fet. Id pruno quidā abnuentes iuraturos se obtrūncati circa altaria
sunt: iacentes deinde inter ſtragē uiectuā, documento cæteris fu
ere: ne abnuerent. Prumoribus ſamnitiūi ea detestatione obſtrictis
decē nominatis ab imperatore: eis dictū: ut ut uir legeret: donec se
decimmiſiū numeR confecſſent: ea legiolinteata ab integumēto
conſepti: quo ſacrata nobilitas erat: appellata eſt: bis arma inflignia
data: & crīſtatæ: ut inter cæteros eminentes. Paulo plus iugintumil
lum alius exercitus ſuit: nec corporis ſpecie: nec gloria bellī: nec ap
paratu linteatæ legioni diſpar. hie hominū numerus: quod roboris
erat: ad Aquiloniā confedit. Conſules proſeet ab urbe prior. Sp.
Caruilius: cui ueteres legiones: quas. M. Attilius ſuperioris ſi con
ſul in agro interamnati reliqucrat: decretæ erat: cum eis in Sammo
proſeſtus: dum hoſtes operatī ſuper ſtutionibus concilia ſecreta a
gunt: A miternu oppiduī de ſamnittibus ui cepit: cæſa ıbi millia
hominu duo ſerme atq. oſtingenti: capta quattuormillia cc. ſep
tuaqinta. Papyrius nouo exercitu: ita uero decretum erat ſcrip
to: Duroniam urbe expugnauit: minus quā collega cepit homi
num: plus aliquanto occidit: præda opulenta utrobiq. eſt parta. In
de peruagati Samniiu conſules maxime depopulato Atinate agro:
Caruilius ad Cominiu: Papyrius ad Aquiloniā: ibi ſuma rei Sam
nitium erat: peruenit. ibi aliuqādiu nec ceſſatū ab armis eſt: nec
gnauiter pugnatu: ſaceſſendo quietos: reſſentibus cedendo: cō
minando q. magis quā inferendo pugna dies affumebatur: qūd cu
inciperetur: remitteretur: omnii teru etiam paruaru euentus p
ferebatur in dies. Altera romana caſtra iugintimilliū ſpatio abe
rant: & abſentis collegæ confilia omnibus gerendis intererat re
bus: inteniorq. Caruilius: quo maiore diſcrimine res uertebatur
in Aquiloniā: quā ad Cominiu: quod obſidebat: erat. L. Papyri
tam per omnia ad dimicandu ſatis paratus nunciu eo ad collega
mittir: ſibiu in animo cē poſtero die ſi per auſpicialićeret: conſli
gere cum hoſte: opus eſſe & illu: quanta maxima in poſset: Comi

nium oppugnare: ne quid lax amenti sit famnitibus ad subfidiá
Aquiloniá mittenda. diem ad proficiscendum nuncius habuit: no
de rediut approbare collegá consulta referens. Papyrius nuncio
mitto extéplo concioné habuit: multa de univerſo genere belli: A
multa de præſenti hoſtui apparatu ſiana magis ſpecie: quâ effica
ci ad euentum differuit. Non.n.criſtas univerſa facere: & perpicta
atq. aurata ſcuta tranſire romanú pilum: & candore tunicá: ſul
gentem aciem: ubi res ferro geratur: cruentari. Auream olim at
q. argenteam famnitii aciem a parente ſuo occidione occifá: ſpo
liaq. ea honeftiora uictori hoſti: quâ ipſis arma ſuifſe. Datú boe
for fan nomini familiæ ſua: ut aduerſus máximos conatus ſam
nitium opponerentur hoſtes: ſpoltaq. ea referrent: quæ inſignia
etiá publicis locis decorandis effent. Deos ſimortales adſſe pro
pter totiens perita ſcedera: totiens rupta: tum ſi qua conicetu
ra mentis diuinæ ſit: nulli unqúa exercitui ſuifſe inſeftiores: q.
qui neſando ſacro mixta hominú pecudumq. cæde reſperſus an
capiti deuimra deuotus: hinc ſceder: cum romanis iſtor. ſeſtes
dcos: hinc iurifiurandi aduerſus ſcedera ſuſcepti execrationes
horrens inutus iurauerit: oderit ſacramenti: uno tempore de
os ciues hoſtes metuat: Hæc comperta perſugar. indicus cum
apud inſenſos tam ſua ſponte milites diſteruifet: ſimul diuinæ
hum anæq. ſpei pleni clamore conſentienti pugná poſcunt: poe
nitet in poſter. dié dilatum certamen: moram diei noctuæ ode
runt. Tertia uigilia noctis iam relatis litteris a collega Papyrius
ſulentio ſurgit: & pullarium in auſpiciu mittit. Nullu erat gen?
hominú in caſtris in ſactu cupiditate pugnæ: ſummi inſimiq. æ
que intenti erant: dux militú: miles ducis ardore ſpectabat. Is ar
dor omniú etiam ad eos: qui auſpicio intererant: peruenit: nam
cum pulli nô paſcerentur: pullarius auſpiciu mentiri auſus tri
pudiu ſollifumú confuli nunciuait. Conſuallætus auſpiciu egre
guum êe: & deis auſtoribus rem geſturos pronunciat: ſignumq. 1

pugnæ propofuit. Exeunt iam forte in acieti nunciat pugna
inginti cohortes famnitiuæ quadriogenariæ ferme erat: Comini
um profectas. quod ne ignoraret collega: extéplo nunciu mittit:
ipse signa otius preferri iubet: subfidiac quæq locis & præ
fectos subfidiis attribuerat: Dextero cornu. L. Volumni: fini
stro. L. Scipionæ: equitibus legatos alios. C. Cediti: & Trebonti
um præfecit: Sp. Nautium mullos detractis clitellis cuí cobor
tibus alariis in rumulü conspectu propere circuducere iubet: at
quinde inter ipfam dimicationæ: quanto maxime possit: moto
puluere oftendere. Dum his intentus imperator erat: alterca
tio inter pullartos orta de auſpicio eius dicti: audita quæ ab equiti
bus romanis: qui rem haud ſpernendæ rati. Sp. Papyrio fratris
filio consulis ambigi de auſpicio nuncianerunt. Iuuenis ante do
ctrinam deos ſpernentem nactus: rem inquiſit; nequid incooper
tum deferret: ad consule detulit. cuiile maſte iurute dilogenta
est: cæteræ qui auſpicio adeft: si quid falſi nunciat: in ſemetip
ſum religionæ recipit: mihi quidem tripudi nunciatu po. ro.
exercituiæ eorum auſpiciuæ est. centurionibus deinde impe
rauit: ut pullarios inter prima signa constituerent. Promouet
& ſamnites signa: inſequitur acies ornata armataq: ut hoſtui
quoque magnifici ſpectaculi eſſet. Priuſqua clamor tolleretur
concurret: emisſo temere pilo: ictus pullarius ante signa ce
cidit: quod ubi consuli nunciatu est: diu in prælio ſunt: inquit:
habet pœnæ noxiu caput. Ante consule hæc dicentem coruus uo
ce clara occinuit: quo lætus augurio consil affirmans nunquam
humanis rebus magis preſentes affuiffe deos: signa canere & clau
more tolli uiffit. Præliu comiſſum arrox: cæteræ longe diſparibus
animis. tomanos ira ſpes: ardor certaminis auidos hoſtui ſangui
nis in præliu rapit: ſamnitiu magnæ parte neceſſitas ac religio
inuiuos magis refiſtere: quæ inferre pugnæ coogit: nec ſuſtinuiffet
primu clamorè atque impetum romano: per aliquor iam ànos uin

ca affueti: ni potentiorem alius metus infidens pectoribus a fuga retine
ret: quippe in oculis erat omnis ille oculti paratus facti: & armati
facerdotes: & promiscua hominu pecudumque frages: & respufe
fando nefandoque fanguine aræ: & dira exerctatio: ac furiale cat
men detestandæ familiæ fiturque compositù. his uinculis fugæ
obſtruci obſtabant cujus magis: quam hoſtè timentes. Inſtare ro
manus a cornu utroq. a media acie: & cædere deo hominumque
attonitos metu repugnatur ſegniter: ut ab his: quos timor mora
retur a fuga. Iam prope ad ſigna cædes peruenerat: cu ex tranſ
uerſo pulius uelut ingentis agminis inceſſu motus apparuit: o
Sp. Nautius. Octauu Metium quidam cum tradunt: dux alarib
cohortibus erat: puluerè maiore quam pro numero excitabat: in
ſidentes mulis calones frondosos tamos per terrâ trahebant: ar
ma ſigna qu per turbidam lucè in primo apparebant: poſt alior de
ſiora pulius equitum ſpetiem cogentur agmen dabat: ſefellutq. no
ſanimittes modo: ſed etià romanos: & consil affirnamit errore cla
mitans intra prima ſigna ita: ut uox etià ad hoſtes accederet: ca
ptum Cominum: uicurè collegâ adſſe: anniterentur uincere pri
uſquam gloria alterius exercitus fieret. hæc infidens equo: inde tri
bunis centurionibus imperat: ut uam equitibus pate faciât.
ipſe Trebonio Ceditioqu. prædixerat: ut ubi ſe eſpidè erectam
quatientem uidiffent: quanta maxima ui poſſent: concitatet
equites in hoſtè. Ad nutum omnia: ut ex ante præparato ſunt:
panduntur inter ordines uiæ: prouolat eques: atq. infestis eu
ſpidibus in medium agmen hoſtium ruit: per rupitque ordines:
quacunque impetù dedit. inſtant Volumnius: & ſcio: & percul
ſos ſternunt. Tum iam deo hominum cuius uis funduntur lin
teatæ cohortes: pariter iurati iniuriatiq. fugiunt: nec quenquam
præter hoſtes metuunt. Pedituin agmen: quod ſuper ſuit pu
qnæ: in castra ad Aquilonia compulſum est. nobilitas equiteſq.
Bomanu profugerit: equite eques ſequitur: pedite pedes: ac di

uerſa cornua dexter. ad caſtra ſamnitium: leuum ad urbe tendit.
Prior aliquanto Volumnius caſtra cepit. ad urbe Scipioni maiore
reſiſtitur:ui: non quia plus animi uicibus eſt: fed melius muri: quâ ual
lum armatos arcent: idem lapidibus propulſant hoffe. Scipio nſi
in primo pauore: pruſqua colligerentur animi: tranſacta res eſet:
lentiorem fore munitæ armis urbis oppugnatione ratus: interrogat
milites: ſatin æquo animo paterentur ab altero cornu caſtra capta
eſſe: ſe uiciores pelli a portis urbis? Reclamantibus uniuerſis prim?
ipſe ſcuto ſuper caput elato pergit ad portam: ſecuti alii reſtudine ſa
da in urbe m perrumpunt: deturbatiſq; ſamnitibus: qui circa porta
erant: muros occupuere: penetrare interiora urbis: quia pauci ad
modum erant: non audent. Hæc primo ignorare conſul: & interus
in recipiendo exercitui eê: iam.n. præceps in occafiù ſol erat: & appe
tens nox periculofa: & ſuſpecta omnia ctiâ uilforibus faciebat: pro
greſſus longius ab dextera caſtra capta uidet: ab leua clamore in ur
be mixtum pugnantium ac pauci ſi fremitum eê: & tum forte oc
tamen ad porta erat: aduerſus deinde equo propius: ut ſuos in muris
uidet: nec iam integri quicquâ eſſe: quin temeritate paucor: magna
rei parta occafio eêt: acciri quas receperat copias: ſigna q. in urbe ferri
inſiit. ingreſſi parte proxima: quia nox appropinquadat: queuere
nodo oppidû ab hoffibus deſertû. cæſa tlo die ad Aquiloniu ſamni
tium milia. xxx. ccc.xl. capta quatuor millia. decc. lxx. ſigna milita
ria. xc. vii. Cæteri illud memoria traditur non ſerme altum ducem
lætiorem in acie uifum ſeu ſuopte ingenio: ſeu fiducia bene gerêdæ
rei. Ab eodem robore animi neq. controuerſo auſpicio reuocari a prae
lio potuit: & in ipſo diſerimine: quo templa dius immortalibus uoueri
mos erat: uouerat Iouivictori: ſi legiones hoffium fudilſet: pauxillu
muſi prius: quâ temetum biberet: ſe ſe factur. id uotum dius cordi
fuit: & auſpicia in bonu uerterunt. Fadem fortuna ab altero conſule
ad Cominium gesta res. prima luce ad mœnia omnibus copiis admo
tis corona cinxit urbe: ſubſidia q. firma: ne qua eruptio fieret: portis

oppofuit. Iam ſi num dantem cum nuncius a collega trepidus de xx. cohortium aduentu & ab impetu moratus eſt: & parte copia reuo care instructam intenta, ad oppugnandu cocit. D. Brutu Seae uam legatu cum legione prima & xx. cohortibus alariis equita tuq. ire aduerſus ſub ſidium hoſtium iuſſit: quocunque in loco ſuſi ſet obuus: obſiſteret ac moraretur: manumq. ſi forte ita res poſſe ret: conferret: modo ne ad Cominium eæ copiæ admouerit poſſi. ipſe ſcalas ferri ad muros ab omni parte urbis iuſſit: ac tefu di e ad portas ſuccesſit. ſimul & refringebantur portæ: & uis undiq. in muros ſiebat. ſamuites ſi c ut antequam in muris uiderent armatos: ſatis animi habueru it ad prohibendos urbis aditu hoſtes: ita poſſea quam iam non ex interuall o: nec miſſilibus ſed cōminus gerebat: res: & quia ægre ſuccesſerant ex plano in muros: loco què magis ti muerant: uicто facile in hoſtè impare ex æquo pugnabant: rei chis turribus murisq. in for. omnes compulſi pauliſp inde temptauer. extremâ pugnæ forſurâ. deinde abiectis armis ad. xi. millia homi num & ccc. in ſi de conſulis uenerunt. eæſa ad quattuor millia ac ccdxxx. Sic ad Cominium: ſic ad Aquiloniu geſtates. In medio inter duas urbes ſpatio: ubi tertia expectata erat pugna: hoſtes no inuenti: ſe premiu millia paſſuum cum abeſſent a Cominio: reuocati ab ſuis: neutri prælio occurrerunt primis ferme tenebris cu in conſpectu iam caſtra ad Aquiloniu habuſſent: clamor eos utri q. par accidens ſuſtinuit: deinde regione caſtron: quæ incenſa ab Romanis erant: ſiama late ſuſa certioris d. ad is indicio progre di longius prohibuit. Eo ipſo loco prope temere ſub armis ſtrati paſſim in quietu omne tempus nochis expectando timendoq. lucè egere. prima luce incerti quam in parte intenderunt iter: repente in ſuqam conſternantur: conſpecti ab equitibus: qui egreſſos nocte ab oppido ſamuites per ſecuti underant. multitudinem non uallo: no ſtationibus formatu: conſpecta & ex muris Aquiloniu ea multitu do erat: iamq. etiam legionariæ cohortes ſequebant: cæter. nec pe

des fugientes persequi potuit: ab equite nouffimi agminis ducere
ferme & lxxx. interfecti: arma multa pauci ac signa militari
-duodeciminti reliquere alio agmine incolumi ux ex tanta trepi
datione Bouanii peruenti est. I. æticiam utriusq. exercitus ro
mani auxit: & ab altera parte feliciter gesta res: uterq. ex alterius
sententia conful captu oppidum diripiendu militi dedit: exhau
fus deinde tectis ignem iniecit: codemq. die Aquilonia & Comi
nium deflagranere: & consules cum gratulatione mutua legionu
fuaq castra comiunxere. In conspectu duor. exercitui & Caruli
fuos pro cuiusq. merito laudavit: donavitq. & Papyrius: apud
quæ multiplex in aciem circa castra circa urbem fuerat certamè
Sp. Nautium: Sp. Papyrii fratris fratris filii: & quatuor cætu
riones manipulum, haſtator. in armillis aureisq. coronis dona
uit. Nautium propter expeditionem quia magni agminis hoſtes x
terruerat: uuenè Papyrii propter nauatam cui equitatu & in
prælio operâ: & notè quia fugam infestam ſamnitibus ab Aglo
nia dam egreſſis fecit: centuriones militeſq. quia primi portam
murumq. Aquiloniæ ceperant. equites omnes ob inſigne mulus
locis opera corniculis armilliſq. argenteis donat. Conſilii inde
habitur. cum iam tempus eſset deducendi ab Samnio exercitus aut
utriusq. aut certe alterius: optimum uisium: quo magis ſtraetæres
ſamnitium eſſent: coptinacius & infestius agere cætera & perſe
qui: ut perdomitii Samnium inſquentibus conſulibus tradi poſ
ſet: quando iam nullus eſset hoſtii exercitus: qui signis collatis
dinicaturus uideret: unus ſupereſſe belli genus urbiu expugna
tiones: qua per excidia militem locupletare præda: & hoſte pro
aris ac focus dimicante conficere poſſent. Ira, litteris miſſis ad
ſenatu populuq. romanu de rebus ab ſe gefus diuerti Papyrius ad
Sepinu: Carulius ad Volanã oppugnandã legiones ducit. Litte
træ conſulum ingenti læricia & in curia: & in concione audivi: &
quatridui ſupplicatione publicu gaudium priuatis studiis cele

bratum est neq. populo romano magna solum: sed peropportuna
cuam victoria fuit: quia per idem forte tempus rebellasse ethrus
cos allatum est. Subibat cogitatio animu: quonam modo tollera
bilis futura Ethruria fuisset: si quid in Samnio aduerfi uenisset:
quæ coniuratione Samnitium erecta quoniam ambo consules: om
nufq. romana uis auerfa in Samnium est: occupatione populi ro.
pro occasione rebellandi habuisset. Legationes sociob. a. M. Atti
lio prætore in Senatü introducæ: querebantur uri & uastari a
gros a finitumis ethruscis: quod decifscere a po.ro.nollent: obestfa
banturq patres conscriptos: ut se a ui atq. inuria communiu ho
ftum tutarentur. R. eſponſum legatis curæ Senatui futuræ ne ſo
cios fidei ſuæ pœniteret: ethruscon: propedi eandem fortuæ:
quam Samnitii fore. Seagnus tamen quod ad ethruriâ attinebat.
acta res est: ni falificos quoq: qui per multos annos in amicicia
fuerant: allatü foret: arma ethruscis iunxisſſe. Huius propinq
tas populi acuit curam patribus: ut ſœciales mittendos ad res
repetendas cenferent: quibus non redditis ex auctoritate patr
uiffu populi bellum falificis indicti est: uiffiq. consules fortiru
ter ex Samnio in ethruriâ cum exercitu tranſiret. Iam Caruili
us Volanam: & Palumbinü: & Herculanéu ex Samnitibus cepe
rat. Volanam intra paucos dies: Palumbinü eodem: quo ad mu
ros acceſſit: ad Herculanéu bis etiam ſignis collatis ancipiti
prælio: & cii maiore ſua: quâ hoſtium actura dimicavit: caſtri
deinde poſtis mœnibus hoſtè incluſit: oppidum oppugnatus
captüq. In his tribus uribus capta aut cæſa ad decemilla ho
minu: ita ut paruo admodu plures caperentur. Sortientibus p
uincias consultibus Ethruria Caruilio euenit: ſecundum uota
militi: qui uim frigoris iam in Samnio non patiebantur. Papy
rio ad Sepinü maior uis hoſtiu reſtitut: ſæpe in acie: ſæpe in ag
mine: ſæpe circa ipſam urbe aduerſus eruptiones hoſtiu pugna
tum: neq. obſidio: neq. bellu ex æquo erat: non eni mutis magis

se famnites: quam armis ac uiris moënia tutabantur: tandem pugnã
do in obisione iustam coegit hoffes: obidendoq[ui atq[ operibus
urbem expugnavit. Itaq[ ab ira plus cædis aeditum capta urbe sep
temillia. ccc. cæsi capta minus triamillia hominu: præda: quæ plu
rima fuit: congeſtis famnitium rebus in urbes paucas militi concef
ſa eſt. Niues iam omnia oppleuerant: nec habitari extra ſecta po
terat: itaq[ conſul de Samnio exercitu duxit. Venienti Romam
triumphus omniu conſenſu eſt delatus. triumphavit in magiſtra
tu inſigni: ut illo[ tempor[ habitus erat triumpho: pedites equi
telq[ inſignes donis tranſiere ac tranſuèdi: multæ cuicæ cotonæ
uallareſq[ ac murales conſpectæ. inſpecta ſpolia famnitium: &
decore ac pulchritudine paternis ſpoliis: quæ nota publico[ fre
quenti ornatu loco[ erant: comparabantur. nobiles aliquot cap
timi clari ſuis parruimq[ faciis duci. æris gravis tranſuèdiui
cies centu[millia: & auri triginta tria millia: id enim redactu ex
captiuis dicebatur. argenti: quod caprum ex uribus erat ad. ccc.
xxx. millia. omne æs argentuq[ in ærariu conditum: militibus 4
tibil datu ex præda eſt: auſtaq[ inuidia eſt ad pleb[: quod tribu
tum etiam in ſtipendium militu collatum eſt. cum ſi preta glo
tria ſuſſet: captiue pecuniæ in ærarium illatæ: & militi timi da
ti ex præda & ſtipendium militare preſtari potuſſet. A edem
Quirini dedicant: quæ in ipfa dimicacione uotam apud neminé
auctore ueterem inuenio: neq[ hercules tam exiquo tempore per
ficere potuſſet. ab dictatore patre uotam filius conſul dedicait:
exornavitq[ hoſtium ſpoliis: quod[ tanta multitudine fuit: ut non
templum tantu forumq[ bis ornaretur: ſed ſociis etiam coloniſq,
finitimis ad tempore locorumq[ publico[ ornatum diu derent.
A triumpho exercitu in agrum ueſtinu: quia regio ea inſela ab
ſamnitibus erat: hybernatu duxit. Inter hæc Caruilius conſuli
ethruria primitu. Troilium oppugnare adortus. ccc.lxx. dimiſtos pe
cunia grandi pactos: ut abire inde liceret: dimiſit: cærerá multitu

diem oppidumque ipfum ui cept: inde quinç castella locis fita,
minitis expugnavit. cæsa ibi hostium duo millia. cœcè minus duo
milia capti. & faliscis pace: petentibus annuas inducias dedit pa-
dus centum millia grans. æris: & flupendium eius anni militibus.
His ebus actus ad triumphum decessit: ut minus clau de famniti-
bus: quâ collegæ triumphus fuerat: ita cumulo ethrufi belli æqua-
to: aris graus tulit in ærarii trecenta nonaginta millia: de reliquo
are dem foris. Fortunæ de manubiis faciendæ locavit: prope æ
dem idem deæ ab rege Servio Tullio dedicatã. & milibus ex præ
da ctenos binos affes: & alterum tantû centurionibus atq. equi
tibus alignit ate collegæ gratius accipientibus munus diuifit. Fa
nus coſulis tutatus ad populi eſt. L. Pothum iiii legatum eius: qui
dicta e a. M. Cancio tribuno plebis fugerat in legatione: ut fa
ma fecbat populi judicium: iac tariq magis: quâ peragi accuſa
tio cito poterat. Ex acto iam anno novi tribuni plebis magiſtratû
intera: inſq. ipſis: quia unito creati erant: duos poſt dies alii ſuffe-
ret. L. trum conditum eo anno eſt: a. P. Cornelio Aruina. C. ò
Martir Rutilio cenſoribus: cenſa capitú millia. cclii. ccc. xx. Cc.
ſores in ſimilis exti. a primis cenſoribus: luſtrum unde uice ſimù
fuit. Eadem anno coronati primum obres bello bene geſtas ludò
romani ſpectauerunt: palmæq: tum primum tranſlatù e Græcia
moræ: uiribus datae. Fodem ûno ab ædilibus curulibus: qui e
os ludò ſerùt damnatis aliquot pecuarius: una a Martis filiœ ad
bouillas eſtrata eſt. Comitia confularia. L. Papyrius habuit: cre
aut confis. Q. Fabium Maximi filium Gurqitem: Iuniu Britu
Scæuam de Papyrius prætor factus. Multis rebus lætus annus a
ux ad ſolum unius mali peſtilentæ urentis ſimul urbe atq. agrò
ſuffecit: pentoq. iam ſimilis clades erat: & libri aditi: qui nam
fins: aut qu remediù eius mali ab diuſ daretur. inuentum in libri
Aeſculapi ab Epidauro Romam accerſendu: neq. eo ûno: quia
bello occuſ confuſes erant: quicquam de ea re actum: præter quâ