324

Honoraryum.

wy charakter H-u, różnolitość o nim pojęć za-
leżna od miejsca, czasu, a przedewszystkiem
stanowiska społecznego jednostki, wszystko to
sprawia, że prawna obrona H-u jest rzeczą na-
der utrudnioną. Na drodze sądowej często nie
można znaleźć dostatecznego zadosyćczynienia,
gdyż niejednokrotnie obraza czyjegoś H-u nie
staniowi pod względem przedmiotowym żadnego
karygodnego występuki. To też taki faktyczny
stan rzeczą powoduje, że obrażony na honorze
szuka satysfakcyi na innej drodze bezpośredniej,
a mianowicie za pomocą żądania zadosyćczynnie-
nia od obrażającego, żądania, które się prze-
ważnie pojedynkiem (ob.) kończy.— Mimo to
wszystkie kodeksy państw cywilizowanych obej-
mują kary za obelgi (ob.), potwarze (ob.),
dyffamacye (ob.) i t. p. Wszystko to są wy-
kroczenia przeciwko H-owi. Do cięższych nato-
miast należą przestępstwa przeciwko czi kobie-
cej, surowiej znacznie karane. Obowiązująca
ustawa o karach wymierzanych przez sędziów
pokoju obejmuje rozdział XI, zatytułowany
„O obrazie honoru, groźbach i gwałcie" (ob
oszkobleniach czesti, ugrozach i nasilii). Nie-
kiedy strony powaśnione, zamiast szukać zado-
syćczynienia w sądach lub na drodze pojedyn-
ku, poddają się orzezeniu sądu honorowe-
go. Jest to instytucya dobrowolna, którą stro-
ny wybierają w każdym poszczególnym wypad-
ku. Taki jednak sposób ustanowienia czasowej
tej władzy honorowej nadaje jej piętno obywa-
telskie i sprawia, że nietylko osoby interesowa-
ne, lecz i ogół, czyli, inaczej mówiąc, tak zw.
opinia publiczna (ob.) poddaje się orzeczen-
niu sądu. Zdarza się również, że wyrokowi są-
du honorowego poddaje się tylko jedno pytanie,
a mianowicie: czy obrażony godzien jest żądając
satysfakcyi honorowej? Dzieje się to wózcas,
gdy obrażający odmawia satysfakcyi, czyniąc
zawislem udzielenie jej od orzeczenia sądu ho-
norowego.—Z pojęciem H-u łączą się prawa tak
zwane honorowe. Są to stężające obywatelo-
wi w państwie przywileje, związane z możnością
wykonywania pewnych obowiązków publicznych.
Należą tu: prawa wyborec czynne i bierne (ob.
Głosowanie), sprawowanie opieki nad nielet-
nimi i chorymi (ob. Opieka), możliwość świad-
czenia w sądzie (ob. Świadek), pełnienie pew-
nych urzędów, lub nawet wykonywanie niektó-
rych zawodów (adwokatura, notaryat i t. p.).
Z karą wymierzaną za pewne przestępstwa łą-
czy się pozbawienie takich praw honorowych na
zawsze lub też na pewien czas. Zagraniczne
kodeksy obecnie wprowadzają takie ograniczenia
tylko na szereg lat. Obowiązujący u nas ko-
deks orzeka w pewnych wypadkach utratę praw
honorowych (ob. Karą).—W Rzymie prawo zna-
ło kilka rodzajów zmniejszenia H-u (existimatio).
Przedewszystkiem zgromadzenie ludowe (comitia
populi romani) mogło uznać obywatela za impro-
bus et intestabilis. Wskutek takiego orzeczenia

osoba niem dotknięta nie mogła brać udziału
w zgromadzeniu ludowem, oraz wykonywać pew-
nych czynności prawnych, jak oto: rozporządzać
przez testament, wyzwalać niewolników. Z roz-
wojem prawa rzymskiego wprowadzone zostają
notae censoriae, t. j. ostrzeżenia przez cenzorów
udzielane. Wreszcie w ostatnim okresie spoty-
ka się tak zwaną i infamię. Infamię orzekał
wyrok sądowy lub też stanowiła ona następstwa
kary, albo pewnego czynu. Z infamią związa-
ne było pozbawienie pewnych praw cywilnych
i publicznych (ob. Infamia). H. K.

**Honoraryum** jest to wynagrodzenie za pra-
cę i usługi szczególnej umysłowe. Należy tu
H. nauczyciela, lekarza, literata, adwokata. Mię-
dzy zwykłem wynagrodzeniem a H. zachodzi ta
różnica, że pierwsze w zasadzie jest następstwem
umowy, drugie zaś stanowi dobrowolne odwza-
jemnienie się za usługi, których można na
pieniądze ocenić. Najwięcej kwestyj pod względ-
em obyczajowo-prawnym nastręcza H. adwo-
kackie. W starożytnej Grecyi zawód mówców
publicznych był bezpłatny. W Rzymie sprawa
H. przechodziła rozmaite koleje. Początkowo
w Starym Rzymie klienci grupowali się około
patronów, którym służyli, i wzamian za opieke
uprawiali ziemię swoich chlebodawców. Patro-
nat ten przeistoczył się w adwokaturę, a obrań-
com, wyćwiczonym w zawodzie, składano umó-
wione dary jako ofiary. Nazywały się one ho-
novarium xenium, solatium, merces. Około roku
540 od założenia Rzymu powstała reakcya prze-
ciwko tym darom, a jej rezultatem było prawo,
znane pod nazwą lex Cincia de donis et mune-
ribus, wsbraniające pobierania datków. Prawo
to wszakże wykouywane nie było. Za rzeczy-
pospolitej datki, udzielane adwokatom, doszły
do ogromnych rozmiarów. Cesarz August pod
wyłwям szerzącego się zepsucia przywrócił
moc prawa Cincia. Nadto wydano Senatus con-
sultum, którego mocą adwokat przekonany
o wzięcie H. obowiązany był zwrócić je klien-
towi w czwórnasób. Z kolei starano się ogran-
iczać tylko H-a adwokackie. Tak było za
Klaudysza i Nerona. Za czasów Domicyana,
Nerua i Trajana chciwość w zakresie H-ów by-
ła ogromna. Cesarze Konstantyn i Justynian
znowu usiłowali wprowadzić pewien ład w tej
dziedzinie.—We Francyi już w XVI w. przyzna-
no adwokatom prawo sądowego poszukiwania H.,
lecz tradycya do obecnej chwili uważa akcyę
o H. za niemoralną, a regulaminy izb obrań-
czych grożą tam nawet wykreśleniem z listy
w razie wystąpienia sądowego o H.—W Anglii,
gdzie adwokaci dzielą się na „Barristers" i „At-
torneys"; Barristerom nie wypada procesować
klienta o wynagrodzenie.—W Niemczech i w Au-
stryi istnieją taksy adwokackie, podobnież w Ce-
sarstwie.—W Polsce urząd obrońców pierwotnie
był bezpłatny. Później pobierali prokuratoro-
wie wynagrodzenie w stosunku do pracy; bied-

Honorat św. — Honorat o. kapucyn.

325

nych zaś, wdowy i sieroty obowiązani byli bro-
nić darmo. Zygmunt Stary za każdy dzień czyn-
ności przed sądem po cztery grosze brać obroń-
com pozwolił. Od r. 1768 weszło w zwyczaj,
że patronowie składać musieli przysięgi, iż nie
będą się domagali wygórowanego *salarium*.
Wogółe zaś początkowy od XVII wieku utykiwa-
no w Polsce na chciwość patronów, która przez
cały wiek XVIII wywoływała powszechną nie-
chę dla stanu obrończego. W wieku XIX aż
do reformy sądowej z r. 1876 nie było taksy
adwokackiej. Odtąd reguluje je taksa, która
obejmuje „wynagrodzenie za prowadzenie spraw”.
Co do H. lekarskiego, nigdzie prawie niema ta-
ksy. Natomiast obyczaj usażającą z względem mo-
ralnym niż powództwo lekarza. Kodeks cywil-
ny, obowiązujący w Królestwie i we Francyi
orzeka, że akcya o H. lekarskie przedawnia się,
w myśl art. 2 272, po upływie roku. Nowy ko-
deks niemiecki przewiduje dwuletnie przedaw-
nienie dla takiej skargi (§ 196 ust. 14). — Por.
St. Bełza „Wynagrodzenie za prowadzenie spraw”
(H. K.

Honorat św., bp arelateński (* 14 lub 16
stycznia 429 r.); urodził się w Gallii i od dzi-
ceństwa okazywał pociąg do rzeczy religijnych.
W młodym wieku rozdał wszystko, co posiadał
po zamożnych rodzicach, biednym i wraz z bra-
tem swym, Wenancyuszem, w celach bogomyśl-
nych udał się na Wschód. W Grecyi zmarł We-
nancyusz, a H. powrócił na Zachód i osiadł na
wyspie Lérins (ob.). Sława świętości H-a
ściągnęła do niego wielu pragnących życie swe
poświęcić Bogu i wkrótce powstał wielki klasz-
tor, posiadający piękną kartę w dziejach Ko-
ścioła we Francyi. Na gorące prośby duchowień-
stwa i ludu z Arles H. przyjął biskupstwo are-
lateńskie i trzy lata pasterzował w tej dyece-
zyi. — Uczeń i towarzysz H-a, Hilary św., bp
arelateński, podaje jego żywot w „Sermo de vita
S. Honorati. — „Opp. S. Hilarii arelat.”. S. P.

Honorat o. kapucyn, na świecie Wacław
Florentyn Koźmiński (* 16 października
1829 r. w Białej). Początkowe wykształcenie
otrzymał w Białej, średnie w gimnazyum w Płoc-
ku. Wskutek nadzwyczajnych postępów w nau-
kach, w piętnastym roku życia otrzymał patent
dojrzałości. Okazując wielki talent do rysunków,
wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie
i w tak młodym już wieku samodzielnie tworzył
i opracowywał plany domów. W 19-m roku życia,
w dniu Niepok. Pocz. N. M. Panny, zapukał po
raz pierwszy do furty klasztornej OO. Kapu-
cynów. D. 21 grudnia 1849 r. otrzymał w Lubar-
towie habit zakonny wraz z imieniem Honorata,
i będąc wzorem najgorliwszego nowicyusza, 18
grudnia 1851 r. wykonał uroczyste śluby. D. 27
grudnia 1852 r. został wyświetlony na kapłana
i odtąd, nie przestając być ścisłym obserwantem,
oddał się z całym zapałem pracom kapłańskim.

Miarą jego pracy, a zarazem talentu kaznodziej-
skiego, jest to, że kazań, które sam układał i z pa-
mięci mówił po różnych kościołach i kaplicach,
po dziś-dzień wygłosił 10 000. Kazał nieraz po
cztery razy dziennie; ostatni raz przemawiał
z ambony na odpuście św. Każmierza w Nowem
Mieście w 1894 r. Odtąd siły nie pozwoliły
dzisiejszemu jubilatowi stawać na ambonie.
Przez całe życie swoje wszystkie chwile wolne
od éwiczeń zakonnych i kazań spędził w kon-
fessyonale, do którego ludzie cierpiący na duszy
z różnych, często dalekich, stron przybywali.
I obecnie, choć brzemię lat cięży na barkach,
po kilka godzin dziennie pracuje w konfessyonale.
Praca gorliwa nad duszami i troska o nie po-
budziły o. H-a do zawiązania Zgromadzenia Sióstr
Felicyanek (ob.) w 1855 r. Oprócz tak licz-
nych prac nad duszami w konfessyonale, wie-
czorne a w znacznej części i nocne godziny po-
święcał i poświęcać ten czeigodny kapłan na
studyowanie dzieł treści religijnej najgruntow-


Fig. 60. O. Honorat, kapucyn.

niejszych autorów i OO. Kościoła. Obdarzony
nadzwyczajną bystrością umysłu, wyjątkowo ob-
fitą twórczością myśli i niezwykłą pamięcią, oraz
osobiwszą umiejętnością popieranie wszystkiego
słowami Pisma Św., napisał i pisze bardzo wie-
le niepospolitej wartości dzieł, z których jedne
wyszy już z druku, inne wkrótce wyjdą, a wiele
lży jeszcze w rękopisach. Ogłoszone drukiem:
„Żywot św. Róży Witerbskiej”; „Sześć sposobów
odprawiania Drogi krzyżowej”; „Nowy dar Jezu-
sa”, czyli objaśnienie o csei wynagradzającej;
„Okaż nam Oblicze Twoje”, książka do nabo-
żeństwa; „Droga do uświętobliwienia”, arcydzie-
ło św. Alfonsa Lig., które ten święty napisał
pod koniec swego życia, lecz wiek późny nie
pozwolił mu go opracować. O. H. ułożył i wy-
dał: „O doskonałości chrześciauśkiej” o. Rodry-
geza, przerobione i zastosowane do dusz wszyst-
kich. Jest w druku: „Czemu jest Marya”, obej-
mujące historyę życia N. M. P., tajemnie, łask,
cudów, rozłożonych na wszystkie dni roku.

326

Honory wojskowe — Honoryusz Flawiusz Augustus.

Dzieło mogące służyć za materyał do niezliczonych kazań o M. E., oraz do czytań duchowych na 12 miesięcy. „Św. Franciszek Seraficki i jego naśladowcy” (w 5 t.), jakby encyklopedya franciszkańska i pomnik, jakiego nikt nigdzie nie wydał na cześć św. Franciszka. W rękopisie ma jeszcze czcigodny autor dzieła: „Powieść nad powieściami—romans nad romansami”, czylі opis ogromu miłości Chrystusa dla całego rodu ludzkiego; „Rekollekcye czterdziestołniowe”, mogące służyć na dwanaście odmian trzydzieliowych. Oprócz tego o. H. napisał dla Sióstr Felicyanek: ustawę i jej wykład; najdrobiazgowsze instrukcye dla wszystkich ćwiczeń zakonnych i obowiązków domowych; rytuał zakonny i ceremonie przy przyjmowaniu do Zgromadzenia. Wiele prac pomniejszych leży jeszcze w rękopisach. Pomimo lat 72, o. H. pracuje jeszcze z najwyższą świeżością umysłu tak w konfessyonale jak i piórem. Do zniszenia zakonów pracował w Warszawie, później dłuższy czas przebywał w Zakroczymiu, obecnie mieszka w ciszy zakonnego klasztoru w Nowem Mieście nad Piłicą.
X. Feliks Kapucyn.

**Honory wojskowe są to oznaki czci, okazywanej bądź przez żołnierzy pojedyńczych, bądź przez oddziały wojskowe, warty, twierdze lub okręty wojenne. Najzwyczajniejsze formy ich są następujące: stawanie frontem; przyłożenie ręki do kaszkietu; prezentowanie broni; przemaszero-wanie oddziału z oczymą zwróconemi w stronę zwierchnika. Oficelowie oddają honorry przez wydobycie szpady i włożenie jej napowrót do pochwy (salutowanie); sztandary — przez pochylenie się; twierdze przez salwę działową, równie jak okręty wojenne, które oprócz tego podnoszą flagę. H. w. oddaje się także zmarłym żołnierzom, z mniejszą lub większą paradą, stosownie do ich rangi, przez odprowadzanie zwłok ich na cmentarz z większą, albo mniejszą eskortą, z muzyką, z biciem w bębny i przez salwę na grobie.
R.

**Honory w kartach.** W niektórych grach w karty, jak np. w Wiscie i Wincie, nazywają się figury atutowe, mianowicie: as, król, dama, walet i dziesiątka; może ich być trzy, cztery lub pięć. Pięć honorów w jednych ręku nazywa się koroną. Przynoszą one grającemu ten honor, że, posiadając je, zapiśuje na swoją korzyść odpowiednią liczbę punktów wygranych.
R.

**Honorya Justa Grata,** córka cesarza Konstancyusza i Placydyi, siostrzenica cesarza Honoryusz i siostra cesarza Walentyniana III (* 417 lub 418 r.). Z powodu niemoralnego życia około 436 r. wysłana została przez rodzinę do Konstantynopola pod opiekę surowej regentki, Pulcheryi. Gdy do Konstantynopola przybyło poselstwo Attyli, H. ofiarowała królowi swoją rękę. W r. 450 Attyla postanowił skorzystać z tej propozycyj, aby z ręką H-i otrzymać po-

łowę cesarstwa. Wówczas cesarze Walentynian III i Maryan pozornie zaręczyli H-ę z jakimś dostojnikiem rzymskim, Attyli zaś dali odpowiedź odmólną. H. została wysłana do Rawenny. W. T. Koniec życia jej jest nieznaný.

**Honoryusz Flawiusz Augustus,** zachodni cesarz rzymski, młodszy syn Teodozyusza I i Flakcylli (* 385 r. — † 423 r. po Chr.). W r. 393 otrzytał tytuł augusta, z 395 zaś, po śmierci ojca, rozpoczął panowanie nad zachodnią powłową podzielonego ostatecznie cesarstwa, podczas, gdy starszy brat jego, Arkadyusz, otrzymał wschodnie imperyum. Rządy w imieniu H-a, naprzód z powodu małoletności, a potem z powodu nieudolności jego, sprawował Stylikon (Stilicho), z pochodzenia barbarzyńca, Wandal, wychowany jednak od dziecka wśród Rzymian i całą duszą im oddany, a talentami i stosunkami swojemi w światem barbarzyńskim wielce Rzymowi pożyteczny. Słymił on naprzód bunt Gildona, wielkorządzcy Afryki; potem walczył umiejętności z Alarykiem (ob.) w Peloponezie 397 i w północnej Italii 401—3; uratował obłężonego w Ascie H-a i po wypędzeniu Gotów urządził mu tryumfalny wjazd do Rzymu; dla bezpieczeństwa jednak przeniósł rezydencję cesarską z Medyolanu do otoczonej bagnami Rawenny. Zniszczył ogromne tłumy Radagajsa pod Florencyą (405), ale, żeby zgromadzić dostateczną siłę, musiał sprowadzić legiony z Gallii. Ponieważ tym sposobem granica germańska została odślonioną, więc wargnęli od Renu niebawem (406). Alanie, Swewowie, Burgundowie i Wandalowie, rabując, mordując bezkarnie Gallię i Hiszpanię. Wtedy na dworze cesarskim valęźli się tacy politycy, którzy całą winę nieszczęścia zwalali na Stylikona. Rzucano podejrzение na niego, że, jako Wandal, otworzył rozmyślną granicę dla swoich współrodaków. Przebiegłej Grek, Olimpiusz, wmałiał H-owi, że Stylikon usuwa go od rządów, pragnąc władzy dla siebie samego i dla swego syna, którego jakoby chciał osadzić na tronie wschodnim po śmierci Arkadyusza (408). H. był ożeniony naprzód z Maryą, a po jej śmierci z Termancyą, córkami Stylikona; mimo to wierzył niedorzecznym oskarżeniem, pozwolił uwieźić teścia swojego w Rawennie i podpisał nań wyrok śmierci, jako na zdrającę (408). Zbrodnia ta wydała jaknajgorsze skutki. Alaryk natychmiast wyruszył ze swego Epiру, głosząc, że się pomści za swego rodaka niewinnie zamordowanego. Olimpiusz, jako przywódzca niby stronnictwa patryotycznego, umiał tylko poduszczać do mordowania pozostałych w służbie rzymskiej Germanów, a ci w liczbie 30 000 przeszli do Alaryka. Drogą do Rzymu stała otworem. Alaryk stanął pod Wiecznym miastom już w 408 r., lecz tym razem zadowolił się pobraniem dużej kontrybucyji i cofnał się do Etruryi. Stąd wysyłał do H-a poselstwa z różnemi wymaganiami: rangi wodza wojsk rzymskich, uštąpienia trzech

Honoryusz I, papież — Honoryusz II, papież.

327

prowincyj, dostarczania żywności dla wszystkich Gotów, ile potrzeba co rok. H. nie zgadał się na takie żądania. Alaryk ogłosił w obozie swoim innego cesarza, Attala, lecz i od tego doznawszy odmowy, zniecierpliwiony, ruszył powtórnie na Rzym, zdobył go szturmem nocnym przez zdradę niewolników i wydał stolicę świta- na na rabunek, d. 23 sierpnia 1410 r. Zamieirał następnie opanować najżynniejsze prowincye: Sycylię i Afrykę, lecz w marszu na południe umarł nagle pod Consencyą. Następca i szwagier jego, Ataulf, okazał się przystępniejszym do porozumienia: ożeniwszy się z Gallą Placydą (ob.), siostrą H-a, i, dostawszy 18 beczek złota, zobowiązał się wyprowadzić Gotów do Gallii południowej i uprzątając tam kilka uzurpatorów, którzy przywłaszczyli sobie tytuł cesarski. Został więc szwagrem i wodzem cesarskim. W ciągu następnych siedmiu lat rząd raweński starał się podnieść dobrobyt kraju, ruzjnowanego najazdami barbarzyńców. W tym czasie uśmierzono bunt wielkorządzcy Afryki, Herakliana, i pokonano uzurpatora, Konstantyna, który w Brytanii ogłosił się był cesarzem i rozszerzył władzę swoją na Gallię. Zwycięzca Konstantyna, Konstancyusz, otrzymerał rękę owdowionej po Ataulfie Galli Placydyi. Nie zdostał wszakże H. odzyskać ani Brytanii, ani ziem zajętych przez Burgundów, Wizygotów i Wanda-łu. Stosunki z Cesarstwem wschodniem w ciągu całego panowania H-a był nieprzyjazne. Potomstwa nie zostawił. — Wietersheim Ed. „Geschichte der Völkerwanderung” (wydanie 1880—81, w 2-ch tomach, w opracowaniu Dohna; Bury J. B. „History of the Later Roman Empire” (1890); Eicken „Der Kampf der Westgothen und Römer” (1876); Gibbon „History of decline and fall of Roman Empire” (najnowsze wydanie 1897—1900 r.); Tillemont „Histoire des empereurs romains”.

Honoryusz I, papież (panował 625 — 638), urodził się w rzymskiej Kampanii, rządzy Kościoła objął po Bonifacym V. Imię jego stało się głośnem, szczególnie pod koniec szóstego dziesiątka lat wieku XIX, kiedy poruszoną została sprawa dogmatu Nieomynności papieskiej w rzeczach Wiary. Przeciwnicy tego dogmatu wyprowadzili z dalekiej przeszłości osobę H-a, sądząc, że przykład jego błędu w sprawie monoteletów (ob.) błędu argumentem druzgoczącym naukę o nieomylności. Błąd H-a przedstawia się tak: około 634 r. Sergiusz, patryarcha konstant., usiłował pogodzić monofizytów (ob.) z Kościołem na podstawie nauki, że w Chrystusie są dwie natury, ale jedna tylko wola i działanie. Pragnąc dla tej swojej błędnnej teoryi (błąd monoteletów) pozyskać poparcie Stol. Apost. napisał list do H-a w gorących słowach przedstawiając mu dobro Wiary, gdy sekty powrócą na łono Kościoła; że chodzi zresztą nie o rzeczy zasadnicze, ale o nazwę; że dawno już spokój byłby zapanował,

gdyby nie kwestye, które o to wyrażenie podnosi Sofroniusz, patryarcha jerozolimski; wreszcie, że najlepiej będzie, jeśli papież zaniechać każe wszelkich sporów tak o dwistość jak i jedność woli w Chrystusie. H., nie znając dokładnie położenia rzeczy na Wschodzie, odpisał, że w Chrystusie niema dwoistej woli, tak, iżby jedna sprzeciwiała się drugiej, bo Chrystus nie miał na sobie spuścizny grzechu pierworodnego; wola ludzka w Nim jest jedną z boską.—W dwóch późniejszych listach H. też wspomina o jednej woli w Chrystusie i zarazem zobowiązał Sofroniusza, by nie obstawał za wyrażeniem: dwoista działalność, a Cyrusa, patryarchę aleks., by nie obstawał za formułą: jedna działalność. Sobór ekumeniczny VI (681 r.) potępił H-a oriwniż z monoteletami; toż samo uczyniono na synodzie trullańskim (692 r.), wreszcie na soborze VII (787 r.). Że jednak H-a nie uważano za heretyka i nie podawano w wątpliwość jego prawowierności, pomijając posądzania Greków o sfałszowanie listu H-a i postanowień VI soboru, stwierdzają to: edykt Konstantyna do VI soboru, listy Leona II papieża do biskupów hiszpańskich. Nakoniec listy H-a były prywatnemi, nie miały charakteru definicyj dogmatycznych, były rodzajem rozporządzeń administracyjnych, by zaniechano sporów bez dociekań, gdzie leży prawda. I to właśnie było błędem H-a. W samych jego orzeczeniach nie można dopatrzyć się błędu, gdyż rzeczywiście wola ludzka Chrystusa była inną od naszej, skażonej przez grzech pierworodny, a przeto moralnie jedną była z wolą bożą; lecz pobłądził, że, kierując się oportunizmem, nie znając dokładnie stosunków na Wschodzie, nie wyjaśnił prawdy, nie potępił błędu, a milczeniem pokryć kazał wywiążując się spór. Bogate źródła do historyi H-a podaje kard. Hergenroether w „Histoire de l’Eglise” (t. II). — Honoryusz II, papież (panował 1124—30), rodem z Bononii. W Rzymie powstało kilka wybitniejszych rodów, które pragnęły w swoje ręć ująć rządły i wzajemnie wydzierały sobie wpływ na Stol. Apost. Potworzyły się stronnictwa, wśród których najpotężniejsze były: Frangipanich i Leonich. Po śmierci Kaliksa II rodzina Leonich przeprowadziła wybór kardynała Teobalda, który przybrał imię Celestyna II, lecz jeszcze nie ukończono ceremonii wyboru, gdy Robert Frangipani ze swoją partyą wpadł do zgromadzenia i okrzyknął papiežem kardynała Lamberta de Fagnano. Dla uniknięcia schyzmy Teobald zregygoował, Lambert został przez kardynałów obrany i koronowany pod imieniem H-a II. Był to papież wielce uczony; zajmował się bardzo podniesieniem moralnego poziomu wśród duchowieństwa. W działalności swojego politycznej wcielił do państwa Kościelnego Segni. Z LOTaryuszem II był w stosunkach przyjaznych. Cezarz zrzekł się zbytniego mieszania się w rzeczy kościelne, a papież popierał go wzamian prze-

328

Honoryusz II, antypapież — Honter Jan.

ciwko Konradowi Hohestaufenowi, którego wy-
klął, podobnie jak i Anzelma, arcybpa Medyola-
nu, za ukoronowanie Konrada w Monza na króla
Lombardyi. Wyklął też Rogera, króla Sycylii,
i prowadził z nim niepomyślną wojnę, zakończo-
ną układami i uznaniem go za lennego pana
Apulii. — Honoryusz II, antypapież (Piotr Ca-
dalus vel Cadolaus), biskup parmeński, 1061
r. wybrany przez simoniaków i wyznaczony na
papieża przez Dwór Niemiecki (ob. Aleksan-
der II). Umarł w 1071 lub w 1072 w Parmie,
nie zrzekłszy się do śmierci pretensyi do godno-
ści papieskiej. — Honoryusz III, papież (Cen-
tius Savelli), Rzymianin rodem, panował od
1216 do 1227 r. Wyniesiony został na stolicę
rzymską po śmierci Innocentego III. Pozostając
na urządzie kamerlinga (podkarbi) Kościoła, uło-
żył spis dochodów należnych Kościołowi i ich
żródła: „Luber censuum s. romanae Ecclesiae”.
Obajwaszy rządły Kościoła, wziął w spuścięnie po
Innocentym III gorące pragnienie odzyskania
Ziemi świętej; nawoływał do wyprawy, lecz usi-
łowania rozbijały się o złą wolę Fryderyka
II (ob.). Przytłumiał herezyę Albigensów; gło-
sił przeciwko nim krucyatę w 1218 r. i 1226
r., przyczem wyklął Rajmunda z Tuлуza. Roz-
syłał legatów w sprawach Kościoła na wszyst-
kie strony. W Polsce legat Grzegorz de Cres-
centio zatwierdził ustawy synodalne w 1223 r.
(Długosz „H. P.” VI 630; ob. „Rocznik kapitułu
Krakow”). —Bielowski „Mon. Pol.” II 802). Drugi
legat, Wilhelm, biskup Modeny, wysłany był dla
urządzenia Kościoła w Inflantach, Kurlandyi,
Prusach i sąsiadnych prowincyjnych („Enc. Kośc.”).
Prócz „Liber censuum” zostawił H.: Zbiór De-
kretaliów: Compilatio quinta. —Caeremoniale Roma-
num; Registrum vel Epistolae, Rzeczy odnoszące się
do Polski są zamieszczone u Theineria: „Vet. Mon.
Pol.” t. I; O żywotach papieży.—Honoryusz IV,
papież (Jakób Savelli), panował od 1285 do
1287 r. Pochodził z tej samej rodziny co H.
III. Nauki pobierał w Paryżu: stąd jego półnij-
sze starania, aby w uniwersytecie paryskim dba-
no o naukę języków wschodnich. Zachęcał bez-
kutecznie do wyprawy kryżowej, zresztą i on
sam nie mógł o niej myśleć, będąc zajętym opieką
nad Karolem II, królem neapolitańskim (ob.).
W stosunku do Polski zatwierdził wyrok Filipa
legata (ob. Henryk IV Probus). Przyczynił
się bardzo do ukrócenia rozbójnictwa w państwie
Kościelnem. Niektórzy ze współczesnych zarzu-
cali mu chciwość. — Por. „Histoire de l’Eglise
par S. E. L. Card. Hergenroether”. S. Pī.

Honoryusz z Autun (Augustodunensis),
żył na początku XII w. Był to wielostrony
i płodny pisarz, doskonale obeznany z dogmaty-
ką, filozofią, historyą, egzegezą i prawem, jak
to widać z dzieł jego. Sam podaje ich spis
w dziełku „De luminaribus”, o pisarzach ko-
ścielnych. Trithemius chwali go bardzo, oraz
Pez (w „Thes. anecd.”). Zbiór dzieł H-a znaj-

duje się w „Patrol. lat.” Migne’a (tom 172).—
Por. „Encykl. kość.”. S. Pī.

Hont, komitat w północno- zachodnich Wę-
grzech, na lewym brzegu Dunaju, ograniczony
na północ przez komitat Sohl albo Zolyom, na
północ i północo-zachód przez komitat Bars, na
wschód przez komitat Neograd, na południo-za-
chód i południe przez komitat Gran lub Esster-
gom, na południe przez komitat Pest. Jest to
kraina przeważnie górzysta, wypełniona południo-
wemi odnogami Karpat, mianowicie na północy
Schemnickiemi górami kruszcowemi, a na połu-
dniu górami Neogradzkiemi. Główną rzeką kra
ju jest Ipoly (po niemiecku Eipel), wypływająca
w komitacic Neogradzkim i wpadająca z lewej
strony do Dunaju pcniżej Granu. Kraj jest uro-
dzajny, ale główne jego bogactwo stanowią skar-
by mineralne. Mieszkańcy, Słowacy i Madiaro-
wie, zajmują się uprawą tytoniu i wina, oraz
wydobywaniem srebra, miedzi, ołowiu, cynobru,
cynku i t. d. Obszar H-u wynosi 2 650 klm. ☐
liczba ludności ok. 130 000 m ców (1900). Główne
miasto Ipoly-Sagh; najważniejszem jednak mia-
stem, ogniskiem górnictwa, jest Schemnitz, po
węgiersku Selmeczbanya. W. N.

Honter Jan, znakomity pedagog i reformator
siedmiogrodzki (* w r. 1498 w Kronsztacie zwą-
nym dawniej Korona—† w mieście swojem ro-
dzinnem d. 23 stycznia 1549 r.). Nauki uniwier-
steckie pobierał w akademii krakowskiej pod
Janem Trzeińskim, będąc przełożonym jednego
z pensyonatów, zwanego „Węgierskim”, oraz
profesorem gramatyki w tejże akademii. Ponie-
waż złeła pedagogiczne H-a wyszły w Krako-
wie w r. 1530 i 1532, autor zaś niewątpliwie
powrócił do Kronsztatu w r. 1533,— pobyt jego
w Wittemberdze, w Wiedniu, w Pradze czeskiej
i w Bazylei bywa zaprzeczany. Gdzie i ja-
kim sposobem H. mógł do tego stopnia po-
zną naukę Lutra i tak się nią przejąć, aby po
powrocie do ojczyzny czuć się na siłach do prze-
prowadzenia reformy Kościoła? Przywióżł on
nawet z Bazylei machinę drukarską, na której
łoczył pisma w duchu nowej nauki. Jego ka-
techizm dla nauki przedkonfirmacyjnej otrzymał
nawet aprobatę reformatora niemieckiego. W d.
22 kwietnia 1544 r. został H. kaznodzieją ewan-
gie-lickim w Kronsztacie i za jego wpływem kraj
Barceński przyjął wyznanie augbsurskie. Był
to mąż kochany i szanowany przez ziomków
swoich, i on-to ufundował w Kronsztacie gimna-
zyum i bibliotekę publiczną. Jego Geografia
i Gramatyka zjednały mu sławę. Geografia, dru-
kowana w Krakowie u Mateusza Szarfenbergera
w r. 1530, nosi tytuł: „Joannes Honter Coronen-
sis, Rudimentorum Cosmografiae libri duo, quo-
rum prior Astronomiae posterior Geographiae
principia brevissima complectetur”. Drugie wy-
danie wyszło w Zürichu r. 1546. W Geografii
tej jest godnem zaznaczenia, że H. nie wspo-
mina o Ameryce, jakgdyby o odkryciu jej nic

330

Honthorst Gerard — Hood Robin.

różnemi pseudonimami. Wyszło wreszcie na jaw nazwisko prawdziwego autora. Po daremnych próbach Klemensa XIV powściągnięcia H-a Pius VI zwrócił się do arcybpa Trewiru z żądaniem, aby jego sufragan naprawił zgorszenie. Po wielu trudnościach H. napisał wyjaśnienie, które Rzym uzuwał za niewystarczające. Odwołał wreszcie swe błędy w 1778 r. Dwory: Wiedeński i Madrycki niechętnie przyjęły odwołanie dogodnych dla ich polityki twierdzeń i rozeszły się wieści, że papież użył gwałtu, aby wymusić odwołanie. We trzy lata później, w r. 1781, H. wydał kommentarz do swego odwołania: „Justini Febronis Commentarius in suam retractationem Pio VI Pont. Max. Kal. Nov. ann. 1778 submissam”. Kommentarz, pełen błędów, otrzymał odpowiedź, napisaną przez kard. Perdil (ob. Hist. Kość. kard. Hergenröthera). H. umarł w zgodzie do Kościołem; lecz podniesione przez niego teorye dużo złego wyrażdziły Kościołowi, bo znalazły wielu zwolenników, którzy je popierali (ob. Emskie punktacye) i służyły za podstawę do rozwijania się Józefinizmu (ob.). S. Pt.

Honthorst Gerard van, malarz hollenderski (* 4 listopada 1590 r. w Utrechcie — † 27 kwietnia 1656 tamże). Początkowo uczeń Abrahama Bloemaerta, H. należy do licznej grupy artystów hollenderskich, którzy kształcili się i szukali natchnienia zdala od kraju, we Włoszech. Tu H. przejął się kierunkiem, jaki wobrazał Caravaggio i który miał wówczas wielkie powodzenie we Włoszech. Protegowany przez margrabiego Giustinianiego, H. był przytem wysoke ceniony wśród Włochów, a dla treści obrazów swoich przezwany „Gherardo delle notte”. Malował on mianowicie przeważnie sceny rodzajowe o figurach naturalnej prawie wielkości, przy sztucznem świetle świec lub pochodni. H. lubował się w nagłych przejściach tonów świetła, niemal w kontrastach świetła i cieniów; a przytem był, podobnie jak pierwowzór jego, Caravaggio, naturalistą. W r. 1623 H. powrócił do miasta rodzinnego, następnie jakiś czas bawił się w Anglii, poczem osiadł w Hadze, gdzie stał się ülubionym portrecistą dworu miejskiego (1637—1652). Najlepsze portrety jego pędzla znajdują się w Hadze (w Muzeum, sala IV: portret wielkości naturalnej stadhoudera Wilhelma II) i w zbiorach hannowerskich; inne, a także słynne jego Koncerty i wesołe Biesiady— w Hadze, Amsterdamie (w muzeum państwowem; portrety księcia Fryderyka Henryka, żony jego i dzieci), Rotterdamie, Haarlemie, Utrechcie, w Dreźnie (scena wyrywania żęba przy świetle świecy), w Paryżu (Luwr: dwa portrety, Płat umwajający ręce, Lutnista) i w Petersburgu (Ermitań: Hulaka i Śpiewacy). Wogóle liczą przyszło 160 obrazów olejnych jego pędzla, co do innych zachodzi wątpliwość: czy są jego roboty, czy brata jego Wilhelma, gdyż często obaj bra-

cia podpisywali obrazy swoje G. Honthorst. Co do dwóch obrazów, znajdujących się w warszawskiem Muzeum Sztuk Pięknych: Mężczyzna zapalający świecę węgłem rozżarzonym (№ 59) i Śmierć Kleopatry (№ 74), podanych w katalogu za utwory H-a, — niema dowodu ich autentyczności.—Porów. Dr A. Bredius „Les Chefs-d'oeuvres du musée royal d'Amsterdam. Traduction française de E. Michel” (Monachium, Paris. s. s.

Honthorst Willem (Guilliam) van, malarz hollenderski (* 1604 w Utrechcie—† 1666 tamże), brat poprzedniego i uczeń jego oraz Abrahama Bloemaerta. Bawił czas jakiś w Hadze, poczem osiadł w Berlinie (1646), gdzie, mianowany malarzem nadwornym dworu brandenburgiego, przebył tam lat 18. Ostatnie lata życia spędził w Utrechcie. H. malował przeważnie portrety i miał na tem powodu powodzenie; portrety te, chociaż nie dorównywały portretom brata jego Gerarda, często jednak były brane lub sprzedawane jako dzieła tego ostatniego, co tłumaczy poniedkład z radkość obecnie. Sam on zwykle podpisywał obrazy swoje, podobnie jak brat jego, G. Honthorst. Muzeum amsterdamskie posiada portret jego pędzla, przedstawiający Wilhelma II, księcia ornańskiego, z datą 1661 r.; muzeum utrechckie portret z r. 1643; muzeum berlińskie portret z 1647. S. s.

Honved w języku madiarskim znaczy: obrońca ojczyzny. Za czasów niepodległości Węgier nazywano H-ami pospolite ruszenie, a potem i wojsko regularne. Nazwa ta upadła z upadkiem wolności kraju. Wznowiono ją w roku 1848 dla oddziałów ochotniczych, zaciąganych na kilka tygodni, czyli a'gyoezelemig (aż do zwycięstwa) i wysyłanym przeciwko Serbom i Kroatom, probującym zrzucić jarzmo węgierskie. Później, gdy wybuchło powstanie i gdy półki węgierskie, konsystujące w Austriy, wróciwszy do ojczyzny, przystąpiły do niego, to wszystkie siły zbrojne narodowe, tak ochotnicze jak i sformowane na mocy uchwały sejmowej z d. 5 lipca 1848 r., H-ami nazwano. Po służmienu powstania w r. 1849 H-dzi znów istnieć przestali i dopiero w 1867—68 przy nowej organizacyi powinności wojskowej w Austro-Węgrzech Landwera korony św. Stefana (Węgry, Siedmiogród, Sławonia i Kroacya) otrzymały nationę Honvedseg (obrona krajowa). W mowie potocznej H-em zowie się żołnierz pojedyńczy. Honwedzi, jako wojsko czysto-narodowe, cieszą się na Węgrzech wielką sympatą. Kommenda w H-ach węgierskich odbywa się w języku węgierskim, w półkach zaś kroacko-słowackich po kroacko-słowacku, a mają one także swoje narodowe sztandardy. R. 1893 na uczeczenie papieści H-ów, którzy waleczyli podczas rewolucyji 1848—49, wzniesiono w Budapeszcie pomnik. R.

Hood Robin, bohater podaniowy wielu staro-angielskich ballad ludowych, ob. Robin Hood.

332

Hoogh Piotr.

a komedya „Wareuar” (tamże 1615), choć wzorowana na Plaucie, zawiera wierny obraz życia hollenderskiego. Listy H-a wydane zostały przez I. van Vlotena (Lejda 1855—57, 4 tomy); jego Poezye nowo-wydane przez Leendertza (Amsterdam 1871—75). Życiorys H-a napisał G. Brandt (1671; nowe wyd. Mathews’a, Groninga 1874). W. G.

Hoogh, Hooch albo Hoghe, Piotr de, malarz hollenderski (* 20 grudnia 1629 w Rotterdamie—† po r. 1677, prawdopodobnie w Amsterdamie). Zbyt mało ceniony za życia, H. niezbyt też obchodził historyków sztuki, i dlatego nie miał biografa, któryby pozostawił dane, życia jego dotyczące. Dopiero w ostatniej ćwierci ubiegłego stulecia, gdy zaczęto coraz wyżej ceñić talent tego znakomitego artysty, historycy sztuki ergi się możolnych poszukiwań archiwalnych, by cośkolwiek o nim dowiedzieć się napełno. Skrzetne te poszukiwania ujawniły, że H. był symem Henryka de Hoogh, mularza roterdamskiego, i żony jego, Anny Pieters, akuszerki, że kształcił się pierwiastkowo w malarstwie w pracowni Berchema w Amsterdamie, poczem dla braku środków przyjął obowiązek lokaja u Justusa de Grange, u którego pozostawał do 1653 r. i dla którego, jak się zdaje, maliował także obrazy, ocenione w inwentarzu pośmiertnym tego badacza po 6 do 20 florenów. Powróciwszy do domu rodzicielskiego, H. poślubił w r. 1654 w Delfcie Janinę Van der Burch, mieszkankę tego miasta, gdzie w 1655 został członkiem gildyi św. Łukasza i, zdaje się, długo przebywał w tem mieście: przynajmniej są ślady jego pobytu tamże z lat 1667, 70, 71 i 77. Tę ostatnią datę nosi obraz jego ostatui z datowanych, co jednak nie dowodzi, żeby H. nie miał żyć i później, a nawet, żeby nie było obrazów jego późniejszej datowanych, tylko, że obrazy te w ciągu XVIII wieku uległy fałszowaniu przez kupców, którzy wyskrobywali nazwisko jego a kładli inne, malarzy więcej wówczas ceñionych—malarzy, dodajmy, których dziś krytyka stawia daleko niżej od H-a. Dziś H. uznanym jest, jeśli nie przez wszystkich wybitniejszych krytyków, to w każdym razie przez się większość, za najpierwszego malarza rodzajowego, specylnie malującego wnętrza domów hollenderskich z ich mieszkańcami, nie wyłączającą nawet znakomitego Terburga, a cena obrazów jego dochodzi do sum bajecznych (obrazek jego, Wnętrze komnaty hollenderskiej, kupiony został na licytacyi Secrétan w Paryżu za 276 000 franków). Pomimo, że H. był uczniem Berchema, uważać go należy za duchowego spadkobiercę talentu Rembrandta, którego wpływ, wprawdzie nie bezpośredni, widocznie najsilniej podziłał na rozbudzenie w nim wysokiego poczucia gry światła, jakie zapewne od dziecka już tkwiło w jego talencie. W obrazach jego niema wprawdzie tej czarującej poezyi światła i tych silnych, wspaniałych kontrastów fantastycznych,

jakie światło to daje w zetknięciu z ciemną, a które stanowią oryginalność artyzmu Rembrandta, ale jest za to znakomita harmonia, która wszystkie gammy świateł, rozrzuconych w jego obrazach, sprowadza do tonów odpowiednich i łaczy w jedną całość, w której nawet efektowne kontrasty łagodzone są i jakby przygłuszane z umysłu. Jakkolwiek przedmiot obrazów jego stanowią wnętrza mieszkań hollenderskich, ożywione nielicznymi figurami, i przeto H. należy do malarzy rodzajowych, można jednak powiedzieć, że właściwym tematem jego jest światło słoneczne, które artysta odczuwa subtelnie i umie znakomicie roztaczać na swoich dziełach. Słusznie też nazwał go ktoś malarzem słonca; i rzeczywście, choćbyśmy usunęli figury i szczegóły dodatkowe z jego obrazów, to samo rozprowadzenie światła słonecznego w komnatach, z charakterystycznem skąpaniem pierwszego planu w światocieniacach, zajmie i zachwyci o tyle widza, że ten nie szuka już dalszego tematu na obrazie. Długi czas lekceważony, H. dopiero w Anglii doczekał się oceny odpowiedniej; tam też najwięcej przechowało się jego obrazów. Najcenniejsze z nich są: Dziedziniec, Dziedziniec wybrukowany ceół, Wnętrze domu, właściwie Przedzionek z kobietą i dzieckiem schodzącemi po schodach, i Pieśń wesoła—w National Gallery w Londynie; oraz, prawdziwe arcydzieło jego, Gra w karty (z 1658 r.)—w pałacu Buckinghamskim i Prządka—tamże, a także piękny obraz z r. 1658 w posiadaniu margrabiego of Bute w Londynie. Z miast hollenderskich najcenniejsze obrazy pędzla H-a posiadają Amsterdam i Haga. W pierwszym z nich wymienić należy przedwyszystkiem obrazy w muzeum państwowem i w złączonych z niem od 1854 r. bogatych zbiorach Van der Hoop (Komnata z lodownią, Siesta przed domem na wsi, Kobieta czesząca dziecko, Dama w oknie czekająca na list), oraz Skrzetną gospodynię, w zbiorach d-ra Sixa; w drugiem—pięknie malowany Koncert, w zbiorach Steengracht. W Paryżu znajdują się dwa piękne obrazy H-a w Luwrze (Gra w karty i Wnęze domostwa hollenderskiego), z których jeden jest ciekawym wzorem traktowania pełnego światła (plain-air'e), drugi—cieniów i półtonów; oraz dwa w zbiorach prywatnych: Wnętrze mieszkania hollenderskiego z dwiema figurkami i pieskiem, w zbiorze R. Kauna, i Praczka z dzieckiem, u barona Rotszylda. Z miast niemieckich posiadają obrazy H-a: Berlin (Matka przy kołysce swego dziecka, w Muzeum; Matka z dzieckiem i pieskiem, obraz stanowiący dopełnienie Komnaty z lodownią z muzeum amsterdamskiego, własność prywatna Oppenheimów), Frankfurt nad Menem, Kassel, Hamburg, Akwizgran i wreszcie Monachium (Kobieta siedząca i czytająca książkę, w Pinakotece). W Ermitażu petersburgskim znajdują się trzy obrazy pędzla H-a: Koncert, Dama z kucharką, trzymającą rybę

Hoogh Roman — Hoogstraeten Dawid.

233

i Koronkarka, a w galeryi kopenhaskiej dwa rodzajowe obrazy: Taniec domowy i Koncert domowy. Liczba autentyoznych obrazów H-a dochodzi do 80; są jednak prócz tego i sporne utwory, których pochodzenie nie jest jeszcze dostatecznie udowodnione. — Porów. A. Bredius „Les Chefs - d'oeuvres du musée d'Amsterdam. Dragen. par Emile Michel”; oraz tegoż „Bijdragen lot de biographie van Pieter de Hoogh” (w „Oud-Holland” 1892); Haverkorn van Rijsewijk „Pieter de Hoogh of de Hooch” (w „Oud-Holland” 1892); dr. C. Hofstede de Groot „Proeve eener Kritische Beschrijving van het werk van Pieter de Hoogh” (w „Oud-Holland” 1892); a także artykuł o H-u pióra E. Duranda Gréville w „La grande Encyclopédie”. S. s.

Hoogh albo Hooghe Roman (Romeyn) de, małarz, rysownik i sztycharz hollenderski (* 1640 lub 1646 roku w Amsterdamie — † 1708 roku w Haarlemie), synowiec poprzedzającego. Biografia jego nie jest dotąd ustaloną, wiadomości o nim są niedokładne, a nawet sprzeczne. Czas jakiś przebywał w Lejdzie, następnie przeniósł się do Haarlemu, gdzie w roku 1687 piastował urząd burmistrza sądowego. Wilhelm III, król angielski, zamawiał u niego wiele prac sztycharskich, stąd domyśł, że bawił się jego dworze; niektórzy przypuszczają, że H. bawił i na dworze francuskim, ale na to niema dowodu, bo fakt, że sztychował obrazy Van der Meulena tego jedszcze nie udowadnia. Podobnież niewiadomo, czy i kiedy H. bawił w Polsce, pomimo że w r. 1675 (?) otrzymać miał szlachectwo polskie od króla Jana Sobieskiego, prawdopodobnie w nagrodę za sztychy, dotyczące zwycięstw tego króla, oraz jego portrety. Ostatnie lata życia H. spędzić miał w Haarlemie, gdzie kierował z zamiłowaniem i starannością szkołą rysunkową, jaką tam założył na wielką skalę. Mniej znany jako małarz, H. ceniony jest powszechnie jako płodny i wybitny rysownik i sztycharz. Obrazy jego, w małej przechowane liczbie w muzeum państwowem w Amsterdamie, grzeszą zbytniem wypracowaniem i nagromadzeniem nadmiernem figur, są zimne i wymęzone; sztychy zaś, zarówno rylcem robione jak i wytrawiane, dają dobre świadectwo o ówczesnym stanie sztycharstwa w Hollandyi, a zwłaszcza w Haarlemie, gdzie sztuka ta od czasów Henryka Goltziusa miała główne swoje ognisko. Ze sztychów H-a Polski dotyczących Rastawiecki („Słownik małarzów polskich” Warszawa 1850, T. I str. 197—198) wymienia następujące: 1) portrety Jana III; 2) Sobieski na koniu, w głębi bitwa z Turkami, rycina z r. 1674, na wielkim arkuszu; 3) Koroнаeya Jana III, rycina z r. 1675, na wielkim arkuszu; 4) Sobieski pod Chocimem, rycina na wielkim arkuszu. zatytułowana: „Gemina delineatio intravallorum arcis Chotimensis labentisque fluvij Tyrae munimento expugnati Turcarum exercitus Clementi X. Pont. Max. ab ijs ipsis

offertur manibus, quae paterna S. Sancts. animatae liberalitate, tam largiter e re tormentaria in adversos Christiani nominis hostes, mortifica spergebant semina; ut optima exinde memorabilis in posteritatem victoriae consurgeret messis, illud vero Polonia caperet experimentum, nunquam solidius suam contra barbaros constituisse fortunam, quam dum sacris illis niteretur glombis. — Romanus de Hooghe fecit. — Sumptibus Francisci Cratae S. R. M. Poloniae Secretarij” (egzemplarz tej ryciny znajduje się w zbiorach zakładu naukowego imienia Ossolińskich, we Lwowie); 5) Rycina cztero-arkuszowa z r. 1685, rozdaj niby apoteozy króla Jana III, folio wielkie; i wreszcie 6) 11 sztychów arkuszowych, przedstawiających dzieje obłożenia i oswobodzenia Wiednia w r. 1683, wykonanych i dołączonych do dzieła „Acta Leopoldi...” r. 1683 w Amsterdamie, u Mikołaja Vischera, przypisanego przez tegoż cesarzowi Leopoldowi I i królowi Janowii III. S. s.

Hoogstaad albo Hoochtaad Gerart van, małarz flamandzki z XVII wieku, rodem z Brukselli. W roku 1625 zapisany był w poczt uczniów Michała de Bordeau, malarza brukselskiego. Uprawał z początku malarstwo portretowe, a później religijne, malował zwłaszcza sceny z Męki Pałskiej i epizody z żywotów świętych Męczenników. Obrazy jego widzieć można po kościołach w miastach belgijskich, głównie w Brukselli. S. s.

Hoogstraaten (Hochstraten, Hoogstranus) Jakób (* ok. 1454 w Hoogstraeten bliko Antwerpii—† w Kolonii w 1527 r.), magister sztuk wyzwolonych, przeor klasztoru dominikanów w Kolonii, inkwizytor na dyecezy: moguncką, trewirską i kolońską. Prowadził proces z Reuchlinem o książkę „Augenspiegel”; w Rzymie rozstrzygnięto go na niekorzyść H-a. Pisał przeciwko Reuchlinowi i Lutrowi, przeciwko udającym się o pomoc do czarowników; ujmował się za zakonami zebrzącemi i stawał w obronie książąt niemieckich: dlaczego nie pozwalały skazanych na szubienicę grzebać. — Zbyt unoszący się w sporach, w pismach swoich ciężki i nużący. Humaniści i Luteranie nienawidzili go i nazywali zarazą Niemiec. — Por. „Enc. kościel.” O H-ie obszerniej ob. Meuser Jacob H. „Kath. Zeitschr. herausg. von Dr. Dieinger” (str. 286). S. P.

Hoogstraeten, miasteczko w Belgii, w prowincyi Antwerpii, o 16 klm. na północo-zachód od Turnhout, nad rzeką Mark albo Merek, lewym dopływem uścia Mozy, na równinie Kampiny, w pobliżu granicy hollenderskiej; około 2 500 m.coł. Piękny kościół z XVI wieku. Fabryki lianane, cegielnie, wyroby garncarskie, wielki handel drzewem. W r. 1814 bitwa Francuzów ze Sprzymierzonymi. W. N.

Hoogstraeten Dawid, filolog holenderski (* 1658 w Rotterdamie — † 1724 w Amsterda-

234

Hoogstraten (rod) — Hook Teodor Edward.

mie). Był profesorem gimnazjum w Amsterdamie, następnie tamże prorektorem i słynął jako uczony filolog klasyczny i poeta łąciński; prócz tego pracował nad historją i gieografją. W zakresie filologii klasycznej ogłosił wydania naukowe autorów łącińskich: Korneljusza Neposa, Terencjusza, Fedra i Horacjusza, oraz bajki greckie Ezopa; nadto po holendersku: rozprawę gramatyczną o rodzajach rzeczowników (Amsterdam 1708 w 8-ce, wyd. 2-1710); rozprawe mitologiczną o bogach pogańskich (tamże 1715 w 8-ce; wyd. 2-e Haga 1761) i słownik „Latijn-nederlandsch Woordenboek” (Amsterdam 1704 w 4-ce i często przedrukow.). Z poezji łącińskich pisał poprawną łąciną ody, elegie, listy i inne wiersze, które wyszły w wydaniu zbiorowym p. n. „Carmina” (Amsterd. 1682, i kilka razy przedrukowywane; ostatnie wyd. Amsterdam 1728 w 8-ce). Wynikiem prac historycznych H-a był wielki jego słownik historyczno-gieograficzny, napisany po holendersku, dzieło w 7-u tomach, które wyszło z druku po śmierci autora (Lejda 1725, in fol.) i w swoim czasie wysoko było cenione. — *Bibljografia*. Van Kampen Mikołaj, Historja literatury: „Geschiedenis der letteren en wetenschappen in den Nederlanden” (Haga 1821—26, 3 tomy); *Peerlkamp Hofman Piotr*, „De vita, doctrina et facultate Nederlandorum, qui carmina latina composuerunt” (Harlem 1818, praca nagrodzona; wydanie 2-e tamże 1838). A. A. K.

Hoogstraten albo *Hoogstraeten*, utalentowana rodzina malarzy hollenderskich. Z nich: 1) Dirck van, malarz hollenderski (* 1599 w Antwerpii — † 1640 roku w Dordrecht). Z powołania złotnik i grawer, uprawiał potem malarstwo. Podróżował po Włoszech i Niemczech, poczem zamieszkał w Hadze, a następnie osiadł w Dordrechcie. — 2) Jan van, malarz hollenderski (* 1625 w Dordrechcie—† 1654 r. w Wiedniu). Prawdopodobnie syn poprzedzającego, pracował przeważnie w Wiedniu dla dworu. Uprawiał malarstwo historyczne i rodzajowe. W Wiedniu, w Kunsthistorische Sammlung znajduje się jego obraz rodzajowy Wnętrze izby z kobietam (1290). — 3) Samuel van, malarz, poeta i krytyk etyczny hollenderski (* 1626 w Dordrecht — † d. 19 października 1678 tamże), syn i uczeń malarza Direka H-a, a prawdopodobnie brat poprzedzającego, kształcił się dalej w pracowni Rembrandta w Amsterdamie. Wpływ mistrza wiadoczny na początkowych pracach jego, jak np. na obrazie w Wiedniu będącym, przedstawiającym Człowieka śmiejącego się w oknie; jak dalece H. cenił Rembrandta, pomimo że później poszedł odmienną drogą, dowodzi wydana przez niego książka (w Rotterdamie 1678) p. t. Wstęp do wyższego wykładu sztuki malarskiej, w której streszcza wspomnienia swoje o współczesnych sobie wielkich artystach. Odmienna droga, jaką obrał później, polegała na t. zw. „jasnem”

malowaniu, modnem wówczas naśladownictwie malarstwa włoskiego. Obrazy H-a należą do bardzo rzadkich. Muzeum państwowe amsterdamskie posiada trzy obrazy jego pędzla: portret Mateusza van der Broucka, członka rady Kompanii indyjskiej; Biesiadnika niegodnego, i najślynniejszy z obrazów jego: Młodą pacyentkę. Muzeum miejskie w Dordrechcie nabyło do swoich zbiorów 1890 roku także portret M. van den Broucka, z całkowitym podpisem artysty i datą (1657). W Hadze, w zbiorach Stuersa, znajduje się portret mężczyzny w czarnem ubraniu, a w muzeum miejskiem Młoda kobieta idąca z listem, obraz wysoko przez krytykę ces. s. s.

Hoogvliet Arnold, poeta hollenderski (* 1687 roku — † 1763 r.). Nie otrzymał wykształcenia szkolnego. Sam wyuczył się po łącinie i po grecku oraz zdobył zasadnicze wiadomości naukowe i literackie. Rozpoczął zawód poetycki od przekładów z Owidyusza. Następnie ogłosił poemat epicki: Patryarcha Abraham (Rotterdam 1728; następne liczne wydania, ostatnie w Nimderze 1841), który, entuzyastycznie przyjęty przez współczesnych, do dziś dnia poczytywany jest za jedno z arcydzieł literatury hollenderskiej. Oprócz tego pozostawił H. niedokończoną Mesyadę i pisywał poezye sielankowe. W. G.

Hoogzaat Jan van, malarz hollenderski (* 1666 r. w Amsterdamie — † 1712 roku), uczeń, a następnie współpracownik, Gerada de Lairesesa. Obrazy jego często przypominają bardzo pędzel Lairessa. Ważniejsze z nich są: malowidla dekoracyjne, zdobiące zamek Loo, wówczas własność Wilhelma III, króla angielskiego, oraz plafon sali obywatelskiej w ratuszu amsterdamskim. S. S.

Hook Teodor Edward, dramaturg i powieściopisarz angielski (* 25 września 1788 r. w Londynie — † 28 sierpnia 1841 w Fulham); wykształcenie szkolne otrzymały w Harrow i w latach młodocianych już pisywał teksty do operetek, układanych przez ojca, jak np. „The Soldier’s return”, jako też na własną rękę farsy i melodramy. Dowcip i rzadki dar improwizatorski zjednały mu łaskę księcia Regenta, a przez niego otrzymał w r. 1813 obowiązek porobcy generalnego i skarbnika na wyspie św. Maurycego. W roku wszakże 1819 został odwołany z powodu przeniewierstwa kasowego, którego się dopuścił jeden z podwładnych mu urzędników; po przeprowadzeniu śledztwa skazano go w r. 1823 za brak czujności na 12 000 funt. sterl. odszkodowania. Tymczasem H. został redaktorem dziennika „John Bull”, w którym ostro występował przeciwko stronnictwu torysów, a nowet i na królową Karolinę napadał. To go zaprowadziło do więzienia, gdzie napisał pierwsze swe opowieści „Sayings and doings” (9 tomów, Londyn 1826—29), które, przyjęte przez publiczność z wielkiem uznaniem, przyniosły mu

Hook James Clarke — Hooker Józef.

235

4 000 funt. sterl. Wkrótce potem, odzyskawszy nareszcie wolność, oddał się całkowicie powieściopisarstwu. W 1830 ukazał się jego „Maxwell”, w 1833 „The parson’s doughter” i „Love and pride”. W roku 1836 objął redakcyę „New Monthly Magazine”, dla którego napisał „Gilbert Gurney” i nierównie słabszy ciąg jego dalszy „Gurney married” (wydane później osobno w 3-ch tomach). Za tem poszły: „Jack Brag” (1836); „Births deaths and marriages” (1839) i „Fathers and sons” (1840). Ostatnia powieść jego „Peregrine Bunce” (3 t., Londyn 1842) ukazała się po jego śmierci i była obcą ręką partycipującej. — Porów. Barham „Life and remains of Theodor Hook” (Londyn 1852 i często później”; wyd. ostatnie 1877).

Hook James Clarke, malarz angielski (* dnia 21 listopada roku 1819 w Londynie); wychowanie akademii królewskiej, zwrócił na siebie uwagę po wystawieniu w r. 1846 obrazu: Odnalezienie ciała Harolda. Czas jakiś malował obrazy rodzajowe na te życia i krajobrazu włóskiego, następnie, gdy serya jego obrazków idyllicznych angielskich (1854) przypadła do smaku publiczności, uprawiał i nadal ten rodzaj. Hook malował prócz tego i widoki morskie, a także krajobrazy Szkocyi, Bretanii, Hollandi i Norwegii. Główną zaletę jego obrazów stanowi dobra kolorystyka i tchnienie poetyczne, które z nich wieje. Jego zachód słońca, które szczełgólniej lubi odtwarzać pędzlem, jest pełen naszczepienia idealnego; jego widoki morskie i marnarze dają znowu złudzenie natury, prawdy.— Syn jego, Brien, uprawia także z powodzeniem malarstwo pejzażowe. S. S.

Hooke Robert, fizyk i matematyk (* 1635 we Freshwater, na wyspie Wight; † 1703 r.), był synem pastora, kształcił się w Oksfordzie i został assystentem Boyle’a, któremu pomagał w budowie jego pompy powietrznej. W r. 1662 otrzymał miejsce eksperymentatora w nowo-zatołozonem towarzystwie królewskiem (Royal Society), a w r. 1678 został jego sekretarzem. Obok tego prowadził odczyty o mechanice z fundacyji Johna Cutlera i był profesorem geometry w kollegium Greshama w Londynie. Żywot jego przypadł na okres potężnego rozwoju nauki w Anglii i w tym ruchu naukowym H. wybitny miał udział. Był to bystry obserwator, człowiek pracy wytrwałej, nie brakło mu pomysłów nowych i głębokich, ale, rozszucając się w różnych kierunkach, żadnego z nich nie rozwiał i do końca pomyślnego nie doprowadził. Przytem był to charakter drażliwy i swarliwy, przypisywał sobie pierwszeństwo wszystkich współczesnych odkryć i w bezustannych żył sporach. Newtona nawet oskarżał o plagiat, w piśmie bowiem „An attempt to prove the motion of the earth” (1674) wyjaśnienie biegu ciał niebieskich opierał na ich wzajemnym przyciąganiu, którego natężenie jest tem znaczniejsze, im ciała te bżej się

względem siebie znajdują; zależności jednak przyciągania od odległości ściślej bynajmniej nie oznaczył. Zajmował się też przed Newtonem barwami cienkich płyt, a chociaż nie zdolał ująć związku między grubością płyt y a barwą, gdy następnie wielki uczony rzecz tę dokładnie zbadał, tak głównownie przeciw niemu wystąpił, by na napastowny aż do jego śmierci żadnej już pracy z optyki nie chciał ogłosić. W poglądach na teoryę świata był po stronie Huygensa, ale wystąpił przeciw niemu, przypisując sobie pierwszeństwo w zastosowaniu sprężyny do zegarków. Łożył wiele pracy na udoskonalenie lunet i należał do pierwszych, którzy ją zastosowali do kątomiarów, a z tego powodu zaprezeczył niesłusznie dokładnie pomiarów Heweliusza, który do mierzenia kątów posłagiwał się jeszcze dioptrą. Zajmował się też badaniem łez batawskich, ale rozpryskiewanie ich tłómaczył błądnie naciskiem powietrza, wewnątrz nich uwięzionej. Starał się o udoskonalenie barometrów. Poggendorff przypisuje mu wynalazek libeli, poprzednio już jednak w r. 1661 opisał ją był Melchizedech Thévenot. Z pism jego wymieniamy: „Micrographia or philosophical description of minute bodies” (1655), gdzie między innemi pisze o barwach banieck mydłanych; „A description of helioscopes and some other instruments” (1675); „Lectiones Cutlerianæ” (1679); „Posthumous works” (1705). Liczej jego rozprawy mieszczącą się w „Philosophical Transactions” (1665—86). S. K.

Hooker (wym. Huker), Wilhelm Jackson, botanik angielski (* w r. 1785 w Norwich—† w r. 1865 w Kew pod Londynem). W r. 1815 został profesorem w Glasgowie, a od r. 1840 aż do śmierci piastował godność dyrektora ogrodu botanicznego w Kew, zażywającego wszechśiatowej sławy. Z dziś H-a, nielicznych, lecz nader gruntownie i starannie opracowanych, wymieniamy: „Flora boreali-americana” (2 t., Londyn 1833—40); „The British Flora” (2 t., wyd. 8-e Londyn 1864); „A century of orchidaceous plants”. Oprócz tego prowadził gorliwie w dalszym ciągu znakomite wydawnictwo „Botanical Magazine”, założone przez Curtisa Wilhelma (ob. —T. XIII str. 481), w r. 1787 zaś sam założył nowe pisma botaniczne „Botanical Miscellany” i „London Journal of Botany”. W młodości, w r. 1809, odbył zajmującą podróž naukowo - botaniczną po Islandyi, którą opisał w „A Journal of a tour in Iceland” (2 t., wyd. 2-e Londyn 1813). Z. Z.

Hooker Józef, generał amerykański (* 1815 w Oldhadley, w Massachusetts—† 1879 w N. Yorku); kształcił się (1833 — 37) w akademii wojskowej w West Point, kampanię Mekskańską odbył jako oficer artylleryi, był potem w sztabie kwafteristrzostwa w Waszyngtonie. W 1853 podał się do dymissyi i żył jako farmer i pułkownik milicy w Kalifornii. Po wybuchu wojny domowej otrzymał w r. 1861 kommendę nad bryga-

Hoorna wyspy — Hope Tomasz.

337

W dniu 27 sierpnia r. 1692, po tyloletniej niebytności, stanął z powrotem w Sztokholmie i niebawem; przyjęty do królewskiego Kollegium lekarskiego, zaczął wykładać anatomię; równocześnie zajął się wykonawstwem lekarskiem, osobiwie w zakresie położnictwa, nauczał też potem akuszeryi, zostawszy fizykiem stołecznym. W r. 1720 król Fryderyk powołał go na lekarza przyboznego. Najgłówniejszą zasługą H-a jest podniesienie stanu położnictwa w Szwecy i starania jego podjęte w celu zaoparzenia ojczyny swej w dostateczną liczbę akuszerek, nałęcyje wyćwiczonych i biegłych. Jako wychowaniec szkół hollenderskich i francuskich, gdzie wówczas położnictwo stało znacnie weżej, niż gdziekolwiekindziej, w Europie, mówił się też na niem wybornie, jak o tem świadczą dzieła jego, nieliczne wprawdzie, ale napisane bardzo dobrze; są to: „Den swänska wöl öfwade Jordgumman etc.” (Sztokholm 1697, wyd. 2-e tamże 1705, część 2 wyszła tamże dopiero w 1723; przekł. niem., p. n. „Die schwedische wohlgeübte Hembamme etc.”, tamże 1721 i 1765) i „The tvenne gudfruchtige, i sitt kall trogne, och therfoere af gudi wael beloente Jordegummer, Siphra och Pua etc.” (tamże 1715, wyd. 2-e 1719, 3-e 1777; przekład niemiecki, dokonany przez autora, tamże 1729, wyd. 2-e Sztokholm i Lipsk 1737, 3-e 1743, 4-e 1754 i 5-e 1771; przekł. hollend. Amsterdam 1753). Oprócz tego w latach 1718 i 1720 ogłosił dwie rozprawy o t. zw. próbie płucnej (ob.).—Por. v Siebold „Gesch. der Geburtshilfe” (T. II str. 231); H. Haeser „Lehrb. der Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e T. II str. 467) i „Biograph. Lex. d. hervorrag. Aerzte” (T. III str. 271).

Hoorna wyspy, grupa wysp na oceanie Wielkim, na północo-wschód od wysp Fidży, pod 14º 14' szer. pd. i 178º 7' dług. zach. Gr.; składa się z dwóch wysp: Fotuna na północo-zachodzie, o 115 km. □ obszaru i Alofa na południowoszchodzie o 44 km. □ obszaru. Są to wyspy górzyste, wulkaniczne, otoczone rafami koralowemi i niedostępne, ale życzne i posiadają bujną roślinność. Są zamieszkane przez Polinezyjzków, wznaznanych katolicyzm; należą do Francyi; posiadają jedyny port, Singawi. W. N.

Hoorne Jan, ob. Hoorn.

Hoosac-Mountains, łańcuch gór w Ameryce Północnej, w stanie Massachusetts, w jego kącie północno-zachodnim; jest to południowe przedłużenie gór Green-Mountains, ciągłych się wzdłuż stanu Vermont; szczyt Saddle Mountain wznosi się na 2 110 m.; kolej żelazna, biegНАСАЦА z Bostonu do Albany, przechodzi te góry tunelem blizko na 8 km.·długim. W. N.

Hop Jakób, mąż stanu hollenderski (* w Velzen 1654 — † w Amsterdamie 1725). W 1687 Stany generalne wysłały go w charakterze ambasadora do elektora brandenburskiego; w dwa

lata później zajął to samo stanowisko w Wiedniu, z missyą wciążnięcia cesarza do związku; udało mu się to, zarówno jak i pozyskanie przystąpienia Anglii. Dzięki wielkiemu uzdolnieniu i prawości charakteru powoływany był nieraz przez państwa w charakterze arbitra; występował, m. in., w sporze pomiędzy Anglią i Turcyą, pomiędzy Rossą a Saksonią. Zredagował projekt podziału monarchii hiszpańskiej po śmierci Karola II; powierzono mu też organizację Niderlandów południowych po ich zajęciu przez Marlborougha. W końcu był wielkim podskarbim rzeczypospolitej. Profesor Vreede ogłosił ciekawą korrespondencję dyplomatyczną wojską wyciskę Marlborough, wielkiego pensyonarza Heinsiusa i podskarbiego H. (Amsterdam 1850). Jest to nadzwyczaj ważne źródło do historyi dyplomatycznej Europy za Łuwidka XIV. — Por. Den Tex: Życiorys Jakóba H. (po hollendersku, Amsterdam 1730).

Hope Jan, hrabia Hopetown, generał angielski (* 1767—† 1823). Wstąpił do wojska około r. 1784, służył w Indyach pod Abercrombym, który go cenił bardzo i zrobił swym adjuantantem podczas wyprawy Egipskiej (1800). Raniony w bitwie pod Aleksandryą (21 marca 1801), w którym zginął Abercromby, dostał polecenie prowadzenia układów w sprawie poddania Kairu i Aleksandryi. Brał udział w wyprawie Hainowerskiej (1805); w 1808 wysłano go w stopniu generała-porucnika do Portugalii, jako pomocnika Moore'a, z którym się wkrósće zaprzyjaźnił; niebawem zastąpił w kommendzie naczelnnej. Wrócił do Hiszpanii w 1813 jako pomocnik Wellingtona i odznaczył się wielkiem męstwem w bitwach pod Nivellą (10 listopada) o Nivą (10—13 grudnia). Pod Bayonną otrzymał ciężką ranę. Po wojnie uzyskał tytuł barona Niddry; w 1819 został generałem. W parlamentencie należał do torysów. H. był jednym z najzdolniejszych wodzów angielskich, jacy walczyli w Hiszpanii; cieszył się też w wojsku i narodzie wielką popularnością. Wystawiono mu kilka pomników, między innemi w Edymburgu.

Hope Tomasz, archeolog i historyk sztuki angielski (* około 1770 w Londynie — † 3 lutego 1831 tamże). Syn bogatego kupca, w bardzo młodym wieku zwiedził znaczną część Europy, Azyi i Afryki, przyczem z zamiłowaniem badał architekturę i rzeźbę w tych krajach. Po wróciwszy do Londynu, dom swój urządził i ozdobił podług rysunków własnego pomysłu i wydał opis tego oryginalnego udekorowania mieszkania („Household Furniture and interior Decoration” Londyn 1807, wielkie folio), które stało się do pewnego stopnia zworem dla ówczesnych dekoratorów i miało znaczny wpływ na rozwój smaku estetycznego Anglików. Zuawca dzieł sztuki i posiadacz bcgatego ich zbioru, H. wspierał i zachęcał do pracy artystów, sam zaś wydał dzieła, jako to: „The Costumes of the Ancients”

Encykli. Powss. Iustr. Zess. 280. T. XXIX.

43

Hopfgarten August Ferdynand — Hoplici.

339

jakiego udzielić miał Albertowi Dürerowi. Za
najstarszą kliszę, metodą tą robioną, uchodzi
sztych jego datowany 1527 r. — Hieronim
i Lambert, tegoż nazwiska, byli prawdopodobnie
jego braćmi; robili oni dużo sztyłów, zwłaszcza
pierwszy z nich, ale były to przeważnie kopie
mistrzów owoczesnych. Zbiór wszystkich
znanych sztyłów tych trzech artistów wydany
został w Norymberdze u Dawida Franka, w 230
tablicach, p. t. „Opera Hopferiana”.

Hopfgarten August Ferdynand, malarz
niemiecki (* 17 marca 1807 w Berlinie — † 26
lipca 1896 tamże). Kształcił się w Akademii
berlińskiej pod kierunkiem Dählinga i Wacha,
poczem, zdobywszy nagrodę za jeden z obrazów
swoich (1825), udał się na pięcioletnie dalsze
studya do Rzymu. Powróciwszy do kraju, ozdo-
bił kaplicę pogrzebową księżnej nassauskiej
w Wiesbadenie w malowidła ścienne, a następ-
nie (1835) brał czynny udział przy malowaniu
fresków w kaplicy zamkowej i w muzeum ber-
lińskiem. Od r. 1854 był profesorem i człon-
kiem Akademii berlińskiej. H. malował obrazy
treści religijnej, historycznej i romantycznej;
staranny w rysunku, a pędzel jego posiada bo-
gaty koloryt. Do wybitniejszych obrazów jego
należą: Dziewcęta karmiące łabędzie (obraz
znany z reprodukcyi litograficznej), Boas i Ruth,
Rozbójnicy saraceńscy, Tasso i Eleonora esteń-
ska (z r. 1839, obecnie w Galeryi narodowej
w Berlinie), Arminia szukająca swoje kochan-
ka pomiędzy pasterzami, oraz Róże świętej Elż-
biety.


Hopfgarten Aleksander Emil, rzeźbiarz
niemiecki (* 1821 w Berlinie — † 1856 w Wies-
badenie). Kształcił się w Akademii berlińskiej,
a od 1838 r. w Rzymie pod kierunkiem Emila
Wolffa i Wagnera. Dał się poznać grupą mar-
murową, przedstawiającą epizyza życia Merku-
rego, poczem wezwany został do Berlina, a na-
stępnie do Wiesbadenu, gdzie pracował jako
rzeźbiarz nadworny księcia nassauskiego. W Wies-
badenie widzieć można dwa jego dzieła: Sarko-
fag księżniczki Elżbiety, z postacią jej leżącą
w kaplicy prawosławnej, oraz grupę przedsta-
wiającą Chrystusa wraz z czterema ewangeli-
stami, w miejscowym kościele ewangelickim. S. s.

Hophra, król egipski, ob. Apryes.

Hôpital Michel de l', kanclerz, ob. Hos-
pital.

Hôpital Wilhelm Franciszek de l', geo-
metra, ob. Hospital.

Hopkins Edward John (* 30 czerwca r.
1818 w Londynie), organista i kompozytor an-
gielski, ucezeń Walmisley'a. H. od wczesnej
młodości pełnił obowiązki organisty przy róż-
nych kościołach londyńskich i często występo-
wał publicznie jako wirtuzo na organach, aż do
1896 roku. Napisał znaczną liczbę psalmów,
„anthems”, preludyów i t. p. utworów kościel-

nych; prócz tego wydał „The organ, its history
and construction” (1885, wyd. 5-e 1887). A. Pol.

Hopkinson John, elektrotechnik angielski (* d. 27 lipca 1849 w Manchester); studya odbywał w Londynie. Pierwsze prace H. a dotyczyły termodynamiki, tarcia wewnętrznego przy drganiach (wibracyi), sprężystości, wytrzymałości i elektryczności statycznej. Imię jednak zjednały mu dopiero prace około magnetyzmu, tudzież teoryi i praktyki dynamomaszyn. Pierwszy wprowadził on do teoryi tych machin płodne w następstwa pojęcie „charakterystyki” (krzywa, dająca siłę elektrobodźczą w funkcji liczby zwojów); opracował również teoryę prądów zmiennych i odpowiednich machin. Wspólnie z bratem, Edwardem, H. okazał jak na zasadzie rozmiarów machiny i danych własnościżelaza (armatury) można obliczyć charakterystykę dynamomachiny, i praca ta stała się podwaliną teoryi tych machin. Oprócz powyższych zdobyczy teoretycznych H. położył również zasługi w dziedzinie praktycznych udoskonałeń wzmiankowanych machin.— H. jest członkiem zaszczytowanego Towarzystwa królewskiego (R. S.) w Londynie i od r. 1890 prezesem stowarzyszenia inżynierów elektrotechników angielskich. M. Sk.

Hopkinsville, miasto w stanie Kentucky
(obszar środkowy Stanów Zjednoczonych Amery-
ki Północnej), główne hrabstwa Christian,
nad rzeką Little River, prawym dopływem Cum-
berlandu (dorzecze Ohio), na kolei żelaznej
z Evansville do Nashville. Około 6000 m-ców;
przemysł garncarski i tabaczny; w okolicach
liczne jaskinie; w jednej z nich naleziono ko-
palny las olbrzymich lepidodendronów i papro-
ci; lepidodendrony wznoszą się do wysokości
13 m. w kształcie kolumn, podobnych do kolumn
bazaltowych groty Fingala; kora jest w posta-
ci węgla błyszczącego, a wnętrze kwarcowe.
Prócz tego w grotach tych napotyka się także
przecrzyste stalaktyty i stalagmity. W. N.

Hoplici (po grecku ὁπλιται), nazwa piechoty ciężkozbrojnej w starożytnej Grecyi. W wiekach heroicznych, których wiernem odbiciem są pieśni homerowe, kiedy-to poszczególni bohaterowie, znakomici władykowie i książęta walczyli z nieprzyjacielem z wozów wojennych, odgrywali H-ci, podrzędną rolę, stanowiąc tylko tło ogólne, niewyraźną masę zbrojnych, która świadczyła chyba o potędze swego pana, lecz nigdy w bitwach decydującego udziału nie brała. Dopiero od czasów wędrówek doryckich, gdy militarna organizacya w państwach greckich dobrętnie się zmieniła, tworzyli H-ci nietylko najważniejszą część wojska, lecz, jak można bez przesady twierdzić, sami wyłącznie całą siłę wojskową stanowili. Konnica bowiem u Greców nie miała aż po czasy macedońskie żadnego znaczenia; a tak wiadomą jest rzeczą, że np. straż przyboczna królów spartańskich, złożona z 300 jeźdźców, w bitwie zawsze pieszo wal-

340

Hoplici.

czyła, Ateńczyków zaś jazda aż do wojen per-
skich tylko 100 koni liczyła i dopiero w prze-
biegu wojny peloponeskiej znacznie pomnożoną
została, zawsze wszakże z ograniczonem zada-
niem ścigania uciekającego nieprzyjaciela, albo,
co najwyżej, przypuszczania ataku na konnicę,
nigdy zaś na piechotę nieprzyjacielską. W kon-
traście do czasów bohaterskich, w których naj-
dzielniejsi, i to zawsze pojedyńczo stawali do
walki, występowali odtąd H·ci zawsze w ściśle
zwartym szyku bojowym. Uzbrojenie H·ów grec-
kich obliczoue było wyłącznie na walkę zblizka,
a zadaniem ich było przełamać szyki nieprzyja-
cielskie i utrzymać się jako zwycięscy na swym
placu boju. Jaką bron zaczepną mieli oni: 1)
dzidę (δόρο), długą na 7 — 9 stóp, przezucazną
do żgania, a nie do ciskania na dalszą odległość,
2) miecz (ξίφος), 3) szabłe (μάχαιρα), 4) sztylet
(ἐγχειρίδιον) i 5) krótki nóż (ἐνήλη) jak sierp za
krzywiony. Jako bron odporna służyła im: 1)
wielka, ciężka tarcza owalna (ἀσπίς), którą pod-

Fig. 61. Hoplita grecki.

czas marszu noszono na plecach, na szerokim
rzemieniu, z uchami (πόρπαξ) na stronie we-
wnetrznej, aby nią swobodnie można było się
zastawiać we wszelkich kierunkach pod razami
nieprzyjacielskiemi; 2) pancerz śpiżowy (θώραξ),
3) hełm (χράνος), 4) nagolenniki (κνημμήδες). Całe
to uzbrojenie, ważące razem około 70 funtów,
musiał podczas bitwy dźwigać sam H., tylko
podczas marszu oddawał zwykle cięższe części
zbroi przybocznemu niewolnikowi (ὑπασπιστής), tak,
że jemu samemu około 40 funtów takiego ciężaru
zbrojnego pozostawało. Organizacya wojskowa sta-
rożytnych Greków była wiernem zwierciadłem
politycznych ich instytucyj, a mimo że tylko
o dwóch głównych szczepach mamy i pewnej-
sze i obszerniejsze wiadomości, trafnym będzie
z pewnością domysł, że także inne greckie pań-
stwa pod tym względem wiele się od nich nie
równiły. Wspólną im wszystkim jest walna za-
sada, że słužba wojskowa jest nietyłko obowią-
kiem, lecz także i zaszczyntem prawem każdego
wolnego obywatela, nakładającem na niego

w stosunku do majątku osobistego odpowiednie
ciężary. W państwie Spartańskiem stanowił
stosunek polityczny Spartyatów, Perioików i He-
lotów także i pod wojskowym względem stała
normę. Ponieważ Spartyaci, rządząca, uprzywi-
lejowana klasa obywateli państwa, dzielił się
na 5 gmin (κώμαι), stąd każda z nich zobowią-
zań była wystawić jeden oddział (λόχος), który
według przypadkowej i zmiennej ilości członków
gminy, albo też według wielkości zmobilizowa-
nego wojska mógł co do liczby bardzo od in-
nych się różnić. Stanowcza decyzya zależała w tej
mierze od eforów. Nie znamy także ogólnej
cyfry Spartyatów, zobowiązanych służyć w woj-
sku od 20 do 60 roku życia. W bitwie pod
Platejami (479 przed Chr.) było ich 5 000.
Wszyscy zaś służyli jako ciężkozbrojna piecho-
ta, t. j. jako H·ci; zaliczali się do nich nawet
i rycerze (ἰππεῖς), przyboczna gwardya konna
królewska. Perioikowie, mieszkanicy miast muna-
jejnych i wsi, służyli również jako H·ci, wszakże
zawsze w osobnych oddziałach, i nigdy też nie
dostawiali więcej żołnierzy, aniželi ich liczyło
wojsko Spartyatów, mimo że co do liczby ogól-
nej znacznie ich przewyższali. Pod Platejami
było ich również 5 000. Heloci zaś ruszali na
wyprawę wojenną tylko jako niewolnicy, gierm-
kowie, przeznaczeni do słužby osobistej swych
panów, lecz nie jako część regularnego wojska,
do którego ich wcale nie zaliczano. W bitwie
pod Platejami było ich 35 000; 7 więc Helotów
przypadało na jednego Spartańczyka. Często je-
dnakże stawiano ich jako lekkozbrojnych w tyl-
nych szeregach szyku bojowego, aby nieprzyja-
cielowi już przed bitwą większą siłą zaimpono-
wać; obowiązkiem ich zresztą było dobijać nie-
przyjaciół, zranionych ciężkiemi razami naprzód
ciągłe kroczących H·ów, i unosić z pobojowiska
rannych swych panów. Zupełną reformę tej
pierwotnej organizacyi wojska spartańskiego spo-
wodowało wielkie trzęsienie ziemi w Lakonii,
które w r. 465 przyprawiło o śmierć zuaczną
ilość Spartyatów, jako też nagły wybuch trze-
ciej wojny messeńskiej (465 — 455 przed Chr.),
konieczną potrzeb okazała się wtedy nadanie
równych praw Perioikom pod względem militar-
nym i wcielenie ich zupełnie do regularnego
wojska H·ów. Nastąpił teraz, razem z politycz-
ną reorganizacją, obejmującą również Perioików,
podział siły zbrojnej na 6 oddziałów, zwanych
morami (μόραι). Każda mora dzieliła się na
4 kompanie (λόχοι), 8 pentekostyj i 16 enomo-
tyj; dowodzili zaś niemi polemarch, lochagowie,
pentekonterowie i enomotarchowie. Wojsko tak
zreformowane nie wyruszało jednakże nigdy
w komplecie na wyprawę wojenną, tylko sto-
sownie do potrzeby, albo pierwsza, albo też dwie
pierwsze kompanie każdej mory, podczas gdy
trzecia i czwarta kompania, złożone z klasy naj-
starszej i najmłodszej, peńniły zwyczajnie słužbę
wewnątrz kraju, broniąc przystępu do stolicy.

Hoplocampa.

341

Gdy w czasach po wojnie peloponeskiej podejmowali Spartańczycy wyprawę daleko poza granicami kraju, wykazywało wojsko ich skład całkiem odmienny; składało się bowiem tylko z perioików, neodamodów (νεοδαμώδεις = wyzwoleni heloci), mothaków (μόθακες = synowie Spartaytów, spłodzeni z helotkami) i helotów, a tylko 30-u Spartyatów przydanych był naczelnemu wodzowi w charakterze adjutantów rady wojennej. Wojsko takie wzmacniyały teraz często zaciężne oddziały sprzymierzeńców. — W Ateńskiem państwie byli, według rozporządzeń Solona, tylko obywatele, którzy do trzech najwyższych klas podatkowych należaли, do służby wojskowej jako H-ci zobowiązani; a i tutaj druga klasa, tak zwani jeźdźcy (íππεις), należała również do ciężkozbrojnych H-tów, czwarta zaś, najmniej zamożna, klasa (θῆτες) osobne towarzy oddziały, do przeznaczone do służby na okrętach albo jako lekkozbrojui łuczniczym, pobierający żołd z kasy rządowej. Od czasów politycznej reformy Kleistenesa w r. 510 przed Chr., dostawiało 10 fyl (φολαί) politycznych także 10 oddziałów ciężkozbrojnych H-ów. Na czele każdego oddziału, który również zwał się fylą, stał główny dowódzca, στρατηγός zwany; w razie wojny wszyscy dowódzcy ruszali w pole i zmieniali się codzieniu w naczelnej kommendzie. Także u Ateńczyków, zobowiązanych do służby pod bronią od roku 18—60, udawała się na wyprawę wojenną poza granicami kraju tylko pewna część H-ów, z każdej fyli na mocy osobnej uchwały ludu przeznaczona; wielkość oddziałów, noszącego również miano fyli, zależną była oczywiście od istotnej, każdorazowej potrzeby. Przewrot zupełnie w militarnej organizacyi państw greckich dokonał się od czasu, kiedy zaciężna armia grecka, złóżona z 13 000 H-ów, stanęła na żołdzie perskiego księcia Cyrusa, a po jego śmierci pod wodzą Ksenofonta dokonała owego wiekopomnego odwrotu w r. 401—400, aby zaznawو na żołdzie wyruszył przeciwko Persom na pomoc miastom greckim w Azyi Mniejszej, pod naczelnem dowództwem Agerylaosa. Wystyło już wtedy prawie zupełnie obowiązkano poczucie obywatelstwa greckiego do służby wojskowej, a trudy obozowe i wojenne zdawano chętnie na wojska zaciężne. Najemne oddziały takie, zmieniające służbę według wysokości żołdu, zostawały nawet pod rozkazami własnych głównych dowódzków, zwanych także strategami. Największej sławy pomiędzy nimi dobili się Ifikrates i Chabrias. Lecz ze zmianą tą połączoną była ściśle także wielka reforma w taktyce wojennej, która, w wysokim stopniu wydoskonałona, postawiła teraz obok H-ów, jako równo-rzędne z nimi znaczenie mające, osobne korpusy lekkozbrojnego żołnierza, wyćwiczone znakomicie na władaniu nową, lżejszą bronią, zastosowaną do walki na dalekie odstępy, jak oto: łuczników (τοξότατι), procarzy (σφενδονήτατι), włóczników (άκοντιστατι), szczególnie zaś tak zwanych peltastów (πελτασταί), którzy, według pomysłu znamkomitego Ifikratesa, jako lekka piechota liniowa pośrodkowali istotnie pomiędzy H-ami a właściwymi lekkozbrojnymi żołnierzami (τρυμνοί), mając znacznie lżejsze uzbrojenie i dogodniejszą broni zaczepną, przeznaczną szczególnie do boju na naczne odległości. — Rzuń wojska macedońskiego stanowili również H-ci, zwani tutaj falangitami (φαλαγγίται). Byli to wszyscy Macedończycy ze stanu wolnego, lecz nieszlachreckiego. Uzbrojenie ich składało się z okrągłej, w średnicy 2 stopy szerokiej tarczy, 10 — 12 fnntów ważczącej, z napierśnika skórzanego ze śpiżowem obiciem, z okrągłego kapelusza pilśniowego i z charakterystycznej dziny macedońskiej, długiej na 15 — 16 stóp, zwanej sarysą (σόρισα). Zwartym szykiem bojowym macedońskim, zwanym καστ' ἐξοχήν falangą (φάλαγξ), młómaczyć należy głównie nadzwyczajne powodzenie Filipa Macedończyka i syna jego, Aleksandra Wielkiego. Długa linia bojowa, złóżona z szesnastu, tuż po sobie następujących, szeregów ciężkozbrojnego, znakomicie wyćwiczonego żołnierza, miażdżyła w niepohamowanym, choć ocieżałym, pochodzie swym wszelkie napotykane zapory. Pieć pierwszych szeregów należyło długie swye włócznie wprost na nieprzyjaciela, następne szereg i dzierżyły swe dzidy, do ataku oparte na ramionach linij przednich. Całośo czyniła wrażenie czworobocznego muru, jeźącego się nieprzejrzanym lasem błyszczących grotów ostrych włóczni. W bitwie pod Cheroneą pobił Filip ina czeze takiej falangi, złóżonej z 30 000 H-ów i 2 000 jeźdźców, zastępy greckie, liczące około 50 000 piechoty i nieznaczną tylko konnicę. Nie więcej jak 30 000 H-ów i 4 500 wyborowej jazdy miał Aleksander pod swą kommendą, gdy wyruszył z wyprawą do Azyi, aby temi drobne mi siłami zdrużgotać ogromną potęgę mocarstwa Perskiego. Wszakże w następujacych latach widzimy, jak wielki ów genius wojenny zmienia racionalnie typ swego wojska, aby mu nadać wszelką swobodę i lekkość w obrotach taktycznych, wSUPeRnie zmieniono warunkach wojny. Wydoskonała bowiem i pomnaża znacznie swą konnicę, tworzy osobny korpus konnych kopijników, uzbrojonych w sarysy H-ów, a nadając pod wojskowym względem równe prawa nowym swym azyatyckim poddanym, jakich macedońscy obywatele używali, wciela ich jako lekkozbrojnych do swego wojska H-ów ciężkozbrojnych, a takim sposobem i armię niezwyciężoną tworzy, i ścisłym węźlem łączy ludy nowopodbite w jeden wielki organizm polityczny.
S. Drz.

**Hoplocampa**, rodzaj owadów błonkoskrzydych roślinožernych (*Hymenoptera phytophaga*), do rodziny pilarzowatych (*Teuthredinidae*) zaliczonych. Niewielki te owady należą do szkodliwych w ogrodnictwie, ponieważ dwudziestonogie ich gąsienice niszczą niedojrzałe owoce. Szczególników (άκοντιστατι), szczególnie zaś tak zwanych peltastów (πελτασταί), którzy, według pomysłu znamkomitego Ifikratesa, jako lekka piechota liniowa pośrodkowali istotnie pomiędzy H-ami a właściwymi lekkozbrojnymi żołnierzami (τρυμνοί), mając znacznie lżejsze uzbrojenie i dogodniejszą broni zaczepną, przeznaczną szczególnie do boju na naczne odległości. — Rzuń wojska macedońskiego stanowili również H-ci, zwani tutaj falangitami (φαλαγγίται). Byli to wszyscy Mace-

342

Hoplarhynchus — Hoppe-Seyler Ernest.

niej znany jest pod tym względem gatunek *H. fulvicornis*; czarny ten błyszczący odwad posiada żółtoczerwonawe różki i kończyny oraz 2 pary szklistych skrzydeł; dochodzi do 4 cm. długości. Jako odwad dojrzały spotyka się pospolicie w ogrodach owocowych w kwietniu i maju, powieważ wtedy składa jajka do kwiatu śliw i czerśni; wykluwająca się z tych jajek biała z żółtawą głową gąsienicą posiada przykry, na podobieństwo pluskiew, zapach i niszczy młode śliwki i czereśnie, które, niedojrzewając, opadają. Przeobrażenie w poczwarkę i w dojrzałego odwa da gąsienice te odbywają w ziemi. K. K-ć.

Hoplarhynchus, rodzaj gregaryn albo hurmaczków (*Gregarinida*), przez Szneidera *Actinocephalus* nazwany, do rodziny *Polycystidae* zaliaczony. Drobne te jednokomórkowe (*Protozoa*), istoty posiadają ciało wydłużone i na przednim końcu w promienisto ułożone haczyki uzbrojone; pasożytują w różnych owadach (*Chrząszczach*, *Prostoskrzydłych* i *Dwuskrzydłych*). Najpospolitše gatunki: *H. stelliformis* i *H. oligacanthus*; pierwszy spotyka się w szczypawkach (np. *Cairabus aurutus*), drugi w ważkach (*Agrion*, *Calopteryx*). K. K-ć.

Hoppe v. Hoppen, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem, na trzech zielonych pagórkach, chmiel kwitnący i pnący się wokoło trzech tyczek, z których na każdej skrajnej siedzi dudek. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej — dudek. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany wraz ze szlachectwem Izraelowi Hoppemu, burgrabiemu elbląskiemu, z rodziny już w 1440 r. zaliczonej do patrycyatu toruńskiego, przez Władysława IV w d. 23 lutego 1637 roku. Potomkowie rzeczonego Izraela, zmieniw-

Fig. 62. Hoppe (herb).

szy nazwisko z początku na Hoppius, później na Hoppen, zamieszkali na Litwie. — Żródła: „Metr. Kor.” (ks. 289, f. 325); stary sztych z herbem w posiadaniu antykwaryusza Bisiera; Krętrzyński; Niesiecki. D.

Hoppe Ernst Reinhold Edward, matematyk niemiecki (* w Naumburgu nad Saalą d. 18 listopada 1816 r. — † w Berlinie 7 czerwca 1900). Był nauczycielem matematyki w gimnazium w Greifswaldzie, docentem prywatnym w uniwersytecie berlińskim, nauczycielem matematyki w Głogowie, wreszcie, aż do końca życia, docentem prywatnym uniwersytetu berlińskiego. Od roku 1872, po śmierci Grunerta, do r. 1900 był redaktorem dziennika „Archiv der Mathematik und Physik”, w którym ogłosił około 200 artykułów oryginalnych i mnóstwo sprawozdań z literatury matematycznej. Pisywał i do innych dzienników matematycznych. Pracował głównie w dziedzinie rachunku całkowego teoryi krzywych i powierzchni, geometryi wielowymiarowej i t. d. Ogłosił osobno: Teoryę pochodnych rzędów wyższych („Theorie der independenten Darstellung der höheren Differentialquotienten” Lipsk 1845); Podręcznik rachunku różnicnickowego i teoryi szeregów („Lehrbuch der Differentialrechnung und Reihentheorie”, Berlin 1865); Podręcznik geometryi analitycznej („Lehrbuch der analytischen Geometrie”, Lipsk 1880, wyd. 2-e 1890). Pisał także w przedmiotach filozoficznych. S. D.

Hoppe Reinhold, filozof niemiecki, znany głównie z pracy swojej: „Zulänglichkeit des Empirismus in der Philosophie” (Berlin 1852). Najbardziej w poglądach swoich zbliża się do empiryzmu Benekego (ob.), na psychologicznych podstawach opartego, i stąd nazwanego psychologizmem (ob.). Wszakże empiryzm Benekego wydaje się H-mu niedość stanowczym. Pracę swoją H. uważa za dalszy ciąg tego, co Locke zamierzył, mianowicie za objaśnienie psychologiczne pojęć filozoficznych w celu ścisłego sformułowania i rozwiązywania zagadnień filozoficznych. W metafizycznych poglądach swoich H. stoi na gruncie Berkeleya (ob.), przynajmniej godzi się z nim, że rzecz istnieje tylko w idei duchów, że zatem każdy przedmiot poznania jest ideą jakiegoś podmiotu; zarzuca wszakże Berkeleyowi, że nie zastosował abstrakcyi do postrzegania (percepcyi), przez co osiąga się pojęcie rzeczy. Ad. M.

Hoppe-Seyler Ernest Feliks Emanuel (* d. 26 grudnia r. 1825 we Freiburgu n. rz. Unstrut — † w Wasserburgu, nad jeziorem Bodensee d. 10 sierpnia r. 1895). lekarz i chemik zuakomity. Właściwie nazywał się tylko Hoppe, drugie zaś nazwisko przybrał do swego dopiero w r. 1863, gdy usynowił go pastor Seyler, mąż siostry jego najstarszej, który się wychowaniem jego zajmował. W r. 1846 zapisał się H. na wydział lekarski w Halli, nauki distance pobierał w Lipsku i Berlinie, gdzie w roku 1850, obroniwszy rozprawę „De cartilaginum structura et chondrino noanulla”, dyplom doktorski uzyskał. Po złożeniu egzaminu rządowego w r. 1852 zajmował posadę assystenta w cza-