Hozyusz Stanisław, bp poznański — Hrabanus.

413

sputował, wypowiadał swe zdanie, wogóle nie-
co surowe, przedewszystkiem w kwestyach bli-
żej dotyczących Polski lub Stolicy św. Pisar-
skie dzieła H-a, dawniej bardzo poszukiwane
i czytane i raz po raz wydawane drukiem, bądź-
to w całości, bądź też pojedyńczo, w nowszych
czasach uległy nieco zapomnieniu. Tylko listy
jego, nader cenne, w liczbie około 1000, oraz
niektóre mowy i sprawozdania poselskie ogłoszo-
no w Krakowie w latach (1879 i 1888) nakła-
dem Akademii Umiejętności z załączeniem jego
zyciorysu, napisanego przez długoletniego sekre-
tarza jego i towarzysza, ks. Stanisława Reszkę.
Z dawnych wydań dzieł teologicznych za najlepsze uchodzi kolońskie z r. 1564; brak w niem
tylko niektórych listów i kazań postnych z r.
1553, ogłoszonych w r. 1885, przez F. Hiplera
w Zbiorze kazań H-a i Kromera (Kolonia
1885).— „Stanislai Hosii... et quae ad ipsum scrip-
tae sunt epistolae... ed. F. Hipler et V. Zakrzew-
ski” (Kraków 1879 i 1888); Eichhorn: Biografia
Hozyusza (Moguncya 1854); Hipler „Die Bio-
graphen des Stan. Hosius” (Brunsberga 1879);
Theiner „Mon. Pol. II”; „Bibliot. Ordyn. Kra-
sińskich: Akta podkancl. Fr. Krasińskiego” (3
czści, Warszawa 1869—71. Skorowidz przy
cz. III; bardzo ważne); Bartoszewicz J. w „En-
cyklopedyi powsz. S. Orgelbranda” (XII 191);
Hipler w „Kirchenlexikon” Wetzera i Weltego
(1889); X. W. K. w „Encyklop. kość.” Nowodw.
(t. VII str. 467). — Por. Małecki A. „Z dzie-
jów i literatury” (Lwów i Petersburg; str. 138
—9 i 159—60: stosunek do Frycza Modrzew-
skiego) i „Studya herald.” II, 352. G. F.

Hozyusz Stanisław, biskup poznański (* 1673—† 1738), krewny kardynała, był synem Wojciecha i Anny z Wołoskich. Zrazu kanonik katedralny krakowski i chętniński, następnie sufragan przemyski i administrator dyecezyi krakowskiej. Po biskupie Rupniewskim objął dyecezyę kamienecką, potem inflancką, nareszcze po Janie Tarle w r. 1732 poznańską. Po śmiertci Augusta II odegrał dość ważną rolę polityczną. Gdy ogromna większość narodu, z pryomasem Potockim na czele, wybrała na sejmie warszawskim d. 12 września 1733 r. popieraego przez Francyę Stanisława Leszczyńskiego, H. z nieliczną garstką przeciwników obwołał d. 5 października królem Fryderyka Augusta saskiego, jako Augusta III. Potężna opieka, jakiej Augustowi III udzieliły Austrya i zwłaszcza Rosysya, przechyliła szalę na jego stronę. H., głowne narzędzie wyniesienia Augusta III, zjednał sobie powszechną prawie nieprzyjaźń, przed którą aż za granicę schronić się musiał. W roku 1738 odbył w Poznaniu synod dyecezyalny (protokóły i uchwały wydane t. r. w Poznaniu i Warszawie). Umarł w Poznaniu w tym samym roku.—Por. Rzepnicki „Vitae Praesulum”. J. R.

Hożoskie (Hoskie) starostwo niegrodowe mieściło się w wojew. Trockiem, w powiecie Grodzień-

skim. Składało się z miasta Hoży z przyległo-
ściami. Wedle spisów podskarbiego litewskiego
z r. 1648—52 starostwo to w r. 1569 należało
do dóbr dziedziczeniakraola Zygmunta Augusta.
Po odpadnięciu Smoleńska i powiatu Starodu-
bowskiego do Rossyi, wskutek rozejmu Andru-
szowskiego, stany Rzpliteń, chcąc nagrodzić
eksultantom utracne przez to ich dobra, na sej-
mie r. 1662 uchwaliły, aby między innemi sta-
rostwami i hoskie też wydzielone im było na dzie-
dzictwo, co następnijeszcze prawami sejmo-
wemi z lat 1670, 1672, 1690, 1717, 1769
i 1775 potwierdzono. W „Voluminach Legum”
pod r. 1775 znajdujemy jeszcze wspomnianego
Skuczewicza jako starostę hoskiego.

Hrabacice, ob. Ebersbach.

Hrabanus (Rhabanus, Rabau), z przy-
domkami Magnentius i Maurus (* w Mo-
guncyi w r. 774 albo 776 — † w istniejącej do
dziś willi swej w Winkel, w pobliżu Renu, d.
4 lutego r. 856), uczony benedyktyn niemiecki,
zaliczony przez Kościół w pocztę świętych. Mając
lat 9, oddały był do klasztoru benedyktyńskie-
go w Fuldzie, gdzie ćwiczył się w pobożności
i nauce; wyświęcony w roku 801 na dyakona,
wysłany został do Tours, gdzie mistrzem jego
był słynny Alkuin (ob.), który mu też nadał
przezwisko Maurus, zwykle potem do imienia
jego dodawane. W r. 804 H. stanął z powrotem
w Fuldzie, w r. 814 otrzymał święcenia kapła-
nskie, w roku zaś 822 został opatem klasztoru
swego, którym zarządzał świątobliwie lat 20;
założył w nim też bibliotekę i szkołę klasztorną,
pierwszą w Niemczech. Ustawiwszy z godności
opackiej, zamierzał pozostałą część życia spę-
dzić w spokoju na modlitwie i pracy uczonej,
atoli, ulegając życzenu usilnemu usilrarze Lu-
dwika Niemieckiego (ob.), objął w r. 847
katedrę arcybiskupią w Moguncyi i zasiadał na
niej do śmierci. — H. należał do najucześniejszych
mężów wieku IX i słynął szeroko zarówno z ónót
chrześciańskich jak i z wszechstronności wie-
dzy, obejmującej nieomal cały obszar nauki ów-
czesnej. — W dziejach cywilizacyi niemieckiej
należy się H-owi miejsce naczelne, ponieważ
był on pierwszym krzewicielem nauki wśród bar-
barzyńskich wówczas ziomków swych, zakłada-
jącym dla nich szkoły, których przedtem nie
zaliń wecale; dlatego też nadano mu przydomek
zaszczytny „Praeceptor Germaniae”. Przy-
czynił się też niemało do rozwoju i okrzesania
języka niemieckiego, będąc jego miłośnikiem
szczerym. — H. był pisarzem bardzo płodnym,
lecz część tylko prac jego później ogłoszono
drukiem, inne, o ile nie zaginęły spoczywają-
doład w rękopisach. Najważniejsze byłojego
„Liber etymologiarum” czyli „Physica sive de
universo”, złożone z 22 ksiąg, jest rodzajem
encyklopedyi, napisane zrozumiale i jasno,ła-
ciną dość poprawną. Pięć ksiąg początkowych
zajmuje się sprawami kościelnymi, Bogiem, Trój-

414

Hrabia.

cą Świętą, aniołami i prorokami; księga VI „De
homine et partibus eius” jest czemś nakszałt
anatomii bardzo niedokładnej i ubogiej, ale
ciekawej z powodu dodanych, najdawniejszych
nawz części ciała w języku niemieckim; w księ-
dze VIII spotykamy rozdział „De medicina et
morbis”, dowodzący, że H. słabiuchne miał tył-
ko wyobrażenie o sztuce lekarskiej. Posztołałe
księgi zajmują się naukami innemi. W rękopi-
sie pysznym, miniaturami zdobnym, przechowuje
dzięło to biblioteka benedyktyńska na Monte
Cassino; w druku wydał je, wraz z innemi
pracami H-a, Colvenerius p. n. „Hrabani Mau-
ri Opera” (Kolonia 1626, in folio tomów 6; prz-
drukowano je następnie w Migne’a „Patrolo-
gia latina”, w której zajmują tomy 107 – 112).
Poezye H-a ogłosił Dümmler w tomie II książ-
ki „Poëtae latini aevi Carolini” (Berlin 1884),
pisma zaś pedagogiczne Freunden w prze-
kładzie niemieckim p. n. „Paedagogische Schrif-
ten etc.” (Paderborn 1889). — Por. Bach „H.
M., der Schöpfer des deutschen Schulwesens”
(Fulda 1835); Fr. Kunstmann „H. Magnentius
Maurus, eine historische Monographie” (Mogun-
cy 1841); Spengler „Leben des heiligen H.
M.” (Ratyzbona 1856); Köhler „H. M. und die
Schule in Fulda” (Lipsk 1870) i Haeser „Lehr-
buch der Geschichte der Med.” (wyd. 3-e, T. I
str. 636).
Dr J. P.

Hrabia (łaciński comes [towarzysz], niem.
graf) miał na schyłku Starożytności i w Wie-
kach Średnich znaczenie wskazane pod wyrazem
comes (ob. tom XIII str. 179). — W Polsce
w czasie wygórowania feudalizmu na zachodzie,
również pojawili się comesowie, jako towarzy-
sze, dworacy i doradcy książąt panujących. Za
panowania zaś pierwszych Jagiellonów nie-
które rody szlacheckie bogatsze, zaślyzawszy
o nadawaniu przez monarchów zagranicznych ty-
tułów dziedzicznych, zaczęły marzyć o takich
tytułach gwoli wywyższeniu się ponad ogół. Ma-
zenia te jednak wówczas spełżyły na niczem,
napotkawszy na poważny opór ze strony społe-
czeństwa. Mianowicie, gdy Władysław Jagiełło
chciał pasierba swego, Wincentego Granowskie-
go, na usilne prośby tegoż, uczynić hrabią na
Pilięcy, senat się oparł temu, a kanclerz katego-
rycznie odmował przyłożenia pieczęci. Za ostat-
nich Jagiellonów owa chęć wywyższenia się
przez tytuły przejawiła się znów w całej pełni.
Nie mając nadziei otrzymania tytułu hrabiow-
skiego w kraju, wielu panów, służąc w wojskach
obcych lub przebywając za granicą, zaczęło czy-
nie starania o otrzymanie go od cesarzów rzym-
skich, ci zaś, dla względów politycznych, chcą
mieć potężnych stronników w sąsiedniej Pol-
sce, zazwyczej prośby uwzględniali. Już w r.
1450 otrzymali tytuł C. Lasocce, w roku 1476
Leszczyńscy, w r. 1515 Kościeleccy, w 1518
i Ostrorogowie i Oleśniccy, w r. 1520 Górkowie
Kmitowie, w 1527 Tenczyńcy, w 1538 Latal-

scy, w r. 1547 Tarnowscy i Dzierzgowscy, w r.
1555 Rozdrażewscy i Illiniczowie, około r. 1560
Sapiehowie, Łascy i Kreutzowie, w 1592 Lubo-
mirscy; zaczęli zaś używać tego tytułu samowol-
nie w w. XVI Braniccy herbu Gryf i Chlebowi-
czowie. Wszystkie te rodziny, naturalnie, dla
upozorowania tytułu, zaczęły wyprowadzać swo-
je pochodzenie od urojonych przodków: Tenczyń-
scy znalazli protoplastę w osobie comesa Ma-
gnusa, Rozdrażewscy wyprowadzaли się od co-
mesa Bosnona (sić), Lubomirscy sięgnęli aż do
Drususa i t. d. Niektórzy zaczęli starać się o za-
oblatowanie swoich tytułów w Metryce koronnej.
Pod rokiem 1546 znajdujemy tam zaoblatowany
dyplom Tenczyńskich, a pod r. 1606 Latalskich;
obydwa wpisane jakby ukradkiem przez pod-
kanclerzego, bez żadnej właściwej formy. Tyl-
ko dwie rodziny otrzymały w XVI stuleciu tytu-
ły hrabiowskie polskie, jako nagrodę za wielkie
zaśugi położone dla ojczyzny: Chodkiewiczowie
i Tyszkiewiczowie. W wieku XVII, gdy ambi-
cya wielu rodzin wzrosła, hrabiami tytułować
się rozpoczęło wiele nowych rodzin. Za hrabiów
uważać się zaczęli nietylko już potomkowie praw-
dziwych lub urojonych comesów, lecz krewni
i jednoherbowi obdarzonych tytułami, a nawet ro-
dziny jednego pochodzenia z obdarzoną tytułem,
lub za takie uważające się. Np. Ossolińscy
i Tarłowie tytułowali się H-ami, gdyż byli je-
dnego pochodzenia z Tenczyńskiemi; Siecińscy
i Murzynowscy uważali się za H-ów, jako będący
jednego pochodzenia z Krasickimi, obdarzonymi
tytułem rzymskim w r. 1631; Dąbscy, że mieli
być tąž rodziną, co zgąśli comesowie Lubrańscy;
Wojeńscy i Rusoccy, że się pisali z Brzezia,
a więc uważali się za galęze hrabiowskiego do-
mu Lanckorońskich; Zebrzydowscy, Małachow-
scy, Sieniawscy i t. p., że posiadali: pierwsi
Więcborg, drudzy Rękoraj, trzeci Szkłów i Mysz—
comesowstwa jakoby starodawne. W temże stu-
leciu, oprócz wyżej wymienionych, występują
jeszcze jako H-owie rodziny bądź z nadania, bądź
też samowolnie przybierające ten tytuł: Jorda-
nowie, Konopatscy, Butlerowie, Denhoffowie,
Lipscy, Przerębscy, Weyherowie, Komorowscy,
Koniecpolscy, Wielopolscy, Miączyńscy, Radzie-
jowscy, Walewscy, Czaccy, Stadniccy, Zborow-
scy, Czarnkowscy, Gültowscy i inni. Uzurpowa-
nie tytułów przybrało takie rozmiary, iż sejmy
1638 i 1673 roku wprost zabroniły starania się
o tytuły obce i ich używania i pozbawiły kró-
lów prawa nadawania ich rodzinom krajo-
wym, zgadzając się tylko na przyznawanie ich
cudzoziemskim. W myśl tych konstytucyj ani
jedna rodzina polska nie otrzymała tytułu, ani
potwierdzenia od królów polskich, tylko kilkuna-
stu cudzoziemskim przypadł ten zaszczyt w udzi-
le („Vol. Legum”). Otrzymały tytuły hrabiow-
skie polskie — rodziny: Bellantini de Pollenta
w r. 1658, de Vecchio (1673), Cavanis (1684),
Guadagni (1686), Gualandi (1692), Anzelieri

Hrabia.

415

(1695), Barques (1720), Cassotis (1721), Meglio-
rucci (1726), von Osten (1768), de Rampinelles
(1770), Manuzzi (1773), Ferrari (1774) i Bonfi-
figli (1792). Za Sasów tytu grafów saskich
otrzymali: Moszyńscy, Bronikowscy, Rutowski,
Korbokowie - Łąccy, Przebendowscy, Szembeko-
wie, Chomentowscy, Brandtowie i Potulicy. Od
połowy XVIII stulecia, przy ogólnym rozstroju
Rzeczypospolitej, uzurpacye obrzegio postąpiły,
gdyż tytułował się H-ą i był tytułowany każdy,
kto chciał, a posiadał odpowiedni temu tytułowi
majątek, lub w braku tego żył na odpowiednią
mu stopę. Wtedy-to powstała nazwa H-ów „ko-
pertowych", ponieważ wobec masy emigrantów
francuskich, wszystko markizów lub H-ów, nie
wypadało jakoś tytuować się inaczej lub też
nie używać tytułu H-go na adresach. Wtedy-to
przyjęto nawet za zasadę, że każdy starosta
z urzędu był H-ą; wtedy-to właścięcie bardzo
skromnych fortun szlacheckich, ale wielkiej bu-
ty, np. Waliccy, Gomolińscy, Wąsowiczowie,
Gadomscy, Ułanowiccy i nieskońcyszny szereg in-
nych, brali tytuł hrabiowski, i ten im nawet
w aktach urzędowych, patentach, dypломach,
paszportach i t. p. nie był odmawiany. Zmia-
na polityczne, zaszłe w końc XVIII wieku, spra-
wyły reakcyje: uzurpacye, tolerowane w skołata-
nej Rzplitej, nie mogły mieć już miejsca w pro-
wincych odpadłych do Austryi i Prus; natomiast
welatwienie w nabywaniu tytułów było wielkie,
szczególnie w Austryi, z czego też korzystając,
przeszło sto rodzin, a między niemi wiele nawet
takich, które za Rzplitej bardzo odrzucone zaj-
mowały stanowiska, otrzymały, poczawsy od r.
1775, dyplomy hrabiowskie; znaczna również
liczba rodzin pozyskała ten tytuł w Prusach.
Mała w cesarstwie Rossyjskiem. W wieku XIX,
w Królestwie Kongresowem deputacja senatu,
a w Cesarstwie deputacye wywodowe gubernial-
ne, zaczęły uprawiać bez trudności uzurpacye
tytułu hrabiowskiego i przyznawać go bardzo
często bez żadnej racyi. Po r. 1831 ukazy ce-
sarskie nakazały wywody w Heroldyi Cesarstwa
w Petersburgu i Heroldyi Królestwa w Warsza-
wie, które większej części tytułów, przyznanych
przez wyżej wymienione instytucye, nie zatwier-
dziły. Tytułu hrabiowskiego, przyznanego przez
deputacę senatu Królestwa Polskiego, nie po-
twierdziła Heroldya rodzinom następującym: Ba-
towskich herbu Trzy Zęby, Brońców h. Jel-
ce, Butlerów h. wł., Dzierzbickich h.
Topór, Giżyckich herbu Gozdawa, Gomoliń-
skich h. Jelita, Grodzickich h. Łada, Gu-
takowskich h. Gutak, Kickich h. Gozdawa,
Latalskich h. Prawdzie, Matuszewiczów
h. Łabędź, Paćów h. Gozdawa, Przerbskich
h. Nowina, Sobolewskich herbu Ślepowron,
Tarłów h. Topór, Ułanowiczów h. Sulima,
Wąsowiczów h. Łabędź i Worcellów herbu
Dąb.— Zródła: „Archiwum byłej Her. Króle-
wstwa Polskiego”; „Bibl. Warsz.” (1851, tom III);

Borkowski J. S. hr. „Rocznik szlachty polskiej” (2 tomy) i „Genealogie utytułowanych rodów polskich”; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”; „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego”; Gritzner i Hildebrandt „Wappenalbum der Gräflichen Familien Deutschlands und Oesterreich Ungarus”; Kosiński „Przewodnik heraldyczny” (5 tomów); Kuropatnicki; Nieporóżniew „Spiski titułowannym rodam i licam Rossijskoj Impierii”; „Notices sur les familles titrées de la Pologne”; „Poczet szlachty galicyjskiej”; Żychliński „Żłota księga szlachty polskiej” (23 tomy); różne materyały rękopiśmienne; Pamiętniki Tadeusza Bobrowskiego. D.

Hrabia polski, z nadania polskiego, w znaczeniu
godności polskiej, w Vol. Legum jako tytuł wyraź-
nie nadany, lub w upoważnienie wyposażony, wcale
nie występje. Chodkiewiczowie i Tyszkowiczo-
mieli nadania królewskie; podanie jako by
tytuł hrabiowskiego używali pod sankcją pra-
wodawczą sejmu nie opiera się na podstawie
księgi praw Rzplitej. Co więcej, Naruszewicz
(„Ż. K. Chodkiewicza”) hetm. w Chodkiewicza hra-
bią nie nażywa. Sejmy lat 1638 (V. L. III
931), 1641 (IV 8), 1673 (V 119), zakazując uży-
wania wszelkich tytułów wynoszących pod
równość szlachecką, czyniły stale wyjętek tylko
dla tych, które „są w unii przyjęte”, — które
„unia W. X. Lit. i inkorporacja województw ki-
jowskiego, wołyńskiego i bracławskiego zasłuły
i przyjęły”. Sejm r. 1673, grożąc infamią i da-
jąc każdemu obywatelowi prawo skargi, wyją-
tek ten powtarza. W aktach unii (V. L. II
i u Działyńskiego) niema wzmianki o hrabiach;
jest tylko mowa o „domach książęcych” (II, 744),
„książetach” (757 i 759—66). Wprawdzie na
przywileju, a raczej zaręczeniu, wystawionem d.
1 lipca 1569 przez panów koronnych (wraz
z panami Ziem Ruskich i Podlaskich) panom li-
tewskim, obok podpisów czterech „książąt”:
Ostrosgiego Konstantego, Czartoryiskiego Ale-
xandra, Sanguszkowica Romana, Wiśniowiec-
kiego Andrzeja, oraz jednego „kniazia” (Andrzej
Kapusta, kasztelan bracławski) znajdują się dwa
podpisy „grabiów”: Andrzeja z Tęczyna, kaszte-
lana bełskiego, i Mikołaja Bronisława z Oleśnik,
szlachcica bez urzędu z woj. bracławskiego; ale
w uznaniu obu podpisów z tym tytułem za dobre
niema jeszcze bynajmniej uznania samego ty-
tułu. Prawodawca nie zajmuje się wcale hra-
biostwem aż do paktów konwentów z Augustem
III z d. 1 listop. 1733 r. (V. L. VI 620—39);
tutaj dopiero mówi „Zachowując prerogatywę
wołności”, jus aequalitatis inter Concives Regni
jako najprzedniejszy fundament i najpierwszą
ozdobę, owszem, matkę wlegno stanu rycer-
skiego, inter jura cardinalia tej Rzplitej trzymać
i obserwować będziemy, ani ją (tak) żadnemi
nomenklaturami familij Hrabstw, Margrabstw,
Xiążęcych tytułów, tłumieć i ubliżać nie dopu-
ściemy...” (str. 622). Widać stąd, że dopiero

416

Hrabnickie starostwo — Hradec.

w końcu XVII zaczęła u nas zaraza uhrabszczania swego nazwiska grasować. W XVIII w. każdy już był hrabią, kto wylazł lub wybił się na „wielki świat” lub na widownię życia publicznego i towarzyskiego a mógł zbytkować tak, aby uchodzić za magnata.

Hrabnickie starostwo niegrodowe znajdowało się w województwie Mińskiem, powiecie Mozyrskim. W r. 1771 posiadał je Tomasz Lenkiewicz, stolnik mozyrski, opłacając z niego kwarty zıp. 384 gr. 7, a hyberny zıp. 150. W roku 1775 na sejmie warszawskim stany Rzplitej wyznaczyły szczegółową kommissyę z 9 urzędników do ostatecznego oznaczenia granic tego starostwa, zwłaszcza od strony dóbr Kopatkiewicz.

z Hradca Ambroży, ob. Hradecy.

Hradoczany, dzielnica Pragi, ob. Praga Czesk.a.

Hradec, właściwie Gradec, niem. Graz, stolica austryackiej, przedlitawskiej prow. Styryi, nad Murem, lewym dopływem Drawy, 352 m. nad poz. morza. Zbiegają się w nim trzy drogi żelazne: południowa (Wiedeń - Tryest), państwowa z Fehring i takaż z Köflach. Obszar zajęty przez H. wynosi 21,50 km. []. Miasto składa się z dawnego właściwego miasta, śródmieścia, i z czterech przyległych dzielicu nowszych: Jakomini, Geidorf, Lend i Gries. Śródmieście Leży na lewym brzegu rzeki, u stóp Schlossbergu (171 m.) od południa. Na stoku wyniosłości o tej strony urządzono piękny park, ozdobiony ruinami wysadzonych w powietrze w r. 1809 przez Francuzów murów warownych, z których dochowały się jeszcze dwie baszty. Na Schlossberg prowadzi kolej na linie drucianej. Do wągórza przytyka od wschodu drugi park o 17 hekt. powierchni, ozdobiony kilku pomnikami i pięknym zdrojem. W XIX wieku poburzono bastyony i mury naokoło dawnego miasta, dziś śródmieścia, i pozakładano ryngi na wzór wiedeńskich. Lewy brzeg Muru ma bulwar kamienny, a narzeża (Kais) zdobią aleje. Przez rzekę prowadzi do trzech dzielnic prawobrzeźnych siedem mostów, z tych jeden kolejowy, służący dla wszystkich trzech dróg. Z placów publicznych najokazalszy jest główny rynek, po nim plac Franciszka i pl. Jakominiego, wszystkie ozdobione pomnikami. Dobrze zabudowaną jest ulica Elżbiety. W r. 1890 H. miał 112 000 ludności w 4 637 domach. W r. 1900 ludność przewyższała 120 000; narodowość jej nawskroś niemiecka i katolicka. Statystyka urzędowa liczyła tylko 1 200 Słoweńców, około 2 700 ewangelików i 1 255 Żydów. Sliczne położenie, wielka zdrowotność uczyniły już dawno H. miejscem ziemieszkania dla ludzi starszych, wypoczywających po życiu, dla wysłuzonych, emerytów cywilnych i wojskowych. Oprócz tego sprzyjające położenie geograficzne wywołało w H-u znaczny przemysł i handel. Z fabryk najpoważniejsze:

stali, szyn, drutu, materyałów do budowy mostów, machin, wyrobów żelaznych większych, wagonów, szkła, świec stearynowych i mydła, mąki, piwa, wina musującego, spirytusu, sukna i pilśni, skór, obuwia, papieru, wyrobów stolarskich i t. d. H. zasobny jest w dobre drukarnie i litografie. Swoistemi „articles de H.” są: sucharki i tłuste kapłony styryjskie. H. ma Izbę przemysłowo-handlową, filię banku austryacko-węgierskiego, Styryjski bank eskontowy, Styryjską kasę oszczędności z wydziałem listów zastawnych i wkładami dochodzącemi do 90 mil. koron, takaż kasę obwodową i gminną, towarz. ubez. wzajemnych i t. d. Kommunikacyję ułatwia tramwaj. Prócz gazu i wodociągów, telefony i oświetlenie elektryczne po sklepatach i domach, centralna rzeźnia miejska, dają miastu znamię wyższej materyalnej kultury. Miasto ma 23 kościoły katolickie, 1 ewang., 18 klaszt., 1 synagogę. Katedra św. Egidyusza z r. 1462 w późnym gotyku, przy niej mauzoleum Ferdynanda II, fara z Tintorettem godne widzenia. Pięknym zabytkiem gotyku XIII w. jest Leechkirche. W r. 1865 zbudowano gotycką Labornerkirche, a w r. 1891 kościół Serca Jezusowego z wiezą na 110 metr. Willa cesarska z r. 1569, styl Odrodzenia, ma sponały powórzec w arkadach; przy niej arsenał zasobny w zabytki. Zamek stoi już od XV w. Wybitniejsze jeszcze: ratusz, przebudowany w r. 1893, Joanneum z r. 1811, muzeum krajowe i biblioteka, gmachy uniwersyteckie, stary i nowy, dom politechniki, dom sprawiedliwości i pocztą. Prócz uniwersytetu z r. 1586 (104 naucz, 1543 uczn.) z bibliot. o 130 tys. tom, ma H. instytut fizyol., fizykalny, chemiczny, politechnikę (zawiązek w r. 1811; 54 naucz., 200 uczn.), szkołę przemysłową i seminaryum naucz., akademię rysunkową, akad. handlową, 2 gimnazyum wyższe, 2 szkoły realne wyższe, seminaryum wraz z niższą szkołą gimnazyalną, liczne szkoły miejskie. Druga biblioteka, krajowa, liczy 100 000 t.; muzeum, archiwum, galerya obrazów, ogród botaniczny, kliniki, dopełniają całości urządzeń służących głównie i pomocniczo oświatcie. Słinie rozwnięte jest życie w stowarzyszeniach dla badań histor. i przyrodniczych, dla uprawy nauk, sztuk pięknych, wyrabiania sił i zręczności fizycznej, lub choćby tylko dla przyjemności. H. ma 2 teatry. Kilka szpitali, wiele instytucyj miłosiernych, instytut dla głuchoniemych i ociemniałych, szpital dla obłąkanych, cmentarz pozuszechny,— ze strony humanitarnej uzupełniają ogólną organizację życia zbiorowego. H. jest siedliskiem namiestnika i centralnych władz prowincyj, oraz stolicą obwodu (Bezirkshauptman-schaft), mającego, bez H-a, 1 821,50 km. [ ] i ok. 130 000 m-ców. Rezyduje w mieście księżę-biskup z Seckau.—H. jest miastem starodawnem. W XI w. na Schlossbergu była strażnica przednia opola (Gau) Hengest w ziemi Hengestfeld. Margrabio-wie styryjscy w pierwszej połowie XII w. mieli

Hradec Indrzychow — Hradeccy, ród.

417

tu swój pałac z zaludnioną przez Bawarów Pairisch-Grätz, w przeciwstawieniu z Windisch-Grätz. W r. 1281 król Rudolf nadał H-i przywileje. Od pocz. w. XV coraz częściej przebywają tu Habsburgowie, nawet Fryderyk III. Arcyksięże Karol II (po r. 1564) zamek wraz z miastem zamienił w warowni. W H-u mieszkał Ferdynand II jako arcyksiąże, tu spoczął jako cesarz. W r. 1797 wczasie preliminaryów w Leoben miał tu główną kwaterę Bonaparte. W r. 1809 Hackher bronił dzielnie zamku. W nowszych czasach dla rozwoju H-a dużo zrobił arcyks. Jan, a samorząd od r. 1860 szybki wzrost miastu zapewnił. — Schreiner „Stat.-topogr. Gemälde von Graz” (Graz 1843); Ilwof i Peters „Gesch. u. Topogr. der Stadt Graz” (t-że 1875); Gsell Fells „Graz” (Monachium 1893).

Hradec Indrzychow, miasto w Czechach, ob. Neuhaus.

Hradec Kralové, miasto w Czechach, ob. Königgrätz.

Hradeccy (z Hradca), stary ród ceski, mający w herbie złotą różę na tarczy błękitnej. Za protoplastę jego uważają Witka z Pyrczyc (w XIII w.), który posiadał rozległe dobra na pograniczu Moraw i Austriy i założył główną siedzibę tego rodu w mieście Hradcu Henrycyanskim. Dwaj synowie jego podzielili się majątkiem ojca; starszy z nich, Witek, był burgrabią ołomunieckim i, jako zdolny polityk, pośredniptołszył w r. 1254 pomiędzy Czechami i Węgrami w zawarciu pokoju. Był jednym z żarliwszych przyjaciół zakonu Krzyżaków. Starszemu synowi jego, Ulrykowi, podkomorzemu królewskiemu, Ottokar II odebrał Hradec, jako królewszczyźnę; wskutek tego Ulryk, rozgoryczony, opuścił Czechy, jednakże po bitwie na polu Morawskiemu wrócił do kraju i zdołał pod koniec życia odzyskać Hradec. Potomkowie jego w drugiej połowie XIII i XIV wieku spokojnie gospodarują w odziedziczonych majątkach i niczem zgoła się nie odznaczają. Większego rozgłosu nabył dopiero Henryk z Hradca, ulubieniec Karola IV, który powierzył mu wyprawę wojenną doогłębego Palatnatu, skąd wszakże Henryk wrócił, nie spotkawszy się z nieprzyjacielem. Później stale towarzyszył cesarzowi w jego podróżach po Niemczech. W Pizie w r. 1355 przyczynił się znacznie do słumienia wynikłych tam podczas pobytu cesarza zaburzeń. Pod koniec życia utracił względy cesarskie i nawet musiał opuścić Czechy. Wróciwszy po dwóch latach do kraju, resztę życia spędził w swoich dobrach. W czasach wojen husyckich nabył niezwykłego rozgłosu Menhard z Hradca, który kilkakrotnie walczył z Taborytami; najpierw w r. 1421 wystąpił przeciw Żyże, a pobity przez niego dostał się do niewoli. Po odzyskaniu swobody wystąpił po raz woftry w r. 1425 i znów był pobity, przyczem Taboryci niemiłosiernie zniszczyli

mu jego dobra. Wtedy H. przeszedł pod ich sztandar i nawet wystąpił z wojskiem przeciw katolickiej armii niemieckiej; aczkolwiek do bitwy nie przyszło. Później jednak wrócił na dawne stanowisko i brał udział w stanowczej walce pod Lipanami (1434). Po śmierci cesarza Zygmunta należał do elektorów króla Alberta, z którym oblegał Tabor (1438). Po śmierci tego króla, mające znaczny wpływ na szlachtę ceszką, usiłował słumić wszelkie rozterkiewnętrzne w kraju i kierował sejmem w Pradze w 1440 r., na którym należał do członków kommissyi, mającej na celu elekcyę nowego króla. Gdy obrany Albert bawarski korony nie przyjął i rozpoczęła się w Czechach walka między stronnikami Jerzego Podjebrada i Ulryka z Rozenberga, Menhard stanął po stronie tego drugiego. Jerzy Podjebrad, zdobywszy Pragę, wziął go do niewoli, więził blizko rok w zamku swym w Podjebradach i uwolnił dopiero na prośbę syna więźnia; ale, uwolniony, Menhard niebawem zakończył życie (1449). Synowie jego, Henryk z Hradca, był wiernym sługa króla Władysława Jagiellończyka i w r. 1490 po śmierci Macieja Korwina gorliwie i skutecznie agitował w Węgrzech na korzyść Władysława, który wkrótce potem ogłoszony był królem węgierskim. Pod koniec życia otrzymał urząd najwyższego burgrabiego stolicy. Był to człowiek bardzo wykształcony, posiadający przytem duże zdolności dyspomatyczne. Umierając, pozostawił jedynemu synowi swemu, Adamowi, ogromny majątek. Adam z Hradca cieszył się, jak i ojciec jego, wielkiem poważaniem swój szlakby ceszkiej, która upoważniła go do reprezentowania małoletniego króla Czech, Ludwika, podczas koronacyi cesarza niemieckiego we Frankfurcie r. 1519. W r. 1523 został mianowany kanclerzem państwa; po śmierci Ludwika znacznie się przyczynił do wyniesienia na tron ceski Ferdynanda Habsburga, Pozostawił dwóch synów, z których starszy, Joachim z Hradca, piastował również urząd kanclerza państwa i był bardzo dobrze widziany na dworze królewskim. Otrzymane w spadku po ojcu rozległe dobra powiększył znacznie przez nabycie kilku okolicznych majątków i świadczył wiele dobrego swoim poddanym, zapobiegającym wszelkim względem nich nadużyciom. W r. 1561 otrzymał od króla hiszpańskiego order złotego runa. Utonął przypadkowo w Dunaju. Syn jego, Adam z Hradca, cieszył się również względami króla, który zamianował go komornikiem swych synów i powierzył mu opiekę nad nimi podczas ich podróży za granicą. Późniejsi członkowie rodu H-ich nie brali już większego udziału w sprawach politycznych i niczem zgoła się nie odznaczyli. Ostatnim z nich był Joachim An德zej z Hradca, zmarły w r. 1604; z jego śmiertą wygasł ród H-ich po mieczu. Joachima siostra, Łucya, spadkobierczyni olbrzymiej fortuny tego rodu, wyszła za mąż za Wilhelma Stawatę

Enoykl. Powsz. Ilustr. Zess. 261. T. XXIX.

53

418

Hradek — Hrebenda Maciej.

z Chlumu, który temsamem stał się właścicielom tych dóbr, przyczem herb swój, za zezwoleniem cesarza Macieja, połączył z herbem Hraddeckich. — *Claudius* „Die Herren von Neuhaus”. („Ottův Sl. nauč.”).

Hradek, węg. Lipto-Ujvar (od nazwy zamku, którego ruiny wznoszą się wpobliżu), miasteczko na Węgrzech, w komitacie Liptowskim, przy kolei żelaz. Koszycko-Bogumińskiej; jarmarki; tartaki. W okolicach rozległe lasy. w. N.

Hranilović Jovan, poeta serbsko-chorwacki (* 1855 r. w Dalmacyi). Ojciec jego, również poeta, był wikaryuszem biskupstwa uniackiego. H. kształcił się w Zagrzebiu, jako wychowaniec grecko-katolickiego seminaryum, pod Markowicem i Smičiklasem, i stąd nabrał pociągu do literatury. Studya teologiczne skończył w Wiedniu, gdzie jednocześnie uczęszczał na wykłady Mi-klosicza i Brentana. W końcu r. 1878 został księdzem w dyecezyi Kryżewackiej, a potem sekretarzem biskupa. R. 1866 zamianowany dy-rektorem kancellaryi biskupiej, 1889 otrzymał probostwo w Nowym Sadzie. Pracę literacką rozpoczął będąc jeszcze w gimnazyum (r. 1873) i dotychczas jest jednym z najlepszych spółpracowników w czasopismach chorwackich (prze-ważnie w Wieńcu), które zasila prozą i wierszami. Z utworów jego poetycznych najlepsze-mi są: „Pjesme svakidanke” i „Żumberačke elegie”. Główny motyw jego poezji stanowi idealizm i patryotyzm, a źródłem, z którego li-ryzm jego wypływa jest łza, w której się łamie złoty promień nadziei. Z pierwszym okresie swej twórczości nie miał jeszcze jasno określono-gelu celu, ale z postępem czasu ustalił swe po-glorady i stał się tłómaczem żalów i aspiracyj chorwackich. Tkliwością, zapałem i pięknością języka zbliża się głównie ku Lamartine'owi, acz-kolwiek i żywoły innych romantyków nie są mu obce. Utwory jego poetyczne: „Kod Plevne” (1882); „Otmica” (1884); „Pozdrav na ujedinjen-noj Bugarskoj” (1885), świadczą, że H. z zami-łowaniem porusza motywy spółczesne, najżywiej obchodzące całą Słowiańskrzynę południowo-zachodnią. Oprócz poezji i powiastek, drukowa-nych po czasopismach, ogłosił jeszcze kilka stu-dyów literackich i przekłady z W. Hugo, Moore’a (melodye irlandzkie), Theurieta, Lamartine’a, Longfellowa i Chomiakowa. — („Ottův Slovnik naučny”). *

Hraše Jan Karol, pisarz czeski, pedagog, historyk i archeolog (* 1840 w Ratajach pod Bychonią). Ukończywszy nauki gimnazyualne w Pisku i studya historyczne na uniwersytecie praskim, pełnił obowiązki nauczycielskie naprzed w Litomierzycach, potem w Nachodzie, gdzie w r. 1871 został dyrektorem; od 1873 do 1879 był inspektorem szkół w okręgach Broumowskim, Trutnowskim i Nowomiejskim. Od wielu lat pracuje na polu archelogicznem, na którem położył

niemałe zasługi przez zbadanie w kilkunastu miejscowościach grobów pogańskich, urządzenie wielkiego muzeum archeologicznego w zamku księcia Para w Bechyni i założenie Muzeum miejskiego w Nachodzie. R. 1876 zamianowany cesarsko-królewskim konserwatorem w byłym kraju Kralovohradeckim, złożył ten obowiązek w r. 1885 i został członkiem-korrespondetem cesarsko-król. kommissyi centralnej do zachowywania pamiątek historycznych i artystycznych. Pracę swą literacką już na szkolnej lawie rozpoczął i pisywał ledwie że nie do wszystkich dzienników i wydawnictw peryodycznych, politycznych, literackich, historycznych, archeologicznych, pedagogicznych i dla młodzieży. Osobno wydał z dziedziny archeologii, historyi i topografii: „Zemské stežky, stražnice a brany w Čechach” (1884, wyd. 2-e 1886); „Děiny Nachoda” (1895), i in. w tym rodzaju. Dalej liczne zbiory powie-sći, bašni i klechd narodowych dla dzieci i młodziży, jak np. między innemi: „Povidky našeho lidu” (1868—72, 5 tomów); „Pohadky národní” (1873); „Kytice z českich národnich pověsti” (1874); „Česke pověsti, poladky a bachorky” (1877); „Povidky ze živote naše mładeže” (1880) i bardzo wiele innych. Napisał także tragedyě „Bohuš a Božena” (1869) i trzy piękne sztuki dla młodzieży: „Krasata” (1884), „Laska k vlasti” (1884) i „Krakonoš” (1886). — („Ottův Slovnik naučny”). *

Hrdina Józef Leopold, pisarz czeski (* 1856 w Kralowicach); odbył studia filologicz- ne na uniwersytecie praskim, w którym później roku 1890 otrzymał stopień doktora filo-zofii. Pracę literacką rozpoczął r. 1877 od wierszy humorystycznych, umieszczanych po różnych czasopismach tego rodzaju, i odtąd ogłosił mnóstwo parodyj, trawestacyj, humoresek i t. p. Pisał także drobne powiastki wiejskie, zarówno do wydawnictw peryodycznych jak i dzienników.

Hrdliczka Jan, według naszej pisowni Hord-liczka, kaznodzieja ewangielicki (* w r. 1741 w Modrej—† 1810 roku w Magłodzie). Słowak rodem, był początkowo duchownym w rodzinnem swem mieście, potem od r. 1781 w Wsetynii, w Morawii, w końcu w Magłodzie. Napisał księ-żeczkę ludową dla celadzi chrześciańskiej (Presz-burg 1794); następuje: Pobudka rodzicom do chrześciańskiego miłowania swych dzieci (Berno 1783); Modlitwy chrześciańskie dla młodzieży szkolnej (Preszburg 1788). W „Starych Nowi-nach”, zbiorze wydanym w Bańskiej Bystrzycy 1876, znalazło pomieszczenie sześć prac Hord-liczki. Ks. A. K. D.

Hrebenda Maciej, ludowy wierszopis sło-weński (* 1796 — † 1880). Z powoduarbóstwa nie mogąc nawet szkoły gminnej ukończyć, utrzy- mywał się naprzed jako sługa przy kościele ewangielickim, potem jako stróż nocny. Nie mógł też i na drodze samouctwa się kształcić,

Hrebenka Grzegorz — Hrebnicki Floryan.

419

gdyż miał wzrok bardzo osłabiony i musiał po-
przestawać jedynie na tych wiadomościach, ja-
kich mu udzielali studenci, albo wykształceni
spółbracia. W r. 1811 zaczął układać czesko-
słowackie wiersze okolicznościowe lub kościelne,
a kółko jego czytelników i skromnych mecena-
sów coraz się rozszerzało. Gdy w r. 1830,
ociemiawszy byłnie, musiał zaniechać i stró-
żowstwa nocnego, oddał się zbieraniu starych
ksiąg czesko-słoweńskich i kolportacyi nowych.
W obu zakresach oddał wielkie usługi, krą-
żąc pieszo po całej Słowenii. Tak np. zacho-
wał od zatraty egzemplarz starej Biblii czeskiej
z r. 1489 i zebrał wiele książek czeskich przed-
józefińskich; a Běłopototko i Jan Kollar nie mieli
od niego gorliwyszego krzewiciela seił swoich.
Niejeden z patryotów czesko-słoweńskich z trze-
ciego dziesięciolecia wieku zeszłego utrzymywał
z nim stosunki listowne, a zasługi jego w za-
kresie oświaty ludowej wielu poważnych mę-
żów uznawało. Karol Kuzmany napisał mu r.
1888 w pamiątniku: „Nie może ślepy śleplego
prowadzić, ale ten ślepy byłby dobrym prze-
wodnikiem wielu widomych"; a Jan Kollar d.
24 maja r. 1834: „Oby wielu Słowaków wido-
mych było podobnych do tego śleplego z miłości
do narodu i ze znajomości rzeczy ojczystych". *

Hrebenka Grzegorz, historyk Ukrainy, ob.
Grabianka Hryhory.

Hrebnicki, herb polski, ob. Nalewka.

Hrebnicki Floryan, arcybiskup połocki, me-
tropolita kijowski, unicki, za czasów saskich.
Szłachcic Rusin, herbu Nalewka. Poświęciwszy
się służbie ołtarza, uczył się H. naprzód we
Lwowie, w kollegium t. zw. ruskiem (collegium
Ruthenum), w którem sztalcili się młodzi kapłani
dla obrzadku ruskiego w Rzeczypospolitej. Wszedi-
następnie do bazylianów. Był superiorem w wie-
lu miejscach. Skromny, potulny, bardzo uczony
i pobożny, prawdziwy zakonnik, podobał się wła-
dykom. Najprzedzej Sylwester Lada Pieszkiew-
icz, arcybp połocki, wziął go sobie za suffra-
gana, bo H. występuje jako bp witebski. Bis-
kupstwo zaś witebskie tytularne było suffraga-
nią połockiego. Ale kilka lat ledwie upłynęło
i umarł Pieszkiewicz. H. został po nim arcy-
biskupem połockim r. 1719. Zbierał się wie-
kopomny synod w Zamościu r. 1720. H. tam
pojechał oczywiście i razem z innymi biskupami
wielkie położył zasługi względem Rusi. Powró-
ciwszy do arcybiskupstwa, nowe porządki zapro-
wadżał wedle ustaw synodu. Pierwszy zajął się
urządzeniem bazylianek, które dotąd żyły po
swoich klasztorach, gdzie zwyczaj był ich prawem.
Synod przepisał dla Bazylianek ustawy, pilnując
się znowu uchwał soboru trydenckiego, i biskupom
nakazał ustawy te wprowadzić w życie.
Najwięcej mu chodziło o stolicę, o Połock. Tu-
taj zaprowadził doskonsze ćwiczenia zakonne,
niż po innych klasztorach, bo mógł sam nad

tem czuwać. Powiodło to arcybpa do jawnej
i ostrej wojny z jezuitami. Wprawdzie odda-
wna już trwała wojna arcybpów połockich z prze-
możnym zakonem i nawet opierała się o Rzym,
a toczyła się z tego powodu. Król Stefau, na
prośę Skargi, po odzyskaniu Połocka oddał je-
zuitom wszystkie dobra połockich cerkwi na fun-
dycję kollegium. Rusini, wykazując prawa swo-
je do dóbr, chcieli odebrać wszystkie od jezui-
tów. Bywały o to również zajścia pomiędzy
arcybpami a zakonem. Król zrobił wyjątek dla
niektórych dóbr arcybiskupich i opactwa boryso-
hlebskiego; jedne i drugie zostawił dawnym
właścielowi. Jezuici o tem słyszeć nie chcieli.
Miał H. w rękach dowody przeciw jezuitom
i prowadził przeciw nim wojnę, którą w spadku
odziedziczył po swoich poprzednikach. W Świę-
tym Spasie, za miastem, siedziały arcylianki.
Jezuici dowodzili, że im ten Spas należy. Tak
sprawa rozogniła się, bo do dawniejszych zajść
przybyły nowe. Napróżno H. prawa wywodził
i pieniądze sypał, napróżno wiele pism i dzieła
obszerniejszej treści przeciw nim drukował. Je-
dno dzieło ofiarawał papieżowi (Janocki „Lexi-
con der itztlebenden gelehrten Pohlen” str. 199).
Nic nie pomogło; sprawa, która się ciągnęła od
wieku i dużo kosztowała, tem się zakończyła,
że Stolica Apostolska nakazała stronom wieczne
milczenie, skutkiem czego, naturalnie, była wy-
grana jezuitów. Jeżdżit arcybp i do Rzymu, nie-
tyle dla popierania swej sprawy, ile dla odda-
nia hołdu Stolicy świętej. Dbając wiele o pod-
niesienie swego Kościoła, ciągle w Rzymie utrzy-
mywał o własnym koszcie po dwóch młodych
kleryków ruskich w kollegium greckiem. W Koś-
ciele ruskim był przemoźnym wtenczas zakon
bazylianów; wszystko znaczył, bo stanowił całą
starszynę Kościoła. Z łona tylko jego mogli
wychodzić archimandryci, czyli opaci, arcybpi
i biskupi. Rządy H-go w cerkwi wypadły właś-
nie podczas onego wszechwładnego znaczenia ba-
zlianów. Było jednak do przewidzenia, że zaj-
dzie starcie pomiędzy zakonem, przedstawianym
przez błów, a prawem majestatycznem króla.
Biskupi i zakon ani wmenoć sobie nie dali o tem,
żeby król wyznaczał metropolitę bez ich wie-
dzy. Jakoż gdy w r. 1745 umarł metropolita
Atanazy Szeptycki, biskup lwowski, i gdy admi-
nistracyję metropolii objął H., a król, wbrew
zwyczajowi, który kazał zaraz obsadzać katedry
wakujące, z zamianowaniem nowego metropolity
zwłoczył; okazało się, że bazylianie i biskupi ob-
jaśnili króla, iż do nich elekcya metropolity na-
leży, a król może tylko ich wybór potwier-
dzać. Z drugiej strony ministrowie królewscy,
książe - podkanclerzy Czartoryski przedewszyst-
kiem, obstawali za prawami króla, utrzymując,
że zakon nieprawnie elekcyę sobie przywłasz-
cza. Dla rozstrzygnięcia tej kwestyi Czartory-
scy zezwoliли na kommissyę duchowną, na któ-
rej obie strony miały praw swych dowodzić,

420

Hreczka — Hreczyna Grzegorz.

a w której zasiadać mieli i biskupi łącińscy;
ale że ci byliby w mniejszości, dlatego na
prezesa jej wybrano Antoniego Dembowskie-
go, bpa łuckiego, który słuchał we wszystkiem
Czartoryskiego; groziło więc Kościołowi niebez-
pieczeństwo. Na szczęście stał obok Dembow-
skiego dzielny i mądry Józef Sapieha, biskup-
koadjutor wileński, który rozumiał należycie,
jakiego cerkwi unickiej trzeba było zwierchnika.
Pisał też do nuncyusza papieskiego, ostrzega-
jąc, żeby król nie mianował metropolity z po-
ręki panów, ale wskazanego przez zakon bazy-
lianów, i skłonił po swojej myśli kanclerza li-
tewskiego, Jana Fryderyka Sapiehę. Kommissya
ta miała rozpocząć swe czynności dopiero w li-
stopadzie, a zająć się nietylko kwestną sporną
co do prawa nominowania metropolity, lecz
i wielu innemi wielkiej wagi sprawami; wcho-
dziły tu w grę rozmaite interesty: widoki poli-
tyczne Czartoryskich, zawiść jezuitów, pretensye
nieunitów i t. p. Koadjutor Sapieha, który
o całość i bezpieczeństwa unii szczerze się tro-
skał, zawczasu upatrywał godnego kandydata na
stolicę metropolitalną. Rozumiał, że H. miął
wszelkie przymioty odpowiednie, ale, nie będąc
pewnym, azuli dostojeństwo do przyjmie, myślał
o Bułhaku, bpie pińskim (w styczniu r. 1747),
Tymczasem król, ulegając naleganiom ministrów,
a szczególnie Czartoryskiego, własną mocą za-
mianował arcybpem - metropolitą bpa łuckiego
Teodozego Rudnickiego (28 stycznia 1747 r.),
wtedy właśnie, kiedy Sapieha zaczął był popie-
rać H-go, nie wiedząc o zapadłej nominacyi kró-
lewskiej, o której dopiero w marcu wieść nade-
szła do Wilna. Sprawa tedy bardzo się utrud-
niła, jednak koadjutor Sapieha rąk nie opusz-
czał i na kanclerza wciąż nalegał o popieranie
sprawy H-go u króla. Tymczasem przeciwko
Rudnickiemu powstały bardzo ciężkie zarzuty:
wykryło się, że jeździł potajemnie kilka razy
do Kijowa i bywał w Akademii Mohyły—a więc,
że się porozumiał z nieunitami. Nuncyusz
więc wobec takich okoliczności postanowił zwo-
łać bpów unickich na elekcyę metropolity, która
siła miała odbyć w Nowogródku na Zielone
Świątki starego stylu. H. prosto tam z Wilna
pośpieszył, a koadjutor Sapieha radził bpom,
żeby metropolity nie obierali, lecz tylko polecili
go królowi jako kandydata; tak też i uczynili.
Tymczasem król przysyła do Nowogródka dwo-
rzanina swojego, zakazując elekcyi; a 14 sierp-
nia z kancelaryi królewskiej w Dreźnie wyszedł
list do kardynała Albaniego, protektora Polski,
żeby elekcyę nowogrodzką, ubliżającą powadze
majestatu, obalił, i żeby papież wydał breve do
bpów, zakazujące wszelkich takich elekcyj na
przyszłość. Wobec kompromitacyi Rudnickiego,
o którym już i Watykan żeł był uprzedzony,
król nie mógł myśleć o jego zatwierdzeniu,
a ponieważ kommissya, zapowiedziana na listo-
pad, odbyć się bez metropolity nie mogła, każał

więce ją odroczyć. Tymczasem Sapiehowie w żar-
liwych swych zabiegach w sprawie H-go nie
ustawali i całkiem niespodzianie sprawa ta
w połowie listopada była już wygrana, a d. 5-go
stycznia 1748 r. nominował król wreszcie H-go
metropolitą i archimandrytą kijowskim w Dreź-
nie, tegoż dnia odeszły papiery do Rzymu („Sy-
gillaty" ks. 28). Rzym przyjął, ale że i arcy-
biskupstwo kijowskie i sam Kijów były pod pa-
nowaniem obcem, zachował H., jak wprzódy, ar-
cybstwo połockie, biskupstwo witebskie i opac-
two hleboborskie, tylko godność metropolity
dostał w dodatku do tej stolicy. Wybranie H-go
na metropolitę było, niema wątpliwości, zbawien-
ne: ocaliło unię, bo dało jej kierunek w ręce
pobożnego człowieka i bazylianów. Kommissya,
tyle razy ogłaszana, nie przyszła do skutku. H.
byl ostatnim metropolitą, podanym królowi przez
bpów i zakon, a więc wolnie obranym. Tyle
z powodu jego sprawy pytań się podniosło, tak
energicznie zakon za swojem prawem obstawał,
tak rozumnie koadjutor Sapieha zakonowi radził,
że niewiadomo, dlaczego energia się złamała.
Benedykt XIV zżymał się na tę pychę zakonu,
która w cerkwi takie burze wywoływała. Nie
było do pierwszy raz. Nieprzyjaciele zakonu po-
stanowili z tem przecie skończyć. Benedykt
XIV, oświecony w tej sprawie należycie, wydał
bullę: *Inclytum quidem*, w której elekcyę bpów,
archimandrytów i metropolity na drogę kanoniczną
zawrócił. Sam H. podobierał sobie koadjutorów
na mocy nowego rozporządzenia i nie radził się
bazylianów. Do metropolii przybrał sobie za
koadjutora, z prawem przyszłego następstwa, Fi-
lipa Felicyana Wołodkowicza, bpa chełmskiego,
którego król na jego prośbę nominował 4 kwiet.
1753 r. Wybór do arcybiskupstwa połockiego
był trafniejszy, nastąpił zaś dobrze później, już
przed samą śmiercią metropolity. H. wybrał
Smogorzewskiego, uczonego i gorliwego, a do
tego jeszcze i młodego, w sile wieku. Umarł
H. w r. 1762. Nikt tak długo, jak on, nie był
arcybпem połockim: łat 43. Metropolitą był łat
14.—Por. J. Bartoszewicz w „Enc. Org.”.

Hreczka, ob. Polygonum.

Hreczyna Grzegorz, matematyk polski (*
6 stycznia 1796 na Wołyniu—† 20 lutego 1844
w Charkowie). Był uczniem uniwersytetu wi-
leńskiego, w którym w r. 1816 pozyskał stopień
kandydata, w r. 1817 stopień magistra filozofii.
W r. 1819 mianowany nauczyciecie matematyki
w Liceum wołyńskiem, a po zamknięciu tegoż
profesorem-adjunktem matematyki czystej w uni-
wersytecie kijowskim, w r. 1837 profesorem
nadzwyczajnym, w r. 1838 pozyskał stopień do-
ktora matematyki w tym uniwersytecie. W r.
1839 przeniesiony do Charkowa na katedrę zwy-
czajną matematyki. Ogłosił: przekład dziełka
M. Potiera „Wykład geometryry rysunkowej dla
użytku uczniów Instytutu dróg kommunikacyj-
nych" (Warszawa, Wilno 1817); „Początki alge-

Hreptyjowskie starostwo — Hromátko Jan Nepomucen.

421

bry" (Krzemieniec 1830), podręcznik algebry elementarnej, zawierający też początki algebry wyższej i analizy algebraicznej; rozprawę „O teoremy skutków kapilarnych" (w „Pam. Warszaw." 1817), oraz rozprawę doktorską (po rossyjsku): O działaniu naczyń kapilarnych (1838). — Por. „Encyk. Wych." (t. V str. 361—362). S. D.

Hreptyjowskie starostwo nieigrodowe w wojewodztwie Podolskim, ob. Chreptyjowskie.

Hrnčíř Franciszek, nauczyciel i ulubiony pisarz dla młodzieży (* 1860 r. w Drzewikowie); kształcił się w Hradcu Královym i w Jiczynie, potem trudnił się nauczycielstwem w różnych miejscach, prześladowany za gorliwość patryo-tyczną. Napisał mnóstwo artykułów i felietonów do rozmaitych wydawnictw pedagogicznych i z gó- rą sto powiastek i baśni dziećinnych. Wychał także pod pseudonimem dwie sztuki teatralne: „Preklatec" i „Osudná navštivenka", jako też kilka sztuczki dla teatryku maryonetek. *

Hroboň Samo Bohdan, poeta słowénski (* 1820 w Sielnicy Liptowskiej—† 1894 tamże). W Lewoczy, gdzie się kształcił od r. 1834 i w Preszburgu, gdzie uczęszczał do liceum ewangielickiego od r. 1839 do 1841 należał do najzdolniejszych i najulubieńszych młodych wiersopisów. R. 1841 przez Pragę, gdzie się niejaki czas zatrzymał, udało się na studya teologiczne do Halli. W wierszach jego, tam pisywanych, widać wpływ wyraźny Sztura i Kollara, oraz filozofii Hegla. W Halli także, jeszcze przed Szturem i Hurbanem, r. 1843 obstawał za językiem słowackim w piśmiennictwie ojczystem. W powrocie z Halli, znów pewien czas spędziwszy w Pradze, od jesieni r. 1843 aż do śmierci, z małemi tylko wyjątkami, bez żadnego zajęcia publicznego pędził życie w szałasie, śród gór sielnickich, oddany swym dumaniom, które się coraz fantastyczniejszemi stawały. Apokalipsa była jego najupodobańszem czytaniem. Od Kollara i Hegła przeszedł do mistycyzmu Schellin-ga, a dla idei swych, wieszczących przyszłość i zbawienie Słowiaństwa i Słowenštwa, utwórzyl własny fantastyczny język poetycki, do którego zrozumienia sam pomagał obmyślonym przez sieb „kluczem". H. jest najskrajniejszym wykwitem szkoły Sztura, chorobliwy odcień kierunku, który odeń w kraju nazwano prasłowo-iaństwem. Poezye H-a rozproszone są po różnych czosopismach. Próbował także i nowelli („Děera povesti" 1846), pisał „O Slovenčině" (1847), oraz „Slovo o Goethem i Heglovi" i inne. — Porów. Vlček „Dějiny Liter. slovenskej" (1890).

Hrochótski Izaak, uczony słowacki, ob. Abrahamides.

Hromádko Franciszek, matematyk i fizyk
czeski (* 1831). Nauki gimnazjałe skończył
w Litomyšlu, a wyższe w Pradze. Od r. 1858
był nauczycielem w różnych miejscach, a w 1870

został zamianowany profesorem szkoły średniej w Taborze, gdzie wykładał nietylko w gimnazium i szkole realnej, ale i w wyższej szkole ekonomiczno - przemysłowej, i zarządził założoną przez siebie stacyją meteorologiczną przez lat 17. Był także egzaminatorem palaczy pod kotłami parowemi i dozorców machin parowych w okręgu Taborskim. Od 1873 do 1895 nauczał w szkole średniej na Małej Stronie w Pradze; od r. 1896 jest emerytem. Obok wielu prac literackich, rozproszonych po czasopismach, wydał osobno: „Sila elektrická v lidzké službě" (Praga 1872); „Nové miry a vahy" (Tabor 1875-76, wyd. 3-e); „Sbírka úloh z algebry" z prof. Strnadem (Praga 1876-96); „Obrazy ze silozypu I řada" (Tabor 1877); „Obrazy ze silozypu II řada", z terminologią w sześciu językach (czeskim, niemieckim, szwedzkim, rossyjskim, włoskim i hiszpańskim) i podrečnikami (czeskim, niemieckim i rossyjskim, Praga i Tabor 1880); „Zakladové meteorologie a klimatologie" (Praga 1883); „Zakladové matem. a hvězdářského zeměpisu" (tamże 1893). R.

Hromátko (Hromádko, Hromádka) Jan Nepomucen Norbert, profesor i redaktor wiedeński (* 28 maja 1783 roku w Hrochowym Tyńcu—† 1 kwietnia 1850 r. w Wiedniu). Był naprzód nauczycielem w szkole głównej kolińskiej (1805), a potem się do Wiednia, gdzie zarabiał na życie nauczaniem czeszczyzny w do-mach szlacheckich, obok tego zaś pełnił bezpłatnie obowiązki włómacza przy niektórych urzędach. W roku 1868 zamianowano go nauczycielem bezpłatnym języka czeskiego w wiedeńskiej akademii realnej, a w r. 1812, po śmierci Zlobickiego, otrzymał katedrę tegoż przedmiotu w uniwersytecie wiedeńskim z pensyą 325 złr. (I); pomogła mu do tego znajomość języka rossyjskiego, którego się nauczyl w Czechach od złóżnierzy rossyjskich, jako też polskiego i narzeczy południowo - słowiańskich, które poznał przez poufałe obcowanie z Kopitarem, Zlobickim i innymi. W tymże czasie (1 stycznia 1812 roku) zaczął wydawać „C. k. povolené Videnské Noviny", przy których od 1 stycznia 1813 zaczął wychodzić dodatek literacki „Prvotiny pěknych uměni" czyli „Widenske Listy". Przy pomocy Wacława Hanki, K. Thama i innych prowadził swoje wydawnictwo pomyślnie i szeroko, zwłaszcza odkąd pozyskał Szafarzyka, Marka, Jungmanna i innych. Ale wkrótce powstały różne narzekania na jego niesłowiańskość, ortografię, neologizmy i t. p., co zuacznie na zmniejszenie poczytności tego pisma wpłynęło, a reszty dokonały wypadki wojenne i spowodowany przez nie przełom finansowy, najbardziej zaś własna jego niepraktyczność, niezręczność i chciwość zysku: chwytą się bowiem różnych śmiałych przedsiębiorstw, jak np. towarzystw akcyjnych ubezpieczenia od ognia, powodzi i gradobicia, które narażły go na takie straty, że jego biuro redakcyjne i drukarnię zasekwestrowano, a nieopła-

422

Hron — Hrubieszów.

cani spółpracownicy zaniechali swych zajęć. Upadły więc i Nowiny, i Dodatek literacki, i projektowane czasopismo Przemysł, i Kłendarz Czeski Wiedeński. Na pociechę po tych niepoddwoleniach w r. 1822 H. wezwanый został do wykładów czeszczyzny i innych języków słowiańskich w domu cesarskim, z podwyższeniem pensi yi do 600 złr. Podniecony przez to H., wystąpił w r. 1825 z 82-arkuszowym memoryałem, projektując w nim, aby w uniwersytecie wieńskim, w politechnice i w innych zakładach naukowych zaprowadzono obowiązkową naukę sławistyki, a przy nadwornej kommissyi naukowej ustanowiono osobnego referenta, któryby wgladał w prowadzenie wykładów literatury i języków słowiańskich. Memorya odrzucono z uwagę, że H. powinien raczej pilnować, aby uczniowie jego nauczyli się dobrze czeszczyzny z gramatyki Nejedlego; a jeśli chce etyczyć gramatyki słowiańskiej, to może się oddawać temu bezpłatnie i prywatnie w granicach. Niezrażony tem, usiłował swój projekt przeprowadzić z katedry uniwersyteckiej, lecz brakło mu do tego wiadomości potrzebnych, a jego rozbiory i parallele gramatyczne, jego fantastyczna etymologia, jego złudy etnograficzne, wystawiły go tylko na pośmiewisko i odstrężyły lięszkie niegdyś słuchaczy. Wykłady jego, zawieszone z powodu rewolucyi 1848 roku, zniesiono ostatecznie 1849, wyznaczywszy mu pełną emerytury. — „Otttív Slovník naučný”.*

Hron (Gran), rzeka w Węgrzech połnoenczachodnich, lewy dopływ Dunaju; wypływa na południowym stoku wschodniej części niższych Tatr, płynie z początku na zachód, pod Neušohl skręca na krótko ku południu, następnie powraca do kierunku pierwotnego, a po przehrznicięgo Schemnitzkich w skalistym wyłomie skręca pod Heiligenkreutz na południzachód, a wreszcie na południe i po 260 klm. biegu uchodzi do Dunaju pod Parkanami, naprzeciwko miasta Granu. Przyjmuje z lewej strony pod Altsohl rzekę Slatinę. Żegluga zaczyna się pod Helpą, odbywa się tylko w dół rzeki i jest niedogodna. W. N.

Hronów, starodawne miasto w Czechach północno-wschodnich, nad rzeką Mettau, lewym dopływem górnej Elby, na kolei żelaznej Hotzen-Habstadt, o 12 klm. na północo-wschód od Neustadt nad Mettau, na granicy pruskiej; około 2 500 m-ców. Przędzalnie bawełny, warsztaty tkackie, bawełniane, liane i jedwabne. W. N.

Hroswitha, poetka nowo-łacińska, ob. Roswitha.

Hroznata (Groznata) błogosławiony († 14 lipca 1217), założyciel klasztoru norbertanów w Tepl (1196) i tejże reguły żeńskiego w Chotieszowie (1200). Z życia jego kilka legend opowiada współczesny mu norbertański kronikarz („Chronic. praemonstr.” w „Aub. Miraci”). H.

poświęcił się życiu duchownemu w wieku późniejszym, gdy śmierć zabrała mu żonę i syna. Brał udział w godzeniu następców Henryka Brzetysława, Przemyśla Otokara i Władysława, dzięki czemu otrzymał od Przemyśla w darze Hroznietań (Lichtenstadt). Siostra H-y, Wojsława, wdowa po staroście krakowskim, wstała do klasztoru w Chotieszowie. H. na rozkaz opata, zajmujący się administracją dóbr klasztornych, schwytany podczas objazdu przez jednego z rozbójniczych panków i osadzony w zamku Kinsberg, zanim zakonnicy żądany okup zebrać zdązyli, w więzieniu życie zakończył. U Bollandystów „Acta ss.”.— Por. „Enc. Kość”. S. Pl.

Hrubieszów lub Rubieszów, miasto powiatowe gub. Lubelskiej, nad rz. Huczwą, pod 50° 46.3 szer. półn. i 41° 32' długości wschodniej, o milę od uścia rz. Huczwy do Bugu. Odległe od Warszawy 268 wiorst, od Lublina 116, od Chełma 49. H. składa się z miasta właściwego i 3 przedmieść: Sławęcina, Pogórza i Pobereżan. Środek miasta położony w dolinie Huczwy na niewielkiem wzniesieniu, oblany jest z dwóch stron wodami tejże samej rzeki, z płn. korytem, z płd. odnogą, łączącemi się poniżej miasta w jedno koryto. Ludność chrześciańska i w małej części żydowska, trudni się rzemiosłami, zaspakającemi w części miejscowe potrzeby, nadto uprawą ogrodów i rolnictwem. Na wywóz nic się nie wyrabia. Do zakładów fabrycznych policzy można browar. Do 2 wiatraki, młyn parowy w odległości 1 wiorsty w stronie południowej i bliżej w stronie przeciwnej 3 cegielnie. Na Pogórzu prócz tego znajduje się fabryka reperacyi machin i narzędzi rolniczych, jako też zakład kotlarski. Handel prawie wyłącznie w ręku żydów. W H-ie istnieje teraz jeden tylko kościół rzymsko-katolicki, dawny dominikański; kościół farny, jako grożący upadkiem, w r. 1786 został z rozkazu rządu austryackiego rozebrany. Cerkwi prawosławnych jest dwie. Bóznice żydowskie dwie, obie murowane. Szpitali trzy. Domów przytułku dla starców dwa. Progimnazyum mieści się w dawnym klasztorze dominikańskim. Mieszkańców około 10 000. Władysław Jagiełło przywilejem, dnia 29 września 1400 r. we Lwowie datowanym, mając na uwagę zniszczenie krain ruskich i pragnąc zapewnić dochód swojemu skarbowi ze wsi Rubieszowo w ziemi Chełmskiej położonej, wyniósł ją na miasto. Tenże król w r. 1400 w dzień św. Remigiusza erygował kościół w H-ie pod wezw. Wniewbowzięcia N. M. P. Władysław, ks. mazowiecki i bełski, nowe miasta nadał różnemi przywilejami. Tenże książę fundował kościół z klasztorem oo. dominikanów, uposażającą wsi Zadубce; dla mieszkańców obrządku greckiego wzniosł cerkiew pod wezw. św. Mikołaja, ze stosowniem uposażeniem plebana. Zbudowany został zamek a miasto tak szybko zaczęło wzrastać, że już w r. 1411 Władysław Jagiełło po powrocie