318

Honduras, rzplita.

rancas) nie wrzynają się tu tak głęboko w wyżynę, jak w Meksyku, i dlatego nie stawiają wielkich przeszkód kommunikacyi. Z wulkanów znajdują się tu tylko wygasłe; silne trzęsienia ziemi są rzadkie. Góry północno-zachodniej części kraju w pobliżu Guatemali składają się z granitów i łupków krystalicznych, a ku południo-wschodowi od nich występują wapienie mesozoiczne. W górach granicznych z San Salvadorem i nad zatoką Fonseca, oraz na jej wysepkach panują młode skały wybuchowe, andezyty, trachity i bazalty, jakoteż odpowiednie im tufy. Ze skarbów mineralnych znajduje się srebro i złoto, a także miedź, platyna, żelazo, cynk i antymon. Kraj jest obficie nawodniony. Rzeki tutejsze, jak i w innych częściach Ameryki Centralnej, płyną przeważnie ku Atlantykowi, raz dlatego, że dział wodny międzyoceaniczny leży bliżej Oceanu Wielkiego, niż Atlantyckiego, a potężore, że stok Atlantycki otrzymuje obitsze deszcz elewacyjne, przynoszone przez passat północno-wschodni. Zaczynając od zachodu, spotykamy na stoku Atlantyckim napród rzekę Szamelicon, długą około 300 km., ale mając mało dopływów i niedogodną dla żeglugi. Dalej następuje rz. Ulua albo Humaya, która w dolnym swym biegu płynie równolegle do Szameliconu i jest dostępna dla parowców niezanurzających się głęboko na odległości 100 km. od uścia, a w porze deszczowej nawet do 150 km. (do Ojos de Agua); obszar jej dorzecza zajmuje około jednej czwartej całego obszaru rzeczypospolitej; w jej systemacie leży jedyne znaczniejsze jezioro kraju, L. de Yoyoa lub de Taulate (625 m. nad pow. m.); jezioro to, podłużnego kształtu, ma około 36-u km. długości i 15-u km. szerokości; wlewa się ono do rzeki Ulua z lewej strony za pomocą odpływu Rio Blanco, który w swej górnej części płynie pod ziemią. Dalej na wschód płyną: rzeka Aguan albo Romano, płynąca ku północo-wschodowi i uchodząca do morza na wschód Trujillo; Rio Negro, oraz o wiele znaczniejsza od niej Patuca, dostępna dla statków parowych aż do wąwozu Puerta del Infierno (Brama Piekielna); niektóre z jej dopływów toczą piasek złoty. Wreszcie na granicy z Nikaraguą spotykamy największą rzekę Ameryki Środkowej (650 km.), Segovię lub Coco (Wanks Anglików, a Yoro krajowców), która uchodźi około przyłądka Gracias a Dios. Wszystkie powyższe rzeki, wpadające do morza Karaibskiego, znoszą masę mułu, tworzą delty; one-to zbudowały nizkie, błotniste wybrzeże H-u; tu i odzież, zwłaszcza między uściem Rio Negro i Segovii, osady rzeczne odcięły od morza laguny nadbrzeżne: najznaczniejszą z nich jest Lago de Caratasea albo de Cartago, między uściami rzek Patuca i Segovia. Dwa jedyne dogodne porty wybrzeża, Trujillo i Puerto Caballos albo Cortez, są uchronione od zamulenia przez przyłądki: pierwszy przez przyłądek Honduras, a drugi—przez mierzęję piászczystą. Na zachód od Puer-

to Cortez leży port Omoa. Wybrzeże H-u nad morzem Karaibskiem ma około 650 km. długości; w porównaniu z tem wybrzeże nad oceanem Wielkim jest bardzo krótkie: ma tylko 100 km. długości, ale przypiera tutaj do wybornej zatoki Fonseca, posiadającej mnóstwo dogodnych przystani. Przytem ku tej zatoce zbiegają od wnętrza kraju liczne doliny, po których płyną rzeki: Choluteca, której uście jest tak szerokie, jak zatoka morшка, a długość wynosi 250 km.; następnie rzeka Nacaome i Goascoran, która płynie w południowej części wyżej wspomnianego zagłębieńia, biegnącego wpoprzek H-u (długość 130 km.). Głównym portem rzeczypospolitej nad zatoką Fonseca jest Amapala na wybrzeżu północno-zachodniem.—Pod względem klimatycznym H. da się podzielić na trzy części: gorące i suche wybrzeże południowe, gorące i wilgotne oraz niezdrowe wybrzeże północne ze średnią temperaturą roczną przeszło 26°, oraz wyżynowe i górzyste wnętrze z klimatem umiarkowanym i zdrowym; są to fra zw. tierra templada; w region tierra (ziemia zimna) wkraczają tylko niektóre punkty. Pora suszy trwa od litego do kwietnia; w zimie wieją często zimne wiatry północne (nortes), śnieg i szron przytrafiają się jednak rzadko. Lasy H-u obfitują w cenne gatunki drzew, jak mahoń i jakaranda, dostarczająca drzewa palisandrowego; prócz tego rośnie tu wanilia i sasaparilla. Ze zwierząt znajdują się: mrówkodyjady, pancherniki, pekari, tapiry, jaguary, różne gatunki małp i t. d.; wiele owadów, wśród nich i szkodliwe, jak: szarańcza i termity.—Przeważna część ludności, wystącej około 400 000, składa się z krajowców i mieszańców, zwanych ladinós, mówiących po hiszpańsku; liczba białych jest nieznaczna. Przymieszka krwi murzyńskiej jest mieszańców H-u jest większa niż w inuchy Środkowo-Amerykańskich republikach, prawdopodobnie wskutek blizkości Kuby i Jamajki, z których często uciekali tutaj niewolnicy. Na wybrzeżu północnym mieszkają prócz tego Karybowie (Karaibowie), potomkowie przewiezionych tutaj przez Anglików w r. 1796 mieszkańców wysyłano St. Vincent; ludzie ci są znanı tu z pracowitości i uciزيwości. Oświata kraju stoi na nizkim stopniu: w 1887 liczba umiejących czytać i pisać nie wynosiła nawet 20 000 ludzi; uniwersytety, w Comayagua i w Tegueigalpa, nie odpowiadają nawet najskromniejszym wymaganiom. Religia rzymsko-katolicka jest panującą. Kler, składający się przeważnie z mieszkańców, jest ciemny i nieokrzesany. Główne zajęcie mieszkańców stanowi rolnictwo i górnictwo, ale oba stoją bardzo nizko, jakkolwiek grunt jest bardzo żyzny, a skarby mineralne znaczne. Rośliny zwrotnikowe, jak kakao, indygo itd., udają się doskonale na nizinach; trzećina cukrowa, kawa, banany, uprawiane są jeszcze do wysokości 1 300 m., a kukurydza, ryż, tytoń itd. sięgają jeszcze wyżej;

320

Honestas publica.

wyuczył się sztuki lekarskiej. Ukończywszy na-
uki, podróžował w ciągu dwu lat po miastach
greckich w Azyi Mniejszej, dla uzupełnienia wią-
domości swych, oraz dla nabycia wprawy w ję-
zyku greckim; następnie bawił czas jakiś w Ba-
sorze, gdzie pracował nad wydoskonaleniem się
w językach arabskim i perskim. Powróciwszy
znów do Bagdadu, wystąpił z powodzeniem nie-
małem jako nauczyciel sztuki swej, gromadząc
około siebie licznych uczniów i słynące zarazem
jako lekarz bardzo biegły. Chalif El Motewekkił (847-861) mianował go swym lekarzem przybocznym i polecił mu sporządzenie przekładów znakomitych dzieł greckich, zarówno lekarskich jak i zajmujących się naukami in- nemi. Dla uzyskania rękopisów poprawnych jeździł H. kilkakrotnie, z rozkazu chalifa, do Konstantynopola i przettomaczył na język arab- ski wiele pism Hippokratesa, Galena, Dios- koridesa, Porfiryusza, Ptolemeusza (Al- magest), Archimedesa, Euklidesa, oraz ob- jaśnienia Mikołaja (Nicołaos) do dzieł Ary- stotelesa. Wybornym przekładom H-a za- wdzięczają Arabowie pierwsze zapoznanie się z pracami Hippokratesa i Dioskoridesa. Oprócz przekładów pozostawił też jeszcze przeszło 30 prac własnych, w języku arabskim pisanych, znanych po większej części tylko z na- pisów. Po śmierci Motewekkila pozostał na- dal lekarzem przybocznym chalifów, następców jego. Nie wiadomo kiedy wstał do stanu du- chownego, był jednak napewno dyakonem, i jako dyakon w;mieszalł się do sporu o cześć oddawaną obrazom (ob. Ikonolatria), będąc jej przeciw- nikiem bardzo stanowczym. Podobno z namowy niejakiego Ibn el-Teifurego, chęćego zgu- bić go, H. publicznie oplwał obraz Matki Bo- skiej, pragnąc tem okazać pogardę swą dla czi- obrazów, uchodzącej w mniemaniu jego za bał- wochwałstwo wstrętne i niegodziwe, nie myślał zaś bynajmniej o ubliżeniu świętej osobie Boga- rodzicy. W ten sposób jednak nieprzyjaciele wyłożyli czyn jego. Oskarżono go przed chali- fem (panował wtedy Mutamid al-Allach), który kazał wydać H-a biskupowi Teodozyu- szowi, żeby z nim postąpił według uznania swego. Biskup wygłął H-a, a nawet, kazawszy go osmagać, osadził w więzieniu; w niem zmarł H. ze zmartwienia, lub, jak twierdzą iuni, otrupszy się. — Jako włómacz H. wyświadczył nauce arabskiej przysługi liczne i wielkie. Przekłady jego, o ile istnieją jeszcze, spoczywają dotąd w rękopisach; drukiem ogłoszono tylko po arab- sku jego włómaczenie aforyzmów Hippokra- tesa, p. n. „The Aphorismes of Hippocrates in to Arabic by Honëin Ben Ishac, Physician to the Caliph Motawukkul” (Kalkuta 1832; wydawca J. Tyrler). Wielce popularna była w Wiekach Średnich książka H-a, w przekładzie łacińskim znana powszechnie jako „Johannitii Isagoge ad artem parvam Galeni”; drukowano ją wielo-

krotkie, jako dodatek do „Mikrotechne” Galeno-
wej, osobno zaś wyszła w Lipsku (1497 r.)
i w Sztrasburgu (1534).—Dzieło jego „Liber se-
cretorum” przełożył z arabskiego na łacińc
znany arabista Gerard z Kremony. Podług
Sprengera („De originibus medicinae arabicae
sub khalifatu” Lejda 1840; str. 16) miał też na-
pisać H. dzieje lekarzów podług źródeł arab-
skich. — Por. H. Haesera „Lehrb. der Gesch.
d. Med.” (wyd. 3.e, T. I str. 567) i „Biogra-
phisches Lexikon der hervorrag. Aerzte” (T. I
str. 166).

Dr J. P.

Honestas publica, przystojność lub przy-
zwoitość publiczna, przeszkoda kanoniczna
do zawarcia małżeństwa i w razie zawarcia u-
nieważniająca małżeństwo. Przeszkoda ta, o któ-
rej już mówi Dekret Gracyana z 1151 r., ma
swoje źródło w prawie rzymskiem, stanowiącem,
by ojciec nie wstępował z związki małżeńskie
z narzeczoną syna, matka z narzeczonym córki,
syn z narzeczoną ojca, i pod który - to zakaz
podciągnięto później matrimonium ratum non con-
summatum. Przeszkoda kanoniczna H-is p-cae
powstaje z ważnych zaręczyn (ob. Zarę-
czyny), tak publicznie jak prywatnie zawartych,
i trwa ciągle, choć zaręczyny zostały w jakikol-
wek sposób zerwane. Tak więc żadna ze stron
zaręczonych nigdy nie może zawrzeć małżeń-
stwa z krewnymi z pierwszym stopniu drugiej
strony: narzeczony z matką, siostrą, córką, na-
rzeczonej; narzeczona z ojcem, bratem, synem
narzeczonego. Dawniej przeszkoda powstawała
tak z ważnych jak i nieważnych zaręczyn i roz-
ściągała się na dalszych krewnych. Bonifacy
VIII ograniczył powstawanie przeszkody do za-
arıęczyn ważnych (Cap. un. De sponsal. in VI),
sobór zaś Trydencki jej skutki do pierwszego
stopnia (ses. de ref. matr. cap. 3). Jeśliby za-
arıęczyny były warunkowe, przeszkoda o tyle po-
wstaje, o ile warunek był spełniony. Mał-
żeństwo ważne niespełnione
(non consummatum) i małżeństwo nie-
ważne niespełnione jest drugą przyczyną
powstawania przeszkody, rozciągającej swoje
skutki do czwartego stopnia pokrewieństwa włacz-
nie (matrimonium ratum non consummatum et
matrimonium non consummatum invalidum). Czyli,
że po unieważniению małżeństwa ważnego, lecz
niespełnionego, oraz nieważnie zawartego i nie-
spełnionego żadna ze stron nie może wejść
w związki małżeńskie z krewnymi do czwartego
włącznie stopnia drugiej strony. Rozciągłość
skutków przeszkody została ograniczoną do czwar-
tego stopnia przez Iunocentego III. Małżeństwo
nieważne z braku zezwolenia (ob defectum con-
sensus), t. j. wskutek przymusu, warunku nie-
ziszczonego, pomyłki, nie sprowadza przeszkody
przystojności publicznej. Wątpliwości co do mał-
żeństwa niejawnego (clandestinum) zdaje się roz-
strzygnięte zostały przez wyrok św. Penitencya-
ryi z 13 marca 1820, aprobowany przez Piusa

Honfleur — Honigberger Jan Marcin.

321

VII, że małżeństwo nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, prócz z braku zezwolenia, tworzy wyżej wspomnianą przeszkodę. Małżeństwo zawarte przez nieletnich (impuberes), niespełnione (in quo malitia non supplevit aetatem), prawo uważa za zaręczyny (cap. un. De despons. impub. in VI) i jako takie tworzy ono przeszkodę do pierwszego stopnia. Przeszkoda przystojności publicznej jako z prawa kościelnego (juris ecclesiastici) obowiązuje tylko chrześcian, a i dla nich może być zniesiona mocą dyspensy, udzielanej dla ważnych powodów przez papieża lub przez niego upoważnionych biskupów. Na soborze wata-Augkańskim wniesiono projekt, aby przyczyny i skutki przeszkody przystojności publicznej zostały ograniczone. Leon XIII dekretem z d. 17 marca 1879 ogłosił, że t. zw. „małżeństwa cywilne” nie sprowadzają przeszkody przystojności publicznej. Prawo kościelne Kościoła grecko-unickiego oraz Maronitów zgadza się w tej mierze z rzymskiem. Grecy przeszkodę, pochozdającą z zaręczyn pobłogosławionych w kościele, rozciążają do szóstego stopnia, ze zwyczajnych zaś według prawa rzymskiego. Prawa cywilne niemieckie i francuskie nie uznają przeszkody przystojności publicznej z zaręczyn, a austryackie o tyle jedynie, o ile zaręczyny były uroczyste. — Por. Józef Pelczar „Prawo małżeńskie” (Kraków 1885). S. P.

Honfleur, miasto we francuskiej prowincji Normandyi, w departamencie Calvados, na południowym brzegu szerokiego uścia Sekwany, ważny port, do którego przychodzi głównie drzewo z Europy północnej oraz węgeli i żelazo; natomiast wywóz, przeważnie do Anglii, obejmuje głównie produkty hodowlane Normandyi, jak: bydło, masło, jaja, dród, a także zboże. H. posiada warsztaty okrątowe, garbarnie, gisernie, fabryki przetworów chemicznych, jest siedliskiem licznych konsulatów i instytucyj handlowych. Kąpiecie morskie. Z zabytków budownictwa godzien uwagi jest kościół drewniany z XV wieku i k Filipa Notre Dame de Grâce. W roku 1896 było 9 297 m-ców. H. grał niegdyś ważną rolę w wojnach między Francyą i Anglią, wydał licznych marynarzy. W. N.

Höngen, wieś w pruskiej regencyj Agwisgrauskiej, krzyżownica kolei żelaznych; kopalnie węgla; do 5 000 mieszkańców, przeważnie katalików. W. N.

Hong-kong, po chińsku Heang-Keang, t.j. dolina wód pachnących, wysepka na południowo-wschodniem wybrzeżu Chin, na wschodniej stronie uścia rzeki Si-kiangu, naprzeciw półwyspu Makao, o 136 klm. na południo-wschód od Kantonu, pod 22½° szerokości północnej, na 15 klm. długa, do 8 klm. szeroka. Wraz z częścią poblizkiego półwyspu Kau-lung stanowi posiadłość angielską, obejmującą 79 klm. (z czego na część Kau - lung przypada 10 klm. []) i 261 258 m-ców (1899), przedstawiających wiel-

ką strociznę narodowości: w r. 1891 na całkowitą liczbę mieszkańców 221 441 (157 585 mężczyzn, 63 856 kobiet) było 8 545 białych (w połowie Portugalczyków, w jednej trzeciej Anglików), 210 995 Chińczyków, 1 901 Indów, śród których ważne stanowisko zajmują Parsowie z powodu swych zdolności handlowych; dalej Malajowie, Birmani, Polinezyjczyca. Cieśnina, dzieląca wyspę od półwyspu Kau - lung, zwęża się do 2½ klm. Wysepka składa się z granitów i bazaltów; wznosi się do 560 m. Położona na południe od zwrotnika Raka, wyspa ma klimat gorący: w lecie temperatura wznosi się do 34½°; średnia temperatura zimy wynosi 18½°. Wielką kleską tutejszego klimatu są burze, zwaną taifunami; w r. 1874 taifun zburzył przeszło 1000 domów, 33 wielkie okręty i setki dźonek chińskich. Głównem miastem Hong-kongu jest Wiktorya, zbudowana tarasowato na północnym wybrzeżu wyspy; miasto i wsie okoliczne toną w zieleni ogrodów. Najwspanialszą ulicą jest Queen's road; pośród gmachów zasługują na uwagę: pałac gubernatora, katedra, teatru, koszary, banki i t. d. Główne znaczenie miasta polega na handlu, z Europą jest połączone za mocą trzech angielskich linij parowców, a prócz tego przez linię północno - niemieckiego Lloydya, austrayckiego Lloydya i linie Messageries Maritimes. W roku 1892 zawinęło tu 4 499 okrętów, prócz tego 31 971 dźonek. Przedmiotami przywozu są: opium, bawełna i baterye bawełniane, rząd, cukier, sól, wyroby garncarskie, herbata, jedwab i t. d.; towary po większej części są wywożone, tak, iż Wiktorya jest punktem składowym towarów. Na południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy znajduje się mały port Aberdeen. W. N.

Honigberger Jan Marcin (* roku 1794 w Kronsztacie na Siedmiogrodzie—† tamże d. 18 grudnia r. 1869), z zawodu aptekarz, przytem podróżnik, trochę lekarz i przyroduk. Wyuczywszy się aptekarstwa w mieście rodzinnem, opuścił je w r. 1815 i zaczął wieść życie koczownicze, pełne przygód najrozmaitszych. Po długiej włóczędze, podczas której zwiedził kawał świad, dostał się nakoniec na dwór Rundżit Singa, króla Lahory w Indyach. Tam z połączeniu wyrabiał proch strzelniczy, potem został lekarzem przybocznym królewskim i cieszył się długo łaską wielką pana swego. Gdy królestwo Lahory przesło w posiadanie Kompanii Wschodnio-indyjskiej, H. otrzymał narówni z innymi urzędnikami dworskimi pensyę dożywotnią. Po wróciwszy do Europy, podróżował wiele, reklamując rzekome swe odkrycia i wynalazki. Nakoniec osiadł znów w mieście rozinnem i tam też życia dokonał. Bawiąc jeszcze w Indyach, wynalazł bardzo cudacki system lecznictwa, niemający, rozumie się, wspólności żadnej z nauką prawdziwą, z którą H. znał się tylko bardzo powierzchownie i niedokładnie, więc

Enc. Pow. Uustr. Zesz. 230. T. XXIX

41

322

Hönir — Honor.

też nie krępowała nigdy wybryków jego wyobraźni, do dziwactw skłonnej. Do wynalazków jego należy też leczenie cholery za pomocą zaszczepiania nalewki na gorzłe (Tinctura Quassiae). Pomysły swe i przygody w Indymach opisał w dziełach następujących: „Früchte aus dem Morgenlandgarten” (Wiedeń 1851); „Thirty five years in the East. Adventures, discoveries, experiments... relating to the Punjab and Cashmer, in connection with medicine, botany, pharmacy, etc.; together with an original materia medica, and a medical vocabulary, in four European and five eastern languages” (Londyn 1852); „Cholera, its causes and infallible cure, and on epidemics in general” (Kalkutta 1859; przekładacy: fr. Paryż 1859, niemieckie Wiedeń 1865) i „Heilung der indischen Cholera durch Einimpfung des Quassins” (Wiedeń 1859).—Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. VI str. 857). Dr J. P.

Hönir, istota nadludzka w mitologii skandalowskiej, występująca zwykle w trójce: Odyn, Loki i H., mniej od Odyna i Lokiego scharakteryzowaną. Razem z Odynem H. tworzy ludzi z drzew i udziela im duszę myślącą, wędruje po ziemi i wstępuje do siedzib ludzkich; w walce Azów z Wanami dostaje się do tych ostatnich jako zakładnik, a po jej końcu znowu żyje w niebie, dzierżąc „gałęź doli” w ręku. — Ob. Paula „Grundriss der german. Philologie” (I, 1047, 1082, 1085—6, 1113, 1117); Grimm „Deutsche Mythologie” (137, 783). J. K.

Honolulu, miasto w Polinezyi, główne wyspy Hawajskich (Sandwich), na południowym wybrzeżu wyspy Oahu, pod 21°18' szer. półn., na równinie napłynwowej, ograniczonej z północy górami do 1 000 m. wysokiemi, nad zatoką, stanoiącą wyborny port, zasłonięty od falowania rafą koralową, w której poprzeczny kanał prowadzi z morza do portu; miasto, z ulicami brukowanemi pocięści wapieniem koralowym, pocięści lawą z poblizkich gór wulkanicznych, jest zabudowane na sposób europejski, lecz tonie w bujnej zieleni zwrotnikowej roślinności. Klimat tego miasta jest bardzo przyjemny, średnia temperatura wynosi 24°, a maximum 32°. Miasto posiada wiele zakładów filantropijnych, seminaryum missyjne amerykańskie, wodociągi, telefony, teatr, czasopisma w części angielskie, w części hawajskie. Przemysł żelazny i okrętowy znajduje się przeważnie w ręku Niemców. H. posiada ważne znaczenie handlowe, tak z powodu swego wybornego portu, jako też i położenia na linii parowców ze San Francisco przez Nową Zelandyę do Sydneyu, oraz między Stanami Zjednoczenemi i opanowanemi przez nie w ostatnich czasach Filipinami. Zinemtrem wyspy miasto jest połączone drogą, prowadzącą wzdłuż pięknej doliny Nuuanu przez góry niewysokiem przejściem (370 metrów). Liczba mieszkańców

w roku 1896 wynosiła 30 000, w tem około 1/6 białych. W. N.

Honor, wyraz łaciński, który według A. S. Krasińskiego („Słownik synonimów polskich”) zjawia się u nas pod koniec XVI stulecia i odtąd uciera się w polszczyźnie jako wyraz potoczny. Jakkolwiek cześć i zaszczyt uchodzą za synonimy H-u, jednak pojęcia oznacza ne przez te wyrazy niezupełnie zgodząją się z sobą. Każde z trzech tych pojęć bywa brane w znaczeniu podmiotowem i przedmiotowem. Cześć w znaczeniu podmiotowem można by określić jako poczucie i uszanowanie w sobie godności moralnej człowieka wogóle; w znaczeniu zaś przedmiotowem cześć oznacza uznanie czyjejkolwiek wartości moralnej i okazywanie tego słowem lub postępowaniem. Człowiek bez czci oznacza tyle, co człowiek bez poczucia obowiązków moralnych, bez sumienia, człowiek powiający w sobie godność moralną i stąd niechodzący rękojmi cnotliwego, uczciwego postępowania, a więc niegodny zaufania. Począciu czci w znaczeniu podmiotowem przeciwstawia się nikczemność; czci w znaczeniu przedmiotowem przeciwstawia się pogarda moralna. Cześć zatem w najrozleglejszym tego słowa znaczeniu obejmuje grupę objawów należących właściwie do dziedziny etyki, jest tedy pocięciem etycznem.—H. używa się także w znaczeniach podmiotowem i przedmiotowem: w znaczeniu podmiotowem wyraża poczuwanie się do pewnych obowiązków, wynikających z określonej sytuacji społecznej, z przynależności do takiej lub innej grupy społecznej czy zawodowej. Jest do temotem poczucie w sobie, nie godności moralnej w najogólniejszym znaczeniu, lecz godności stanowej, korporacyjnej, oraz wynikająca stąd drażliwość na wszystko, co mogłoby zwieznań się godność na szwank narażać, coby jej uwłaściło. Poszuechnie utarte wyrażenia francuskie „point d’honneur” i „noblesse oblige” dokładnie odpowiadają tak pojętemu H-owi. W znaczeniu przedmiotowem H. oznacza już-to reputacyję, dobre imię, opinię dodatnią, jaką się cieszy ktoś, pod warunkiem, że będzie przestrzegał pewnych reguł postępowania, wynikających z jego przynależności do określonej grupy lub korporacyj; już też oznacza wszelkie zewnętrzne znaki, godła i pozory, symbolizujące tę godność i jej uznanie. Sprzeniewierzenie się H-owi ściąga hańbę na winowację, kładzie „plamę na H-rze”. Wszelkie objawy nieuznawania lub łekceważenia czyjegoś H-u sprowadzają „obrazę H-u” i wkładają obowiązek albo pomszczenia, albo restytucyji obrazowego H-u, pod grozą hańby wrazie zaniedbania tego. Tak pojęty H. nosi pospolicie nazwę rycerskiego i, jak się zdaje, powstał i rozwinał się na tle średnowiecznych stosunków feudalnych Europy i w atmosferze obyczajowej stanu rycerskiego. Przynajmniej w tej specyficznej postaci H. jest znany tylko ludom ucywilizowa-

Honor.

323

nym, które w mniejszym lub większym stopniu
przechowały tradycye rycerskie i których oby-
czajowość zawiera w sobie przeżytki kultury
feudalnej. Starożytnym Grekom i Rzymianom
poczucie H-u w takiem znaczeniu zupełnie, jak
się zdaje, jest obcem, chociaż mamy liczne do-
wody, że poczucie czci w najpodnioślejszem zna-
czeniu etycznem nie jest im obce (rozwodzi się
o tem Platon w swoich „Prawach” ks. IX i XI).
Cyceron powołuje się na cynika Dyogenesa i stoi-
ka Chryzyppa na dowód, że Grecy lekceważyli
dobrą opinią, o ile ta nie przynosiła pożytku:
„de bona autem fama Chrysippus quidem et
Diogenes, detracta utilitate, ne digitum quidem,
ejus causa, porrigendum esse dicebant. Quibus
ego vehementer assentio” (de finibus III, 17);
Seneca pisze: „at sapiens colaphis percussus,
quid faciet? quod Cato, cum illi os percussum
esset: non excanduit, non vindicavit injuriam,
recn remisit quidem, sed factam negavit” (De
constantia sapientis, cap. 14). Zkładinąd wszak-
że tam, gdzie wyraźnie występował kastowy po-
dział ludności, ze ścislem wyodrębnieniem praw
i przywilejów kastowych, spostrzegamy objawy
poczucia H-u, jak np. u Indyan starożytnych.
Nie posiadamy wszakże systematycznie zebrane-
go materyału w tym względzie, aby można było
rzecz zbadać historycznie i porównawczo. Słusz-
nie utrzymuje Schopenhauer, że najważniejszym
czynnikiem w sprawie powstania i poczucia H-u
był względ na opinię ogółu, do którego się zali-
zamy, o naszej wartości i świadomość zależno-
ści interesów naszych od zaufania, jakiem nas
ogół ten darzy. To samo mówi Helvetius: „Nous
n’aimons pas l’estime pour l’estime, mais uni-
quement pour les avantages qu’elle procure”
(De l’esprit, Disc. III, ch. 13). Niepodobna je-
dnak zgodzić się na definicyę Schopenhauerą, że
H. podmiotowo jest „obawą cudzej opinii o na-
szej wartości”, bo w poczuciu H-u niezawsze
uświałamia się ta obawa i zależność naszej do-
bnej sytuacyj społecznej od wyroków tej opinii,
na co jednak Schopenhauer kładzie szczególny
nacisk. Najlepiej znany jest kodeks H-u rycer-
skiego. Świetną ilustrację tego H-u znajdujemy
u Diderota, który opisuje przygody pana Des-
glandsa w „Jacques fataliste”. Kodeks H-u ry-
cerskiego Schopenhauer streszcza w następują-
cych sześciu punktach: 1) H. polega na zewnętrz-
nych objawach cudzej opinii o naszej wartości,
bez względu na to, czy ta opinia faktycznie ist-
nieje, czy nie, oraz bez względu na podstaw-
ność tej opinii; 2) H. człowieka polega nie na
tem, co on czyni, lecz na tem, jak inni zacho-
wują się względem niego; 3) H. polega nie na
poczuciu rzeczywistej swojej godności moralnej,
lecz na obronie przez zemstę lub pojedynek po-
zorów tej godności; 4) H. powinien być —
bez względu na to, czy przeciwnik nasz ma
słuszność, czy nie, — pomszczony siła; 5) naj-
wyższą instancyą H-u jest siła fizyczna, względ-

nie sąd boży (ob. Pojedynek); 6) nie wolno
łamać „słowa H-u”, a zwłaszcza puszczać pła-
zem zarzutu, że się to słowo złamało; poza tem
żadne słowo, dane bez powołania się na H., nie
obowiązuje. Jeżeli z tak sformułowанego ko-
deksu H-u rycerskiego przeziera ironia Schopen-
hauerą, to jednak wobec rzeczywistych objawów
honorowości ironia ta musi być uznana za uspr-
wiedliwioną. Poza H-em rycerskim, już na grun-
cie cechowego ustroju zawodów w Europie feu-
dalnej, spotykamy różnorodne objawy H-u zawo-
dowego. Ostatecznie idea i poczucie H-u prze-
niosły się na wszystkie grupy stanowe, zawodo-
we, professyonalne, nawet klubowe. Mówimy
o H-rze żołnierskim, kupieckim, rzemiešlniczym,
małżeńskim, kobiecym, męskim, urzędniczym,
narodowym, a nawet o H-rze karcianym i zło-
dziejskim. Wszędzie tu ma się, oczywiście, na
względzie obowiązek przestrzegania w postę-
mach swoich pewnych reguł i form, które nas
ważzą z pewną grupą lub sytuacyj społeczną
i w których wyraża się poszanowanie interesów
grupy lub sytuacji. Rozumie się samo przez
się, iż tak pojęty H. często może być w zatar-
gu z obowiązkami uczciwości i wogółe z sumie-
niem, a więc miewa znaczenie etyczne ujemne,
z drugiej zaś strony H., którego kodeks obowią-
zuje w obrębie określonej grupy lub sytuacyj
społecznej, nieraz musi bywać w kolizyi z pra-
psem społecznem, które ma na względzie ogólną
sprawiedliwość społeczną i nie może uznąć ta-
kiej instancyj sądzącej i karzącej, jak interes
i formy obyczajowe pewnej specyalnej grupy.
To też słusznie Georg Simmel uważa H. za funk-
cyje organizacyj społecznej o charakterze zacho-
wawczym, gdyż H. jest „rękojmią trwałości
grup społecznych” (Année sociologique, I). Że
jednak pewne grupy społeczne ze swoim H-em
są tylko przeżytkami, pewne zaś inne słusznie
mogą być potępiane ze stanowiska bądź moral-
ności, bądź prawa, więc funkcya. Ta niezawsze
może być uznawana za normalną. Szczególnie
należy uwzględnić, że zastępowanie wyrazu H. wy-
razem cześć niezupełnie bywa poprawnem i nie-
słusznie przenosi H. na grunt etyki. Tak rów-
nież zaszczyt niekiedy może być równoznaczui-
kiem H-u w znaczeniu przedmiotowem, ale nie-
zawsze, bo zaszczyt przynosi to przedewszyst-
kiem, co zaleca człowieka pod względem war-
tości moralnej. Dotychczasowe próby wyraźne-
go ustosunkowania dziedziny H-u do dziedziny
moralności i prawa nie dały dotąd stanowczych
wyników, prawdopodobnie dlatego, że H. ze
swoją bardzo bogatą i zawiłą kazuistyką nie zo-
stał jeszcze należycie zbadany pod względem
socyologicznym, a nawet historycznym i etnolo-
giczno-porównawczym.—Por. Artur Schopenhauer
„Aphorismen zur Lebensweisheit” Kapitel IV,
Von Dem, was Einer vorstellt, w „Parerga und
Paralipomena” tom I.
Ad. M.

Honor pod względem prawnym. Podmioto-