeò non recederent, ut pluribus ſub-
inde aduenientibus, eorum numerus adaugeretur: Rutheni propter
imminens periculum, in magno terrore, ſumma' que rerum deſperatio-
ne erant, neque quid facto opus eſſet ſatis uidebant. Tum Ioannes Ior-
dan, natione Alemanus, ex ualle Oeni oriundus, machinarum magi-
ſter, periculi magnitudinem magis quàm Mofci perpendens, ex ſuo ar-
bitrio collocatas ordine machinas in Tartaros & Lithvuanos exone-
rauit: eos ita terruit, ut relicto caſtro omnes diffugerét. Rex per Euſta-
chium,

COMMENTARII.

95

A chium, huius technæ artificē, de illata iniuria cum præfecto expostulat: qui quū se inficio ac inconfulto bōbardariū machinas exoneraſſe dixiſſet, omnemibuius huius facinoris culpam in illum träſtuliſſet, mox bombardarium tradi ſibi rex poſtulat, atq, ut plerunq, in rebus deploratis fit, maxi ma pars, quo hoſtili terrore liberarentur, hunc dedendum cenſuere: ſolo Ioanne Kovuar præfecto renuente, atque eius maximo beneficio tum Alemanus ille ſeruatus ſuit. Nam rex ſiue moræ impatiens, ſiue quòd milites præda onuſtos haberet, re ſua id exigente, ſubitò (literis etiam Moſcovuiæ Principis, quibus ſe tributarium perpetuo ſibi fore obſtrin xerat, in arce reliſtis) ſolutis caſtris, in Tauricam diſeſſit. Porro tam tam captiuorum multitudinem ex Moſcovuia ſecum duxerat, ut ea uix credibilis eſſe uideatur. Aiunt enim numerum oſtingentorum millium exceſſe, quam in Capha partim Turcis uendiderat, partim interſece rat, nam ſenes & infirmi, qui uendi magno non poſſunt, adq, laborē per ſerendum inuſiles ſunt, apud Tartaros iuuenibus, non ſecus ac catulis le B pores, quo primæ militiæ tyrocinia inde addiſcant, aut lapidandi, aut in mare preſcipitandi, aut alio quouis mortis genere interſiendi obſciuntur. qui autem uenduntur, perpetuo ſexennio ſeruitutem ſeruire cognutur: quo exaſto, liberi quidem ſunt, prouincia tamen decedere non au dēt. Sapgirei rex Cazan, quoscunq, ex Moſcovuia captiuos ab duxerat, in Aſtrachan emporio non longè ab oſtijs Vuolgæ ſito, Tartaris uendit. Tartarorum regibus ita ex Moſcovuia proſectis, Baſilius princeps rurſus Moſcovuiam rediſt: atq, cum in ingreſſu Nicolaum Alemanum, cuius ſolertia & diligētia caſtrum ſeruatū ſuiffe dixi, in ipſa caſtri porta, quo ad excipiendum Principem ingens multitudo confluxerat, ſtantem uidiſſer, clara uoce: Tua, inquit, fides erga me & diligentia, quā in ſeruan do caſtro præſitifti, nobis cognita ſunt, huiusq, oſticij gratiā cumulatè tibi reponemus. Alteri quoq, Alemano, Ioāni, qui ab caſtro Rezan Tar taros exoneratis repētè machinis depulerat, adueniēti: Saluus ne es, in quit. Deus nobis uitam dedit, hāc tu denuò nobis conferuaſti: magna e- rit erga te gratia noſtra. V terc, ſe liberaliter donatū iri à Principe Ipera bat: nihil tam illis datum eſt, quāuis Principē hac de re ſæpe fatigaſſent, promiſſorūq, admonuiffent. Qua Principis ingratitudine offenſi, dimiſ ionē, ut patriam, à qua diu abfuiffent, cognatosq, fuos poſſent inuifere, eſſlagitant. èa re eſſectum eſt, ut decē priori ſtipendio cuic, floreni, iuſſu Principis, adiſcerētur. Interea cum in aula Principis de Ruthenorum ſu ga ad Occam, quis eius autor extitiſſet, cōtentio ſuiffet orta: Seniores in Knes Demetrium Bielski exercitus ducem, hominem iuuenē, à quo con filia ſua ſpreta ſuiffent, omnē culpā transferebāt, eiusq, incuria Tartaros Occam tranſiſſe: cōtrà ille depulſa à ſe culpa, Andreā iuniorem fratrem Principis primum omnium fugam inijſſe, cæterosq, huc ſequutos ſuiffe dicebat. Baſilius, ne ſeuerior in fratrem, quem autorem fugæ ſuiffe con ſtabat, eſſe uideretur, ex præſeſtis unū, qui una cū fratre profugerat, inie eſtis cathenis, dignitate & principatu priuauit. Ineunte deinde æſtate, ut acceptam à Tartaris cladē ulciccerē Baſilius, ignominiamq, quā fugiens & ſub

RERVM MOSCOVITICARVM

96

A
& sub fœno latitans suſeperat, deleret, coacto ingêti exercitu, adiuncto
etiam magno tormentorum & machinarum apparatu, quibus antea in
bellis Rutheni nũquam uſi fuerant, profectus ex Moſcovuia cum omni
exercitu, ad Occam fluuium, Columnam, ciuitatem confedit. inde miſ-
fis ad Machmetgirei in Tauricam caduceatoribus, ad certam eum pro-
uocat. ſuperiore enim anno, ſe, nô indicto bello, ex infidijs, furum latro-
num, more oppreſſum ſuſile. ad ea rex respondit: Sibi ad inuadendam
Moſcovuiam ſatis multas uias patère: bella non magis armorum, quam
temporum eſſe: proinde ea ſe fuo magis quàm alieno arbitrio, gerere ſo-
lere. Quibus uerbis irritatus Baſilij animus, tum etiam quòd uleſcendi
libidine arderet, motis caſtris, anno Domini 1523, in Novuogardiam, in-
feriorem ſcilicet, ut inde Cazan regnũ depopularetur, occuparet, con-
tendit. Inde profectus ad fluuium Sura, in finibus Cazanefium, caſtrum
quod à ſuo nomine appellauit, erexit: nec tû ultra progreſſus, exercitū
reduxit. Sequenti uerò anno Michaelê Georgij, unû ex p[]reçipuis conſi-
liarijs ſuis, maioribus quàm prius copijs, ad ſubigend[ui] Cazan regnũ mi
ſit. Eo apparatu adeò terribili, Sapgirei rex Cazani perculſus, accerſito
ad ſe ex fratre nepote, rege Taurice, iuuenem tredecim annorum, qui in-
terim regno p[]reſſet, ad Turcarum Imperatorem, eius auxilium opem,
imploraturus, confugit. Cum autem iuuenis auunculi monitis parens,
iter aggreſſus, ad Goſtinovuſero, id eſt inſulam quæ mercatorum dici-
tur, intra Vuolgæ meatus, non longè à caſtro Cazan ſitam perueniſſet,
liberaliter honoriſe, à regni principibus ſuſceptus eſt. Nam Seyd, ſu-
premus Tartarorum ſacerdos ( qui in tanta apud eos autoritate ac ue-
neratione eſt, ut etià reges aduenienti occurrant, ſtantes, huic equo in-
fidêti manũ porrigant; capite, inclinato, quod ſolis c[]oſeſſum eſt regib.
tangât: nam Duces non eius manum, ſed genua: nobiles uerò pedes, ple-
bei ſueſtes tantum, aut equũ manu attingut) in eo comitatu ſuit. Is Seyd,
cum Baſilij partes clam ſoueret, ſequeretur, iuuenem capere, & Mo-
ſcovuiam uinc[ui] mittere ſatagebat: ſed deprehenſus, captus, cultro in
publico occiditur. Michael interea, dux exercitus, coactis in inferiore
C
Novuogardia ad machinas commeatum, deferend[ui] nauibus, quarum
tâta multitudo erat, ut fluuius alioqui amplus, nauigantium multitudi-
ne opertus undic[us] eſſe uideretur: ad Cazan[ui] cum exercitu properabat.
cum, ad mercatorum inſulam Goſtinovuſero perueniſſet, locatis ſe-
ptima die Iulij caſtris, uiginti diebus, dum equitat[ui] expectat, ibi como-
ratus eſt. Interea Cazan caſtrum, quod ex lignis exſtruct[ui] erat, per qua-
dam à Moſcis ſubornatos incenditur, ac intuente Ruthenorum exercitu
fundit[us] exuritur. Tanta occupâdi caſtri occaſio, adeò formidine ac igna
uia Ducis neglecta ſuit, ut nec militem ad expugnandum caſtri collem e-
duxerit, nec Tartaros id denuò ædificantes impediuerit: uerùm uigeli-
ma octaua eiufdem menſis die traiecto in eam partem qua caſtrum ſitum
eſt, Vuolga, ad Cazanca fluuium cum exercitu confedit, uiginti diebus
bene gerend[ae] rei occaſionem captans. Ibi moratus, nec longè ab eo Ca-
zanenſis quoque Regulus ſua caſtra locat: emiſsis, Czeremiſsis p[]editi-
bus, Ru-

COMMENTARII.

A bus, Ruthenos sæpius, fruſtra tamē, inſeſtat. quē Scheale rex, qui quoq
ad id bellum nauibus uenerat, ſcriptis literis admonet, ut regno ſuo hæ-
reditario cedat. Ad quæ ille paucis: Si regnum hoc meum (reſpondit)
habere cupis, age ſerro decernamus utriq. id cui fortuna dederit, habe-
at. Dum Rutheni ita fruſtra moras trahunt, abſumpto quē abduxerant
cōmeatu, fame laborare incipiut. nam Czeremiſsis omnia circumquaq
uaſtantibus, hoſtiumq. itinera diligenter obſeruātibus, nihil adſerri po-
terat: adeo ut nec Princeps de exercitus ſui, qua premebatur, neceſſitate
cognoscere, nec ipſi quicq. illi ſignificare poſlent. Huic rei duos Baſilius
præſecerat: unum, Knes Ioannem Paliczki, qui ex Novuogardia inſtru-
ctis commeatu nauibus, ſecundo fluuio ad exercitum deſcenderet: reli-
ctoq. ibi commeatu, ſtatu etiam rerum præſenti considerato, ocyus ad ſe
reuerteretur, alter eandem ob rem cum quingentis equitibus terreftri iti
nere miſſus fuerat, qui à Czeremiſsis, in quos inciderat, cū ſuis cæſus eſt,
uix nouem per tumultum fuga elapsis. Preſectus grauiter ſaucius, tertio
pōſt die in manibus hoſtium obiſt. Huius cladis ſama cum ad exercitum
perueniſſet, tāta in caſtris conſternatio, quam uanus de toto equitatu ad
internecionem cæſo ſubitò abortus rumor etiam adauxerat, coorta eſt,
ut nihil niſi de fuga cogitarent. in quam cum omnes conſenſiſſent, hæſi-
tabant adhuc, aduerſo ne fluuio, quod difficillimum erat, redirent, an ſe-
cundo tantiſper deſcenderent, donec alios fluuios attingerēt, ex quibus
pōſt terreftri itinere longo circuitu reuerterentur. In his dum fame, ſu-
pra modum eos urgente, eſſent consultationibus, nouem, quos ex quin-
gentorum cæde elapsos ſuiffe dixi, fortè ſuperueniunt, Ioãnemq. Palitz-
ki cum commeatu aduenturum nunciant: qui eti curſum ſuum matura-
ret, ſiniftra tamen fortuna ufus, maiore parte nauium amillà, cum paucis
in caſtra peruenit. Etenim cum diutino labore fatigatus, una nocte qui-
etis cauſa in Vuolgæ littus ſe recepiſſet, Czeremiſſæ continuò magno
accurrentes clamore, quis nam præternauigaret, ſeſcitantur. quos Pa-
litzki ſeruitores, nautarum ſeruos eſſe rati, iurgijs increpantes, flagris ſe
poſtero die cæſuros minantur, quòd domini ſui ſomnum ac quiete im-
portunis uociferationibus interturbarent. Ad quæ Czeremiſſæ: Cras,
inquiunt, aliud nobis uobiſcum negotium erit: nam uinc tos uos omnes
Cazan ducemus. Manè igitur ſole nondum apparente, cum denſiſsima
nebula totum littus occupaſſet, Czeremiſſæ derepentè in naues impetu
faſto, tantum terrorem Ruthenis incuſſerant, ut Palitzki preſectus cla-
fis, relictis in manu hoſtium nonaginta maioribus nauibus, in quibus ſin
gulis triginta uiri erant, ſoluta à littore naui, medium Vuolgæ teneret,
nebulaq. tectus ferè nudus ad exercitum perueniret. Atq. inde pōſt, plu-
rium nauium comitatu rediens, haud diſpari fortuna ufus, in Czeremiſ-
ſarum inſidias iterum prolapsus eſt. Nauibus enim, quibus deduceba-
tur, amiſsis, ipſe uix cum paucis incolumnis euafit. Dum Rutheni ita ſa-
me hoſtili que ui undequaq. urgentur, à Baſilio miſſus equitatus Vuie-
ga fluuio, qui à Meridie Vuolgam influit, octo que miliaribus à Cazan
abeſt traiecto, ad exercitù contenderet, à Tartaris & Czeremiſsis bis ex-
k cipitur.

k cipitur:

98

RERVM MOSCOVITICARVM

cipitur: cum quibus congreſsi, multis utrinč defideratis, Tartaris dein A
de cedentibus, ſe reliquio exercitui coniunxerunt, atc ita exercitu equi-
tatu firmato, Cazan caſtru quintadecima Auguſti obſideri cœptum eſt.

Qua re cognita, regulus ad alterum oppidi latus in conspectu hoſtium,
fua quoq caſtra locauit: emiſſoq subinde equitatu hoſtium, caſtra obe-
quitare, eosq laceſſere iubet. atq ita crebri utrinč uelitationes ſiebant.

Narratum eſt nobis ab hominibus fide dignis, qui ei bello interfueruſt,
sex aliquado Tartaros in planiciem ad Molſi exercitũ proceſſiſe: quos
cum rex Scheale cétum quinquaginta equitibus Tartaricis aggredi uel-
let, à duce exercitus prohibitum ſuſſe: duobusq milibus equitum an-
te eum collocatis, occafionem rei bene gerendæ preſreptam ſibi ſuſſe. Hi
cũ Tartaros circũuenire, et quasi concludere, ne fuga elaberetur, uellent:

Tartari eorum conatu hoc aftu eludere, inſequétibus Molſcis paulatim cedere, parumq progreſsi ſubſiftere. Idem Molſi cum facerent, eorum Tartari timiditatem animaduertentes, mox arreptis arcubus tela in eos

torquebant: in'que fugam conuerſos perſequuti, complures ſauciabant. B

Molſcis denuò in ſe conuerſis, paululum cedere, iterumq ſubſiftere, atq
ita hoſtem ſimulata fuga ludificare. Hæc dum ſiunt, duo Tartarorum e-
qui, tormenti ictu profitrantur, illæſis tamen equitib, quos reliqui qua-
tuor ſaluos ac incolumes, duobus milibus Molſorum ſpectantibus, ad
fuos reductere. Dum equites ſe ita mutuò ludificat, magna ui interea ad-
motis tormentis, caſtrum oppugnabatur: necq obſeffi legnius, exonera-
tis pariter in hoſtem tormentis, ſe defendebant. In eo certamine bombar

darius, quem unicum in caſtro habebant, ex Ruthenorum ſtatione ſph
rula bombardica ictus, occubuit. Qua re comperta, mercenarij ex Ger-
manis & Lithvuanis milites, magnam ſpem ad occupàdum caſtrum con-
cipiunt: quibus ſi preſfecti animus reſpondiſſet, haud dubiè eo die caſtro
potiti ſuiffent. Verum is cum fuos inedia, quæ quotidie etiam magis ad-
augebatur, premi cerneret, priuſquam per internuncios de ineundis in-
ducijs clàm cum Tartaris egiſſet, adeò militum conatum non probauit,
ut eos etiam cum iracundia corriperet, uerberac minaretur, quòd ſe in-

ſcio & inconfulto caſtrum oppugnare auderent. Bene enim in tanta re-
rum anguſtia Principis ſui rebus conſultum fore putabat, ſi initis cum
hoſte quibufcuncq inducijs, tormenta & exercitum ſaluum reportaret.
Tartari quoq cognita præfecti uoluntate, in ſpem bonam adducti, con-
ditiones quas præfectus offerebat, ſcilicet ut miſsis in Molſcovuiam lega-
tis, pacem cum Principe tranſigerent, libenter ſuſceperuſt. quibus ita con-
ſtitutis, Palitzki preſfectus ſoluta obſidione, cum exercitu in Molſcovui-
am reuerſus eſt. Fama erat, præfectu à Tartaris muneribus corruptum,
obſidionem ſoluiffle, quam quidam natione Sabaudiensis adauxerat: qui
cum tormento ſibi commiſlo, ad hoſtes deſicere uoluiffet, deprehenſus
in itinere, atq ſeuerius examinatus, conſeſſus eſt, ſe deſicere uoluiffle: atq
ut plures ad hanc defectionem ſollicitaret, argenteos ſe nummos & po-
tula Tartarica ab hoſtibus accepiffe, in quem tamè in tam manifesto ſce-
lere deprehenſum, Præfectus nihil durius ſtatuit. Reducto ita exercitu,

quem

COMMENTARII

99

A quem centum octoginta millium fuisset perhibét, Cazan regis Oratores ad pacem firmandam ad Basilium ueniunt. qui etiam tum, dum nos Molscovuiæ essemus, aderant: neq[ui] adhuc ulla tunc futuræ pacis spes inter eos erat. nam & nûdinas, quæ circa Cazan in mercatorum influla fieri confue uerant, in Cazanensium iniuriam Basilius Novuogardiam trastulit: graui indicta poëna, si qui in pofterum ex suis ad mercatû in influlâ proficiſceretur, eamq[ui] nundinarum translationē magno Cazanensibus incommodo futuram ſperabat: atq[ui] uel ſalis (cuius Tartari illis tantum undinis copiam à Ruthenis habebant) emptione adempta, ad deditionem eos cogi poſſe. Verum huiusmodi nundinarum translatione non minus incommodi ſenſit Molscoviuæ, quam ipſi Cazanëſes. Plurimarum enim rerum, quæ ex mari Caſpium, Aſtrachan emporio, ad hæc Perſia & Armènia per Vuolgam importabantur, cōſequuta eſt caritas ac penuria: maſximè autem nobilifSIMORUM p[il]ſcium, ex quorù numero Beluga eſt, qui citra & ultra Cazan in Vuolga capiuntur.

B Hастenus de bello Principis Molscovuiæ cum Tartaris Cazanëſibus geſto. Nunc ad intermiſſam de Tartaris narrationem denuò redeo.

Poſt Tartaros Cazanensſes, primi Tartari cognomento Nagaï occurunt, qui ultra Vuolgam, circa mare Caſpium, ad fluuium laick ex prouincia Sibier decurretem habitant. Hi reges non habent, ſed duces. No ſtra tempeſtate tres fratres, æquali diuſione prouinciarum facta, ducatus illos obtinebant: quorum primus Schidack, ciuitatem Scharaitzick ultra fluuium Rha, Orientem uerſus, cum adiacente ad laick fluuium regione obtinebat: alter Coſſum, quicquid inter Kamam laick & Rha fluuios eſſet: Schichmamai tertius fratrum Sibier prouinciæ partem, & om nem circumiacetem regionem poſsidet. Schichimamai interpretatur ſanctus, uel potes. Atq[ui] hæ quidem regiones omnes ſere ſyluolę ſunt: extra eam quæ ad Scharaitzick uergit, quæ campeſtris eſt.

Inter Vuolgam & laick fluuios, circa mare Caſpium, habitabat quondam Savuolheſes reges, de quibus poſtea. Apud hos Tartaros rem admirandam, & uix credibilem, Demetrius Danielis, uir (ut inter Barbaros) grauis ac fide ſingulari, nobis narrauit: patrem ſuum aliquando à Principe Molscovuiæ ad Zavuolhenſem regem miſſum ſuiffe: in qua dum eſſet legatione, ſemē quoddam in ea influla, melonum ſemini, paulo maius ac rotuarius, alioqui haud diſsimile, uidiffe: ex quo in terram contido, quiddam agno perſimile, quinque palmarum altitudine ſuccrefcere: idq[ui] eorum lingua Boranetz, qualiſ agnellum dicas, uocaretur. nam & caput, oculos, aures, cætera: omnia in formam agni recens editi, pellem præterea ſubtiliſsimâ habere, qua plurimi in eis regionibus ad ſubducenda capitis tegumenta uterentur. eiusmodi pelles uidiffe ſe, multi coram nobis teſtabantur. Aiebat infuper, plantam illâ, ſi tamen plantam uocari phas eſt, ſanguinem quidem habere, carnem tamen nullam: uerum carnis loco, materiam quandam cancrorum carni perſimilem. unguas porrò nō ut agni corneas, ſed pilis quibusdâ ad cornu similitudinē uel ſtitas: radicem illi ad umbilicû, ſeu uentris medium eſſe, uiuere aŭt tâdiu,

k 2 donec de

150

RERVM MOSCOVITICARVM

donec depaftis circum se herbis, radix ipfa inopia pabuli areſcat. Miram A
huius plātæ dulcedinem eſſe: propter quam à lupis, cæteris c[]rapacibus
animalibusmultum appeteretur.

Ego quamuis hoc de ſemine & planta pro commento habuerim, ta-
men & antea tanquam à uiris minimè uanis auditum retuli: & nunc tan-
to libētius reſero, quòd mihi uir multæ doctrinæ Guilhelmus Poſtellus
narrauit, ſe audiuiffe à quodā Michaele, apud rempub. Venetā publico
Turcicę & Arabicę linguæ interprete, quòd uiderit à finibus Samarcani
dæ ciuitatis Tartaricæ, cæterarum c[]p regionum quæ ad Euroaquilonem
mare Caſpium reſpiciut, uſc[]p in Chalibontidem, deſerri quaſdam pelles
delicatiffimas, plantæ cuiuſdam in illis regionibus naſcentis, quæ aliqui
Muſſulmani ad capita ſua rafa ſouenda medijs pileis inſerere, ac pectori
quo[]c[]p nudo applicare ſoleât. Plantā ſibi tamē nō uifam eſſe, nec nomen
ſe ſcire, niſi quòd illic Samarcādeos uocetur: eam[]c[]p eſſe ex animali inſtar
plantæ in terram deſixo. Quæ cum ab alioru[]r narratione non diſsideant,
mihi (inquit Poſtellus) penè perſuadent, ut hanc rem minus fabulofam B
eſſe putem, ad gloriam Creatoris, cui omnia ſunt poſſibilia.

A' Principe Schidack, progrediendo in Orientem uiginti diebus, occurrent populi quos Moſci appellāt Iurgēci, quibus Barack Soltan, ma gui Cham ſeu regis de Cataia frater imperat. A' domino Barack Soltan, decem diætis itur ad Bebeid Chan. Hic eſt ille magnus Chan de Cataia.

Aſtrachan urbs opulenta, magnum c[]p Tartarorum emporium, à qua
tota circumiacens regio nomen accep[]it, decem dierum itinere infra Ca-
zan in citeriore Vuolgæ ripa, ad eius ſerè oſtia ſita eſt. Quidā hanc non
ad Vuolge oſtia, ſed aliquot dierum itinere inde diſtare aiunt. Equidem
eo loco quo Vuolga fluuius in multos ramos, quos quidē ſeptuaginta
eſſe aiunt, ſcinditur, plures c[]p inſulas facit, totidem c[]p ſere[]d oſtijſ Caſpium
mare tanta aquaru[]r copia ingreditur, ut procul ſpectātibus mare eſſe ui-
deatur, Aſtrachan ſitam eſſe puto. Sunt alij, qui eam Citrahan appellant.

Vltra Vuiatkam & Cazan, ad Permię uiciniam Tartari habitant, qui Tumenskij, Schibanskij, & Cofatzkij uocantur, ex quibus Tuměskij in C. fyluis habitare, decem c[]p milium numerum aiunt non excedere, alij præterea Tartari trās Rha fluuium ſunt, qui quòd ſoli capillos nutriant, Kal-muchi uocantur: & ad mare Caſpium Schamachia, à qua etiam regio no men accep[]it, ita appellati, homines in texendis ſericeis ueſtibus excellen-tes, quorum ciuitas ſex dieru[]r itinere abeſt ab Aſtrachan, quam unà cum regione rex Perſarum hiaud ita diu (ut aiunt) occupauit.

Aſoph ciuitas ad Tanaim, de qua ſuprà, ſeptem dierum itinere diſtat
ab Aſtrachan; ab Aſoph autem, Taurica Chersoneſus, præcipuè autem
Præcop ciuitas, abeſt quin c[]p dierum itinere. Inter Cazan autem & Aſtra
chan, longo ſecu[]dum Vuolgam tractu, ad Boryſthenem uſc[]p, campi de-
ſerti ſunt, quos Tartari nullis certis ſedibus inhaſitant: præter Aſoph
& Achas ciuitatem, que eſt duodecim miliaribus ſupra Aſoph ad Tana-
im: & minori Tanai uicinos Tartaros, qui terram colunt, certas c[]p ſedes
habent. Ab Aſoph ad Schamachiam ſunt duodecim diætæ.

Ab Ori-

COMMENTARII.

101

A. Ab Oriente Meridiem uerſus reflectêdo, circa Mæotidis paludes & Pontũ, ad fluuium Cupa, qui paludes influit, Aphgaſi populi ſunt, quò loci uſc[ur] ad Merula fluuium, qui Pontũ illabitur, montes occurrut, quos Circaſi, ſeu Ciki incolunt. Hi montium asperitate ſreti, nec Turcis, nec Tartaris parent. Eos tamē Chriſtianos eſſe, ſuis legibus uiuere, in ritu & cæremonijs cum Græcis cōuenire, lingua Slavuonica (qua utuntur) ſacra peragere, Rutheni teſtantur. Audacif[ili]simi p[ir]atæ ſunt, n[am] fluuijs, qui ex eorum montibus fluunt, nauibus in mare delapſi, quoc[um]cun[que] poſſunt ſpoliant: eos preſertim, qui ex Capha Cōſtantinopolim nauigant. V[ɪ]ltra Cupa fluuiũ eſt Mengarlia, qu[am] Eraclea fluuius interlabitur: deinde Co[t]atis, quam quid[am] Colchim eſſe arbitrantur. Poſt quem Phaſis occurrit, qui priuſc[ur] mare illabatur, haud procul ab oſt[i]ijs Satabellum inſu[ā] facit: in qua fama eſt, Iaſonis naues qu[ō]dam ſtetiſſe. V[ɪ]ltra Phaſim, Trapezus.

Tauricæ Chersoneſi paludes, quæ ab oſt[i]ijs Tanais in longitudinem trecenta miliaria Italica habere dicuntur, ad caput S. Ioannis, promon[tor]ium, qua[rum] in arc[tu]m coeunt, duo tantum miliaria Italica continent. In ea Krijm ciuitas, olim reg[um] Tauric[æ] ſedes: à qua Krijskijs nominaban tur. Poſtea toto Iſthmo, ſpacio mille ducentorum paſſuum ad inſu[ā] formam perſoſſo, reges non Krijskijs, ſed Præcopskijs, ab illa n[im]irum perſoſſione ſumpto uocabulo, nomen accepere. Præcop enim, lingua Slavuonica perſoſſum ſonat. Vnde apparet, ſcriptorem quendam erraſſe, qui Procopium quendam ibi regnaſſe ſcripſit. Porro tota Chersoneſus, ſylua quadam per medium ſcinditur: eac[que] p[ar]s qu[æ] Pontum reſpici, in qua Capha inſignis urbs, olim Theodofia dicta, Genuſium colo[n]nia, tota à Turca poſsidetur. Capham autem Mahumetes, qui expugnata Conſtantinopoli, Græcorum imperium deſtruxit, Genuenſibus ademit. Alteram peninſulæ partem Tartarus poſsidet. Omnes autem Tar[t]ari, Tauricæ reges, originem ſuam ex Savuolhenſibus regibus ducunt: & cum domels[ica] ſeditione aliqui regno pulſi ſuiffent, nec uſquam in ui[c]inia firmam ſedem habere poſſent, hanc Europæ partem occupauere:

C. ueteris' que iniuriæ haud immemores, diu cum Savuolhenſibus dimicabant: donec patrum noſtrorum memoria, Alexandro m[ag]no duce Lithvuaniæ in Polonia imperante, Scheachmet rex Savuolhenſis in partes Lithvuaniæ uenit, ſcilicet ut inſi[te]o cum Alexandro rege ſo[d]ere, con[i]unctis uiribus Mahmetgirei regem Tauricæ eijcerent. In quam rem unterque quidem princeps, conſenſit. Cum autem Lithvuani iuxta eorum conſuetudinem longius quam par eſt, bellum differrent, uxor Savuolhenſis regis, eius que quem in campis habebat exercitus, moræ, tum e[ti]am frigoris impatientes, eorum regem in oppidis quib[u]ſdam agen[tem] ſollicitant, obmiſſo Poloniæ rege, ut in tempore rebus ſuis prouideat. Quod cum illi perſuadere non poſſent, uxor reliſto marito, cum parte exercitus ad Mahmetgirei Præcopenſem regem deſ deficit: cuius impulſu, Præcopenſis exercitum ad proſligandas reliquias Savuolhenſis co pias mittit, quib[que]. diſſipatis, Scheachmet Savuolhenſis rex inſo[f]licitatem ſu[n] uidens, ſexingetis ſerè equitibus comitatus, Alb[am] ad Thijrã fluuium

k 3 litam

102

RERVM MOSCOVITICARVM

sitam, spe auxili à Turca implorandi cōfugit. In ea ciuitate cum structas A
sibi, ut caperetur, infidias intellexisset, conuerso itinere, uix media parte
equitum aflumpta, Chiovuiam peruenit, ubi à Lithvuanis circumuētus,
captus, cum regis Poloniæ iussu Vuilnam deduceretur, obuiam sibi
rex progresſus, honorificè ſuſceptum, ad Polonorum conuentum ſecum
duxit: quo quidem conuentu bellum aduerſus Mendligerei decernitur.
Sed cum Poloni in cogendo exercitu tempus longius, quam par erat, ex-
traherent, Tartarus uchemēter offenſus, denuò de fuga cogitare cœpit;
in qua deprehenſus, ad Trokij caſtrum, quatuor à Vuilna miſiaribus re-
tractus eſt. quē ego ibi uidi, una cum eo pranſus ſum. Atc hic Savuol
henſium regum imperij finis fuit: cum quibus & Aſtrachan reges, qui
quoq ex eſdem regibus originem traxerunt, una perierunt. quibus ita
oppreſsis & extinetis, regum Tauricæ potentia maior in modum adau-
cta, uicinis gentibus terrori erat, adeò ut & regem Poloniæ ad certum
ſtipendium pendendum cogerent, ea conditione, ut eorum opera qua-
uis urgēte neceſsitate utatur. Quin & Mofcovuiæ Princeps, miſis ſub.
in de muneribus illum sibi deuincire ſolebat. quod ideo fit, quia cum mu
tuis aſsiduè bellis implicentur, uter Tartarorum ope armis alterum
ſe ſperat opprimere posſe. Cuius ille haud ignarus, acceptis muneribus
utruq uana ſpe laſtabat. id quod uel eo tempore, dum ego Cæſaris Ma-
ximiliani nomine apud Mofcovuiæ Principem de pace cum rege Polo-
niæ ineunda tractarem, apparuit. Nam cum Mofcovuiæ Princeps ad
æquas pacis conditiones induci non posſet, rex Poloniæ Præcopenſem
regem pecunia conductit, ut Mofcovuiam cum exercitu ab una parte a-
doriretur, ſe quoq ex altera Opotzkam uerſus impetum in Mofci di-
tionem facturum. qua arte Poloniæ rex Mofcum ad tolerabiles pacis
conditiones cogi posſe ſperabat. Quod Mofcus animaduertens, miſis
Oratoribus ſuum uicifsim apud Tartarum egit negotium, ut ſelicet in
Lithvuaniam, quam tum omni metu uacuam ac præſidio deſtitutam eſ-
ſe dicebat, uires fuas conuerteret. Cuius conſilium Tartarus, ſui com-
modi duntaxat ratione habita, ſecutus eſt. Atc is eiuſmodi Principum
diffenſionibus potentior factus, cum imperij augēdi libidine teneretur,
nec quieſcere posſet, ad maiora animum applicuit: Mamai que Nahaí-
celi principe sibi adiuncto, Tauricam anno Domini 1524, menſe Ianua-
rio, cum exercitu egreſſus, regem Aſtrachan adortus eſt. cuius urbem,
cum ea reſicta, metu profugifſet, obſedit, & occupauit, manifiſt uiftor
in ciuitate ſub tectis. Interim Agis Nahaicenſium quoq princeps, fra-
trem ſuum Mamai increpat, quod tam potentem uicinum ſuis copijs iu-
uaret. Præterea eum monet, ut Machmetgirei regis indies creſſtem po-
tetiam ſuſpectam haberet. posſe enim, ut inſanabili ille animo eſſet, fieri,
ut conuerſis in ſe fratrem armis, utruq regno depulſum aut interimat,
aut in ſeruitutem deducat. Quibus uerbis Mamai permotus, fratri nun-
ciat, eui hortatur, ut quam magnis posſet copijs ad ſe properaret. posſe
enim nunc, cum Machmetgirei magno reru ſuccesſu elatus, ſecurius age-
ret, utroſq eo metu leuari. Agis fratris monitis parens, ad præſcriptum
tempus

COMMENTARII.

103

A tempus se cum exercitu, quem ad defendendas in tot bellis regni sui fines iam prius coegerat, affuturum omnino promisit. Qua re intellecta, Mai continuo regem Machmetgirei monet, ne militem soluta disciplina sub testis aleret, corru per et c: sed urbe relicta, in cæpis potius, ut mos est, degeret. Cuius consilio acquiescens rex, militem in castra educit, ad uolat Agis cui exercitu, fecr fratri iungit: at c hi non ita multo pòft Mach metgirei regem nihil tale timent, cum Bathir Soltan filio, uigintiquin annos nato, prandentem, facto derepentè impetu obtruncant, eius c ma iorem exercitus partem fundunt, & reliquos in fugam uertunt: ac ultra Tanaim, Tauricâ ufc infrequentes, cedunt, fugant: Præcop ciuitatem, quam in Chersonefi ingreſſu eſſe dixi, obſident: tentatis omnibus, cum ea nec ui nec deditione potiri posse uider est, soluta obſidione domum re deunt. Horum ergo opera rex Aftrachan regno ſuo iterum potitus est: uires c regni Tauricæ, cui Machmetgirei fortifisimo & ſœlicifisimo rege, qui potenter aliquadiu imperauit, concider ut. Machmetgirei occisó, tra B ter eius Sadachgirei, Turcarum imperatoris ( cui tum feruiebat) auxilio Præcopere regnur occupauit: qui cum Turcaru moribus imbutus, rarius præter Tartarorum moré in publico uerſaretur, nec sub ditis ſuis se con spiciendum exhiberet, à Tartaris, qui hanc in ſolitâ rem in Principe ferre non poterant, eijcitur, in c eius locum ex fratre nepos subſtituitur. à quo cum Sadachgirei captus fuiflet, nepotê, ne cæde in ſe ſæuiat, ſed à ſuo ſan guine abſtineat, ſenectutis ſuæ miſereatur, deni ut priuatus reliquur ui tæ in caſtro aliquo deducere, nomen c diſtaxat regium, tota regni adm nistra tione nepoti permiſa, retinere poſsit, ſupplex orat, & impetrat.

Nomina dignitatum apud Tartaros hæc ferè ſunt. Chan, ut ſuprà di xi, rex est: Soltan, filius regis: Bij, dux: Murfa, filius ducis: Olboud, nobi lis, uel confiliarius: Olboadulu, alicuius nobilis filius; Seid, ſupremus ſa cerdos: homo uerò priuatus, Kſi. Officiorum uerò, Vlan, ſecunda è rege dignitas: nam regeſ Tartarorum quatuor uiros, quorum consilio in re bus grauibus potiſsimum utuntur, habent, ex his primus, Schirni uoca tur: ſecuſus Barni, tertius Gargni, quartus Tziptzan. Haetenus de Tar taris: nunc de Lithvania, Moſcovuiæ uicina, dicendum est.

DE LITHUANIA.

Lithvania Moſcovuiæ proxima est. non autem de ſola prouíncia, ſed regionibus illi adiacentibus, quæ sub Lithvaniæ nomine compre henduntur, nunc loquor. Hæc longo tractu ab oppido Circafs, quod ad Boryſthenem ſitum est, in Livuoniam uſc protenditur. Porro Circafsi, Boryſthenis accolæ, Rutheni ſunt, alij ab his quos ſuprà ad Pontum in montibus habitare dixi. His noſtra tempeſtate præſiebatur Eufachi us Taſcovuitz, ( quem cum Machmetgirei rege in Moſcovuiam una proſectum fuifſe, ſuprà dixi) uir belli peritifsimus, aftutia ſingulari: qui cum crebra cum Tartaris commercia haberet, ſæpius tamen eos fudit. quin & ipſum Moſcum, cuius aliquando captiuar fuerat, in magna ſæpe pericula adduxit. Eo anno, quo nos Moſcovuiæ eramus, miro aftu Mo ſcos proſliguit: digna c mihi res uifa est, que hoc loco aſcriberetur. Tar

k 4 taros

104

RERVM MOSCOVITICARVM

taros quosdam habitu Lithvuanico in Moscovuiam deduxit, in quos, A ceu Lithvuanos, nullo metu Moscos irruituros ſciebat. Ipſe diſpoſitis loco opportuno inſidijs, Moscos ulcifcentes præſtolatur. Tartari depo pulata parte Sevueræ prouinciæ, Lithvuaniam uerſus iter arripiunt: in deß mutato itinere, cum Lithvuaniam tenuiſſe cognouiſſent, Mofci Lithvuanos eſſe rati, mox uindiſtæ cupiditate magno impetu in Lithvuaniam irruunt. qua uaſtata, cum præda onuſti redireſt, ab Euſtachio ex inſidijs circumuenti, ad unum omnes cæduntur. Qua re cognita, Moscus Oratores ad Poloniæ regē, qui de illata ſibi iniuria conquererentur, miſit. quibus rex: Suos non intuliſſe, ſed iniuriã ultos eſſe, reſpōdit. Ita Moscus utrinčp deluſus, damnum cum ignominia ſerre coactus eſt.

Infra Circaſlos nullæ habitationes Chriſtianorum ſunt. Ad Boryſthe nis oſtia, Otzakhovu caſtrum & ciuitas, quadraginta miliaribus à Circaſs, quam Tauricæ rex non ita diu Poloniæ regi ademptam poſsidebat. Hanc nunc Turcus tenet. Ab Otzakhovu ad Albam, circa oſtia Thiræ, quæ ueteri nomine dicitur Moncaſtro, quatuordecim miliaribus ab Otzakhovu, in Preſcop quatuordecim miliarib. A' Cercaſs circa Boryſthe nem ad Preſcop quadraginta miliarib. Supra Circaſlos ſeptem mil. per Boryſthenem aſcendendo, Cainovu oppidum occurrit: à quo decem & octo miliarib. eſt Chiovuia, uetus Ruſſie metropolis; quam magnificam & planè regiã ſuſſe, ipſæ ciuitatis ruinæ, monuſtæ deß, quæ in ruderibus uifuntur, declarant. Apparent adhuc hodie in uicinis montibus eccleſiarum, monaſteriorum deſolatorum ueſtigia, præterea cauernæ multæ, in quibus uetuſtifs ſepulchra, corpora deß in his nondum abſumptra uifun tur. Ab hominibus ſide dignis accepi, puellas ibi ultra ſeptimũ annũ rato caſtitatem ſeruare. rationes uarias audiui, quarum nulla mihi ſatisfacit: quibus, mercatoribus abuti quidē, ſed abducere minimè licet. Nam ſi quis abducta puella deprehenſus fuerit, & uita & bonis, nifi Principis clementia ſeruatus fuerit, priuat. Lex etiã ibide eſt, qua externorũ merca torũ (ſi qui ibi fortè deceſſerint) bona aut regi cedũt, aut eius præſecto: id quod apud Tartaros & Turcas, in Chiovui eſſib. apud ſe mortuis ob ſeruatur. Ad Chiovuiam monticulus quidam eſt, per quem mercatoribus uia aliquanto difficiliore tranſeundum eſt: in cuius aſcenſu, ſi fortè currus aliqua pars frangatur, res quæ in curru portabantur, Fisco uindicantur. Hæc omnia D. Albertus Gaſtol Palatinus, Vuſnenſis regis in Lithvania uicegerens, mihi retulit. Porro à Chiovuia aſcendendo per Boryſthenë triginta miliaribus, Moſier ad fluuiũ Prepetz, qui duo decim miliarib. ſuper Chiovu Boryſthenem influit, occurrit. Thur fluuius piſcoſus influit Prepetz. à Moſier autem ad Bobranzko, triginta. Inde aſcendendo uigintiquinque miliaribus, peruenitur in Mogilevu, à qua Orſa ſex miliaribus abeſt. Hæc iam enumerata ſecundum Boryſthenem oppida, quæ omnia in Occidentali littore ſita ſunt, regi Poloniæ: Orientali uerò, Moscovuiæ principi ſubijciuntur: præter Dobrovunam, & Mſtislavu, quæ Lithvuaniæ ditionis ſunt. Traiecto Boryſthene quatuor miliarib. Dobrovunam, inde deß uiginti Smolëzko deuenitur. Ex

Ex

COMMENTARII.

105

Anitur. Ex Orſa nobis iter fuit in Smolěczko, & tum Moſcovuiam uſcβ.

Boriſovuo oppiduī uiginti duobus ab Orſa in Occidētem miliaribus abeſt, quod Bereſina fluuius, qui infra Bobrātzko Boryſthenem influit, præterlabitur. Eſt autem Bereſina, ut oculis conſpexi, amplior aliquāto Boryſthene, ad Smolětzko. Planè puto hunc Bereſinam, id quod etiam uocabuli ſonus indicare uidetur, ab antiquis Boryſthenem habitum ſuſſe, nam ſi Ptolemei deſcriptionem cōſpexerimus, Bereſina ſontibus maſ gis quam Boryſthenis, quem Nieper appellant, conueniet.

Lithvania porrò quos Principes habuerit, quâdo Chriſtianismo ini
tiata fuerit, ab initio ſatis dictum eſt. Huius gentis res ad Vuitoldi uſq
tempora, ſemper florebant. Si bellum aliuīde ipſis immineat, ſuaβ aduer
ſus hoſtium uim defendere debeât, uocati quidem, ad oſtētationem ma
gis quam ad bellum inſtruſti, magno apparatu ueniunt: uerùm delectu
habito, citò dilabuntur. Quod ſi qui remâſerint, hi equis ueſtibusβ me-
lioribus, quibus inſtruſti nomina dederunt, domum remiſis, cum pau-
B cís qualiſ coaſti, ducem ſequuntur. Cæterùm magnates, qui certum mi-
litum numerum ſuis ſumptibus in bellum mittere coguntur, data duci
pecunia, ſe redimentes, domi remanent: eaβ res adeò dedecori non eſt,
ut militiæ præſeſti, ducesβ publicè in conuentibus caſtrisβ proclama-
ri faciât, ſi qui uelint, numerata pecunia exautoratos domum redire poſ-
ſe. Tanta autem inter hos quidlibet agendi eſt, licentia, ut immodica li-
bertate non uti, ſed abuti uideantur, Principuβ bona impignorata poſ-
fideant: adeò, ut Principes in Lithvuaniam uenientes, ſuis, ni prouinci-
lium ope ſubleuentur, ueſtigalibus ibi uiuere non potuerint. Gentis ha-
bitus oblongus, arcuīβ Tartarorum, haſtam uerò & ſeutum Hunga-
rico more gerunt. equis bonis, iſdemβ caſtratis, ſine ſoleis ferreis, quos
molliſus coercent lupatis, utuntur.

Vuilna eſt caput gentis: ciuitas ampla, intra colles ſita, ad confluxum
fluuiorum Vueliæ & Vuilnæ. Velia autem fluuius aliquot infra Vuil
nam miliaribus, Crononem influit. Cronon autem, oppidum Grod-
C no, nomine haud ita diſsimili, præterlabitur, Prutenosçb populos quon-
dam ordinì Teutonicorum ſubiectos (quibus nunc Albertus Marchio
Brandenburgenſis, poſteaquam ſe regi Poloniæ ſubdidit, cruceçb & or-
dine depoſito, hæreditarius præeſt) à Samogitis, eo loci quo Germani
cum mare illabitur, dirimit: ubi eſt oppidum Mumel, nã Germani Cro-
nonem Mumel, patrio uerò uocabulo Nemen appellant. Vuilna porrò
nũc eſt muro cinſta, multa templa ædesçb lapideæ in ea exædificātur, in
qua epiſcopalis ſedes eſt, quã tuc Ioãnes regis Sigiſmũdi filius naturalis,
uir ſingulari humanitate præditus, tenebat, nosçb in reditu noſtro huma
niter excepit. Preterea parochialis eccleſia, & aliquot monaſteria, & pre-
cipuβ Fræcifcanorũ de obſeruātia cœnobiũ, maximis ſumptibus extru-
ctũ, excellit. Multo plura tam eſt Ruthenorũ tēpla in ea, quàm Roma-
næ obediētiæ. In Lithvaniæ principatu ſunt tres Romanæ obediētiæ epi-
ſcopatus: Vuilnēſis ſcilicet, Samogithiæ, & Chiovuiēſis. Rutheni uerò e-
pilcopatus in regno Poloniæ & Lithvania, aut ſuis incorporatis princi
patibus

RERVM MOSCOVITICARVM

patibus, funt, archiepiscopus Vuilnæ nunc degens, Polocensis, Vuolo- A
dimeriensis, Lucensis, Pinski, Chomenis, Premifsienis. Lithvuani mel-
le, cera, cinere, quibus potissimum abundant, quæstum faciunt, quæ ma-
gna ab eis copia Gedanum, deinde in Holandiā deferetur. Picem quoq
& aſleres ad fabricandas naues, frumentum quoq Lithvania abunde
præbet. Sale caret, quod uenale ex Britannia habet. Quo tempore Chri-
tiernus Daniæ regno eiectus, mare que piratis infestum eſſet, ſal non ex
Britannia, ſed ex Ruſsia portabatur: quo etiamnum utuntur apud Lith-
vuanos. Noſtra tempeſtate apud Lithvuanos duo potissimum uiri
bellica laude clari fuere: Conſtantinus Knes Oſtroski, & Knes Michael
Linzki. Conſtantinus ut plurimum Tartaros fudit: non occurrendo
multitudini predantium, ſed præda onuſtos ſequebatur. cum que redi-
rent ad eum uſq[ula] locum, in quo ſe omni metu ſolutos, reſpirandi & quie-
ſcendi commodum ſpacium habere putabant (is locus erat illi notus )
cumq[ui] eos inuadere conſtituiffet, monuit ſuos, ut ſibi ea nocte cibaria pa-
rar[er]t. nam ſe eis nullam ignis copiam in noſtem futuram, eſſe facturam. B

Itaq[ui] ſequenti die continuato itinere, cum Tartari noctu nulla ſtāma aut
ſummo apparente, putarent hoſtes regreſſos, aut dilapsos, eoq[ui] & equos
in paſcua dimitterent, maſtarent, uorarent, & ſe ſomno dederent: Con-
ſtantinus primo diluculo inuadens, magnis cladibus eos affecit. Knes
uerò Michael Linski, qui cum adolescens adhuc in Germaniam ueniffet,
& apud Albertum Saxoniæ ducem eo tempore in Frisia bellum geren-
tem ſtrenuè ſe gefsiffet, ac per omnes militiæ gradus magnum ſibi no-
men peperiſſet, Germanorumq[ui] apud quos adleuerat moribus imbu-
tus, in patriam rediſſet, apud Alexandrum regem magna authoritate
ac ſummo loco fuit: adeo ut rex arduas quaſque res ex eius iudicio ac ar-
bitrio conſtitueret. Accidit autem, ut cum Ioanne Savuerſinski Pala-
tino Trocenſi, regis cauſa in diffenſionem ueniret, ubi compoſitis tan-
dem rebus, in uita regis omnia quieta inter illos manebant: at mortuo
rege, manebat Ioanni alta mente reſpoſitum odium. nam ex eo priuatus
erat Palatinatu. Tum ipſe & complices, atq[ui] amici, apud Sigilſmundum
c regem, qui Alexandro ſucceſſerat, crimine affectati imperij, ab æmulis
quibusdam delatus eſt, & proditor patriæ nominatus. Cuius iniuriæ
Knes Michael impatiens, cum ſæpe regem appellaſſet, rogaſſetq[ui] ut com
muni iudicio, quo tantum crimen à ſe depellere poſſe dicebat, cauſam in-
ter ſe & Savuerſinski actorem diſcerneret: cum que rex illius petitioni
locum non daret, in Hungariam ad Vuladislaum regis fratrem profi-
ciſcitur: à quo literis & Oratoribus, quibus ad cognoſcendam ſuam cau
ſam rex ad monebatur, impetratis, tentatis que omnibus, cum cauſæ ſuæ
cognitionem à rege impetrare non poſſet, indignitate rei permotus Mi-
chael, tale facinus ſe aggrefſurum, regi dixit, quod ipſi ſibi que aliquan-
do foret mœrori. At cum domum iratus ſe recepiffet, quendam ex iuis
hominem ſibi fidum, cum literis mandatisq[ui] ad Moſcovuiæ Principem
mittit. Scripſerat autem, ſi Princeps ſecuram liberam que ad ſe uiuendi
copiam, datis in hanc rem literis, atq[ui] addito iuramento, ſibi promitte-
ret, eaq[ui]

ret, ea[que]

COMMENTARII.

A ret, etc. res honori emolumenti que sibi apud Principem foret, se castris que in Lithvania poſsideret, alijs, etc. ui aut deditione occupatis, ad ſe deſicere uelle. Eo nuncio Mofcus, qui uiri fortitudinem & dexteritatem co gnitam haberet, mirificè exhilaratus, omnia que à ſe Michael peteret, da tis ut uolebat literis, iuramento, etc. addito, ſe facturum recepit. Rebus ita apud Mofcum ex ſentëtia confectis, Michael ulcifcendi libidine flagrâs in Ioannem Savuerſinski, qui tum in uilla ſua circa Grodno erat (in qua ego poſtea ſemel pernoſtaui) toto impetu fertur, eum, etc. ne elabi poſſer, diſpoſitis circum edes militum ſtationibus, immiſſo percuſlore quo dam Mahumetano, in lectulo dormientè opprimit, obtruncat, etc.: qua re peraſta, ad caſtrum Miensko cum exercitu progreſſus, ui illud, aut deſitione occupare nitebatur: ſed Miensko occupatione fruſtratus, alia ſubinde caſtra oppida que aggreſſus eſt. Interea cum regis in ſe copias aduenire, ſecb, illi longè imparem eſſe intelligeret, obmiſſa caſtrorum op- pugnatione, in Mofcovuiam ſe contulit: ubi à Principe honorificè exce- B ptus eſt. nam Lithvuaniam illi parem non habere ſciebat. Vnde ma- gnam de eo ſpem concœperat, ſe eius conſilio, opera, induſtria, uniuere, ſam Lithvuaniam poſſe occupare. qua ſpe haud prorfus fruſtratus eſt. Nam communicatis cum eo conſilijs, Smolenzko inſignem Lithvuanæ principatum denuò obſedit, & eam uiri huius induſtria magis quam ui- ribus cæpit. Vnus enim Michael, militibus qui in præſidio erant, om- nem urbis defendendæ ſpem, ſua præſentia ademit: eos, etc. & metu & poſ- licitationibus, ut caſtrum proderent, permouit. Quòd eo audacius ma- iore, etc. ſtudio faciebat, quoniam Baſilius, ſi Michael Smolenzko quacun- arte potiri poſſet, ſe caſtrù cum prouincia adiacète perpetuo ſibi cœſeu rum promiserat. Quibus tamen promiſsis adeò ille poſtea non ſletit, ut Michael em de paſtione ſe appellantem, uana tantum ſpe lactaret, at, etc. il- luderet. Qua re uehementer Michael offenſus, nòdum abolita è pecto- re Sigifmundi regis memoria, cuius gratiam, opera amicorum quos in eius aula tum haberet, ſe ſacilè conſequi poſſe ſperabat, ex fuis quendam C fibi fidum ad regem mittit, ſecb, ſi quæ grauius in ſe commiſſet, condo- naret, reediturum pollicetur. Grata hæc legatio regi fuit: nuncio, etc. conti- nuò publicæ fidei, quas petebat, literas dari mandauit. Verum cum Mi- chael literis regijs non prorfus fideret, quo tutius redire poſſet, à Georgio Pisbeck & Ioanne de Rechenberg, equitibus Germanis, quos ea au- thoritate apud regem, eius, etc. confiliarios eſſe ſciebat, ut regem uel inui- tum poſſent ad ſerviandam fidem cogere, ſimiles literas efflagitauit, im- petrauit que. Sed cum eius rei nuncius in Mofci cuſtodias incidiffet, ca- ptus, etc. eſſet, re pateſta, Principi, etc. celeriter signiſicata, Michael Princi- pis iuſſu capitur. Eodem tempore nobilis quidam ex Trepkonum fami- lia, adoleſcens Polonus, à Sigifmundo rege ad Michael em Mofcovuiam amiſſus erat: qui ut mandata regis commodius exequi poſſet, perfugam ſe simulabat. Is quo, etc. haud meliore fortuna ufus, à Mofcis capitur: & cum perfugam ſe diceret, nec, ſibi fides adhiberetur, adeò arcani conti- nès fuit, ut etià grauiter tortus, id non reuelaret. Porro cum Michael ca- ptus, in

108

RERVM MOSCOVITICARVM

A
ptus, in conspectum Principis in Smolenzko adductus fuisset: Perfide, in. A
quit, digna te pro meritis pœna afficiâ, ad quæ ille: Perfidiæ crimē, quod
mihi impingis, non agnoſco. nam ſi tu mihi fidem promiſacſa ſeruaſſes, ſi
delifſimum me in omnibus ſeruitorem habuiffeſ, ſed cum te eam floccí
facere, mećb à te inſuper eludi uiderem, graue mihi in primis eſt, ea quæ
animo in te concœperam, me exequi non potuiffe, mortem ego ſemper
contempli, quam uel ea cauſa libenter ſubibo, ne uultum tuum Tyranne
amplius conſpiciam. Deinde Principis iuſtu in magnâ populi frequen-
tiam in Vuielſma abductus, ubi ſupremus belli Præfectus proiectis in
medium grauibus, quibus uinciendus erat, cathenis: Princeps te, inquit,
Michael maxima (ut ſcis) dum fideliter ſeruires, gratia proſequebatur.
Poſtquam autem proditione fortis eſſe uoluiffi, hoc te ſecundum meri-
ta tua munere donat. ſimulcb cù dicto, cathenas illi inſiſci iubet. qui dum
ita ſpectante multitudine cathenis conſtringeretur, ad populum conuer
ſus: Ne captiuitatis, inquit, meæ falſa apud uos ſama ſpargatur, quid ſece
rim, curcb captus ſim, paucis aperiam: ut uel meo exemplo, qualem Prin
B
cipem habeatis, quidcb quiſcb ueſtrûm de eo ſperare debeat, aut poſsit,
intelligatis. Ita orſus, totius ſui in Mofcovuiam itineris rationē, quæcb
Princeps ſcriptis literis, addito iuramēto, ſibi promiſſet, neque ulla ex
parte promiſis ſtetiffet, referebat. Cumcb ſua de Principe expectatione
ſalſus eſſet, uoluiffe denuò in patriâ redire: ideo ſe captu eſſe. qua iniuria
cum præter meritum afficeretur, morte ſe nò magnopere refugere, præ-
fertim cum ſciret, communi lege naturæ omnibus æquè moriendum eſ-
ſe. Et cum corpore ualdo, ingenioſc ad omnia uerſatili eſſet, multum e-
tiam ualebat conſilio, ſerijs iocofis' que rebus æquè idoneus, planećb (ut
aiunt) omniù horarum uir: qua animi dexteritate multum ſibi gratiæ au
thoritatiscb apud omnes, Germanos preſertim, ubi educatus fuerat, con
ciliauerat. Tartaros, Alexâdro rege imperante, inſigni clade proſtigaue-
rat: necb à Vuitoldi morte, Lithvuani tam præclaram à Tartaris uicto-
riam unquam reportarunt. Hunc Germani uoce Bohemica, Pan Michael
uocabant: qui cum, ut homo Ruthenus Græcorum in fide ritum ab ini-
tio, eoćb poſt obmiſſo, Romanu ſequutus fuisset, quo Principis in ſe ira
indignationemcb leniret, mitigare tb, in uinculis denuò Ruthenicum af-
fumpſit. De eius liberatione, nobis in Mofcoviuæ exiſtentibus, multi
præclari uiri, in primis autem Principis coniunx, quæ ſibi ex fratre ne-
ptis erat, apud Principem laborabat. intercedebat pro eo etiam Cæsar
Maximilanus, literascb ſpeciales in priore mea legatione ad Principem
nomine ſuo dederat: quibus tamen uſcb adeò nihil effectum eſt, ut mihi
tum nec aditus ad ſe patêret: imò ne uidendi ſui copia dabatur. In altera
uerò legatione, cum fortè de liberatione eius tractaretur, sæpius à Mo-
ſcis interrogabar, an hominem nouiſſem: quib. equidē, quod in rē ſuam
fore putabâ, nomen me duntaxat eius aliquando audiuiſſe, reſpōdi. Atcb
Michael tū liberatus ac dimiſſus fuit: cuius neptim Princeps, uiuente ad
huc priore uxore cum duxiſſet, tantâ ſpem in eo ponebat, ut filios ſuos il
lius uirtute à fratrib. in regno tutos fore crederet: tutore deniſb filiorum
fuorum

COMMENTARII.

109

A. ſuorum teſtamento inſtituerat. Mortuo dein Principe, uiduam laſciuien tem cum identidem increparet, proditionis crimine ab ea inſimulatus, captus[que] infœlix moritur. Qua re patrata, non longè pòſt, ipſam quoque ita ſeuientem, ueneno ſublatam: adulterum uero Ovutzina dictum, in partes laniatum ac diſſectum aiunt.

Vuolinia, inter Lithvuanicæ principatus, gentem bellicofiorem habet.

Lithvania admodum ſyluoſa eſt, paludes ingentes, & multos fluuios habet: quorum alij, ut Bog, Prepetz, Thur & Bereſina, Orientem uerſus Boryſthenem illabuntur, alij uerò, ut Boh, Cronon, & Narevu, Septentrionem uerſus decurrunt. Cœlum inclemens, animalia omnis generis parua habet; frumento quidem abundat, ſed ſeges rarò ad maturitatem peruenit. Gens miſera, & graui ſeruitute oppreſſa. Nam ut quifque famulorum caterua ſtipatus, domum coloniolicuius ingreditur, impune quiduis facere, res ad uitæ uſum neceſſarias rapere, abſumere, crudeliter etiam colonum uerberare licet. Colonis quais de cauſa ad dominos ſuos abſque muneribus aditus non patet, quod ſi etiam admittantur, ad Officiales &

Præfectos relemantur: qui niſi munera accipiant, nihil boni decernunt, conſtituunt ue. Neque uerò hæc ſolum tenuium ratio eſt, ſed etiam nobium, ſi à procerib. impetrare quippiâ uolunt. Audiui à quodâ primario Officiale apud Regem iuniorem, qui dixit, Vnum quodque uerbum in Lithvania aurum eſſe. Regi quotannis imperatam pecuniam pro defendendis regni finibus pendunt. Dominis, præter cenſum, hebdomadatim ſex dies laborare: Parocho deniq[ui] ducta, uel mortua uxore, liberis ſimiliter natis, aut uita deſunctis, eo quo confitentur tempore, certam numerare pecuniam coguntur. Tam dura porro ſeruitute à Vuitoldi tempore in hunc uſque diem detinentur, ut ſi quis fortè capite damnatus fuerit, de ſe ipſo, iubente domino, ſupplicium ſumere, ſuisque manibus ſe suspendere cogatur. quod ſi fortè facere recuſauerit, tum crudeliter cæſus, atque imma niter excarniſcatus, nihilominus suspenditur. Hac ſeueritate effectum eſt, ut ſi Iudex aut Præfectus in re præſenti conſtitutus, reo moram fortè neſtenti, minatus fuerit, aut ſolummodo dixerit, Festina, dominus irascitur: tum miſer grauifsima uerbera extimeſcens, laqueo uitam finit.

DE FERIS.

Feras habet Lithvania, præter eas quæ in Germania reperiuntur, Biſontes, Vros, Alces, quos alij onagros uocant, equos ſylueſtres. Biſon-tem Lithvani lingua patria uocant Suber: Germani impropriè Aurox, uel Vrox: quod nominis uro conuenit, qui planè bouinã formam habet, cum biſontes ſpecie ſint diſsimilima. Iubati enim ſunt biſontes, & uilloſi ſecundum collum & armos, barba quadam à mento propendente, pilis muſcum redolentibus, capite breui, oculis grandioribus, & toruis, qualiſi ardentibus, fronte lata: cornibus plerunq[ui]e diductis & porrectis, ut interuallum eorum tres homines bene corpulentos inſidentes capere poſsit: cuius rei periculum factum perhibetur à rege Poloniæ Sigismundo, huius qui nunc regnat Sigismundi Auguſtii patre, quem bene habito & firmo corpore fuit ſe limus, duobus alij ſe non minorib. ſibi adjuſtis.

1 Tergumi

110

RERVM MOSCOVITICARVM

Tergum ipfum ceu gibbo quodã attollitur, & priore & poſteriore cor. A poris parte demifsiore. Qui uenantur biſontes, eos magna ui, agilitate & ſolertia preſditos eſſe oportet. Deligitur locus uenatui idoneus, in quo ſint arbores iuſtis diremptæ ſpacijs, truncis nec cralſis nimis, ut facilè circumiri poſsint: nec paruis, ut ad tegendum hominem ſufficiant. Ad has arbores ſinguli uenatores diſponuntur, atq[ui] ubi canibus perſequenti-bus exagitatus biſons eum in locum propellitur, qui primus ex uenato-ribus ſele profert, in e[ui] magno impetu fertur. At is obiectu arboris ſele tuetur, & qua[pa] potef[tu]t percutit uenabulo ferã: quæ ne ſæpius quidem iſta cadit, ſed incêſa magis ac magis rabi[que], non tantu[rum] cornua, ſed etiã linguam uibrat: quam ita ſcabram & aſperã habet, ut uenatorem ſolo ueſtis eius atta &tu̇ comprehendat & attrahat: nec antè relinquat, quam occidat. Quod ſi quis fortè circumcurſitando & feriendo deſaſlatus reſpirare cupit, is ſeræ obijcit pileum rubrum, in quem & pedibus & cornibus ſeuit. Si uerò al-teri in idem certamen non confecta ſera deſcendere libet, ut fieri neceſſe eſt, ſi falui illinc abire uelint: is eam facilè in ſe prouocat, ſi uel ſemel ſono B barbaro Lululu ſucclamarit.

Vros ſola Maſovuia Lithvuanicæ còtermina habet: quos ibi patrio no-
mine Thur uocant, nos Germani propriè Vrox dicimus. Sunt enim ue-
rè boues ſylueſtres, nihil à domeſticis bobus diſtantes, niſi quòd omnes
nigri ſunt, & ductum quendam inſtar lineæ ex albo miſtum per dorfum
habent. Non eſt magna horu[rum] copia: ſuntq[ui] pagi certi, quibus cura & cu-
ſtodia eorum incumbit: nec ferè aliter quam in uiuarijs quibuſda ſeruan-
tur. Miſcentur uaccis domeſticis, ſed non ſine nota. Nam in armentum
poſtea, perinde atq[ui] infames, à c[er]teris uris non admittu[rum]: & qui ex eiuſ-
modi miſtione naſcuntur uituli, non ſunt uitales. Sigiſmundus Au-
guſtus rex mihi apud ſe oratori donauit exenteratum unum, quem uena-
tores eieſtum de armento ſemiuiuum c[o]ſecerant: reſiſa tamen pelle, quæ
frontem tegit. quod non temerè factum eſſe credidi: quanqu[ia] cur id fieri
ſoleret, per incogitantiam quandam non ſum percontatus. Hoc certum
eſt, in precio haberi c[ing]ulos ex uri corio fac[to]s. & perſuafum eſt uulgo, C
horum præcinctu partum promoueri. Atq[ui] hoc nomine regina Bona,
Sigiſmundi Auguſti mater, duos hoc genus c[ing]ulos mihi dono dedit:
quorum alterum ſereniſima Domina mea Romanorum Regina, ſibi à
me donatum, c[le]menti animo accepit.

Quæ fera Lithvuanis ſua lingua Loſs eſt, eam Germani Ellèd, quidam
Latinè Alcen uocant: Poloni uolunt onagrum, hoc eſt aſinum agreſtem
eſſe, non respondente forma. Seſtas enim ungulas habet: quanquam &
quæ ſolidas haberent, repertæ ſint. ſed id perrarum eſt. Animal eſt altius
ceruo, auribus & naribus prominulis, cornibus à ceruo nonnihil diuer-
fis, colore item magis ad albedinem t[ē]dente. Curſus eſt uelociſsimi: non
quo c[æ]tera animalia modo, ſed gradarij inſtar. Vngulæ, tan-
quam amuletum, contra morbum caducum
g[e]ſtari ſolent.

VRVS

COMMENTARII.

113

A. In desertis campis circa Boryſthenem, Tanaim & Rha, eſt ouis ſylueſtris, quam Poloni Solhac, Moſci Seigack appellāt, magnitudinis capreo læ, breuioribus tamen pedibus: cornua in altum porrecta, quibudam circulis notata, ex quibus Moſci manubria cultellorum transparentia faciunt: uelocifsimi curſus, & altifsimorum ſaltuum.

Samogithia proxima Lithvuaniæ eſt prouincia, in Septentrionem ad mare Baltheum, quæ Pruſsiam quatuor miliarium Germanicorum ſpacio à Livuonia diuidit: nullo oppido, aut caſtro munito inſignis. huic ex Lithvania à Principe Præfectus, quem ſua lingua Staroſta, quali ſeniorem appellant, præficitur. necq[ui] temerè is, niſi grauifsimas ob cauſas, officio mouetur: ſed quoad uiuit, perpetuò manet. Epifcopum habet Romano Pontifici ſubieſtum. In Samogithia hoc in primis admirandum occurrit, quòd cum eius regionis homines procera utplurimum ſtatura ſint, filios tamen alios corporis magnitudine excellentes, alios perpuſil ſos, ac planè nanos, ueluti uicifſitudine quadam, procreare ſolent. Samogithæ ueſtitu uili, eo[rum] ut plurimum cinericio utuntur. In humilibus caſis, ijs[que] oblongioribus uitam ducunt, in quibus ignis in medio conferuaſtur: ad quem cum paterfamiliàs ſedet, iumenta, totam[que] domus ſuæ ſub pelleſtilem cernit. Solent enim ſub eodem, quo ipſi habitant, teſto, ſine ullo interſtitio pecora habere. Maiores urorum cornibus pro poculis etiam utuntur. Audaces ſunt homines, & ad bellum prompti: loricis, alijs[que] plurimis armis, præcipue aŭt cuſpide, & eo[rum] breuiore, uenatorum more, in bello utuntur. Equos adeò paruos habent: ut uix credibile ſit, ad tantos labores eo[rum] ſufficere poſſe: quibus foris in bello, domi[que] in collendis agris utuntur. Terram non ferro, ſed ligno proſcindunt: quod eo magis mirandum, cum terra eorum tenax, & non arenosa ſit, quáque pinus nunquam creſcit. Araturi ligna complura, quibus terram ſubigunt, loco[que] uomeris utuntur, ſecum portare ſolent: ſcilicet, ut uno fraſto, aliud atq[ui] aliud, ne quid in mora ſit, in promptu habeant. Quidam ex prouinciæ præfectis, quo prouinciales grauiore labore leuaret, mulctos ferreos uomeres adferri fecerat. Cum autem eo, ſequentibus[que] alio[rum] annis, ſegetes aliqua cœli intemperie expectationi agricolarum non reſponderent, uulgus[que] agrorum ſuorum ſterilitatem ferreo uomeri adſcriberet, nec aliud quicquam in cauſa eſſe putaret. Præfectus ueri tus ſeditionem, amoto ferro, ſuo eo[rum] more agros colere permisſit. Prouinia hæc nemoribus, ſyluis[que] abundat, in quibus horrendæ quando[que] uſiſiones fieri ſolent. Sunt etiamnum illic idololatræ complures, qui ſerpenſtes quoſdam quatuor breuibus, lacertarum inſtar, pedidus, nigro obo[rum] ſo[rum] corpore, trium palmarum longitudinem non excedentes, Givuoites dictos, tanquam penates domi ſuæ nutriunt: eo[rum] lustrata domo ſtatis diebus ad appoſtutu cibum prope pentes, cum tota familia, quoad ſaturati in locum ſuum reuertantur, timore quodam uenerātur. Quod ſi aduerſi quid illis accideret, ſerpentē Deum domesticum malè acceptum ac ſaturatum eſſe credunt. Cum priori ex Moſcovuia itinere rediens, in Troki ueniffem, referebat hoſpes meus, ad quem fortè diuerteram, ſe eodem

13

quo

114

RERVM MOSCOVITICARVM

quo ibi eram anno, ab eius modi quodam serpentis cultore aliquot aluea. A
ria apum emisse: quem cum oratione sua ad uerum Christi cultum ad-
duxisset, ut eβ serpentem quem colebat occideret, perfusaiffet, aliquanto
pòft cum ad uisendas apes suas eò reuerus fuisset, hominem facie defor-
matum, ore aurium tenus miserabilem in modû diducto offendit. Tanti
mali caufam interrogatus, respondit, ſe, quòd serpenti deo ſuo manus ne-
pharias inieciffet, ad piaculû expiandû, luendam β poenã, hac calamitate
puniri: multa β grauiora, ſi ad priores ritus ſuos non rediret, eum pati
oportere. Hæc quamuis non in Samogithia, ſed in Lithvania ſunt acta,
pro exemplo tamen adduxi. Mel nuíquam melius, nobilius ue, quod β
minus ceræ habeat, album β ſit, quàm in Samogithia, reperiri aiunt.

Mare quod Samogithiam alluit, quod β Baltheum, quidam Germani-
cum, alij Prutenicum, nonnulli Veneticû: Germani uerò alludentes Bal-
theo, Pelts appellant: Sinus propriè dicitur. interluit nam β Cimbricam
Cherſon eſum, quam hodie Yuchtland, & Sunder Yuchtland Germani:
Latini uerò, nomine inde pariter ſumpto, luciam uocant. Alluit & Ger-
maniam, quam Baſſam dicunt, incipiendo ab Holſatia, quæ Cimbricam
contingit: dein Lubicenſem terram, item Viſmariam, & Roſtok, Magno
polenſium Ducum ciuitates, totum β Pomeraniæ tractum id quod no-
men eius loci indicat. Pomorijæ enim Slavuonica lingua idem eſt, ac ſi
diceres, luxta mare, ſeu maritimum. Inde Pruſiam, cuius metropolis eſt
Gdanum, quod & Gedanum & Dantilcû appellatur, alluit. Porrò Ducis
Pruſiæ ſedes eſt, quam Germani Regium montè appellant. Eò loci certo
anni tempore, ſuccinum mari innatans, magno hominum periculo, pro-
pter ſubitum maris acceſſum & receſſum aliquando, pifcatur. Samogi-
thiam uix 1111 miliaribus contingit: at β longo tandem tractu Livuo-
niam, & eam partè quã uulgo Khurland, Curetos ab ſe dubio uocant, &
regiones quæ Moſco ſub ſunt: Vuinlandiã denicß, quæ Svuetenſuì ditio
nis eſt, unde etiam Venedicû nomen originè duxiſſe arbitrătur, circum-
luit. Ab altera autè parte Svuetiã contingit. Totû autem Danie regnum,
quod inſulis maximè conſtat, in hoc ſinu còtinetur: exceptis Iucia & Scan-
dia, quæ continenti adharent. Gotlandia quoque inſula regno Daniæ ſub-
iecta, in hoc ſinu eſt: ex qua plerib β Gotthos prodijſſe putabant: cum ta-
men longè anguſtior ſit, quàm que tantam hominum multitudinè capere
potuiffet. Præterea ſi Gotthi ex Scandia progreſſi fuiffent, ex Gotlandia
in Svuetiam, & iterum reflexo per Scandiã itinere (quod rationi minimè
conſentaneu eſt) oportuiffet eos reuerti. In Gothia inſula adhuc Vuiſsby
ciuitatis ruinæ extant, in qua omnium illac præternauigantiü lites ac con-
trouerſæ cognoscebantur, ac conſtituebantur: eò etiam ex longinquis
illis maritimis locis cauſæ ac negotia deſerebantur, prouocabantur β.


Lituania prouíncia in longitudine ſeundum mare protenditur. Hu-
ius metropolis eſt Riga, cui Teutonici ordinis magifter præeſt. In ea, præ-
ter Rigenſem archiepifcopum, Riualienſis & Oſſiliensſis epifcopi ſunt.
Oppida habet complura: præcipuè autem ciuitatem Rigam ad fluuium
Dvuina, non longè ab oſtijſ: item Revualiã & Derbteñ ciuitates. Revua-
liam

COMMENTARII.

115

A liam Rutheni Rolivuan: Derbt uerò Iuryovugorod appellant. Riga no men suum utraçb lingua retinet. Fluuios nauigabiles, Rubonem & Nervuam habet. Huius prouinciæ Princeps, fratres ordinis, quorum primi Commendatores uocantur, item proceres & ciues, Germani ferè omnes funt. Plebs ut tribus ferè linguis utitur, ita in tres ordines seu tribus est diuisa. In Livuoniam ex Germaniæ principatibus, Iuliacenſi, Geldrenſi, & Monaſterienſi, quotannis noui & ſeruitores & milites deducuntur: quorum pars in demortuorum, alij in eorum locum qui defuncti annuo officio, quaſi manumſiſi in patriam redeunt, ſuccedunt. Inſigni equorum copia adeò abundat, firmiæs funt, ut hactenus tam regis Poloniæ, quam magni Ducis Moſcovuiæ hoſtiles & frequentes in agros eorum incurſio nes fortiter ſuſtinuerint, ſecb ſtrenuè defenderint.

Anno Domini 1502, menſe Septembri, Alexander Poloniæ rex, ma-
gnus Lithvaniæ Dux, Magiftrum Livuonienſem Vualtherum à Ple-
terberg, pactionibus quibusdam induxit, ut ipſe inſtructo exercitu Mo-
ſcovuiæ Ducis prouincias aggrederetur: pollicitus, ubi is hoſtilè terram
attigiffeſt, cum magno ſe exercitu affuturum. Sedenim Rex cum ad con-
ſtitutum tempus, liciut receperat, non ueniffeſt, Moſcicb cognito hoſtium
aduètu, ingenti multitudine magiſtro occurriflent, iscb cum ſe defertum
uideret, neq fine ſumma turpitudine periculocb retrocedere poſſet, ſuos
primùm pro tempore paucis adhortatus, mox exoneratis tormentis, ſtre
nuè hoſtè aggreditur: primocb impetu Ruthenos diſipat, atcb in fugam
conuertit. Cum autem pro numero hoſtium pauciores eſſent uiſtorces,
grauioresb armatura præpediti, hoſtem longius perſequi non poſſent:
Moſci re cognita, recuperatis animis, denuò in ordines redeunt, atcb Ple-
tenbergij peditatum, qui circiter mille quingenti inſtruſta phalange ho-
ſt iſe oppoſuerunt, aggreſi ſtrenuè cædunt. In ea pugna Præfectus Mat
thæus Pernauer, cum fratre Henrico, & uexillifero Conrado Schvuartz,
periere. Huius uexilliferi egregium facinus memoratur. nam cum hoſti-
um telis obrutus, confecuscb diutius ſtare non poſſet, priuſquam occum
C beret, alta uoce uirum aliquem fortem, qui uexillum à ſe reciperet, incla-
mabat. ad cuius uocem Lucas Hamerſteter, quiſe ex Braunſuicenſibus
ducibus, illegitimo tamen thorò, oriundum gloriaretur, illicò accur-
rens, uexillum ex moribundi manibus capere nitebatur. quem Conra-
dus, ſiue quòd ſuſpectam haberet illius ſidem, ſiue quòd tanto honore
indignum eſſe arbitraretur, tradere recuſauit. Cuius iniuriæ Lucas im-
patiens, educto gladio manum. Conradi cum uexillo amputat. Conra-
dus nihilominus uexillum altera manu & dentibus mòrdicus appre-
hendens, tenet, laceratcb. Lucas uexilli fragmentis arreptis, prodiſisb
peditum copijs, ad Ruthenos deſicit. Huius defectione factum est, ut
quadringenti ferè pedites ab hoſtibus miſerè trucidarentur: reliqua tur-
ba cum equitatu, ſeruatis ordinibus, ad ſuos inſ volumes rediere. Huius
cladis autor Lucas, poſtea à Moſcis captus, atcb in Moſcovuiam miſſus,
in aula principis aliquàdiu honesto loco ſuit. Verùm is accepte à Moſcis
iniuriæ impatiës, ex Moſcovuia clam ad Chriſtiernù Daniæ regé poſtea
iniuriæ impatiës, ex Moſcovuia clam ad Chriſtiernù Daniæ regé poſtea

1 4 profugit,

RERVM MOSCOVITICARVM

profugit, à quò tormentis preficitur. Cum autem pedites aliqui, qui ex ea A
clade euaferant, in Daniam elapſi, illius proditionem Regi indicaſſent,
nec cum eo unà militare uellent, rex Chriſtiernus eum in Stockholm
miſit: mutato: cæ pòſt regni ſtatu, Ioſtericus, aliàs Guſtaus Svuetiæ rex,
recuperata Stockholm, Lucam ibi inuentum, numero familiarium fuo-
rum aſcribit, & Vuiburg oppido præſicit: ubi cum neſcio cuius crimi-
nis ſe infimulari cerneret, ueritus grauiora, denuò in Molſcovuiam ſe
recepit: ubi ego illum honorificè ueſtitum, inter Principis ſtipendia-
rios uidi.

Svuetia imperio Molſci contermina, Nortvuegiæ & Scandiæ non ſe-
cus coniuncta eſt, atque Italia Neapolitano regno & Pedemonti: ma-
riç Baltheo, dein Oceano, & eo quod nunc Glaciale appellamus, cir-
cumquaç ferè alluitur. Svuetia, cuius regia Holmia, quam incolæ Stoc-
kolm, Rutheni Stecolna appellant, ampliſsimum regnum, multas &
uarias nationes complectitur: inter quas uirtute bellica celebres Gotthi,
qui in Oſtrogothos, id eſt orientales: & Veftogothos, id eſt occiden. B
tales Gotthos, pro regionum quas incolunt ſitu, diuifi: inde: cæ progreſſi,
toti orbi, ut pleriç ſcriptores memoriæ prodiderunt, terrori ſuere.

Nortvuegia, quam quidam Nortvuagiam appellant, longo tractu
Svuetiæ adiacet, mariç alluitur. Atc ut hæc à Sud, id eſt Meridie: ita
illa à Nort, id eſt Septentrione, ad quem ſita eſt, nomen accepit. Germani
enim quatuor orbis plagis uernacula nomina indidere, prouincias: his
adiacentes inde denominauere. Oſt enim, Orientem ſignificat: unde
Austria, quam Germani propriè exprimunt, Oſterreich. Vueſt, Occi-
dentem: à quo Vueſtualia, ita à Sud & Nort, ut dictum eſt, Svuetia &
Nortvuegia.

Scandia uerò non eſt infula, ſed continens, Svuetiæ regni pars, quæ
longo tractu Gotthos contingit, & cuius nunc bonam partem rex
Danïæ poſsidet. Cæterùm cum eam, harum rerum Scriptores, maio-
rem ipfa Svuetia fecerint, ex ea: Gotthos & Longobardos progresſos
fuiffe retulerint: uidentur, mea quidem ſententia, hæc tria regna ueluti C
integrum quoddam corpus, Scandiæ duntaxat nomine comprehen-
diffe: quia tum illa terræ pars inter mare Baltheum, quod Finlandiam
alluit, & Glaciale mare, incognita fuit: quæ: adhuc propter tot palu-
des, innumeros fluuios & intemperiem coœi inculta, atc parum co-
gnita eſt. Quæ res fecit, ut plerique hanc immenſæ magnitudinis in-
fulam, uno Scandiæ nomine appellarent.

De Corela ſuprà dictum eſt, eam & regi Svuetiæ, & principi Mo-
ſcovuiæ, quòd ditioni utriuſcæ Principis interpoſita eſt, tributariam
eſſe. ea: re uterc: ſuam eſſe gloriatur: cuius fines ad mare Glaciale uſc:
protenduntur. Cæterùm cum de Glaciali mari uaria multa: à plerifc:
ſcriptoribus tradantur, haud abs re fore uifum eſt, ſi illius ma-
ris nauiationem paucis ſubiungam.

Nauiga-

COMMENTARII.

NAVIGATIO PER MARE

Glaciale.

A

Vo tempore Serenif simi Principis mei Oratorem apud ma-
gnum Ducem Molcovuiæ agebam, aderat fortè Gregorius
Ilftoma, Principis illius interpres, homo induftrius, qui apud
loannem Daniæ regem, linguam Latinam didicerat. is anno
Domini 496, à suo Principe cum magiftro Dauid natione Scoto, regis
Daniæ tunc Oratore, quem ego quoq priori legatione illic cognoui,
ad regem Daniæ miſſus, totius itineris ſui rationem nobis compendiò
retulit: quòd cum nobis in tanta locorum difficultate arduum & nimis
laborioſum uideretur, paucis, ſicuti ab eo accepì, deſcribere uolui. Prin-
cipiò dicebat, ſe cum Dauid iam dicto oratore, à Principe ſuo dimiſſos,
Novuogardiam magnâ perueniſſe. Cum aŭt eo tempore regnum Svue-
tiæ à rege Daniz deſeciſſet, ad hec Molcus cù Svuerenſibus diſsideret,
atq[ui] adeo cōmune & confuſet ſuiter illi propter tumultus bellicos tenere
B non poſſent, aliud iter longius quidem, ac tutius ingreſſos ſuiffe: ac pri-
mum quidem ex Novuogardia ad oftia Dvuinæ ac Potivulo, diffici ad-
modum itinere perueniſſe. Dicebat aut[em] iter hoc, quod ob moleſtias et la
bores nunquam ſatis detestari poterat, eſſe ſpacio trecentorù mil. Conſcen
ſis deniq[ui] in Dvuinæ oftij s quatuor nauiculis, littus Oceani dextru ſe na-
uigando tenuiſſe, ibiq[ui] montes altos & asperos uidiſſe: tandem confectis
XV I. mil. ſinuq[ui] quodam traiecto, littus ſiniftrum ad nauigaſſe. atq[ui] mari
amplo à dextris relicto, quod à Petzora fluuio, quemadmodum & adia-
centes montes, nomen habet, ad Finlappiæ populos perueniſſe: qui etſi
humilibus in caſis paſsim ſecundum mare habitant, ferinamq[ui] propemo-
dum uitâ ducant, feris tamè Lappis ſunt manſuetiores. E[os] Molco ueſti-
gales eſſe dicebat. Relicta poſtea Lapporum terra, ac octuaginta mil. na-
uigatione confecta, Nortpoden regionem, regi Svuetiæ ſubieſtam, atti-
giſſe. Hanc Rutheni Kaienska Semla, populos uerò Kayeni appellât. in-
de emenſo ac ſuperato littore flexuoso, quod in dextrum protendebatur,
C ad promontorium quoddam, quod Sanctum Naſum appellant, ſe per-
ueniſſe dicebat. Eſt autem Sanctum Naſus, faxum ingens, ad naſi similitu-
dinem in mare prominens: ſub quo antrum uorticolum cōspicitur, quod
ſingulis ſex horis mare abſorberet, ac alternatim magno ſonitu reddit euo-
miq[ui] eiuiſmodi uoraginè. Alij umbilicum maris, alij Charybdim dixere.
Tantam autem huius gurgitis uim eſſe, ut naues aliasq[ui] in propinquo res
attraheret, inuolueret atq[ui] abſorberet: neque ſe unquam in maiori pericu
lo ſuiffe aiebat. Nam gurgite ſubito ac uiolenter nauem, qua ueheban-
tur, ad ſe attrahente, uix magno labore renitentibus remis ſele euaiſſe.
Superato S. Naſo, ad quendam montem saxoſum, quem circumire opor-
tebat, perueniſſe: ubi cum uentis reflantibus alíquot diebus detineren-
tur, nauta, Saxum (inquit) hoc quod cernitis, Semes appellant: quod
nili munere alíquo à nobis placatum fuerit, haud facilè præteribimus.
quem Ilſthoma, ob uanam ſuperſitionem ſe increpaſſe aiebat. increpa-
tus nauta ſubticuit, totoq[ui] illic quatriduo ui tempeſtatis retentos, uentis
poſtea

118

RERVM MOSCOVITICARVM

poſtea quieſcetibus, ſoluiſſe. Cumque ſecundo iam flatu ueherētur, naucle- A
rum dixiſſe: Vos admonitionē meam de placando Semes saxo, tanquam
uanam ſuperſtitionem irridebatis: at niſi ego noctu clām aſcēlo ſcopulo,
Semes plaſſem, nequaquam tranſitus nobis conceſſus ſuſiſſet. Interro-
gatus, quid Semi obtuſiſſet? auenæ farinam butyro permixtam, ſuper la-
pidem quem prominere uidimus, ſe ſudiſſe dicebat. Poſtea cum ita naui-
garent, aliud ingens promontorium, Morka nomine, ad peninſulæ ſpe-
ciem ipſis occurrıſſe: in cuius extremitate Barthus caſtrum, quod præ-
ſidialem domum ſignificat, eſſet. Habent enim ibi reges Nordvuegiæ,
ad defendendos fines, militare præſidium. Tantam autem eius promon-
torij lōgitudinem in mare eſſe dicebat, ut uix octo diebus circumiri poſ-
ſet. qua mora ne impedirētur, & nauiculas & farcinulas per Iſthum di-
midj miliaris interuallo, magno labore humeris traduxerunt. Dein in
Dikilopporum, qui feri Loppi ſunt, regionem, ad locum Dront nomine,
qui ducentis à Dvuina in Septentrionem miliaribus abest, naui gaſſe, atc?
eo uſque Moſcovuiæ Principem, ut ipſi narrant, tributa exigere ſolere. Re-
B
liſtis porro ibi ſcaphis, reliquuī itineris terra trahis confeciſſe. Reſebat
præterea, ceruorum ibi greges, ut apud nos boum, eſſe, qui Nordvue-
gorum lingua Rhen uocantur, noſtratibus ceruis aliquanto maiores
ſunt: quibus Loppi uice iumentorum utantur, hoc modo. Vehiculo in
ſcaphę piliſatoriæ formã facto, ceruos iungut; in quo homo, ne citato cer
uorum curſu excidat, pedibus alligatur. Lorum, quo ceruorù curſum mo
deratur, ſinistra: dextra uerò manu baculù tenet, quo uehiculi, ſi fortè in
aliqùa partè plus æquo uergeret, caſum ſuſtineat, atc? eo uehendi genere
uiginti miliaria ſe uno die confeciſſe, ceruum tandem dimiſſe: quem
ad dominu ſuum ſtabula ſe conſueta ſponte rediſſe, dicebat. Eo tandem
itinere cōſecto, ad Berges ciuitatē Nordvuegiæ, rectà in Septentrionem
inter montes politam, inde equitatione in Daniam perueniſſe. Ce-
terùm apud Dront & Berges in ſolſtitio æſtuali, dies uigintiduarum
horarum eſſe dicitur. Blaſius alter Principis interpres, qui paucos ante
annos à Principe ſuo ad Cæſarem in Hıſpaniam miſſus fuerat, diuer-
sam, magis cōpendiariam itineris ſui rationē nobis expofuit. Dicebat
enim, cum ad Ioannem regem Daniæ miſſus ſuſiſſet ex Moſcovuia, Ro-
ſtovu uſque pedes ueniffe: conſcenſiſſe nauibus Pereaslavu, à Pereaslavu
per Vuolgam in Caſtromovu; inde ſeptem vuerſt terſetri itinere ad
fluuiolum quendam ſe perueniſſe, per quem cum in Vuolochdam pri-
mum, Suchanam deinde, & Dvuinã, ad Berges uſque Norvuegiæ urbem
naui gaſſet, omnia que pericula & labores quos Iſthoma ſuprà retulit, na-
uigando ſuperaſſet, rectà tandem Hafniã Daniæ metropolim, quæ Ger-
manis Koppenhagen dicitur, perueniſſe. In reditu uterque ſe per Livuonià
in Moſcovuiam reuerſos ſuſiſſe, illud iter annuo ſpacio confeciſſe dice-
bat. quamuis alter, Gregorius Iſthoma, ſe media huius têporis parte tem
peſtatibus in pleris locis detentum & remoratum ſuſiſſe aiebat. Vterque
tamen conſtanter affirmabat, ſe mille & ſeptingēta vuerſt, hoc eſt 340 mi-
liaria hoc itinere peragraſſe. Demetrius ite ille, qui nouiſsimè apud ſum-
mum

COMMENTARII.

119

A mum Pontificem Romæ Oratorem egit, ex cuius etiam relatione Pau-
lus Iouius Molcovuiâ fuam descripfit, perçp hoc ipfum iter in Nordvue-
giam & Daniâ miſſus uenerat, omnia ſuprà dicta ita ſe habere confirma-
uit. Cæterum hi omnes, de congelato ſeu glaciali mari à me interrogati,
nihil aliud responderunt, quàm ſe in maritimis locis plurimos & ma-
ximos fluuios, quorum uehementi & copioſo in fluxu maria longis ſpa-
cijs ab ipſis littoribus propelluntur, uidiffe, eos'que ab ipſis littoribus
per certa ſpacia unà cû mari congelari: uti fit in Livuonia, alijscp Svuetiæ
partibus. quamuis enim concurrentium uentorum impetu glacies in ma-
ri frangatur, in fluminibus tamen rarò, uel nunquam, niſi inundatio ali-
qua ſuperueniat, glacies tum congeſta eleuatur, aut frangitur. nam glacie
rum fruſta, fluuioru ui in mare delata, per totu ſerè annum ſupernatant:
adeocp frigoris uehementia denuò cõcreſcunt, ut aliquando plurium an-
norum glaciem in unum concretam, ibi cernere liceat. id quod ex fruſtis,
quæ à uentis in littus propelluntur, facilè cognoſcitur. Equidem & Bal-

B theum mare in plurimis locis & fæpius congelari, à fide dignis audiui. Dicebant, etiam in ea regione, quæ à feris Loppis habitatur, Solem æſtuali solſtitio quadraginta diebus non occidere: tribus tamen noctis horis corpus ſolis caligine quadam obductum, ut radij illius non appa-reant, uideri: tantumcp luminis nihilominus præbere, ut niemo à labore ſuo tenebris excludatur. Molci iaſtant, ſe ex illis feris Loppis habere ueſtigal. quod eti uerifimile ſit, mírum tamen non eſt, cum alios uicinos ab ipſis ueſtigal exigentes non habeant. Tributi autem loco pelles & píſces, cum aliud non habeant, pendunt. Per ſoluto autem an-nuo tributo, nemini ſe quicquam debere, ſui' que ſe iuris eſſe gloriantur. Loppi quamuis pane, ſale, alijs' que gulæ irritamentis careant, ſolis' que píſcibus & feris utantur, multum tamen proni in libidinem eſſe perhi-bentur. Sagittarij porrò peritiſsimi omnes, adeò ut ſi quas nobiliores in uenatione feras nanciſcantur, eas quò pelle integra & immaculata potiantur, miſſa in proboſcidem ſagitta interficiunt. Mercatores, alióſ-

C que hoſpites peregrinos, domi cum uxore, uenatum euntes relinquunt. reuerſi, ſi uxorem hoſpitis conſuetudine lætam ac ſolito hilariorem re-periant, munere aliquo hunc donant: ſin minus, turpiter expellunt. Iam conſuetudine hominum externorum, qui quæſtus gratia eò commeant, innatam feritatem deponere, ac manſuetiores fieri incipiunt. Merca-tores libenter admittunt, à quibus ex craffo panno ueſtes, item ſecures, acus, coclearia, cultri, pocula, farina, ollæ, idcp genus alia ipſis aſſeruntur: ita ut coſtis iam cibis ueſcantur, humaniorescp mores induerint. Veſti-bus, quas ipſi ex diuerſis ferarù pellibus cõſuunt, utuntur, eoſp habitu in Molcovuiam aliquàdo ueniunt: pauciſsimi tamè caligis, ac pileis, ex pelle ceruina conſeſtis, utuntur. Nullus illis aureæ & argenteæ monetæ ufus, fola rerum permutatione contentis: & cum aliorum idiomata non cal-leant, apud exteros muti propemodù eſſe uidentur. Tuguriola ſua cor-ticibus arborum tegunt: & nufquam certas ſedes habent, ſed abſum-ptis uno loco feris ac píſcibus, aliò migrant. Narrabant etiam prædicti

Molco.

RERVM MOSCOVITICARVM

120

Molcovuiæ Principis Oratores, se in eisdem partibus altifsimos montes, A
ad Ætne ſimilitudinç flammas ſemper eructantes uidiffe: & in ipfa Nort-
vuegia multos montes perpetua cōflagratione corruiffe. Quare adducti
quidam, purgatoriū ignem ibi eſſe fabulātur. de quibus montibus, dum
legatione apud Chriſtiernum Danorum regem fungerer, eadem ferè ab
Nordvuegiæ Præfectis, qui tum fortè a derāt, accepi. Circa oſtia Petzoræ
fluuij, quæ ſunt dextrorſum ab oſtis Dvinæ, uaria magnaçp in Oceano
dicuntur eſſe animalia. Inter alia autem, animal quodam magnitudine
bouis, quod accolæ Mors appellant. Breues huic, inſtar caſtorum, ſunt
pedes: pectore pro reliqui corporis ſui proportione aliquanto altiore, la-
tioreçp, dentibus ſuperioribus duobus in longu prominentibus. Hoc ani
mal ſobolis ac quietis cauſa, cum ſui generis animalibus, Oceano relicto,
gregatim montes petit: ubi antequam ſomno, quo natura profundiore
opprimitur, ſe dederit, uigilem, gruum inſtar, ex ſuo numero conſtituit:
qui ſi obdormiſcat, aut forte à uenatore occidatur, reliqua tum faciè capi
poſſunt: ſin mugitu, ut ſolet, ſignu dederit, inox reliquus grex excitatus, B
poſterioribus pedibus dentibus admotis, ſumma celeritate, tanquam uehi-
culo per monte delapſi, in Oceanum ſe præcipitant: ubi in ſupernatātibus
glacieru fruſtis pro tempore etiā quieſcere ſolent. Ea animalia uenatores,
ſolos propter dentes inſectantur: ex quibus Molci, Tartari, & in primis
Turci, gladiorum & pugionum manubria affabré faciunt: his'que pro
ornamento magis, quàm ut grauiores ictus (ut quidam fabulatus eſt) in-
cutiant, utuntur. Porro apud Turcos, Molcos & Tartaros hi dentes pon
dere ueneunt, piſciumcyp dentes uocantur.

Mare Glaciale ultra Dvinam, ad Petschora, & Obi oſtia ufque, longè
latè cp protenditur. ultra quæ Engronelandt regione eſſe aiunt. Eam cum
ob altos montes, qui perpetuis niuibus obſiti rigent, tum perpetuam gla-
ciem mari innatantem (quæ navigationem impediat, periculoſamçp fa-
ciat) à conuerſatione ſeu commercio noſtrorum hominum ſeiunctam,
atque ideo incognitam eſſe audio.

DE MODO EXCIPIENDI ET
traclandi Oratores.

Rator in Molcovuiâ proficifcens, eiuscp limitibus appropin-
quans, nuncium ad proximam ciuitatem mittit, qui eius ciui-
tatis Prefecto indicet, ſe Oratorem talis Domini, limites Prin-
cipis ingreſſurum. Mox Præfectus, non ſolum à quo Principe
mittatur, ſed cuius etiam conditionis, dignitatis ue fit ipſe Orator, item
quotus ueniat, diligenter inquirit: quibus cognitis, aliquem cum comi-
tatu, habita tam Principis à quo mittatur, dignitate, quàm Oratoris ratio-
ne, ad excipiendum & deducendum Oratorem mittit. Interim etiam ma-
gno Duci, unde & à quo ueniat, cōtínuo ſignificat. Miſſus, ex itinere pa-
riter aliquem ex ſuis præmittit, qui Oratori ſignificet, Magnu hominem
aduenire, qui eum certo loco (locum deſignans) excepturus ſit. Porro
Magni hominis titulo propterea utuntur, quòd illud prædicatum Ma-
gnus,

C

COMMENTARII.

izí

Agnis, tribuitur omnibus excellentioribus personis, neque enim quęquam
fitrenuum, aut nobilem, aut Baronem, illuftrum aut magnificum uocant,
aut alio denique id genus titulo ornant. Cæterum in congregati, mittis ille
adeo non cedit loco, ut niem hyberno tempore, ubi sub liftit, uerrere, seu
terere ita iubeat, quo Orator præterire queat, ipse interim uia trita, seu
publica non cedit. Præterea in congregati & hoc obseruare solent. mittunt
nuncium ad Oratorem, qui eum admoneat, ut ex equo aut vehiculo de-
scendat: si autem aliquis aut lafsitudinem, aut ægritudinem caufatus fuer-
rit, tûr respondent: quod nec proferre, nec audire uerba Domini, nisi fit
do liceat. Imo mittus diligenter cauet, ne prior ex equo aut vehiculo de-
scendat, ne uideatur hæc derogare domino suo. quin ubi Oratorem ex
equodescendere animaduertit, tum primum & ipse descendit.

In priore mea legatione nunciabam occurrēti extra Molcovuiam, me
feffsum esse de uia, & ut in equis expediremus expedienda. At sibi id faci-
undum (repetita priore cauſa) nequaquaúa uidebatur. Interpretes & alij
Biam deſcêderant, monentes me, ut & ego deſcenderem. Quibus resſpon
debam, quamprimum Molcus deſcendet, me quoque deſcêſurum. Equi-
dem cum uiderem ipſos eam rem tâti facere, deefſe ipſe quoque Domino
meo, eiusque minuere authoritatem, pariter nolui. Sedenim prior deſcen
dere cum renueret, illa que ſuperbia aliquantifper protraheretur, finem
facere uolens, mouí pedem ex ſubijce ephippiario, tâquam deſcenfurus.
qua re animaduerſa, mittus continuò ex equo deſcendit: ego uerò lentè
me ex equo detuli, ita ut illum à me illufum eſſe pœnituerit.

Sub hæc accedēs, aperto capite inquit: Magni domini Basilíij, Dei gra-
tia regis & domini totius Rufſiæ, & magni ducis, &c. (recitando potio-
res principatus) Locutênens & Capitaneus N. prouinciæ, &c. iuſtitu-
bi ſignificare. Poſtquam intellexit te Oratore tanti domini, ad magnum
dominum noſtrum uenire, miſit nos tibi obuiã, ut te ad ſe deduceremus.
(repetēdo titulum Principis, & Locutênentis.) Præterea nobis deman
datū eſt, ut inquireremus, quam ſanè equitaueris. (is enim modus eſt in
Cexcipiêdo, Quam ſanè equitaſtí?) Dein Oratori dextram mittus porri-
git; neque rurſus honorem prior exhibet, niſi uideat Oratore caput ſuum
aperire. Sub hæc, humanitatis fortè officio adductus, ultrò Oratore com
pellat, quærēs, quam ſanè equitaſſet. Poſtremò dat ſignu manu innuens,
Ascende & uade. Conſcens tandem equis, aut uehiculis, ſub liftit loco
unà cù ſuis: neque uia cedit Oratori, ſed poſtremus à longe ſe quitit, curatque
diligēter ne quifque retrocedat, aut ſub ſequatur: procedeſte Oratore, mox
ſcilicitatur primu nomen Oratoris, & ſingulorù ſeruitorù: item nomina
parentum, & ex qua quifque prouincia oriundus ſit, qualem quifque calleat
linguam, & cuius ſit còditionis, an principis alicuius ſeruitor, an Orato-
ris conſanguineus, aut affinis ſit: & an prius quoque in eorum prouincia
fuerit, quæ ſingula ad magnum ducem per literas còtinuò referunt. Por-
rò cum paululum progreſſus eſt Orator, occurrit homo, mandatum di-
cens ſe à Locumtenete habere, ut sibi de omnibus neceſſarijs prouideat.

Dobrovuna igitur, oppidulo Lithvuanie, ad Boryſthenè ſito, egreſsi,

m octoq

ates, Al
ortus,
laeucti
dum
abest
oræ
ano
ridine
functus
reliqui
ocani
lucido,
didiore
rituitur
in capi-
tatus,
nehi
ibibus
ores
rimi
epre
in
spon
longissimam
etiam
fam
etam,
ropinensium
ciutatis
prin-
ципis
or, item
comitis
is ratio-
iam magne
nere patominem
t. Porro
sum Ma-
gnus,

122

RERVM MOSCOVITICARVM

octoq[ui] eodem die miliaribus conſectis, cum limites Molcovuiæ attigil. A ſemus, ſub diuo pernoctauimus: fluuiolum aquis redundantem ponte ſtraimus, ut poſt mediam noctem inde progredi, & Smolentzko peruenire poſſemus. Nã ab ingreſſu, ſeu limite, in principatum Molcovuiæ, Smolentzko ciuitas duodecim miliarib. tantum Germanicis diſtat. Mañè cum ad unum ſerè miliare Ger. progreſsi eſſemus, honoriſcè ſuſcipi mur: atq[ui] inde uix ad dimidiu[m] miliare progreſsi, loco ſub diuо nobis conſti túto patièter pernoctauimus: poſt[er]o die rurſus ad duo miliaria progreſſis, locus pernoctandi conſtitutus ſuit, ubi à deductore noſtro prolixe & lautè accepi ſumus. Cæterum ſequëti die (quæ erat dies Palmarum) quamuis ſeruitoribus noſtris mandaueramus, ut nullibi ſubſiſte rent, quin cum ſarcinis rectà Smolentzko contenderent: eos tamen, uix ad duo miliaria Ger. progreſsi, in loco ad pernoctandum conſtituto de tentos inuenimus. Nos autem cum ulterius pergentes uiderèt, obſecrabant, ut ſaltem ibi prandium ſumeremus. quibus parendum erat. Ea etenim die deductor noſter, Oratores ſui domini ex Hispania à Cæfare no[que] biscum reuertentes, Knes Io[anem] Pofetz en Iaroslavuski, & Simeonem Trophimovu secretarium inuitauerat. Ego, qui ſciebam caufam, cur nos tam diu in his ſolitudinibus detinerent (miſerant etenim ex Smolentzko ad magnu Ducem, nunciando aduentum noſtrum, expeſtantes reſponſum, an liceret nos ducere in caſtru, nec[que] uolui experiri animum illorum, ingredior[que] uiam Smolentzko uerſus, Id alij procuratores cum animaduertunt, cuestigio ad deductorem currunt, diſeſſum noſtrum nunciant: mox reuerſi, orant, miſcentes etiam precibus minas, ut maneremus. Sed illis interea huc atq[ui] illuc curſitantibus, cum ad tertium ſerè pernoctandi locum perueniſſemus, meus procurator inquit: Sigifmunde quid agis? cur pro arbitrio tuo in alienis dominijs contra ordinatio[nem domini] progrederis? Cui reſpondi: Equidem non ſum affluetus in fyluis, more ſeraru, ſed ſub tectis & inter homines uiuere. Oratores domini ueſtri tranſiuerunt per regnum domini mei pro arbitrio ſuo, & deducti ſunt per ciuitates, oppida & uillas. Hoc idem & mihi liiceat. Neq[ui] eſt mandatum domini ueſtri, nec[que] caufam neceſſitatem ue tantæ moræ uideo. Poſtea aiunt ſele parum deflexuros, cauſantes noctem iam imminere: præterea ſerò caſtru ingredi haudquaquam cõuenire. Horum aut nos cauſas, quas prætendebant, contënentes, rectà Smolčtzko cõtendimus: ubi tã anguſtis tuguriolis, procul à caſtro accepi ſuimus, ut equos, niſi prius effraechtis ianuis, inducere non potuerimus. Sequenti die rurſus per Boryſthenem traducti, ex oppoſito ſerè caſtri ad Boryſthenem pernoctauimus. Tandem Locumtenens per ſuos nos excipit, atque quin tuplici ſerè potu honorat: Maluatico ſcilicet, & Græco uino, cætera e[rant] medones uarij, item pane & certis ſerculis. Manſimus in Smolentzko decem dies, expeſtantes reſponſum magni Ducis. Venerant autem duo nobiles à magno Duce, ut noſtri curam haberent, nos[que] Molcovuiã deducerent. Ædes uerò utriuſq[ui] noſtrum ingreſsi, ornati commo[dis] ueſtibus, nequaqua[que] caput aperientes, putabant id nos priores facere oportere:

COMMENTARII.

123

A oportere: quod tamen negleximus. Poftremò, cum mandatum Principis utrinçb referendum & audiendum effet, prolato Principis nomine, honorem exhibuimus. Cæterùm quemadmodum uarijs in locis detent, tardius Smolentzko ueneramus: ita ibi quoçb diutius quam par fuit, detinebamur. Ne autem longiore mora grauius offenderemur, aut ipfì defiderio quodammodo noftro deefle uideretur, ſemel atcb iterum nos acceſſerant, dicentes, Cras manè diſcedemus. Nos itacb manè equos ceriter adornauimus, accinſticb tota die expeſtauimus. Tandem uelſperi cum quadam pompa ueniunt, ſecb eo die haudquaquam expedire potuſſe reſpondent. Cras manè tamen rurſus, ut antea, iter ſele ingreſſuros pollicentur: quod pariter diſtulerunt, nam uix tertia die poſt, circamezidiem diſceſſeramus, eacb tota die ieiunauimus. Sequenti quoq die lon gius iter constituerant, quam quò currus noſtri peruenire poſſent. Interea têporis omnes fluui hybernis niuibus diſſolutis, aquarum multitudine redundabant. Riuuli quoq nullis coerciti ripis, ingêtem aquarum B uim uoluebant: adeò ut tutò, citra CB maximos labores tranſiri non poſſent. Pontes enim ante horam, duas aut tres facti, exundantibus aquis na tabât. Parum igitur abſuit, quin Comes Leonhardus de Nugarolis, Cæfaris Orator, altera die poſt diſceſſum à Smolentzko, ſubmerſus ſuifſet. Equidem dum in ponte iamiam natante ſtarem, curarem CB ut impedimenta transportarentur, equus ſub eo conciderat, eum CB in cæca ripa reſquerat. Procuratores duo illi, proximi tum Comiti, ne pedem quidem auxilij ſerêdi gratia mouiſſent: adeò ut niſi alij à lògè accurrifſent, eum CB iuuifſent, actum de eo ſuifſet. Veneramus eo die ad quendam pontem, quem Comes cum ſuis maximo periculo trâſierat. Ego, qui currus ſciebam haud ſub ſubsequuturos, citra pontem manſi, & uillici cuiuſdâ domum ſum ingreſſus. Et cum procuratorem negligentius cibû curare uiderem, propterea quòd ſele commeatum præmiuſſe reſponderet: ipſe à matre-familiâs cibum, quem libenter & iuſto precio dabat, comparabam. Hoc ille ubi reſciuit, matronæ illico inhibuit, ne quicCB mihi uenderet. Quod C cum animaduerti, nuncium illius accerſi, mandauicb ut procuratori diſceret, ut aut cibum tempeſtivè ipſe curet, aut emendi copiam permittat. quod niſi faciat, caput ſim illi diminuturus. Noui, inquam, morem ueſtrum: multa conquiritis ex mûdato domini, & hoc noſtro nomine, quæ tamen nobis non porrigitis, ad hoc non permittitis, ut noſtris ſumptibus uiuamus, minatus ſum, hæc me Principi dicturum. His uerbis minui illius authoritatê, ita ut deinceps me non ſolum obſeruaret, ſed quodammodo ueneraretur, Poft uenimus ad confluxû Voppi & Boryſthenis fluuiorum, ibicb onerauimus Boryſthenê ſarcinulis noſtris, quæ Moſaisko uſCB aduerſo ſumine portabâtur: nos uerò Boryſthene ſuperato, in quodam monaſterio pernoctauimus. Sequenti die equi noſtri in Spacio dimidiá miliaris Ger. tres fluuios, alios CB plurimos riuulos reſüdantes, non ſine periculo natare cogebâtur. Nos illos per Boryſthenem ſcal mis píſcatorijs à monacho quodam ueſti circuiuimus, atCB tandê xxvi Aprilis Moſcovuiã attigimus. A' qua cum dimidio mil. Ger. abeflemus.

m 2 occurrit

RÉRVM MOSCOVITICARVM

A occurrit nobis festinabundus, fudoreq diffuens, senex ille secretarius, qui in Hispanijs legatus erat, nuncians, dominum suum nobis obuiam mittere magnos homines: nominans eos, qui nos præftolarentur, excepturiq effent. Ad hæc ait, decere ut in congregu ex equis defcendamus, & ſtantes uerba domini audiamus. Pos tea manu porrecta confabulabatur. Equidem inter alia caufam tanti fudoris cum quæſiuiffem, mox alta uoce respondit: Sigismunde, eſt alius mos ſeruïedi apud dominum noſtrum, quam tuum. Porro dum ita progredimur, uidemus longo ordine, ueluti exercitum quendam, ſtantes: atq mox, nobis appropinquentibus, ex equis defcendentes: quod & ipſi uicifsim fecimus. Cæterum in ipſo congregu, quidam initiò ita orſus eſt: Magnus Dominus Bafilius, Dei gratia rex & dominus totius Ruſsiæ, &c. (totum titulum recitans) intellexit, uos Oratores fratris ſui Caroli electi Rom. Imp. & ſupremi regis, ac eius fratris Ferdinandi, adueniffe: miſit nos fuos confiliarios, nobiscq iniunxit, ut à uobis inquireremus, quam ſanus eſſet frater ſuus Catorus Rom. Imp. & ſupremus rex. Sub hæc, ſimiliter de Ferdinando. Se B cundus ad Comitè: Leonharde Comes, inquit, Magnus Dominus (totum titulum recenſens) iniunxit mihi, ut tibi obuiam irem, teq in hoſpitiu m uſq deducerem, tibiq de omnibus neceſſarijs prouiderem. Tertius hoc idem ad me dixit. Hæc aperto capite, utrinq cum dicta & audita eſſent, primus rurſus inquit: Magnus Dominus (recitando titulum) iuſit, ut ex te, Leonharde Comes, inquirerê, quam ſanè equitaſſes. Hoc idem ad me. Quibus iuxta eorum confuetudinem respondimus: Deus det ſanitatem magno Principi. Clemëtia autem Dei & gratia Magni duces ſani equitauimus. Idem hoc rurſus: Magnus dux, &c. (ſubinde titulum repetens) miſit tibi Leonharde gradarium cum ephippio, & alium quoq equum ex ſuo ſtabulo. Hæc eadem ad me. Ad quæ cum gratias egiſlemus, porrigunt nobis manus, & uterq utrumq noſtrum ordine interrogant, quam ſanè equitaſſemus. Tandem dicebant, Decere ut dominum eorum honoremus, equosq donatos conſcendamus: quod quidem fecimus. atq fluuio Moſcua traieſto, præmiſisq alijſ omnibus, C subſequimur. In ripa porro eſt monaſteriij: inde per planiciem, per que medias hominum turbas, quæ undiq accurrebant, in ciuitatem, atq adeò diuerſoria ex oppoſito ſita deducti ſumus. Erant autem ædes uacue & habitatoribus, & omni ſupellectile. Vterq uerò procurator indicabat ſuo Oratori, ſe una cum illis procuratoribus qui nobiſcum ex Smolentzko uenerant, habere à Domino mandatum, nobis ut de omnibus neceſſarijs prouideant. ſtatuebant etiam coram nobis ſcribam, dicentes illum coſtitutum eſſe, ut quotidie cibum & alia neceſſaria afferat, hortan tur deniq, ut ſi quid uſquam nobis deeflet, illis id significaremus. Deinceps ſingulis ferè diebus nos inuiſebant, ſemper de defectu inquirentes. Habent autem conſtitutam ſuſtinèdi rationem, aliam pro Germanis, aliam pro Lithvuanis, aliam pro aliorum Oratoribus. Habent inquam cer tum numerum, & eum quidem præſcriptij, coſſituti procuratores, quan tum uidelicet dent panis, potus, carnis, auenæ, ſœni, & aliarum omnium rerum,

COMMENTARII.

125

A rerum, iuxta numerum singularum personarum. Sciunt quatuor lignorum ad culinã, item quantum ad uaporaria calefacienda, quantãs falis, piperis, olei, cæpe, aliarum quin minimarã rerã in singulos dies dare debeant. Eandem rationem quoque obseruât procuratores, qui Oratores deducunt & reducunt ex Moſcoviau. Cæterum quæuis fatis ſuper que tam cibi quam potus ſuppeditare ſolebant, tam omnia ferè quæ petieramus, prioribus commutata dabat. Quintuplicem potum ſemper afferebät, triplicem medonem, duplicem ceruifiam. Aliquando pro certis rebus mea pecunia ad forum miſerã, præcipuè uerò pro uiuis pifcibus. id graviter ſerebant, divcentes, domino eorù inde magnam fieri iniuriã. Indicabam etiam procuratori, me nobilibus, quorù quinque numero mecum habui, lectulos curare uelle. At ille mox reſpondebat, non eſſe colfuetudinem, lectulis cuiquam prouidere. Cui reſpòdi: Me non petere, ſed uelle emere: atque ideo ſecum communicare, ne poſthac, ut antea, iraſceretur. Sequenti ita que die reuerſus inquit: Retuli ad confiliarios domini mei, de quibus heri colloqueba

B mur. Iniunxerunt mihi, ut tibi dicerè, ne numos pro lectulis exponeres. nam quemadmodum noſtros homines in partibus ueſtris tractaſtis, eadem ratione ſele & uos tractaturos pollicetur. Cum autem per biduum quieuſſemus in hoſpitio, quæſtuimus à procuratoribus noſtris, qua die Princeps nos accerſurus, auditurusque eſſet: Quandocunque uolueritis, reſpondent, referemus ad confiliarios domini. Mox petiuimus. Erat non bis conſtitutus terminus, ſed in alium diem reiectus. Pridie autem eius diei, uenerat ipſe procurator, dicens: Confiliarij noſtri domini mandarunt mihi, ut tibi nunciarem, te cras ad Principem noſtrum iturum. Porro quotieſcunt nos uocarunt, ſemper interpretes ſecum habuerut. Eodem ueſperi reuertitur interpres, & dicit: Præpara te, quia uocaberis ad conſpectum domini. Item manè reuertitur, rurſus commonens: Hodie eris in conſpectu domini. Dein uix quartali unius horæ elapſo, ſimiliter utriuſque noſtrum uenit procurator dicens: Iam iam magni homines pro uobis uenient, atque ideo decet uos in eſdem conuenire ædes. Cum itacque

C Cæſareum oratorem acceſſſem, continuò interpres aduolat, & magnos homines, eosque præcipuos apud Principem uiros, qui nos in aulam eſſent deducturi, nunc adſſe ait. Erat autem quidã Knes Baſilius Iaroslavuski, magno Duci ſanguine iunctus: alter, unus ex ijs qui nos nomine Principis exceperat: quos comitabatur plurimi nobiles. Interim procuratores noſtri monebant nos, ut illis magnis hominibus honorem exhiberemus, & obuiam iremus. quibus reſpondimus, ſcire nos debitum officium noſtrum, atque etiam facturos. Cæterum cum iam illi ex equis deſcendissent, atque hoſpitale diuerſorium Comitis ingrederentur, procuratores ſubinde nos urgebant, ut illis obuiam procederemus, corum Cæperipem in deferendo honore, noſtris dominis quodammodo præponeremus. nos uerò interim dum illi ascenderent, nunc hoc, nunc alidujs impedimentum ſimulantes, occurrſum tardamus, atque rectà in medijs gradibus in illos incidimus: eos que ut aliquantifper reſpirarent, in habitationem ducere uoluimus, ſed id facere renuebant. Ipſe que Knes

m 3 inquit,

RERVM MOSCOVITICARVM

326

inquit, Magnus Dominus (recitando integrum titulum) iussit uos ad se uenire. Mox conflensis equis, magna comitante caterua progresi, in tantas hominum turbas iuxta arcem incidimus, ut per eas uix magno sa tellitum labore ac opera penetrauerimus. Eft enim ea apud illos confutudo, ut quotiefcunque inflignes externorum principum ac regum Oratores in aulam deducendi sunt, tum uulgus nobilium stipendiarij ac milites ex circumiacentibus ac uicinis regionibus, iussu Principis conucentur, urbis tabernæ omnes ac officinæ sub id tempus occludantur, uendentes ac ementes foro pellantur, ciues denique undiquaque conveniant. Hoc autem eo fit, ut ex tam immensa hominum multitudine, subditorum turba, Principis apud alenigenas potentia: ex tantis autem externorum principum legationibus, maiestas apud omnes appreat. Porro arcem ingredientes, diuerſis in locis ceu regionibus, diuerſi ordinis homines collocatos uidimus. Iuxta portam ſtabant ciues: milites uerò & stipendiarij aream tenebant, qui pedes nos comitabantur, antecedebant, & ſtando impediebant, ne ad gradus uf perueniremus, B ibic ex equis defcenderemus. Etenim prope gradus ex equo defcendere, præter Principem, nemini licet. Quod ideo quoque fit, ut maior Principi honor exhibitus uideatur. Primum autem, ut ad medios gradus uenimus, occurrunt nobis certi Principis confiliarij, porrigentes manum & oſculum, nos ulterius deducunt. Mox ſuperatis gradibus, occurrunt & alij, maioris authoritatis confiliarij: cedentibus que prioribus (eſt enim mos, ut priores ſquentibus, ac proximis quibufque ex ordine cedant, ac loco ſuo tanquam regione attributa ſubſiſtant) salutando dextras porrigunt. Dein ingredientibus palatum, in quo uulgus nobilium circumſtabat, primarij ſimiliter confiliarij occurrunt, nos que ordine ac ratione prædicta confalutant. Tandem in aliud atrium, quod Kneſis, alijſque generosioribus, ex quorum ordine ac numero confiliarij leguntur, ſeptum erat: atque inde ad Principis ufque conclae (ante quod ſtabant ingenui, qui quotidiana officia Principi præſtant) ita deducti ſumus, ut interim nemo prorſus ex circumſtātibus, uel minimum C honorem nobis exhibitus. quin ſi aliquem nobis familiariter notum prætereuntes, ſorte ſalutaremus, aut alloqueremur, adeo ille non respon debat quicquam, ut perinde ſe exhiberet, ac ſi nùquam quen noſtrum nouiſet, aut ſalutatus à nobis non eſlet. Ad Principem tandem quum ingrederemur, aſſurgebant nobis (fratres Principis, ſi fortè adſunt, non aſſurgunt, aperto tamen capite ſedent) Confiliarij, atq unus ex primarijs ad Principem conuerſus, ex more ſuo, non rogatus noſtro nomine, in hæc uerba loquebatur: Magne Domine, Leonhardus Comes frōtem percutit: & rurſus, Magne Domine, Leonhardus Comes frontem percutit: de tua magna gratia. itidem de Sigismundo. Primum ſignificat, quaſi, inclinat ſe, aut honorem exhibet: ſecundum, gratias agit, de gratia accepta. Nam frontē percutere accipiunt pro salutatione, gratiaru actione, & alijſ id genus rebus. Etenim quoties aliquis quicquà petit, uel gratias agit, tum caput inclinare ſolet: ſi enixius id facere ſtudet, tū ita ſe demittit,

COMMENTARII.

127

A mittit, ut terram manu cōtingat. Si magno Duci pro re aliqua maxima gratias agere, aut petere ab eodem quicquam uolūt, tum uſc; adeò ſe in- clinant, demittunt c; ut fronte terram contingant. Princeps in loco emi- nentiore ac illuftri, pariete imagnine diui cuiuſdam ſplendēte, aperto ca- pite ſedebat, habebat c; à dextra in ſcamno pileum Kopack, ſinſtra uerò baculum cum cruce Poſoch, at c; peluim cum duobus gutturniſs, adiun- cto impoſito c; mātili. aiunt Principem, cum Oratori Romanæ fidei ma- num porrigat, credere homini ſe immundo & impuro porrigere: at c; i- deo, eo dimiſſo, continuò manus lauare. Erat ibi quo c; ex aduerſo Prin- cipis, loco inferiore, ſcamnum pro Oratoribus adornatum. Eò Prin- ceps ipſe, exhibiſto ſibi prius (ut iam dictum eſt) honore, nos nutu & uerbo accerſit, manu ſcamnum demonſtrans. Quò loci cum ordine ſalu- taremus Principem, aderat interpres, qui uerbum uerbo reddebat. Au- dito autem inter cætera Caroli & Ferdinandi nomine, ſurrexerat, de c; ſcabello deſcenderat. audita c; ad finem uſc; ſalutatione: Frater (inquit) B noſter Carolus electus Rom. Imp. & ſupremus Rex, ſanus ne eſt? Dum Comes reſpondit, Sanus eſt: interim ſcabellum aſcendit, & ſedit. Hec ea- dem, ſinita mea ſalutatione, ex me de Ferdinādo quærebat. Dein utrūc; noſtrum ordine ad ſu uocabat, dicebat c: Porrige mihi manum. qua da- ta, ſubiungit, Sanus ne equitaſt? ad quæ uterc; noſtrum, iuxta illorum morem reſpondit: Deus det, ut tu ſanus ſis ad multos annos. Equidem clementia Dei, & tua gratia, ſanus. Sub hæc iuſterat, ut ſederemus. Nos uerò, priuſquam id fecimus, iuxta illorum cōſuetudinem, Principi in pri- mis, dein confiliarijs & Kneſis, qui pro honore noſtro ſtabant, gratias, caput ad utramque partem inclinantes, egimus. Solent alioqui aliorum Principum Oratores, preſertim qui ex Lithvania, Livuonia, Svuetia, &c. mittuntur, in conſpectum Principis admifsi, una cum comitatu ac ſeruitoribus, ſinguli ſingula munera offerre.

Porro conſuetudo offerēdi munera eſt eiufmodi. Audita & expoſita legatione, mox confiliarius is qui Oratores ad Principē introduxit, ſur- C gēs, clara & aperta uoce omnibus audientib. ita dicit: Magne Domine, N. Orator frontē percutit, N. tali munere: hoc idē de ſecūdo & tertio re- petit. Dein ſingulorum nobilium ac ſeruitorū, eodē modo & nomina & munera exprimit. Conſtituit denic; illi in latere Secretarius, qui pariter & Oratorum, & ſingulorum ex ordine offerentium nomina & munera nominatim ſignat. Eiuſmodi autē munera ipſi Pominki, quaſi Mnemo- ſynon quod dā appellant. noſtros uerò admonebant de muneribus: qui- bus reſpondimus, Non eſſe moris noſtri. Sed redeo ad propoſitum.

Salutatione expoſita cum pauliſper ſediſſemus, inuitauerat ordine u- trum c; noſtrum Princeps hſce uerbis: Praſebis mecum. In priore mea legatione, ut hoc quo c; adiſciam, iuxta illorum conſuetudinem me hoc modo inuitauerat: Sigiſmunde, comedes ſal & panem noſtrum nobiſ- cum. Mox dein uocatis ad ſe procuratoribus noſtris, neſcio quid illis demiſſa uoce dixerat. à quib. uicifsim admoniti interpretes: Surgite, in- quiut, eamus in alia habitationē, in qua dum reliquum legationis ac man-

m 4 datorum

RERVM MOSCOVITICARVM

128

datorum quibusdam consiliarijs ac secretarijs à Principe constitutis ex A

ponimus, adornabantur mensæ. Constituto porrò prandij apparatu,
Principe fratribus ac consiliarijs iam diſcumbentibus, in cenaculum ipſi
cum eſſemus deducti, continuò consiliarij cæterijs omnes ordine nobis
aſſurrexerunt: quibus uicifsim, morem eorum edocti, priuſquam conſe-
derant, gratias, caput ad omnes partes inclinando, egimus: locum que in
accubitu, quem nobis ipſe Princeps manu deſignabat, cæpimus. Cæte-
rum tabulæ in cœnaculo circumcirca adornatæ erant. In medio ſtabat
abacus, grauis diuerſis aureis & argenteis poculis. In tabula, ad qua Prin-
ceps ſedebat, utrinque tantum interualli relictum erat, quantum ipſe ma-
nibus expanſis ſpacij pertingere poſset: infra quod fratres, ſi fortè adſunt,
à dextris ſenior, iunior à ſiniftris, ſedent. A fratre rurſus paulo ampliore
ſpacio interiecto, ſeniores Kneſi, consiliarij, ordine ac gratia quam quicq-
apud Principem obtinet obſeruata, ſedebant. Ex oppoſito Principis in
alia tabula nos ſedebamus: atque paruo interuallo interpoſito, familia-
res ac ſeruitores noſtri. quibus ex aduerſo, in altero latere, ordine ſede- B

bât hi, qui nos ex hoſpitio in aulam deducebât. in poſterioribus utrinque
oppoſitis tabulis, ſedebât hi quos Princeps ſingulari gratia inuitauerat:
quibus ſtipendiarij nonnunquam adhibentur. In tabulis poſita erant ua
ſcula, quorum alia aceto, alia pipere, alia ſale repleta erant: ſingula autem
per longitudinem tabulæ ita collocata & diſtributa erat, ut ſemper qua-
tuor numero cœuiuæ, ſingula hæc tria haberent. Sub hæc dapiferi, ſplen
didis ueſtibus ornati, ingreſsi, abacum circumeuntes, ex aduerſo Princi-
pis, neglecto omni honore, ſubſiſtunt: dum omnes uocati conuiuæ ac
cumberent, dumque cibum afterre iuberetur. Interim omnibus diſcūben-
tibus, Princeps quendam ex fuis miniftris uocarat, ac duo ſibi oblȏga pa-
nis fruſta dederat, inquiēs: Da Leonhardo Comiti, & Sigismundo, hunc
panem. Minifter aſſumpto ſecum interprete, ordine utriqnoſtrum ita
obtulit: Leonharde Comes, Magnus Dominus Basilius, Dei gratia Rex
& Dominus totius Ruſsiæ, & Magnus Dux, facit tibi gratiam ſuam, &
mittit tibi pante de ſua tabula. Hæc uerba interpres clara uoce reddebat. C

Nos ſtantes, Principis gratiam audiebamus. Aſſurrexerant & alij, extra
Principis fratres, pro honore noſtro. Pro eiufmodi autê gratia ac hono-
re, alia reſpôſione opus non eſt, quàm ut panem oblatum accipias, ſuper
tabulã ponas, gratias q[ui]p[er] Principi capitis inclinatione, dein consiliarijs
item alij, ad omnes partes caput circumferendo & inclinando agas. Por-
rò pane ipſo Princeps ſuam erga aliquem gratiam, ſale uerò amorem o-
ſtendit. Neque uerò maiorem honorem poteſt alicui exhibere in ſuo
conuiuio, quàm ſi alicui ſal de ſua tabula mittit. Panes præterea formam
helcij equini habentes, mea opinione, omnib. ijs ueſcêtibus, durum iu-
gum & perpetuam ſeruitutem deſignant. Tandem pro cibo dapiferi,
nullo rurſus honore Principi exhibito, egreſsi, aquam uitæ, quam ab in-
nitio prandij ſemper bibunt: dein cygnos aſſos, quos ſerè pro primo
ferculo, quoties carne ueſcuntur, hoſpitibus apponere ſolent, attule-
rant. Ex quibus tres ſibi appoſitos Princeps cultello pungens, qui nam
melior,

melior,

COMMENTARII.

129

A melior, alijsçp eslet præferêdus, explorabat, eosçp cõtinuò auferre iuffe-
rat. Egrefsi mox omnes, eo quo intrauerant ordine, cygnos difcceptos,
ac in partes diuifos, in minores patinas, easçp lingulas lingula quatuor
fruſta poſuerant. Ingrefi, quinque patinas Principi appoſuerant: reli-
quas fratribus, confiliarijs, Oratoribus, alijs' que ordine diſtribuerant.
Aſtat quidam, qui Principi poculum porrigit: is ſcilicet, per quem pa-
nem & alia ſercula ſingulis mittit. Solet autem Princeps portiunculam
dapifero ad præguſtandum dare, dein à diuerſis partibus decerpere, gu-
ſtareçp: poſt fratri, aut confiliario alicui, aut Oratoribus, unam patinam,
ex qua ipſe guſtauit, mittere. Semper autem maiori ſolènitate Oratori-
bus huiuſmodi obſonia, ut de pane dictum eſt, offeruntur: in quibus ac-
cipiendis, non ſolum ei cui mittuntur, ſed alijs ſingulis affurgêdumi, adeò
ut toties exhibita Principis gratia, affurgendo, ſtando, gratias agendo,
caputçp ſubinde in omnes partes inclinando, non mediocriter quiſpi-
am defatigetur. In priore legatione, cum Cæfaris Maximiliani Orato-

B rem agere, & conuiuio acceptus ſuiflem, aliquoties pro honore fratrum
Principis ſurrexeram: ſed illos cum mihi uicifsim nec gratias agere, ne-
que uices ullas reponere uiderem, deinceps quoties gratiam à Principe
accepturos animaduertebam, cœpi tum continuò cum aliquo loqui, diſ-
ſimulans omnia: & quamuis quidam ex oppoſito mihi innuebant, méçp
ſtantibus Principis fratribus appellabant, ego tamè uſqueadeò diſsimu-
labam omnia, ut uix poſt tertiam admonitionè ex eis, quid nam ſibi uel-
lent, quærerem. Cæterùm, cum fratres Principis ſtare reſpondiſſent: e-
go priuſquam ſepſcicerem, afflurgereſt, cæremoniæ quodammodo fi-
niebantur. Dein cum aliquoties tardius affurrexiſſem, iterum ſtatim
ſediſſem, idçp qui ex oppoſito ſedebant, riderent: itidem quam ob rem ri
ſiſſent, tanquam aliud agens, interrogabam. Sed cum nemo cauſam ape-
rire uellet, tandem quali intellecta cauſa, uultu in grauitatem compoſito
dicebam: Ego nunc non adſum, ut priuata persona, certè qui dominum
meum negligit, hunc & ego negligam. Præterea cù Princeps alicui ex iu-
C nioribus obſonium mitteret, equidem etiam admonitus ut non affurge-
rem, reſpondi: Qui dominum meum honorat, hunc & ego honorabo.
Porro cum afflos cygnos cœperamus edere, apponebant acetum, addito
ſale & pipere: ijs enim loco embammatis, ſeu iuſculi utuntur. Lac præte-
rea acidum in eundem uſum appoſitum, item cucumeres ſali, ad hec pru-
na eadem ratione condita, prandij tempore è menſa non remouëtur. Ea-
dem ratio in alijs inferêdis ſerculis ſeruatur: niſi quòd rurſus, ut afflatura,
non efferantur. Apponùtur uarij potus, maluaticù, Græcù uinum, uarij
etiam medones. Princeps cõmuniter ſemel aut bis porrigi ſibi poculum
fuù iubet: ex quo cum bibit, Oratores ad ſe ordine uocat, Leonhardè, Si-
giſmûde (dicês) uenilſi à magno domino, ad magnù dominù: feciſi ma-
gnù iter, poſteaçp, uidiſi gratiã nostrã, & ſerenos oculos nostròs, bene ti
bi erit. bibe & ebibe, & bene ede uſcp ad faturitatem: deinde quiſces, ut
tâde ad dominù tuù redire poſsis. Omnia & lingula uſa, in quib. cibus,
potus, acetum, piper, ſal, & alia appoſita uidimus, dicunt eſſe ex puro

auro:

RERVM MOSCOVITICARVM

Auro; id quod ex pōdere uerum apparebat. Sunt quatuor personæ, quæ singulæ ex utraque, parte abaci stantes, singula pocula tenent: ex quibus Princeps pleruntur, bibit, & sæpius Oratores alloquitur, monet quæ eos ut edant. Aliquando etiam scilicet aliquid ab eis, seque ualde urbanum & humanum exhibet. Interrogabat me inter alia, an rassembarbam: quod unica dictione fit, scilicet Brill. cum fatherer, dicit, Et hoc iuxta nonstrum: quasi diceret, Et nos rasimus. Cum enim alteram uxorem duxerunt, totam barbam abraferat: quod nunquam ab aliquo Principe factum perhibebant. Antea ministris tabulæ, inftar Leuitarum facris inferientium, dalmaticis induti erant, cincti tamen: nunc uerò habent ueſtes diuerſas, quas Terlick uocant, gemmis & unionibus graues. Prandet alio quando tres aut quatuor horas. In prima mea legatione, etiam ad unam usque noctis horam prandebamus. Quemadmodum enim de rebus du bijs consultantes, sæpe totum diem consumunt, neque digrediuntur, ni ſi re prius maturè deliberata, constituta: ita conuiujus pariter ſeu comelationibus integrum abſumunt nonnunquam diem, intendetibus, tandem tenebris fecedunt. Conuius sæpe & ferculis & potu honorat. A prandio in negotijs grauioribus nihil agit: quin finito prandio dicere ſolet Oratoribus, Ite nunc. dimiſſos, illi ipſi qui eos in aulam deduxerant, rurſus in diuerſoria reducunt: ſe que mandatum habere dicunt, ibi ut ma neant, illos que exhilarent. Afferuntur argentea pocula, & certa uſcula multa, cum certo potu: omnes in hoc ſtudent, quo temulentos eos faciant. Scient autem pulchrè homines inuitare ad bibendum. & quoniam aliam habent occasionem propinandi, incipiunt tandem bibere pro ſanitate Cæſaris, fratris eius, Principis, aliorum denique inculumitate, quos uidelicet in aliqua dignitate & honore constitutos credunt. Illorum nomine quæquam recuſare poculum, non debere, nec etiam posse, exiſtimant. Ita autem bibitur. Qui incipit, ſumit poculum, ac in medium habitationis procedit: ſtançp aperto capite, ſeſtuo ſermone exponit, pro cuius ſalute bibat, quidem illi precetur: mox euacuato ac obuerſo poelo, uerticem tangit, quo omnes uideant se ebibiffle, & ſanitatem illius domini, cuius nomine bibitur, exoptare. Posita ad locum ſupremum ſe confert, plura pocula implere iubet, mox ſuum cuius porrigit, nomenque pro cuius ſalute bibendum ſit, addit. Singuli itacque ad mediu habitationis ire, ac euacuatis poculis in ſuum redire locum coguntur. Qui uerò longiorem compotationem effugere uelit, fingat se neceſſe eſt temulentum, aut ſomno oppreſſum eſſe aut, ut illos inebriet, aut saltè poſt multa excrcata pocula ſe amplius nequaquam bibere posse, affirmet. Etenim non credunt conuius bene acceptos, ac lautè tractatos, niſi temulèti reddantur. Hunc morem communiter nobiles, & quibus permiffum eſt medonem ac ceruſiam bibere, obſeruant. In priore legatione negotijs conſeſtis, cum me dimitteret, finito prandio ad quod eram uocatus (solent enim legatos tam diſcedentes, quam aduenientes, conuiuio accipere) ſurrexerat Princeps, ſubſiſtens ad tabulã, poculü ſibi dari iuſſerat, dicens: Sigismünde, ego uolo pro amore, quæ habeo erga fratre noſtrü Maximi- lianum,

COMMENTARII.

131

A lianum, Romanorum electum Imperatorem, & supremi Regem, propter
sanitate sua, poculum hoc ebibere: quod & tu ebibes, & alij omnes ordi-
ne, ut uideas amorem nostrum erga fratrem nostrum Maximilianum,
&c. ei[que] referas, quæ uideris. Dein porrigit mihi poculum, & dicit: Ebi
be pro sanitate fratris nostri Maximiliani Elect. Rom. Imperatoris, &
supremi Regis. Porrigebat & alijs omnibus qui prandio intererant, aut
alioqui aftabant, & ad singulos iisdem uerbis utebatur. Acceptis igitur
poculis, parum retroceſimus, caput[que] erga Principem inclinates, bibi-
mus. Quibus finitis, me ad ſe uocat, manum porrigit, ac inquit: I nunc.
Solet præterea communiter Princeps, negotijs Oratoru ex alij qua parte
pertractatis atque cōſtitutis, eos ad uenationem & solatium inuitare. Eſt
iuxta Molcovuiam locus arbuſtis cōſitus, leporibus percommodus, in
quo quali[que] quodam leporario fouetur maximus numerus leporu: quos
propofita maxima poena capere, præterea arbuſta ibi ſecare, nemo au-
det. Nutrit etiā quæplurimos in uiuarijs feraru, atque alijs locis. Et quoti-

B eſcunt: uult eiufmodi uti ſolatio, tum ex diuerſis locis lepores compor-
tare iubet, nam quo plures lepores cæperit, hoc maiore ſolatio & hono-
re negotium ſe confecſſe putat. Item cum in campum uenerit, tum cer-
tos fuos confiliarios, adiunctis certis etiam aulicis, ſeu equitibus, pro O-
ratoribus mittit, eos[que] ad ſe deduci iubet. Deducti itacque, Principi[que] ap-
propinquantes, de equis, confiliariorum admonitione, deſcendere, & ad
Principem ire aliquot paſsibus coguntur. Nos eadem ratione in uena-
tione ad ſe deductos, in equo exornato ſedens, uesſe ſplendida indutus,
chirothecis depofitis, teſto tam[que] capite, humaniter exceperat, nudam[que]
porrexerat manum, per[que] interpretem dicebat: Exiuimus ad ſolatium
noſtrum, uocauimus uos ut intereſſetis ſolatio noſtro, atque inde ali-
quam uoluptatem caperetis: proin equos conſcendite, nos[que] ſequimini.
Habuit tegmen quod Kolpakh appellant, quod[que] utrinque à tergo & à
fronte moniæ habebat, ex quibus laminæ aureæ in modum pennarum
in altum tendebant, incuruantes[que] ſurſum deorſum que ſerebantur. Ve-

C ſtis erat inſtar Terlick, aureis filis contexta, ex cingulo pendebant duo
oblongi patrio more cultelli, & pugio pariter oblongus. à tergo habe-
bat ſub cingulo genus quoddam armorum ueluti cæſtum, quo commu-
niter in bello utuntur. Eſt etenim baculus cubito aliquantulum lògior,
cui corium duarum palmarum lògitudine eſt affixum, in cuius extremi-
tate claua aut ænea, aut ferrea, ceu fruſtù quoddam exiſtit. hoc tamen au-
ro undi[que] exornatum erat. Claudebat eius dextrum latus, expulſus Ca-
ſani rex, nomine Scheale, Tartarus: ſiniftrum uerò, duo iuuenes Kneſi.
quorum alter ſecurim ex ebore, quam ipſi Topor uocant, ea ſerè forma
qualis in Hùgaricalibus aureis expreſſa cernitur, dextra ſerebat: alter ue-
ro clauam pariter Hungaricæ ſimilem, quam ipſi Scheſtopero, id eſt ſex-
pènatã appellât. Rex Scheale accinſtus erat duplici pharetra: in una ſagit
tas reſcòditas, altera uerò arcu inclusum quodammodo habebat. Aderât in
capò plusquam trecèti equites. Porrò dù ita per capum incedimus, Prin-
ceps nos aliquoties, nunc hoc, iam alio loco ſubſiftere, aliquado ad ſe pro-
pius ue-

ue-

RERVM MOSCOVITICARVM

pius uenire iuſſerat. Dein ad loci uenationis perductos, alloquebatur; A
conſuetudinem eſſe dicens, ut quoties in uenatione ac ſuo ſolatio eſſet,
tu ipſe & alij boni uiri ſuis manibus canes uenaticos ducerent: itidemq
nos ut faceremus, hortabatur. Conſtituerat deniq unicuiq noſtrum
duos homines, quorum uterq canē ducebat, quibus ipſi pro ſolatio no-
ſtro uteremur. Ad ea reſpōdebamus: Nos hanc ſuam gratiam grato ac-
cipere animo, eundemq morem apud noſtrates eſſe. illa autem excuſa-
tione ideo utebatur, quòd apud eos canis immundum animal habetur:
& turpe eſt, canem nuda manu attingere. Ceterum ſtabant longo ordi-
ne centum ſerè homines, quorum dimidia pars nigro, altera ſlauo colo-
re erat ueſtita. Non longè ab ijs ſubſtiterāt omnes alij equites, prohiben
tes ne illac tranſcurrerent ac elaberētur lepores. Porro nemini ab initio
dimittere canem uenaticu permiſſum erat, quam regi Scheale, & nobis.
Princeps primus inclamabat uenatorem, ordiri iubens: qui cōtinuò con-
citatiſmo equi curſu ad cæteros uenatores, quorum magnus erat nu-
merus, aduolat: mox uno ore omnes exclamant, canes moloſſos & odo B
riſeros immittunt. ubi ſanè periucuſum erat audire tot, tamq uarios ca-
num latratus. habet autem quàm plurimos, & eos quidem optimos, ca-
nes. Quoſdam autem ad inſequendum lepores tantum, Kurtzos dictos,
perpulchros piloſis caudis & auribus, cōmuniter audaces, tamen ad lon-
gius currendi ac perſequendi ſpacium haud commodos. Cum lepus ſele
oſſert, dimittunt tres, quatuor, quinq aut plures canes, eum undiq ado-
rientes: quo apprehenſo, magno plaſu acclamant, ac ſi magnam feram
caepiſſent. Porro lepores ſi tardius aliquando excurrunt, ſolet tum Prin-
ceps continuò aliquem, quemcunq inter arbuſta leporem in ſacco ha-
bentē conſpexerit, nominare, ac Hui hui inclamare: qua uoce leporem e-
mittendum ſignificat. Egrediuntur itaq lepores nonnunquam qualiſo-
mnolenti, ſaltantes inter canes, ueluti capreoli aut agnelli inter greges.
Cuiuſcunq canis plures capit, is eo die optimum ſtratagema præſtitiſſe
putatur. Princeps ipſe pariter Oratori, cuius canis plures cæperit, ap-
plaudere uidetur. Porro uenatione tandem finita, omnes conuenerant, C
leporesq comportauerant: quos tum numerabant, numerati uerò ſunt
circiter ccc. Aderāt ibi tum Principis equi, non ita multi, nec ſatis pul-
chri, etenim in priore legatione ſimili ſolatio cum interfuiffem, uidi lon-
gè plures ac pulchriores, præſertim eius generis quos nos Turcicos, illi
uerò Argamak uocant. Aderant quoq complures falcones, alij albi, alij
phœnicei coloris, magnitudine excellentes; quos nos Girofalcones, hos
illi Kretzet appellant: quibus uenari cygnos, grues, & alias id genus aues
capere ſolèt. Sunt autem Kretzet, aues audacifsimæ quidem: at non tam
atroces, impetuq horrendo, ut aliæ aues quãtumuis rapaces, illarum uo
latu, ſeu conspectu ( quemadmodum quidam de duabus Sarmatijs fa-
bulatus eſt) decidant, extinguanturq. Illud quidem experiētia ipſa con-
ſtat, ſi quis uenatur accipitre, aut niſo, aut alijſs falconibus, & interim Kre-
tzet ( quam à longè uolantem cōtinuò ſentiunt) aduolauerit, quòd præ-
dam ulterius nequaqua inſequuntur, ſed pauidæ ſubſiftunt. Retulerunt
nobis fi.

COMMENTARII.

133

A nobis fide digni ac inflignes uiri, Kretzet, quâdo ex illis partibus ubi ni-
dificânt, afferuntur, tum aliquando IIII, v, aut VI, in quodam vehiculo
ad hoc præparato, simul includûtur: atq[ui] eſcam quæ illis porrigitur, ob-
feruato certo quodam ſenij ordine, capere ſolêt. Id autem ratione, an na
tura illis indita, an quo alio modo fiat, incertum eſt. Præterea quemad-
modum in alias aues aduerſo impetu ſeruntur, rapacesq[ui] exiſtunt: ita in-
ter ſe ipſas ſunt manſuetiores, mutuis ſele morſibus minimè dilaniantes.
Nunquam aqua ſe, ut cæteræ aues, lauant: ſed ſola arena, qua pediculos
excutiunt, utuntur. Frigiditate adeò gaudent, ut perpetuò aut ſuper gla-
cie, aut lapide ſtare ſoleant. Sed redeo ad inſtitutum. Princeps ex uena-
tione ligneam quandam turrim uerſus, quæ abest à Molcovuia quinč[\]_
millibus paſſuum, progreſſus eſt, ubi aliquot têtoria erant collocata. pri
mum, magnum & amplum, inſtar domus, pro ſe: aliud pro rege Scheale:
tertium pro nobis: dein alia pro alijs perſonis, & rebus. in quæ cum or-
dine deducti eſſemus, Princeps in ſuum pariter ingreſſus, ueſteq[ui] com-

B mutata, nos continuò ad ſe accerſerat, nobisq[ui] ingrediensibus, ſedebat
in ſede eburnea; latus eius dextrû claudebat rex Scheale, nos ex aduerſo
loco, aliâs Oratoribus, dum uel audiuntur, uel de negotijs traſtant, deſti
nato. Infra regem ſedebant certi Kneſi & cœſiliarij, in ſiniftro latere, Kne
ſi iuniores, quos ſauore ſingulari ac gratia ſua proſequitur Princeps. Di-
ſcumbentibus itaq[ui] omnibus, apponebantur primum conſectiones (ut
uocant) coriandri, aniſi, & amygdalorum: dein nuces, amygdala, atque
faccari integra pyramis: quæ miniftri genibus flexis Principi, regi, & no
bis, tenentes porrigebant. Potus ſimiliter de more dabatur: Princepsq[ui]
gratiam ſuam (ut in prandijs aſſolet) exhiſbat. In priore mea legatio-
ne eò loci etiam prandium ſumpſimus. Et cum inter prandendum, pa-
nis, quem ipſi Beatæ Virginis uocant, quemque quodammodo conſe-
cratum uenerari, atq[ui] etiam edere, quem denique communiter in habi-
tationibus loco eminentiore honorificè ſeruare ſolent, cum fortè tento-
rio commoto in terram decidifſet: tum Princeps, atque omnes alij eo ca-

C ſu grauifsimè obſtupeſacti, trepidantes ſtabant. Tum mox accerſitus ſa
cerdos, hunc ex gramine, ſummo ſtudio ac ueneratione colligebat. Pòſt
finita collatiuncula, potuq[ui] quem nobis porrexerat Princeps, ſumpto,
nos dimiſerat, dicens: Ite nunc. Dimiſsi, honorificè uſq[ui] in hoſpitia noſtra
deducti ſuimus. Habet & aliud genus ſolatij, pro quo alijs Oratoribus
(ut accepi) ſolet uti. Aluntur urſi, capti in quadam ampliſsima & ad
hoc constituta domo: in qua Princeps, aſſumptis Oratoribus, ludos ex-
hibere ſolet. Habet quosdam infimæ conditionis homines, qui iuben-
te ſpectante que Principe, ligneis ſurcis occuſant urſis, eos que ad pu-
gnam laceſunt. Congreſi tandem, ſi fortè à prouocatis ac in tabiem
conuerſis urſis laniati fuerint, ad Principem currunt clamantes: Domi-
ne, ecce uulnerati ſumus. quibus Princeps: Abite, inquit, faciam uobis
gratiam. Dein illos curare, ueſtes præterea & certos modios frumen-
ti illis largiri iubet.

Cæterum cum iam abſoluendi dimittendi[rum] eramus, honorificè, ut an
n tea, ad

RERVM MOSCOVITICARVM

134

tea, ad prandium inuitati, ac in aulam deducti fuimus. Vtrius præterea A honoraria ueſtis, zebellinis pellibus subduſta, oblata ſuit, qua indutis, incipris Principis cœclae ingreſsis, Marſchalcus cõtinuò utriusque noſtrum nomine, ordine dicebat: Magne Domine, Leonhardus & Sigifmundus, de magna tua gratia, frontem percutit: hoc eſt, ob acceptum munus gratias agit. Vesti honorariæ adiunxerat zebellinorum quadragenas duas, hermelinorum uerò 300. atque aspreolorum pelles 1500. In priore legatio- ne addiderat mihi uehiculum, ſeu traham, cum præſtati equo, & alba ur- ſina pelle, alioque tegumento commodo. Dederat denique multa píſium, Belugæ, Oſetri, & Sterling, in aere durata, ſed inſalſa fruſta: meque perhu- maniter dimiſerat. Porrò reliquas ceremonias, quib. in dimittendis O- ratoribus utitur Princeps, item quâdo limites ſuæ ditionis ingreſsi Ora- tores excipiuntur, rurſusque dimiſi, ad eos dè uſque reduci tractatūr, ſuſten- tāturque, ſuprà in Lithvuanorum Oratorû dimiſione copioſe explicau.

Cæterum, quia de pace perpetua tractanda, aut ſaltem inducijs inter Molcovijs principem ac Poloniæ regis ineundis, à Cæſare CAROLO & B fratre eius FERDINANDO Auftriez archipreſident, miſi ſuimus, cæremoni- as, quibus Molcovijs princeps tum in firmâdis inducijs utebatur, sub- iungere uſium eſt. Conclusiſis itacque, ac in certam formam redactis cum Si- gifundo rege Poloniæ inducijs, in aulam Principis uocati, cum in habi- tationem quâdam deduci eſſemus, aderant Lithvuani Oratores: ueni- unt etiam eò Principis confliliarij, qui eſt dè nobilium concluderant. atque in hanc ſententiam ſermone ad Lithvuanos cœuerſo uerba faciunt: Vo- luit quidem Princeps noſter, in ſingularem gratiam ac petitionem ma- gnorum principum, pacem perpetuam cum Sigifundo rege ueſtro in- ire. Ea autem cum nullis conditionibus fieri nunc poſsit, ſe inducias ad eorundem principum adhortationem inire uoluiffe. Quibus conſti- tuendis, ac legitimè firmandis, uos Princeps accerſiri uſit, ac præſentes eſſe uoluit. Tenebant porrò literas, quas Princeps regi Poloniæ datu- rus erat, confectas, ſigillo appenſo, & eo quidem paruo ac rubro com- munitas: in cuius ſigilli parte priore imago erat, homo nudus equo fine C ſella inſidens, haſtate dragonem tranſuerberãs: à tergo uerò aquila biceps, utroque capite coronato, cernebatur. Habebant præterea induciales lite- ras, certa formula compoſitas: quarum ſimiles, ac eodem exemplo, no- minibus ac titulis duntaxat mutandis, rex ipſe uicif sim Principi erat miſ- furus: in quibus nihil prorsus immutatum erat, excepta hac clauſula, quæ ad finem literarum addita erat: Nos Petrus Giska palatinus Polo- cenſis & capitaneus Drohitzineń. & Michael Bohuſch Bohutinovuitz theſaurarius magni ducatus Lithvianiæ, & Stouineń. ac Kamenaceń. Capitaneus, Oratores regis Poloniæ & Magni Ducis Lithvianiæ, fa- temur, eoque etiam nomine crucis ſignum deoſculati ſumus, nos que ob- ſtrinximus, Regem uidelicet noſtrum eſdem pariter ofculo crucis con- firmaturum: in cuius rei meliore fidem haſce literas noſtris ſignetis com- muniuimus. His itaque auditis ac uſis, omnes una ad Principem uocamur. Ad quem cum ingreſſi eſſemus, mox certo loco nos ſedere uilſerat, ac in hæc uer-

COMMENTARII.

A hæc uerba loquebatur: Ioannes Francifce, Comes Leonharde, Sigifmun de, efflagitaftis à nobis Clementis Papæ septimi, ac fratris noſtri Caroli, eiusq; fratris Ferdinandi nomine, ut pacem cum Sigifmundo Poloniæ rege perpetuam iniremus. Eam commodis utrinq; conditionibus facere cum haudquaquam potuimus, rogaſtis, ut ſaltem inducias imponere mus. quas quidem amore noſtro in principes ueſtros, nunc facimus, ac ceptamus: ſuper quibus dum Regi iuſtitiam noſtram facimus, eas que confirmamus, uos præſentes eſſe uolumus, quo dominis ueſtris referatis, uos factis, ac iam legitimè firmatis inducijs interfuſſe, uidiffé, nos: illorum amore hæc omnia feciſſe. Qua oratione finita, Michaelem Ge- orgij confiliarium uocat, ac crucem deauratam ex oppoſito de pariete fune ſerico pendentem, ſumere iubet. Mox confiliarius, ſumpto mundo lintheolo, quod ſuper ſuſorio cantaro, in pelui collocato, iacebat, crucem magna cum ueneratione apprehendit, dextra: tenet. Secretarius pari- ter literas induciales iunctas utra: manu tenebat, ita tamen, ut Lithvua

B norum literæ alteris ſubiectæ, eatenus prominerent, quatenus clauſula, qua ſe Lithvuani obſtrinxerat, appareret: ſuper quas ſimul, ubi Michael dextram, qua crucem tenebat, poſuifſet, Princeps ſurgës, ſermone ad Li thvuanorum Oratores conuerſo, Iōga oratione narrabat, ſe quidem pacem ad ſingularem petitionem ac cohortationem tantorum Principum, quo- rum legatos eo nomine ad ſe miſſos uiderent, non refuſſe, ſi ea ullis ſibi commodis conditionibus fieri potuifſet: & cum pacem perpetuam inire cum rege illorum non poſſet, in horum gratiam quinquen nales ſe inducias, uigore literarum (literas digito demōſtrans) inſiſſe: quas quidem, quoad Deus uolet, ſeruabimus, inquit, noſtram: iuſticiā fratri noſtro Sigifmundo regi faciemus: ea tamen conditione, ut ſimiles per omnia li- teras, eodem: exemploſcriptas, rex nobis det, eas: præſentibus Ora- toribus noſtris confirmet, iuſticiam ſuam nobis faciat, ac illas ad nos tan dem per Oratores noſtros transferendas curet. Interim etiam iuramen- to uos obſtringetis, ea omnia & ſingula regem ueſtrum facturum, ob-

C ſeruaturum: Dein crucem reſpicit, ſe: ter ſigno crucis, capite toties inclinato, ac manu ad terram ferè dimiſſa munit: propius: accedens, la- bia, ac ſi oraret, mouens, os lintheolo tergens, in: terram expuens, cru- cem tandem deoſculatus, frōte eam primum, dein utro: oculo attingit. retrocedens, rurſus cruce, capite inclinato, ſe munit. Poſtea Lithvuanos, ut accederent, idem: ipſi facerent, monet. Oratores ante: id facerent, inſcriptionem, qua ſe obſtrinxerant, pluribus quidem uerbis cōgeſtam ac compoſitam, nihil tamen aut parum admodum ultra ſupradictam ſen tentiam continentem, Boguſius nomine, Ruthenus, recitabat: cuius uer- ba ſingula Petrus, fide Romanus, collega repetebat. eadē nobis pariter interpres Principis ad uerbum reddebat. Poſt recitata ac interpretata inſcriptione, Petrus ac Boguſius ordine ipſam crucem, aftante Principe, deoſculātur. Quibus finitis, Princeps ſedens, in hæc uerba loquebatur: Vidiftis nos fratris noſtro Sigifmundo Poloniæ regi, iuſticiam noſtram ob ſingularem petitionem Clementis, Caroli & Ferdinandi feciſſe. Dicite ergo

n 2 ergo

RERVM MOSCOVITICARVM

ergo dominis ueſtris, tu Ioannes Franciſce Papæ, tu Comes Leonhardè A
Carolo, & tu Sigiſmunde Ferdinando, nos ea illorum amore, & ne Chri
ſtianus mutuis bellis fundatur ſanguis, feciſle. Hæc cum longa oratio-
ne, additis conſuetis titulis, perorallet: nos illi uiciſsim ob ſingularem e-
ius erga principes noſtros obſeruantiam, gratias egimus, nos c[]manda-
ta illius diligenter executuros promiſimus. Dein duos ex ſuis præcipuis
confiliarijs & ſecretarijs, ad ſe uocat, eos c[]p legatos iam ad Poloniæ re-
gem inſtitutos, Lithvuanis innuit. Poſtremò multa pocula ſuo iuſſu alla
ta, nobis, Lithvuanis, atc[]p adeò omnibus & ſingulis, tam noſtris quam
Lithvuanorù nobilibus, manu ſua porrigebat. Lithvuanie deni[c]s Ora-
tores nominatim appellans, dicebat: Quæ nunc egimus, & quæ alioqui
ex confiliarijs noſtris intellexiſtis, ea fratri noſtro Sigiſmundo regi expo
netis. Hæc cum dixiſſet, ſurgit, & rurſus inquit: Petre, & tu Boguſi, fra-
tri noſtro Sigiſmundo Poloniæ regi, & magno Duci Lithvuanie, uos no
ſtro nomine (caput interim parum mouens) inclinabitis, mox c[]p ſedès,
utru[c]p acceſt: dextram illis, atc[]p etiam ipſorum nobilibus ordine por-
rigit, dicit c[]p, Ite nunc, atc[]p ſic illos dimiſerat.

ITINERA IN MO.
ſcouiam.

N[o] M. D. XV. uenerant Viennam ad Cæfarem Maxi-
milianum, Vuladislaus, & eius filius Ludouicus, Hun-
gariæ & Bohemiæ, ac Sigifmundus Poloniæ, reges: ubi
contractis ac concluſis matrimonijs filioru & nepotum,
confirmatæ mutua amicitia, inter cætera Cæsar pollici-
tus erat, ſe Oratores ſuos ad Basilium Moſcorum ducem
miſſurum, qui inter hunc & Poloniæ regem pacem facerent. Ad hanc le-
gationem Cæsar deſtinauerat Chriſtophorum epiſcopum Labacenſem,
& Petrum Mraxi. Sed dum Epiſcopus protraheret negotium, & inte-
rim regis Sigiſmundi ſecretarius Ioannes Dantiſcus, poſtea epiſcopus
Vuarmienſis, moræ impatiens, proſectionem ſedulò urgeret, hoc lega-
tionis munus mihi non ita pridem ex Dania reuerſo, fuit impoſitu. Man
datis itac[]p c[]tinuò à C[]ſare Haganoæ Alſatiæ oppido acceptis diſcedès,
Traiecto primùm Rheno, per Marchionum Badenſium ditionem &
oppida, Raſtat, Etlingen, Pfortzach, in ducatum Vuirtenbergenſem,
Conſtat: oppidum denique imperij Eslingen ad Necarum, quem & Ni-
crum appellant, ſitum, inde[c]p Gopingen & Geislingen ueni.

Vlme mox Danubio ſuperato, per Gunſpurg, ac oppidum Purgavu,
à quo Marchionatus Burgouiæ nomè habet, Auguſtam Vindelicorum
ad Lycum fluuium perrexi: ubi me præſtolabātur Gregorius Sagrevuſ-
ki Moſcus nuncius, & Chryſtoſtomus Columnus ſecretarius Elizabethe
uiduæ Ioannis Sfortiæ Mediolani & Bharij, qui itineris erant comites.

Relicta Auguſta ſub initium anni M. D. XVI. ultra Lycum, per Baua-
riæ ciuitates et oppida, Fridberg, Inderſtorſ, Freyſingen, id eſt Friſingen
ſem epiſcopatum ad fluuiu Ambor, Landshuet ad Iſerä flu. Gengkhofn,

Pfarkhirchen,

COMMENTARII

137

A Pfarkbirchen, Scharding ad Oenum transiuimus. Oenoçb superato, ripasçb Danubij legentes, Auftriam supra Onafum attigimus. Linciu̇ opidum in ripa Danubij fitum, caput eius prouinciæ ingreſsi, pontemçb illic Danubio impoſitum tranſeuntes, per oppida Galneukirchen, Pre-gartn, Pierpach, Kunigsvuſiſn, Arbaspach, Rapolftain, in archiducatum Auftrieæ, atq[ur] adeò oppida Clarã uallem, uulgo` Tzvuelt dictam, Raſtnfeld, Horn, & Retz peruenimus.

Morauig rectà dein, ultra fluuium Teya, qui pro maiori parte Auftri-
am à Morauia dirimit, oppidum Snoimam appulimus: ubi Petrũ Mra-
xi collegam meum uita defunctum eſſe intellexi. & ita ſolus hoc munus,
quod Cæſari gratum erat, obiui.

Ex Snoima, Vuolfernitz, Brunam, dein Olmutium ſedem Epifcopa-
lem ad fluuium Moravua ſitam; tres illæ ciuitates Snoima, Bruna & Ol-
mutium ſunt primæ in Marchionatu, indeç Lipnik,

Hranitza, Ger. Vueiſſenkirchn.

B Itzin, Ger. Tifchein.

Oſtraua, Ger. Oſtra oppidum: ubi Oſtravuitza fluuiu, qui oppidumi alluit, & Sileſiam ab ipſa Morauia dirimit, tranſiuimus.

Silesiæ pòſt ducum Theſchinenſiů oppidů Freiſtat, ad Elſa flu. ſitum.

Strumen, Ger. Schvuartzvuaſſer.

Ptzin, Ger. Ples principatũ: à quo progrediendo duorum miliarium, ſpacio, eſt pons trans Iſtulam, limes Bohemicæ ditionis.

A ponte Iſtulè Polonica eſt ditio, & uſcb Oſchvuëtzin principatum, Germanicè Aufchvuitz, quo loco fluuius Sola Iſtulam ingreditur, eſt iſter unius miliaris.

Extra Oſchvuentzin, per pontem ſuperamus Iſtulã: & cōſectis 8. mil.

Poloniæ regni caput Cracouiam peruenimus, currusçb nostros tra-
his impoſuimus. A Cracouia progreſsi,

Proſtovuitza, 4. miliar.

Vuïſlitza, 6. miliar.

C Schidlovu, 5. mil.

Oppatovu, 6. mil.

Savuichoft, quatuor mil. ubi rurſus traiecto, & ad ſiniftram relicto Iſtula fluuio,

Vrſendovu, quinçb miliar.

Lublin, ſeptem miliar. Palatinatũ, quo loci certo ac ſtato anni têpore
inſignes habentur nundinæ, ad quas ex uarijs orbis partibus homines,
Mofcovuitæ, Lithvuanı, Tartari, Liuonienſes, Prutheni, Rutheni, Ger-
mani, Hungari, Armeni, Vualachi atq[ur] Ebræi confluunt.

Cotzko, octo miliar. Antequam huc peruentum eſt, labitur fluuius
Vuiepers, ſeptentrionem uerſus.

Meſeriz octo mil. paulo longius progrediendo, eſt limes Poloniæ.

Lithvuanіæ oppidum Melnik, ſex mil. ad Buh fluuium.

Bielsco, octo mil.

Narevu, quatuor mil. ubi eiudē nominis fluuius ex quodam lacu &

n 3 paludibus,

138

RERVM MOSCOVITICARVM

paludibus, quemadmodum Buh, effusus, & in Septentrionem decurrit. A

Ex Narevu, transeundo syluam octo miliaribus; extra quam est op-
pidum Grinki, in quo regiij homines, qui & commeatum suppeditabant
(Priftavuos appellant) & Vuilnam ufque deducebant, me præftola-
bantur, tum in

Grodno, sexiliar. Eſt ibi fatis commodus pro eius regionis natura
principatus. Caſtrum cum ciuitate ad fluuium Nemen, qui Ger. Mu-
mel appellatur, qui ipfam Pruſiam alluit, quæ olim àSUPREMO THEU-
tonici ordinis magiftro gubernabatur. Sed eam nunc Albertus Mar-
chio Brandenburgenſis hæreditarij ducatus nomine tenet. Crononem
hunc fluuium puto, alludens nomini oppidi. ibi Ioannes Savuorſinski,
à Michaelé Linski in ea domo, aut (ut aiunt) curia, in qua hoſpitatus e-
ram, oppreſſus eſt. Porrò hic reliquii Moſcorum nùcium, quæ rex Vuil-
nam ingredi prohibuit. Inde progreſſus,

Prelai, duo miliaria,

Vuolconik, quinči miliaria.

Rudniki, quatuor miliaria.

Vuilnam, quatuor miliaria quò:

Ante Vuilnam autem uiri inflignes præftolabantur, qui me regis no-
mine cum honorificè excepiffent, atcβ in traham, ſeu amplum uehiculum
puluinaribus ſtratum, & ſtragulis auro & ſerico contextis collocatum,
regijs miniftris latus utrumc claudentibus, officiumc perinde ac ſi ipſe
rex ueheretur præſtantibus, in hoſpitium uſcβ deduxiſſent: mox aderat
Petrus Tomitzki, tunc epiſcopus Premislienſis, regni Poloniæ uicecan-
celarius, uir omniù teſtimonio uirtute ſingulari ac uitæ integritate præ-
ditus, mecβ regis pariter nomine humaniſsimè confalutauit, excepitcβ.
Ad ipſum denicβ regem, magna aulicorum caterua ſequête, paulo pòſt
deduxit: à quo multis primarijs uiris, proceribus magni ducatus Li-
thvuanix præſentibus, honesiſsimè exceptus fueram.

Vuilnæ porrò eo tempore inter cetera, matrimonium inter ipſum re-
gem, & Bonam Ioannis Galeacij Sfortiæ ducis Mediolani filiam, Cæſare C
promouente, me nuncio, contractum atcβ concluſum fuit.

Erant ibi in arcis cuſtodijs tres Moſcovuitici duces, quibus ſumma
rerum, atcβ adeò Moſcovuiticus exercitus, anno M. D. X. III. ad Orſſam
commiſſus fuerat: inter quos erat Ioãnes Czeladin primus. Quos equi-
dem regis permiffu ſalutatus, eo quo potui ſtudio conſolabar.

Vuilna caput magni ducatus Lithvuanix, eo loci ſita eſt, quo conflu-
unt Vuelia & Vuilna fluuij: incc Nemen, ſeu Crononen illabuntur. In
ea relicto Chryſoftomo Columno, non diu detinebat.

Vuilnam die XIIII. Martij eſſus, non publica atcβ uſitata uia, qua-
rum una per Smolčtzko, altera uerò per Livuonía tur in Moſcovuiam:
ſed media inter has uſus, reçà Nementschin quatuor miliaribus, indecc
Svuintravua octo miliaribus, ſuperato Schamena fluuio, perueni.

Sequëti die Disla, ſex mil. ubi eiusdē nominis lacus eſt: atcβ Drifvuet,
quatuor mil. ubi nuncius Moſci, quē Grodno reliqueram, ad me rediſt.

Braslavu,

COMMENTARII.

139

A Braslavu, quatuor miliaribus ad lacum Navuer, qui in longitudinem uno miliari patet.

Dedina, quinçہ miliar. atcہ Dvuina fluuiu, quem Livuonienſes (quo-
rum ditionem percurrit) Duna appellant (funt qui Turantum eſſe uo-
lunt) attigimus.

Driflam dein ſeptem mil. properantes, rurſus ſub Betha oppido ad Dvuina fluuium peruenimus: per quem glacie cōcretum, uehiculis, eius gentis more, 16. miliaribus ſurſumuerſus dum ueheremur, duæ nobis tri tæ uiæ occurrerunt. Cum itacہ utram ingrederemur, dubitaremus: mox ſeruitorem in domum ruſtici in rīpa ſitam ſcifcitatum miſi. quia uerò ſub meridiem glacies magnopere liqueſcebat, nuncius iuxta ripam liqueſa- cta ac fracta glacie demerſus, uix tandem extraſtus ſuit. accidit etiam, ut quodam loco fluuius utrinçہ liqueſacta prorſus & abſumpta glacie, ea duntaxat glaciei parte, quam continua uectio indurauerat, imò non niſi quatenus uehiculorum orbitæ complectebantur, nobis tanquam pons

B quidam, non ſine graui horror ac periculo tranſitum daret. Augebat metum fama communis: quia non diu antè, aliquot centum Molcouiti- cos prædones, per eundem fluuium glacie concretum tranſeuntes, ad u- num omnes ſuifſe ſubmerſos, ſerebatur.

A Driffa Doporoski ſex miliaribus, indeçb

Polotzco principatum, quem Vuaivuodatum appellant, ad Dvu-
nam fluuium, quem alij Rubonem appellant, uenimus: ubi honorificè,
in maxima hominum occurrentium frequentia excepti, magnificè ac lau-
tè tractati, ad proximam denicb manſionem uſcb deduci ſuimus.

Inter Vuilnā & Polotzco plurimi lacus, crebrcb paludes, atcb immcſæ
logitudinis ſyluæ ſunt, ut quæ ad quinquaginta mil. Ger. protc'duntur.

Vlterius progresſi iter, in limitibus regni minimè tutum, ob crebras utriuſcb partis excurſiones, hoſpitia deſerta, aut nulla habuimus: percb magnas paludes ac ſyluas, tandem Harbsle & Milenki, pастorū cafas, ue nimus: in quo itinere Lithvuanus deductor me deferuerat. Accedebat C ad hoſpitiorum incommoditatem, itineris ſumma difficultas. liquidem inter lacus & paludes niue & glacie labefcente nobis eundum erat, dum Nischam oppidum, ad quêdam eiudcè nominis lacum ſitū, indeçb Qua- daſſen quatuor miliaribus, quò loci cum magno pauore & periculo la- cum quendam, aqua ſupra glaciem extante tranſiuimus, atcb ad tugurio- lum ruſtici cuiuſdam perueneramus, quò ex ditione Molſci, Georgij co- mitis mei cura commeatus allatus erat. Eò loci equidem limites utriuſcb Principis obſeruare ac diſcernere non potui.

Molcovuię ſine cōtradictione ditio Corſula: ubi, duob. fluuijs Vueli-
carecka & Dſternicza traiectis, indeçb duobus mil. cōſeſtis, uenimus ad

Opotzka ciuitatem cum caſtro, ad Vuelicarecka ſitā, quò loci natans
pons eſt, quem equi pleruncb genutenus in aqua tranſeunt. Hanc arcem
rex Poloniæ, dū ego Molcovuiæ de pace tractarè, obſederat. In illis por
rò locis, quançb propter crebras paludes, ſyluas, & innumeros fluuios,
exercitus aliquò cōmodè duci nò poſſe uideat: nihilominus tamen quó-
n 4 cuncb

n 4

cuncb

RERVM MOSCOVITICARVM

40

cunque uolunt, rectà còtendunt: colonorum nímirum multitudine præ, A
miffa, qui quælibet impedimenta arboresçþ incidendo submouere, pa-
ludes ac fluuios pontibus fternere coguntur.

Vuoronecz déin octo miliaribus oppidum fitum ad Sforet fluuium,
qui recepto in se Vuoronetz fluuio, non longè infra oppidum Vuelica,
recka illabitur.

Fiburg quinçp miliar.

Vuolodimeretz oppidum cum propugnaculo, 3. fere miliar.

Brod coloni cuiusdam domum, pariter 3. miliar. indeçp 5. miliaribus
emenfis, ftratoçp ponte per Vffa fluuium, qui Scholonam influit.

Parcho ciuitatem, cum caftro, ad Scholona fluuium fitam: Opoca uil-
lam quandam, sub quo Vuidocha fluuius Suchanam ingreditur, quinçp
miliaribus. inde septem superatis fluuijs,

Reifch uillam, quinçp pariter miliar.

Dvuerenbutig uillam, quinçp mil. infra quam dimidio miliari Pſche-
ga, Strupin fluuio in se recepto, influit Scholonam: in quem alij quatuor B
fluuij, quos eo die tranſiuimus, illabuntur.

Sotoki homuncionis domum 5. miliar. à qua 4. miliar. Novuogardiam tandem magnam quarta Aprilis attigimus. Cæterùm à Polotzko Novuogardiam uifcp, tot paludes ac fluuios ſuperauimus, ut eorum nomina ac numeru ne incolæ quidem teneant: tantum abest, ut illos quifpiam commemorare ac defcribere poſset.

Novuogardia paululum reſpirans, ac ſeptem diebus quiſſens, ab ip-
ſo locumtenente in die Palmarum conuiuio acceptus ſui: atcp ab eodem
amanter admonitus, ut ſeruitoribus equiscp illic reliſtis, per diſpoſitos,
ſeu poſtarum (uulgò loquuntur) equos Moſcovuiam irem. Cui mo-
rem gerens, egreſſus primùm Beòdnitz quatuor miliaria, indecp totius
diei iter iuxta Mſta fluuiu, qui nauigabilis eſt, & ex Samſtin lacu oritur,
confeci. Eo porrò die cum per pratum, liqueſcete iam niue, citato equo-
rum curſu proficifceremur, pueri mei natione Lithvuani equulus cecide
rat, ita ut cum puero prorfus præcipitaretur: ſeçp denuò in modum roté C
conuoluens, in poſteriores pedes daret, confiſteretcp: & interea nec ter-
ram latere attingeret, nec puerum ſub ſe proſtratum ac iacëtem læderet.

Poſt rectà Seitſkovu, ultra fluuium Nischa, ſex miliar.

Haroſczi ultra fluuium Calacha, ſeptem miliar.

Oreat Rechelvuitza ad fluuiu Palamit, 7. mil. Eodè die trâſiuimus 8.
fluuios, & unu lacu, congelatu quidem, ſed aqua ſupra glaciè còpletum.

Tandem ſexta feria ante Paſchatis ſeſtum, in domum poſtarum perue
nimus, trescp lacus ſuperauimus: primum Vuoldai, qui uno miliari in
latitudinem, duobus uerò in longitudinem patebat: ſecundum Luti-
nitsch, nô admodum magnum: tertium Ihedra, cui eiusdem nominis uil-
la ab Oreat octo miliar. adiacet. quo ſanè die per hofce lacus, congelatos
adhuc, ſed aquarum multitudine niue liqueſcente inundantes, tritam
uiam ſecuti, difficillimum ac periculofiſsimum iter habuimus: nec defle-
ſtere de uia publica cùm ob niuis altitudinê, tum quòd nullu ueſtigium

alicuius

COMMENTARII

141

A alicuius ſemitæ apparebat, audebamus, Conſeſto ita, tam difficili atq
periculoſo itinere, uenimus

Choitilovua ſeptem miliar. infra quam duobus Schlingvua & Snai
fluuijs, eo loco quo confluunt, inſa Mſta fluuium illabuntur, ſuperatis,
Vuolofchak attigimus; ibi, in die Paſchatis quieuimus. Poft ſeptem
miliaribus conſeſtis, traieſto, Tvuerza fluuio,

Vuedrapuſta oppidum in ripa ſitum: inde, 7. miliar. deſcendentes,

Dvuerschak ciuitatem, infra quam 2. miliaribus Schegima fluuio na-
uicula pifatoria tranſimilſo, in

Oſloga oppido, uno die quieuimus. ſequēti die per Tvuerza fluuium
ſeptem miliaribus nauigantes,

Medina appulimus. ſumpto, prandio, rurſus nauiculam ingreſsi, 7.
miliarib. Vuolgam, celeberrimum fluuium, atq; adeo

Tvuer principarū attigimus, ubi ſumpta maiore naui, per Vuolgam
nauigantes, non ita longè pòſt ad congelatum, ac glacierum fruſtis re-
B fertū ipſum fluuiu uenimus: inſa quodam loco, maximo labore ac fudo-
re appulimus. altum, congeſta in aceruum glacie, ripam uix tandem
ſuperauimus: inde, pedeſtri itinere in coloni cuiuſdam domum uenien
tes, paruos, ibi repertos equos conſcendentes, ad monaſteriū diui He-
liæ uenimus, ubi commutatis equis,

Gerodin oppidȗn ad Vuolgam ſitã, tribus inde miliarib. recta, pòſt
Schossa 3. miliaribus,

Dſchorno domum poſtarum, 3. miliar.

Clin oppidum, ad fluuium Ianuga ſitum, 6. miliar.

Pieſſack domum poſtarum, 3. miliar.

Schorna, ad fluuium eiuſdem nominis ſitum. 6, miliar.

Mofcovuiam, 3. miliar, tandem decima, oftaua Aprilis peruenimus;
ubi quomodo confalutatus atq; exceptus fuerim, abunde ſatis in hoc li-
bro expoſui, cum de exceptione ac tractatione Oratorum egifſem.

RÉDITUS.

C

Ixi ab initio, me in Molcovuiam ad componendos Polo-
niæ & Molcovuiæ principes, à Diuo Maximiliano Impe-
ratore miſſum ſuiffe, ſed re inſeſta inde rediſſe, nam dum
Molcovuiæ, præſentibus etiam regis Poloniæ Oratori-
bus, de pace ac concordia tractarem, interim rex inſtructo
exercitu Opotzka caſtrum, nequicquam tam, oppugnabat. quare Prin-
ceps inducias cum rege facere pernegabat: meq; intercepto quidem ne-
gotio, honorificè tamen dimiferat. Relicta itacq; Molcovuia, rectà

Molſko, 18. miliar.

Vuieſma, 26. miliar.

Drogobuſch, 18. miliar.

Smolensko dein, 18. miliar. perueni. abinde duabus noctibus ibi ſub
dio in magnis niuſb. quieuimus: ubi ab deductorib. meis lautè ac hono-
rificè tractabar, et ſtrato in lōgũ aliquāto altius ſoeno, corticib, arborum
ſuperimpoſitis, ſtratis, linteis, attractis more Turcaru ſeu Tartarorum

pedibus

RERVM MOSCOVITICARVM

142

pedibus menſæ accumbentes, cibum capiebamus, bibendo c[ir]o c[ir]o aliquanto A
largius, cœnam producebamus. Altera nocte ueneramus ad quendam
fluuium, minimè tum quidem congelatum: fed poſt medium noctis, ob
inſeſtum frigus uſc[ir]p[er] adeò concretum, ut per glaciem plus quâ decem onu
ſta etiam uehicula traducta ſint, equi uerò alio loco, quo celerius maio-
re c[ir]o impetu decurrebat fluuius, compulſi, fracta glacie tranſibant. Eò lo
ci duodecim à Smolensko miliar. relictis deductoribus, in Lithvuaniam
proſectus ſum: & à limite oſto miliar. ad

Dobrovunam ueni, ubi rerum neceſſariorum iuſtam quidem copiam,
fed hoſpitium Lithvuanicum habui.

Orſam quatuor miliar. quouſc[ir]p[er] à Vuieſma à dextris Boryſthenem ha
buimus, quem tum haud longo interuallo ſupra infra c[ir]p[er] Smolensko tra-
ijcere cogebamur. eo c[ir]o circa Orſam relicto, recta

Druzek, 8. miliar.

Grodno, u. miliar.

Boriſovu, 6. miliar, ad fluuium Bereſina, cuius fontes Ptolemæus Bo B
ryſtheni adſcribit.

Lohofchakh, 8. miliar.

Radochoſty, 7. ferè miliar.

Craſno Sello, 2. miliar.

Modoſleſch, 2. miliar.

Crevua oppidum cum caſtro deſerto, 6. miliar.

Mednik pariter oppidum cum caſtro deſerto 7. miliar. inde c[ir]p[er]

Vuilnam tâdem peruenimus: ibi c[ir]p[er] poſt regis in Poloniam diſeſſum,
paucis diebus, dum ſeruitores cum equis meis ex Novuogardia per Li-
vuoniam reuerterentur, commoratus ſum. quibus receptis, mox inde
quatuor miliaribus de uia in Troki deflexi, ut ibi in quodam horto con-
cluſos ac conſeptos Bisfontes, quos alij Vros, Ger. uerò Auroxn appel-
lât, uiderem. Palatinus porrò, et ſi meo in expeſtato ac împrouiſo aduen
tu quodammodo offen debatur, me nihilominus tamen ad prâdium in-
uitauit: cui intererat Scheachmet rex Savuolenſis Tartarus: qui eò loci C
in duob. muratis, & inter lacus extructis caſtris, ueluti liberis cuſtodijs,
honeſtè ſeruabatur. Is inter pranidendum uarijs de rebus per interpre-
tem mecum colloquebatur: Cæſarem præterea fratrem ſu[bi] appellabat,
omnes c[ir]p[er] principes ac reges inter ſe eſſe fratres dicebat.

Sumpto prandio, accepto c[ir]p[er] à Palatino iuxta Lithvuanorum conſue-
tudinem munere, primum Moroſchei oppidû, dein Grodno 15 miliar.

Grinki, 6. miliar. Sylua p[o]ſt ſuperata,
Narevu, 8. miliar. atc[ir]p[er]

Bielsko oppidû uenimus, ubi Nicolaŭ Radovuil palatinû Vilneſſem
offendi, cui iâ antea C[æ]ſaris literas reddiderâ: q et ſi antea me equo grada
rio, duobus c[ir]p[er] alijs pro uehiculo donauerat, caſtratû tamê & bonû iâ de
nuò equû dono dedit: obtruſit c[ir]p[er] ſterea aureos aliqt Hûgaricales, adhor
tâdo, ut ex his annulû mihi fieri curarê, quo induto, quotidie c[ir]p[er] in ſpecto,
ſui facilius, & præſertim apud C[æ]ſarê recordarer. Ex Bielsko in Briesti

caſtrum

COMMENTARII.

143

A castru cù oppido ligneo, ad fluuiu Buh, in quem Muchavuetz illabitur,

Lamas oppidum: ubi Lithvania relicta,

Poloniæ primum oppidum Partzovu ingreſſus, ſupra quod non ita
longo interuallo Iaſonica fluuiolus labitur, Lithvuaniamcہ à Polonia
dirimit. pofft

Lublin,9. miliar.

Rubin,

Vrſendoff,

Savuichoft, ad traieſtum Iſtulæ.

Sandomir ciuitatem cum caſtro, ad Iſtulam ſitam, diſtantemcہ à Lu-
ſbin 18. miliar.

Poloniza, ad fluuium Czerna; in quo nobilifsimi píſces, quos uulgo
Lachs appellant, capiuntur.

Ciuitatem nouam Cortzin appellatã, oppidum cum caſtro murato.

Admonet me hic locus rei prodigioſæ, & penè incredibilis, quæ mini

B mè prætereundam eſſe putauí. Cum quodam tempore ex Lithvania
redirem per hanc regionem, incidi in hominē apud Polonos primarìum
Martiniun Svuorovuski: qui me multis præcibus inuitatum, in domum
ſuam deduxit, ibiہ quam lautiſsimè habuit. Dumcہ, ut fit, familiariter
multis de rebus colloqueremur, narrauit idem mihi, uírum quendam
nobilem cognomento Pierſtinski, quo tempore Sigilſmundus rex circa
Boryſthenem belligeraretur, grauiorem armaturam equeſtrem indu-
tum, ſub ipſa uſcہ genua, inter Smolensko & Dobrovunam ingreſſum
Boryſthenem, ibi'que ab equo rabie correpto, in medium flum en abre-
ptum & excuſſum eſſe. & cum diu non comparuſſet, ac planè pro per-
dito & deplorato habitus eſſet, ſubito ſub aquis in ripam egreſſum eſſe,
ipſo rege Sigilſmundo & eius exercitu tribus ferè hominum millibus
inſpectantibus. Eſt iuerò authoritate hominis mouebar, tamen cum
difficilia creditu dicere uíſus eſſet, euenit, ut eodem die ipſo, Martino co
mitante, huc ad nouam ciuitatem Corczin perueniremus: ubi tum uir
C ſumma apud Polonos dignitate, Chriſtophorus Schidlovueczki caſtel-
lanus Cracovuiens, & eiuſdem loci Capitaneus, agebat. Ibi cum idem
me ſplendidifſimo conuiuio cum multis alijſ clarifsimis uiris excepſſet,
recurrente narrationis illius de Pierſtinski memoria, non potui mihi
temperare, quin de ea mentionem facerem: quòd ſanè peropportunè ac-
cidit. Nam hoc non tantum conuiuæ ipſi, etiam regem ipſum tanquam
oculatum teſtem citantes, confirmarunt: ſed aderat in eodem conuiuio
ipſemet Pierſtinski, qui caſum huc ſuum ita exposuit, ut pro credibili ha-
beri poſſit. Dixit autem, quòd equo excuſſus ter ſe extulerit ſupra a-
quas: atcہ ibi ueniffe ſibi in mentem, quod antè dici audiuiffet, pro per-
dito habendum eſſe eum, cui non ſuccurritur, cum tertio eſſertur. Itacہ
ſe oculos aperuiffe, atcہ ita ſublata altera manu eſſe progreſſum, ceu ſi-
gno dato, ut ei ſubueniretur. Rogatus autem, an hauiſſet aquam ہ bis
ſe hauiſſe, reſpòdit. Hæc ut audita mihi ſunt, ita alijſ narrata uolo. Sed
nunc ad continuandum iter meum reuertor.

Proſtvuitza,²

RERVM MOSCOVITICARVM

144

Proſtvuitza, ubi optima ceruſia coquitur, indeçb

A

Craćovuiam, caput regni, ſedem regalem, ad Iſtulam ſitam, 18. miliar. à Sandomir diſtâtem, urbem inquam clericorum, ſtudioſorum atc] mer catorum frequentia celebrem, peruenimus: ex qua, à Rege ipſo, cui ope- ra mea grata erat, munere accepto, honefiſsimè ſui dimiſſus, reſtae[]b

Lipovuetz ſub caſtrum, ſacerdotum aliquid grauius delinquentium
carerem:

Inde[]c]b 3. miliar. Oſvuentzin, Sileſiæ quidem oppidum, Polonicæ ta-
men ditionis, ad Iſtulam ſitum: quo loco Sola fluuius ex montibus, qui
Sileſiam ab Hungaria diuidunt, decurrens, Iſtulam ingreditur. Non lon
gè ſub eodem oppido Preyſa fluuius ex alia parte Iſtulæ, Sileſiam a Po-
lonica & Bohemica ditione dirimit, Iſtulam quo[]c]b influit.

Ptzina, Ger. Ples, principatum in Sileſia Bohemicæ ditionis, 3. mil.

Strumen Ger. Schvuartzvuaſſer, 2. miliar.

Freyſtaetl, ducum Teſchinenſium oppidum, quod Elſa fluuius præ-
terlabitur, qui in Oderam exoneratur.

B

Morauiæ dein Oſtravua oppidum, quod Oſtravuitza fluuius alluit,
Sileſiam'c]b à Morauia diuidit.

Iſchin, Ger. Titzein oppidum, quatuor miliar.

Hranitza, Ger. Vueiſlenkirchen oppidû, quod Betvuna fluuius præ-
terlabitur, 1. miliar.

Lipnik, 1. miliar. unde cum Vuiftriciam 2. miliar. reſtà contêndentes,
fortè ex quodam colle Nicolaus Czaplitz, eius prouinciæ nobilis, ſibi
nos obuios cōſpexiſſet, mox pixide arrepta, ad cōſliſtum ſe quodammo
do cum duobus comitibus præparabat. Qua re equidem non temerita-
tem hominis, ſed ebrietatem potius animaduerteram: ac continuò ſerui-
toribus mandaueram, ut ei nobis occurrenti media uia cederent. Sed il-
le hoc humanitatis officio negleſto, in altam niuem ſe coniecerat, nos'c]b
prætereùtes toruè intuebatur: ſeruos'c]b à tergo cum uehiculis ſequètes,
ad hoc ipſum genus officij, quod illi præſtare haud qua[c]b poterant, coge
bat: ſtricto'c]b gladio minabaſt. Ea re exorto utrin[c]b clamore, facto'c]b ſer-
uorù qui poſt erant concurſu, ipſe mox telo baliftæ læſus, equus pariter
uulneratus ſub eo cōciderat. Poſtea cum Moſcis Oratoribus iter inſtitu
tum proſecutus, ueni Olmutziuſ, quò ille quo[c]b ſaucius peruenerat: ſta-
tim'c]b, ueluti eius regionis incola notus, turba hominum ( qui in ſodèdis
aggerèdis'c]b piſcinis operã locât) collecta, ulcifci ſele uolebat. Cuius ego
tamen conatus maturo confilio repreſſi, ac intercepi. Ex Olmutzio,
Bischovu oppidulum, 4. miliar.

C

Nikſpurg, 4. miliar. arcem ſplendidam, cum oppido. quod etſi uno
miliari ultra Teyam fluuium, qui multis in locis Auftriam à Morauia di
rimit, ſitum eſt, Morauiæ tamen adiacet, eius'c]b ditioni ſubieſta eſt.

Auftriæ inde oppidulum Miſtbach, 3. miliar.

Vlrichskirchen, 3. miliar.

Viénam, ad Danubium ſitam urbe, à multis ſcriptoribus celebratam, tribus pariter miliaribus cōſfectis peruenimus: quò equidè duo integra

Vlrichskirchen, 3. miliar.


uehicula

COMMENTARII.

145

A uehicula ex Mofcovuia ufque deduxi.

Ex Vienna, Nouam ciuitate, s.iliar. inde ultra montem Semring, inter Styriæ montes Salisburgnm uſuarieni. Poft Oeniponti, in Comitatu Tirolenſi oppido, Cæſarem aſſecutus: cuius Maiefati non ſolum ea quæ ex mandatis geſſeram, grata erant: ſed etiam relatio de cæremonijs & conſuetudine Mofcouitarü, audito ualde iucunda. Quare etiam Matheus Cardinalis Salisburgenſis, Cæſari admodum charus, Princeps induftrius, & in rebus agendis uerſatifsimus, iocoſe coram Cæſare proteſta tus eſt, ne Cæſar, ſe abſente, reliquum cæremoniarü ex me audiret, cognoſceret ue.

Expedito mox ac dimiſto à Cæſare Mofcorum Oratore, equidem in Hungariam ad regem Ludouicum, cum ſub id tempus inſtitutus Orator fuiflem, eundem per Oenum ac Danubiü Viennam deduxi: eo ibi reſiſto, ipſe continuò Pannonium currum conſcendi, quo triſugis equabus curru uolitante celerrimè ſerebar, pauci horis Budã triginta duobus miliar. perueni. Tantæ autem celeritatis cauſa eſt, tam commoda per iuſta interualla reſpiratio equorum, & permutatio. Quarum prima utútur in Prukh, oppidulo ad Leytham fluuium, qui Auftriam ab Hungaria diuidit, diſtato à Vienna 6. miliar. Secunda in Ovuar caſtro, cum oppidulo, Ger. Altenburg, 5. miliar. Tertia in Iaurino oppido, ſede Epifepali. Hunc locum Hungari Iurr, Germani uerò ab Raba fluuio, qui oppidum alluit, Danubium ingreditur, Rab appellant. Hoc quidem in loco, qui ab Ovuar 5. miliaribus diſtat, equos permutant. Quarta, ſex infra Iau qui inum miliaribus, in pago Cotzi, à quo & ueſtores currus nomen acceperunt: Cotzi adhuc promiſcuè appellantur. Vltima in Vuark pago, quin à Cotzi miliaribus: quò loci equorum ſoleas, num qui clau i uacil lent, aut deſint, inſpiciunt, currus Iora farciunt: quibus omnibus reſeſtis, Budam, ſedem regalem, 5. inde miliar. inuehuntur.

Budæ ſede regia expofita, ac confecta legatione, finitis comiſjs, quæ haud procul ab urbe, ab eo loco quo celebrătur, Rakhuſch uulgò appelantur, à rege honeſtifimè dimiſſus, ad Cæſarem redij: qui proximo Ia-nuario pòſt, anno ſcilicet Domini 1519. mortem obijt. Han in Hungariam proſectionem, quòd Mofcouiticæ coniuncta, uno propè & continuo itinere confecta ſuit, adijcere uolui.

Cæterùm cum in regni Hungariæ mentionem inciderim, non poſſum equidem fine gemitu & grauilsimo dolore commemorare, quomodo hoc regnum antea florentiſsimum & potentiſsimum, omnibus quodam modo intuentibus tam ſubitò affiſtifsimum factu ſit. Eſt quidem, ut cæteris rebus omnibus, ita etiam regnis & imperijs terminus quidam conſtitutus: ſed nobilifsimum Hungariæ regnum certè non tam fatis trahen tibus, quàm mala & iniqua adminiſtratione, planè ad interitü redactum eſſe uidetur Mathias rex, nec regio ſanguine natus, nec uetuſto cum aut principum Itemmate clarus, non tamen nomine ſolum rex ſuit, ſed ipſa regem præſtitit: ac non modò Turcarum principi fortiter reſtitit, eius grauilsimas impreſsiones inuiſtus ſuftinuit: uerùm & ipſi

o Roma-

RERVM MOSCOVITICARVM

146

Romanorum Imperatori, atq[]adeò Boemiæ & Poloniæ regibus nego A cium fecit: deniq[]omnibus uicinis suis terrori fuit. Quemadmodum au tem huius regis uirtute, ac rebus præclarè gestis, Hungariæ regnum ad fummam potentiam ipso uiuente peruenerat: ita eo sublato, quafi mole sua laborans, inclinare cœpit. Nam qui ei succetsit Vladislaus Boemiæ rex, Cafsirni Poloniæ regis filius primogenitus, princeps quidem pius, religiosus, & uitæ inculpatæ: fed ad moderandā tam bellicosam gentem, in tanti præfertim hoſtis uicinitate, minimè ſufficiens fuit. Etenim tot rebus fecundis ferociores & insolentiores facti Hungari, benignitate & clementia regis abutebantur ad licentiam, luxuriam, defidiam, faſtum: quæ uitia eò tandē euafere, ut etiā rex ipfe contemptui haberetur. Porrò Vladislao defuncto, ſub eius filio Ludouico cùm hæc ipſa uitia magis ac magis inualuere: tū ſi qua reliqua fuit belli diſciplina, ea tota eſt amiffa, nec potuit rex puer his malis ob ætate mederi: nec alio qui ad eam, quam decebat, grauitatem educatus fuit. Primores regni, ac præcipuè prælati, luxu penè incredibili diſturbant: & certabant quafi æmulatione qua- dam tum inter ſe, tum cum baronibus, ut alij aliosprofuſione & ſplen. B dore uincerent, lidem nobilitatem partim beneficijs ac præmijs, partim etiam potentia ac metu ſibi obnoxiam tenebant, ut plures affectatores haberent, ac eorum ſtudijs & acclamationibus in publicis conuentibus iuuarentur. Miru dictu, qua pompa, quo apparatu, ac quibus equitum utriuſc[]a armaturæ copijs Budam ſunt ingreſsi, præcinentibus tubicini bus ad cuiuſdam quafi triu[m]mphi ſpeciem.

Porrò in regiam cum irent, aut inde redirent, tanto deductorum & ftipatorum comitatu undiq[]epti incedebant, ut uici & plateæ uix cater- uam caperent. Cum uerò prandendu[]effet, tota urbe ad ædes cuiuſc[]ub- bæ non aliter atq[]in caſtris reſonabant: & ducebantur prandia in multas horas, quæ ſomnus & quies excipiebant, cum contrà quafi ſolitudo quæ- dam effet circa regem: & fines regni interea deſtituti neceſſarijs præſi- dijs, impunè ab hoſtibus uaſtarentur. Epiſcopatus dignitates, & præci- pua quæc[]oſſicia promiſcuè, non pro meritoru[]ratione, conferebant: & quo plus potenti[]e quiſc[]obtinebat, hoc plus iuris habere credebat. Itaq[] laborabat iuſticia, & premebantur infirmiores: ac omni bono ordine ſublato atq[]euerſo, ſubinde inueniebatur aliquid, quod Reipubl. labem aliquam cum uulgi detrimento afferret: cuiuſmodi fuit illa innouandæ argentea[]monetæ licentia, per quam prioribus bonis numis conſlatis, alij deteriores paſsim cudebatur: & his rurſum ſubflatis, alij ſiebant meliores: qui tamen iuſtum precium tenere non potuerant, ſed nunc pluris, nunc minoris habiti ſunt (prout locupletiorum cupiditati libuit:) qui etiam à quibuſdam priuatis penè palàm ímpunè ſunt adulterati Deniq[]æ ea erat in uniuera Hungaria omnium rerum inclinatio, uel potius confuſio, ut quiuis uel minimam experientiam habens, regnum hoc tot malis obno- xium, etiamſi nullum uicinum haberet hoſtem, mox perire oportere per- ſpiceret. Ego quidem certè cum oratorem Principis mei Budæ agrem, non dubitaui, quafi aliud agens, ſereniſs. Hungariæ reginam Mariam ad monere,

COMMENTARII

147

A monere, ut futura cōfideraret, fībī: in omnē euentū prēfidiāliquid cōpa
raret & ſeponeret: nec aut domini & mariti ſui potentiæ & iuuentæ, aut
fratru ſuorū opibus nimiū fideret. Nam hæc omnia morti & infinitis cāſi
bus obnoxia eſſe. Meminifſet ueteris prouerbij, quofertur, Bonum eſſe,
habere amicos: ſed miſeros eſſe, qui his uti cogant. Gentē Hungaricam
ferocem & inquietā, ſeditioſam & turbulentā, aduenis & exteris partum
æquam & amicam eſſe. Imminere Hungariæ hoſtem potentifsmū: nec
quicquā magis affectare, quam ut id ſuam in poteſtatem redigat. Referre
ita: ipſius, ut aliquid recondat, unde ſibi & ſuis, ſi quid aduerſi accidat,
opitulari poffit. Et alioqui magis regium eſſe, iuuare alios, quam alieno
auxilio indigere, Et ſi uerò bonam in partem pro more regio accepta fuit
hæc admonitio, mihī: actæ ſunt gratiæ: tamen quod mihi tum præſa-
giebat animus, quo d: præmetuebam, nihil proficientibus bonis ac fidis mo
nitoribus & consultoribus, ingenti noſtro malo euenit: ne quedum huius
tragœdiæ finis eſt. Aula māſſit, qualis erat: & nihil remiſſum eſt à pompa,
B faſtu, in ſolentia ac luxu, donec concideret, ut non ineptè quidā ex aulicis
tum dixerit, ſe nuncquam uidiffé uel auſſe regnum ullum, quod maiore,
at: Hungaria, gauſio & tripuſio periret.

Et ſi uerò planè deſperatæ res Hungarorum eſſent, tanta tamen eorum
erat in ſolentia, ut hoſtem præpotentem & uicinum, Turcam, non modò
ſuperbè contemnere, ſed etiam iniurijs & contumelijs aduerſus ſe prouo
care nò dubitarent. Nam cum hic, qui nunc imperat, Solimannus, patre
ſuo deſuncto de more denunciaſſet uicinis, ſe paterno ſolio potitum eſſe,
& portam ſuam patère omnibus, ſiue pacem ſiue bellum petentibus: id
que præcipuè per Oratores ſuos Hungaris signiſicaſſet: nec deeſſent qui
ſuaderent, eos cum Polonis, ut antea, à Solimanno pacem petere debe,
re: Hungari non modò repudiauère conſilia ſalutaria, ſed etiam Orato-
res ipſos Turcæ captos detinuere. Qua contumelia iritatus Solimannus,
Hungariam hoſtiliter inuafit: captac: primum Nandoralba, fortiſimo
non tantum Hungariæ, ſed uniuersi orbis Christiani propugnaculo, ad
C alia capienda progreſſus, eò peruenit, ut régia ſede Buda & præcipuís
qui buſac: munitiſsimis arcibus, ipſac: regni parte optima & florentiſi
ma potiret. Vnde ijs quæ reſtant, nunc ita imminet, ut penè pro uichtis ac
debellatis haberi poffint. Videbantur quidē ſibi Hungari aliquā habere
cauſam ad detinendos Solimanni Oratores, quòd pater eius Oratorem
Hungarorum ad ſe miſſum Barnabam Bel detinuiffet, ſecum: in expe-
ditionem aduerſus Sultanū ſuſceptam duxiſſet: quem tam eo bello con-
fecto, bene muneratum remiſerat. Sed muſſitandum hoc erat potius
Hungaris: cum, ut dicitur, uana ſit fine uiribus ira: quam per impotentem
ultionem prouocato potentiore ſibi exitiùm accerſere, & in idem diſcri-
men uieinos adducere. Cum Solimanus Budam antè ſemel captam, ſed
Ioanni Zapolitano redditam, denuò profligato exercitu noſtro, qui eam
poſt Ioannis mortem obſſam tenebat, denuò cepiſſet & occupaſſet: ego
ad eum Principis mei nomine, cum illuſtri Comite Nicolao à Salmis, Ora
tor acceſſi: & in parte pacis habui, dextram oſculari tyranni. Quo tem,


0 2

pore

148

RERVM MOSCOVITICARVM

pore non tantum de tota Hungaria, sed etiam conterminis prouincijs a- A
ctum esse uidebatur.

Porrò quàm iniquè comparata fuerit pugna Ludouici regis cum Soli-
manno, notius eſt quàm ut dicere ſit necesse. Obieſtus eſt rex adolescens,
militiæ rudis, & nullo antè in bello uerſatus, cum paucis, magna ex parte
imbellibus, hoſti callidifimo, ac multis recentibus uiſtorijs exultanti:
trahentiæ ſecum robur exercitus, quo orientem & magnâ Europæ par-
tem debellarat. Quæ præcipuè futuræ erant Hungarorum uires, eas Io-
annes Zapolienſis Vuayvuoda Tranſyluanus apud ſe retinuit, neeþ in
auxilium regis ſui accedere permisit. Idem uerò extincto rege, ſceptra
inuaſt, quæ dudum concupiuerat: imò quæ ei pater ipſius Stephanus
Zapolienſis, adhuc puero deſtinarat. Memini enim me audiuiſſe à Io-
anne Lazki, qui Caſimiri regis Poloniæ ſecretarius, ac poſtea Archiepſco
pus Gneſnenſis ſuit: hunc Stephanum Zapolienſem, quû, Mathia rege
mortuo, apud quem ſummâ authoritatem obtinuerat, de creando nouo
Rege ageretur, filium ſuum Ioannem adhuc infantem còplexum, dixiſſe:
Si tantulus eſſes fili(modo corporis paulo maiore oftenſo) nunc rex Hnu
B
gariæ eſſes. Idetþ idem Archiepſcopus cœu bene ominatû, & quali præiu
dicij cuiuſdam uim habens, nò deſtitit iactitare, cù inter nos de pace inter
Principem meû & Ioannem concilianda ageretur. Quod autê euenit, ut
Ioannes dignitatem & ſedem Regiam cum aliqua parte Hungariæ per
Solimannum obtineret: idem nunc etiam ſoboles eius, aut hi potius in
quorum poteſtate eſt, contra omnia iura & pæcta aſſeſtant: nihil penſi
habentes, neeþ cogitantes, quàm perfidioſe antea à tyranno traſtati, &
Buda eiecti fuerint. Sed feruntur excæcati regnandi libidine animi in-
teritum ſuum, eòdemþ uicinos trahunt.

Si Chriſtiano orbi nullum ſuiffet in Hungaria preſidium (quod tamen
ſuiffe maximum, quotidiana experientia, & iam clades addiæ cladibus
teſtantur) tamen uel propter solas opes, quas Deus optimus maximus in
Hungariam largiſsimè effudit, & inde uicinis nationibus ſuppeditauit,
non tantum Hungaris ipſis, ſed Chriſtianis omnibus, pro eius ſalute, tan-
quam pro communi patria, eſſet laborandum. Nam quid ſerc eſt in tota
rerum natura boni & preciſi, quod Hungaria non habeat. Si metalla
quæras, quæ pars eſt orbis Hungaria fœcundior auro, argento, cupro,
chalybe, ferro. Nam plumbi minus habet, & ſtâno carere dicitur: ſi tam
carere eſt, quod nondum inueniri contigit. Quin & ſalem metallicum ha
bet, optimum & puriſimum, qui inſtar lapidum in lapicidinis cæditur.
Et quod iurè mireris, alicubi etiam aquæ metallorum ſpeciem uertunt,
& ex ferro cuprum reddunt. Vina dat pro locorum diuerſitate, ut fit, di-
uerſa: ſed plerifque in locis etiam extra Sirmium, uini prouentu & bo-
nitate clarum, quod amiſimus, tam generoſa & excellétia, ut pro Creticis
haberi poſsint. Taceo frugum ac omnis generis optimorum fructuum
infinitam copiam. Porrò ſeras, & quicquid uenatu uel aucupio capitur,
quid attinet commemorare. Ita enim his abundat Hungaria, ut interdi-
cere ruſticis, ne uel uenentur, uel aucupentur, pro re ualde inſolente ha-
beatur.

COMMENTARII.

149

A beatur: nec penè minus plebeiorum & nobilium epulæ sint, lepores, da-
mæ, cerui, apri, turdi, perdices, phasiani, bonafi, & quicquid est eiusmodi,
quod ad menſas delicatiores alibi expetitur. Pecoris certè adeò abun-
dans eſt, ut iure mirari poſsis, unde proueniant tot & tanta boum & oui-
um agmina, quæ in exteras regiones, Italiam, Germaniam, Bohemiam
mittit. Nam cum per Morauiam, Auftriam, Stiriam, Slauoniam, per &
alias Hungariæ uicinas prouincias multæ pateant uiæ, per quas pecus
agminatim expellitur: obſeruatum eſt, per ſolam uiam Viennenſem uno
anno plus quam octoginta millia boum in Germaniam acta eſſe. Iam de
piſcium omnis generis copia quid dicam: quæ cù ad Danubiu, Drauum,
Sauum, etalia minora flumina, tum ad Tibifcũ, mediam ferè Hungariã ab
Oriente & Septentrionib. percurrentē, tanta eſt, ut ſerè & minimo uene-
ant, ac tantum nò gratis dentur piſces: ſæpe etiã uel gratis dati, nò auferan
tur. Nec eſt tantum ubertas quædam penè incredibilis tantarum opum
in Hungaria: ſed etiam tanta bonitas, ut quæ alijſ in locis nafcuntur e-
B iuſdem generis, Hungaricis nequaquam conferri aut æquiparari poſ-
sint. Quo maior & tritior erit nota huius ſeculi apud poſteritatem,
quòd non omnes uires fuas ad ſeruandum regnum tam opulentum, &
ad cohercendum Chriſtiani nominis hoſtem capitalem, tam opportu-
num, conuerterit.

ITER SECUNDÆ LEGATIONIS.

Ortuo Cæſare Maximiliano, Styrienſium Orator ad Ca-
rolum Hifpaniarum regem, archiducem Auftriæ, tum
electum Rom. Imperatorem, ad cuius Maiestatem po-
ſtea & Moſcus fuos miferat Oratores, qui cœſederatio-
nes cum Max. Imp. initas iam denuò cœſirmarent, miſſus
ſum. Vt autem uiciffim Imperator Moſco gratiſcaretur, dederat nego-
cium fratri D. Ferdinando, Archiduci, ut Ludouicum Hungariæ re-
gem admoneret, quo is apud ſuum patruum Sigilſmundum Poloniæ re-
gem tantum efficeret, ut ad eſquas pacis ſeu induciarum conditiones cum
Moſco conſentiret. Viennæ ita Auftrie Leonhardus Comes Nugaro-
læ, nomine Caroli Rom. Imp. & ego fratris ſuæ Maiestatis Ferdinandi,
Infantis Hifpaniarum, Archiducis Auftrie, &c. conſcenſis curribus Pan-
nonicis, ad Ludouicum regem Hungariæ properantes, Budam ueni-
mus: ibi exponitis mandatis, negotijs ex ſententia conſeſtis dimiſſi,
Viennam ex redeuntes, mox cum Moſci Oratoribus, qui tum ex Hifpa-
nijs à Cæſare redierant, egreſſi per oppida,
Miftlbach, 6. miliar.
Vuiſternitz, 4. miliar.
Vuiſcha, 5. miliar.
Olmutium, 4. miliar.
Sternberg, 2. miliar.
Parn ferrifodinas, 2. miliar. inde duobus miliarib. pontem Moraua
fluuio impoſitum tranſeuntes: ibi Morauia reliſta,

0 3

Silesius

150

RERVM MOSCOVITICARVM

Sileſiæ oppidum & principatum ingreſſi,

Iagerndorff tribus miliaribus, tum per

Lubſchiz, 2. miliar.

Glogouia parua, 2. miliar.

Crepitza, 2. miliar. Et pòſt trans Oderam flu.

Opolia ciuitatem cum caſtro, ad Oderam fluuium ſitam, ubi ultimus
Opolienſium Dux ſuam ſedem habebat, 3. miliar.

Oleſchno, Ger. Rosenberg, trans fluuium Malpont, qui tum aquarum
multitudine mirum in modum redundabat, 7. miliar.

Poloniæ oppidum Crepitza uetus, duo ſerè miliaria peruenimus, quo
in loco cù Poloniæ regē, Pietercouiæ oppido (in quo Regnicolæ habere
comitia ac celebrare ſolent) eſſe intelleximus, illicò eò ſeruitorem præmi
ſimus. Reuerſus, cum inde Regem iam rectà Cracouiam profecturum re-
nunciaſſet, iter noſtrû ex Crepitza eò nos pariter direximus, atq[ui] primû

Clobutzko, 2. miliar.

Czeſtochovu monaſterium, in quo imago diuæ Virginis magno con-
curſu populi, præcipuè uerò Ruthenici colitur, 3. miliar.

Scharki, 5. miliar.

Cromolovu, 3. miliar.

Ilkuch inſignes plumbifodinas, 4. miliar.

Cracouiam inde pòſt 5. miliar. confecſtis, ſecunda Februarij die per-
uenimus: ubi nihil tum nobis honoris fuit exhibitum, necq[ui] nobis quif-
quam obuiam proceſsit, necq[ui] hoſpitia deſignata, ſeu conſtituta erant,
neque humanitatis officio quifquam aulicorum nos confalutauit, exce-
pit[ue], perinde ac ſi de aduentu noſtr[ou] nihil prorfus intellexiſſent. Im-
petrato pòſt ad Regem aditu, cauſam legationis noſtræ eleuabat, offi-
ciumq[ui] Principum noſtrorum tanquam intempeſtium reprehende-
bat: maximè uerò, cum Oratores Moſci, à Cæſare ex Hifpanijs uſq[ui] re-
deuntes, nobiſcum uideret; Moſcum ideo moliri aliquid ſuſpicabatur.
Quæ'nam tandem, inquit, uicinitas, aut ſanguinis coniunctio Principi-
bus ueſtris cum Moſco intercedit? quòd ultro ſe medios conſtitue-
rent: præſertim cum Rex ipſe à Principibus noſtris nihil tale peteret, ho-
ſtemq[ui] ſuum faci[è]t ad æquas pacis conditiones cogere poſſet. Nos uerò
conſilia pia & Chriſtiana, mentem'que ſynceram Principum noſtrorum
teſtabamur, illosq[ui] nihil magis quàm pacem, ac mutuam inter Chriſtia-
nos Principes amicitiam ac concordiam ex animo optare uelle, atq[ui] om-
niſtudio procurare. Dicebamus etiam: Si Regi non uidetur, ut noſtra
mandata proſequamur, tum aut re inſecta redibimus, aut Dominis no-
ſtris ea nunciabimus, & reſponſum ſuper ea re expectabimus. Qua re au
dita, humanius aliquanto ac liberalius etiā in hoſpitijs traſtabamur. Eo
tempore data erat mihi occaſio petendi mille florenos, quos mihi mater
Reginæ Bonæ, quòd iampridem ex Cæſaris Maximiliani mandato hoc
ipſum matrimonii filiæ traſaſſem, inſcriptione data, promiserat: quam
Rex tum benignè à me acceperat, eamq[ui] ad redit[ui] meum ſeruarat, mihiq[
] poſtea reuerſo ſatisfieri curauerat.

Die

COMMENTARII.

151

A. Die Februarij quartadecima, Cracouia relicta, trahis seu uehiculis fatis commodo itinere per Poloniæ oppida,

Nouam ciuitatem, Cortzin,

Poloniza,

Offek,

Pocrouitza,

Sandomeria,

Savuichoft,

Vrſendoff,

Lublin,

Parezovu,

Lithvuanicæ tum oppidum tribus miliarib. Polovuiza attigimus, ubi plurima itinera, propter crebras paludes, pontibus ſtrata tranſiuimus. indéque

Roſtovuſche, 2. miliar.

B. Pelsiczatez, 3. miliar.

Briefti, 4. miliar. magnú oppidú cum caſtro, ad Buh fluuium, in quem Muchavuetz illabitur.

Camenetz oppidu, cum lapidea turri in arce lignea, 5. mil. indécp duo-
bus fluuijs Oſchna & Befchna traieſtis, confecſtis 5. miliaribus,

Schereſchovua recens ædificatum oppidum in magna ſylua, ad fluui-
um Líſna, qui & Camenecz præterlabitur, ſitum, uenimus.

Novuidvuor, 5. miliar.

Poroſſovua, 2. miliar.

Vuolkovuitza, 4. miliar. quo loco commodius hoſpitium in tota pro-
fectione non habuimus.

Pieski oppidum ad fluuiu Selvua, qui ex ipſius Ruſſie Vuolinia pro-
uincia procurrit, Nemenč influit.

Moſtu uno miliari ad fluuium Nemen ſitum oppidum, quod à ponte Nemen impoſito, nomen accepit: Moſt enim pons eſt.

C. Czutzma, 3. miliar.

Basiliski, 3. miliar.

Radomi, 5. miliar.

Heſtlitschkami, 2. miliar.

Rudniki, 5. miliar.

Vilnā, 4. miliar. Porrò per hæc loca à Vuolkhovuitza uſcp enumerata,
hoc tempore non perueneramus Vilnam; ſed curſum noſtrū in dextram
Orientem uerſus fleſtentes, per

Solvua,

Slonin,

Moſchad,

Czernig,

Oberno,

Ottmut,

Cadayenovu,

04 Miensko

A

B

Die