858

Indoeuropejskie języki.

ści, pojedyńcze języki tego szczepu w nowszych
czasach zajęły nowe siedziby i rozsrosły się na
nowych obszarach gieograficznych Azji i pozo-
stałych części świata. To rozszerzenie się języ-
ków na dalszych terytorjach, jak np. angiel-
skiego w Ameryce północnej, hiszpańskiego i por-
tugalskiego w Ameryce południowej i t. p., po-
woduje w każdym z tych języków nieuniknieze
z biegiem czasu zmiany i właściwości bądź to
głosowe, bądź leksyalne, lub fleksyjne, które
nadają każdemu z nich pewien charakter od-
mienny, czysto miejscowy, wyróżniający go od języka macierzystego. Z drugiej strony ten szyb-
ki rozrost i wzmażanie się pierwiastku arjoeu-
ropejskiego w innych częściach świata, wśród
naroḍów i języków odrębnych szczepów, prowadzi
za sobąolonocześnie zagładę ludności tubyl-
czej, a wraz z nią i mowy miejscowej. Tym
sposobem pod naciskiem żywioł silniejszego
miejscowe języki i narzecza liczebnie słabną,
a niejedno ginie bez śladu. — Nazwa szczepu
„indoeuropejskiego”, jakkolwiek niezupełnie ści-
śła, jest wszakże sama przez się zrozumiała,
wskazuje bowiem w swoim określeniu dwa krań-
ce całego obszaru ziemi, na którym narody tego
szczepu w kolei wieków siedziby we rozpostar-
ły: granicę wschodnią stanowią Indje, zachodnią
kraje Europy. Obok niej używana dla języków
tego szczepu nazwa „arjoeuropejski”, jest
dokładniejsza, gdyż w pierwszej swojej połowie
ma na widoku Arjów albo Aryjczyków, które to
wyraz obejmuje starożytnych Indów i Irańczy-
ków. Nadto ze względu na owych Aryjczyków,
starożytnych przedstawicieli całego szczepu, uży-
wa się też nazwy „języki aryjskie” na oznac-
zenie całego szczepu na równi z dwiema na-
zwami wyżej wymienionemi. Oprócz tego szczepu
In-ski ucizeni niemieccy, za przewodem Fr. Schle-
gla, nazywają „indogiermańskim”, a języki „indo-
giermańskiemi”. Nazwa to jednak, wyróżniająca
z pośród jednoszczepowych ludów lub języków
europiejskich pierwiastek giermański, nie ma za
sobą słusznej zasady, i dla tego mniej jest wła-
ściwa aniżeli każda z trzech poprzednich. Na
niewłaściwość jej zwracał uwagę swych ziom-
ków Fr. Bopp, przypominając, że nie ma żadnej
podstawy, dla którejby w nazwie, ogarniającej
cały szczep językowy, Giermanowie właśnie
mieli być wyniesieni na przedstawicieli pozosta-
łych pokrewnych ludów Europy, zarówno w prze-
szłości, jak i w teraźniejszości (Bopp „Vergl.
Grammatik” t. I str. XXIV wyd. 2-e z r. 1857).
Już słuszniejsze od nazwy „indogiermański” by-
ło podług Boppa miano tego szczepu „indo-klą-
syczny” ze względu, że języki grecki i łaciński,
a zwłaszcza grecki, nierówno wierniej aniżeli
którykolwiek inny język europejski przechowały
znamiona pierwotnego typu językowego tych ro-
dzin; wszelako termin „indoeuropejski” uważał
on za najwłaściwszy jako powszechnie zrozu-
miały, którego też w dziełach swoich wyłącznie

używał. Z tych samych co i Bopp względów
unikał wyrazu „indogiermański” także W. Hum-
boldt, nazywając natomiast szczep nasz językono-
wy krótko „sanskryckim”. — Wykazanie podo-
bienstwa w ustroju gramatycznym języków szcze-
pu In-ego jest zasługą Fr. Boppa, twórcy języ-
koznawstwa porównawczego. Dowiódł on w swo-
jej Gramatyce porównawczej (1833—52) ścisłe-
go związku gienetycznego pomiędzy 7-iu rodzi-
nami językowemi, szczep ten składającemi. Z wy-
kazanego ich pokrewieństwa wzajemnego wyni-
kał wniosek o wspólnym ich początku od jed-
nego języka pierwotnego, od nieznanego języka
praaryjskiego. Oznaczenie siedziby tej mowy pier-
wotnej było nowym z kolei zagadnieniem, nieła-
twym do rozwiązania (ob. I. ludy). H. Chavée
(„Lexiologie indoeuropéenne”, Paryż 1849) i Pictet
(„Les origines indoeuropéennes”, Paryż 1859 —
1863) wskazywali jako kolebkę praaryjską wy-
żynę azjatycką, leżącą na północo — zachód od
Pendżabu, a na północo - wschód od Iranu, po-
między rzeką Oksem i Jaksartem, górami Hima-
lajskiemi i morzem Kaspijskim. Z tej pięknej
krainy rożeść się miały stopniowo ludy i języki
tego szczepu. Inni badacze szukali pierwotnej
siedziby praaryjskiej w Europie, albo też w oko-
licach blizkich granicy między Europy i Azję.
opierając się głównie na dowodach językowych,
mianowicie, że w jęz. aryjskim znanę są tylko
nazwy zwierząt i roślin północnych, jak: niedź-
wiedź, wilk, brzoza, buk, dąb, a nie ma nazw
zwierząt i roślin, właściwych krajom południo-
wym, jak: lew, tygrys, wielbłąd, pszenica, pal-
ma; również nazwy aryjskie śniegu, lodu, zimy
wskazują, że kolebką ich są okolice północne.
Wskutek tego O. Schrader („Sprachvergleichung
und Urgeschichte” wyd. 2-e Jena 1890) dopa-
ruje pierwotnej siedziby aryjskiej w okolicach
środowego biegu Wołgi, R. Latham („Elements
of comparative philology” 1862) w Polsce, Ben-
fey w okolicy między morzem Azowskim i Ka-
spijskim; Cuno na północy Europy, Penka („Die
Herkunft der Arier”, Cieszyn 1886) w Skandy-
nawji.— Wcześniejsze lub późniejsze oddzielenie
się pojedyńczych rodzin językowych od pierwot-
nego pnia aryjskiego pociągnięło za sobą z ko-
nieczności wytworzenie się większych lub mniej-
szych różnic w dalszym każdej z tych rodzin
samodzielnymi życiu i wciagu jej rozrastania się
koleją wieków na pojedyńcze języki. Różnice
te wydatniają i określają zarazem blizkość
związku tych języków czyli stopień silniejszego
lub słabszego ich pokrewieństwa pomiędzy sobą,
jako też z samym prajęzykiem. W tym rozwo-
ju języków Pictet uważał za najbliższe pierwot-
nego pnia aryjskiego indyjskie i irańskie,
po nich zaś litewskie i słowiańskie; nieco wię-
cej oddaliły się już jęz. greckie, bardziej jesz-
cze jęz. italskie i giermańskie, a najdają od-
biegły celtyckie. Dzisiejsze językoznawstwo uznaje zgodnie z tym poglądem bliższe pokrewień-

860

Indofenole — Indol.

wydaw. H. Paula; „Grundriss der romanischen Philologie” G. Gröbera; „Grundriss der iranischen Philologie” W. Geigera i E. Kuhna; „Grundriss der indo-arischen Philologie und Altertumskunde”, które założył J. Bühler, a prowadzi dalej F. Kielhorn, i „Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft” wyd. Iwana Müllera. A. A. K.

**Indofenole**, barwniki otrzymane przez Witta i Koechlina za pomocą utlenienia mieszaniny p-amidofenolów z fenolami; znajdują się w blizkiem powinowactwie do indamin, zarówno z budowy jak i z zachowania się chemicznego. Posiadają charakter słabo zasadowy i sole ich w przeciwieństwie do indamin są bezbarwne, w stanie wolnym indofenole posiadają barwę niebieską albo fioletową. Indofenole nie posiadają charakteru kwaśnego. Otrzymane (przez odtlenienie) leukozwiązki posiadają charakter wyraźnie fenolowy. Leukoindofenole rozpuszczają się w alkaliach, i w tych rozczynach łatwo się utleniają na powietrzu (w indofenole); w roztworach kwaśnych nie ulegają żadnej zmianie. Właściwości powyższe leukozwiązków spowodowały użycie indofenolów w farbierstwie i drukowaniu tkanin, zupęluje taksamo jak przy farbowaniu za pomoćą indyga. W. Br.

**Indogiermanowie**, ob. Giermani, Indoeuropejskie ludy, I-e języki, Indostan, Niemey.

**Indoina**, C₂₀H₂₀N₄O₃, tworzy się przez redukcyę kwasu o-nitrofenylopropiolowego w roztworze podkwaszonym kwasem siarczanym za pomocą siarczanu żelaza. I. jest bardzo podobna do błękitu indygowego i różni się tylko następującym barwnym odczynem: rozpuszcza się w stęż. kwasie siarczanym, zabarwiając go na niebiesko (indygo na zielono). I. rozpuszcza się łatwo w anilinie i w wodnym roztworze kwasu siarkawego z niebieskiem zabarwieniem. W. Br.

$$ \text{Indoksyl, } C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{C(OH)}}{\overset{\text{NH}}{\text{C}}} \text{CH, trzeba uważać} $$

jako hydroksylowany indol, a mianowicie jako β-okyindol. I. po raz pierwszy został zauważyony jako produkt rozkładu indoksylosiarczanego kwasu. Następnie Baeyer otrzymał go syntetycznie z kwasu indoksylowego („Berichte d. d. ch. Ges.” tom XIV, 1744). Reakcya przebiega według równania:

$$ C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NO}}{\overset{\text{C(OH)}}{\text{C}}} \text{COOH} = C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NH}}{\overset{\text{C(OH)}}{\text{C}}} + \text{CH} + \text{CO}_2 $$

Dalej, tworzy się także indoksyl z indyga przy ogrzewaniu z alkaliami (Heymann i Bachofen „Ber.”, XXVI 225). I. jest to brunatny, nie destylujący się z parą wodną olej, łatwo rozpuszczalny w wodzie (żółta fluorescencya). Posiada właściwości słabo zasadowe i rozpuszcza się w stężonym kwasie solnym, barwiając go na czer-

wono. W roztworze alkalicznym, pochłaniając tlen z powietrza, przechodzi w indygo, które również się tworzy i w roztworach w kwasie solnym pod wpływem chlorniku żelaza. W. Br.

**Indoksylosiarczany kwas**, C₈H₆NO·SO₂H, w stanie wolnym nie jest znany. Sól potasowa kwasu powyższego, połyskujące blaszki albo tabliczki, jest łatwo rozpuszczalna w wodzie i krystalizuje ze spirytusu wrzącego. Baeyer otrzymał ją syntetycznie przez ogrzewanie indoksylu z pyrosiarczanem potasu K₂S₂O₇ („Ber. d. d. chem. Ges.” t. XIV, 1745). Przy ogrzewaniu suchej soli sublimuje błękit indygowy, w który przemienia się także łatwo, gdy nagrzewamy roztwór indoksylosiarczanego kwasu z dodatkiem chlorniku żelaza i kwasu solnego (Baumann i Tiemann). Brieger wskazał obecność indoksylosiarczanu potasu w moczu zwierząt roślinożerczych. W. Br.

$$ \text{Indoksylowy kwas, } C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NH}}{\overset{\text{C(OH)}}{\text{C}}} \text{COOH} $$

kwas karbonowy indoksylu; tworzy się przez ogrzewanie powyżej 200° kwasu fenyloglicynu-karbonowego z wodzianem potasu i następnie rozkład stopu za pomocą rozcieńczonego kwasu siarczanego. Jeżeli stapianie odbywa się w próżni, to stop zawiera przeważnie indoksylan potasu. I-owy kwas, trudno rozpuszczalny proszek krystaliczny, przy do 122-123° stapia się, wydzielając CO₂, i wtedy otrzymuje się indoksyl. Roztwór kwasu indoksylowego podeczas gotowania z alkaliami pochłania szybko tlen z powietrza i przemienia się w błękit indygowy. W. Br.

$$ \text{Indol, } C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NH}}{\overset{\text{CH}}{\text{C}}} \text{CH, prototyp związków} $$

indygowych; po raz pierwszy otrzymał go Baeyer przez ogrzewanie oksyindolu (ob.) z pyłem eyankowym („Ann. chem. Pharm.” t. CXL 295). Później stwierdził, że można otrzymać indol, ogrzewając indygo z cyną i kwasem solnym, a następnie otrzymany żółty związek cynowy destylując z pyłem cynkowym („Ber. d. d. chem. Ges.” t. I 17). Wkrótce potem Baeyer i Emmerling otrzymali indol przez ogrzewanie o-nitrocynamonowego kwasu z wodzianem potasu i opiłkami żelaznemi (redukcya) według równania:

$$ C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NO}_2}{\overset{\text{CH: CH. COOH}}{\text{C}}} + 2\text{H}_2 = C_6H_4 \rightleftharpoons \underset{\text{NH}}{\overset{\text{CH}}{\text{C}}} + \text{CH} + \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O} $$

Bardzo dobry sposób otrzymywania indolu polega na ogrzewaniu monochloraldehydu, albo jeszcze lepiej dwuchloreteru z aniliną do 210 - 230°. Początkowo tworzy się monochloretylidenanilid i etenyldwuanilina, która rozpada się na anilinę i indol (Berlinerblau i Nencki):

Indos.

863

weksłu i stanowi tylko pełnomocnictwo, lecz
plenipotencya taka dotyczy zarówno odbioru na-
leżności za weksel, jak i dalszej cessyi weksłu
z odbiorem waluty na rzecz žyranta. Stąd więc,
jeśli weksel przejdzie od okaziciela na podsta-
wie žyra in *blanco* do osoby trzeciej już na za-
sadzie twupełnego indosu, to ten trzeci mocen
jest w stosunku do siebie uważać za odpowied-
zialnego w drodze wekslowej także i indosan-
ta in *blanco*, jako takiego, który w osobie swe-
go pełnomocnika scedował weksel trzeciemu.
W przedmiocie datowania indosów art. 139
orzeka, że antydatowanie jest zabronione pod
karą za fałsz; karę wymierza się na podstawie
kodeksu kryminalnego. Indosant odpowiada na
równi z wystawcą weksłu solidarnie za wpływ
weksłu (art. 140 kod. hand.). Kwestya, czy
indos zawsze skutkuje solidarność, związana jest
z zasadniczem pytaniem, czy każdy weksel, bez
względu na przymiot wystawcy, podlega rozpo-
rządzeniom kodeksu handlowego co do solidar-
ności. Były IX departament senatu uznal, że
weksel suchy podpisany przez niehandlujących,
choć nie pochodzi z czynności handlowej, może
być ustąpiony przez indos w znaczeniu kode-
ksowem, t. j. ze skutkami do solidarności. Toż
samo zdanie wypowiadła Zieliński („O wek-
slach” Warszawa 1884, str. 395). Jednakże wobec
faktu, że przedmiot ten przez prawo wy-
raźnie rozstrzygnięły się został, zwyczaj wyro-
bił praktykę, że ile razy osoba prywatna żyruje
weksel niehandlowy, wymaga się od niej wy-
raźnej wzmianki w indosie, iż odpowiada soli-
darnie za wpływ weksłu. Aby wykonać regres
względem indosanta, okaziciel żadać musi zapła-
ty weksłu w terminie, a w razie nieuśczenia
nazajutrz po terminie oddać weksel do protestu.
Wreszcie w terminie 15-dniowym, licząc od da-
ty protestu, należy weksel do sądu zaskarzyć
(art. 161, 162 i 165). Kodeks wymaga jeszcze
przedniego doręczenia protestu, lecz praktyka
uznała, że doręczenie to zastępuje przesłanie
indosantowi kopii skargi powodowej wraz z ko-
piami dokumentów, a między innemi i protestu.
Termin 15-dniowy do skargi wtedy zachowano
być winien, jeśli indosant mieszka w odległości
pięciu miryametrów (5 ¹⁷/²⁰ mil polskich lub
40 ¹⁹/²⁰ wiorst rossyjskich). Termin ten wzglę-
dem žyranta zamieszkałego w większej odległo-
ści od miejsca płatności weksłu, zwiększa się
o jeden dzień na które dalsze dwa i pół mirya-
metry (2 ³⁷/⁴⁰ mili pols. lub 20 ¹⁹/⁴⁰ wiorst ro-
syjskich). Termin taki służy względem każdego
z žyrantów. Z kolei każdy z indosantów ma
prawo wykonywać ten sam regres albo osobi-
scie, albo zbiorowo przeciwko wszystkim w tym
samym terminie; względem nich termin zaczyna
biedz nazajutrz po dacie zapozwania do sądu
(art. 167). Po upływie tych wszystkich termi-
nów okaziciel weksłu traci wszelkie prawa do
indosantów (art. 168). W Niemczech i w Au-

stryi, gdzie obowiązuje ustawa wekslowa nie-
miecka, przepisy o indosie zawarte są w dzie-
więciu artykułach, od 9 do 17 włącznie. Weksel
może być scedowany tam, za pomocą žyra.
Wszakże indos nie ma skutku wekslowo-praw-
nego, jeśli wystawca wzbronił przeniesienia
w samym weksłu wyrazami: „nie na zlecenie”,
lub przez wyrażenie równoznaczne. Wskutek
indosu przechodzą na indosata wszelkie prawa
z weksłu wynikające, w szczególności i moc
ponownego przelewu weksłu. Indos winien być
umieszczony na weksłu, jego kopii lub przedłu-
żeniu połączonem z wekslem lub z kopią. Ży-
ro jest ważne, choćby cedent napisał swoje na-
zwisko lub firmę na grzbiecie weksłu, albo kopii,
albo na przedłużeniu (żyro in *blanco*). Każdy
posiadacz weksłu mocen jest wypełnić žyro in
*blanco*; może on jednak i bez tego wypełnienia
weksel dalej ustąpić. Indosant odpowiada względ-
nej każdego późniejszego posiadacza za przy-
jęcie weksłu i jego zapłatę. Wszakże nie staje
się odpowiedzialnym, jeśli dodał w indosie
wzmiankę „bez rękojmi” (ohne Gewährleistung),
„bez obowiązku” (ohne Obligo) lub zastrzeżenie
równoznaczne. Jeśli w indosie przez wyrazy
„nie na zlecenie” (nicht an Order) lub temu po-
dobne dalszej cessyi zakazano, wówczas nie
służyły regres do žyranta osobom, którym dostał
się weksel od indosata. Jeśli weksel przelany
zostaje po upływie terminu, określonego do spo-
rządzenia protestu, cessionaryusz nabywa pra-
wa tylko względem akceptanta, o ile akceptacya
nastąpiła, oraz regres przeciwko osobom, które
weksel po tym terminie ustąpiły. Jeśli zaś
weksel zaprotestowano przed indosem, cessiona-
ryusz ma prawa swego cedenta przeciwko ak-
ceptantowi, wystawcy i osobom, które weksel
przed protestem scedowały. W tym razie żyr-
rant wekslowo nie odpowiada. Indos ze wzmian-
ką „do pobrania” (zur Einkassirung), „z pełno-
mocnictwa” (in Prokura), bądź tym podobna—nie
przenosi własności weksłu, lecz upoważnia tył-
ko do odbioru waluty, do sporządzenia protestu
i do doniesienia poprzedniemu žyrantowi o nieuściz-
nieni, jako też do dochodzenia należności. Ta-
ki cessionaryusz może dalej weksel żyrować,
lecz tylko pod postacią plenipotencyi (Prokura-
Indossament). Nie służy mu jednak możliwość
dalszego zbytu przez właściwe žyro, choćby nawet
do žyra z pełnomocnictwem dodano dopisek „al-
bo na zlecenie” (oder Order). W Anglii ist-
nieją dwa sposoby cessyi weksłu, mianowicie
przez wydanie (by delivery) i za pomocą žyra
(by indorsment). Weksel wystawiony na okazi-
ciela (to bearer), ceduje się przez wydanie;
lecz i taki weksel może być indosowany ze
skutkami co do solidarności. Weksel płatny na
zlecenie ustępuje się przez indos. Każde žyro
pociąga za sobą odpowiedzialność indosanta.
Indos pisze się na samym weksłu lub na prze-
dłużeniu, lub wreszcie na kopii. Indos może

Enc. powaz. ilustr. Zesz. 238. T. XXX.

109

864

Indostan (I. Geogr. fizyczna).

być, albo in blanco, albo pełny (General indorsment i Special indorsment). Posiadacz weksłu żyrowanego in blanco może wypełnić indos. Weksel żyrowany in blanco przechodzi przez proste wydanie. Tylko cedent szczególny odpowiada z indosu względem stron. Weksel może być zawsze ustąpiony do czasu zaspokojenia. Prawo angielskie rozróżnia jeszcze indos ograniczony (a restrictive indorsment), który czyni cessionaryusza posiadaczem weksłu, lecz nie pełnym właścicielem (beneficial owner). Indos taki nie nadaje indosatowi władzy przenoszenia praw, chyba-by wyraźnie do tego był upoważnionym. W ogólności żyro ograniczone wyradza między indosantem a cessionaryuszem stosunek jak między mocdawcą a pełnomocnikiem. W Cessarstwie cessy weksłu uskutecznia się również za pomocą indosu. Indos jest albo pełny albo niezupełny. Pierwszy przenosi własność, drugi nadaje tylko prawo do odbioru należności. Pierwszy nazywa się pieredatocznaja nadpis, drugi nadpis preporuczytielnaja. Indos zawierać winien: 1) nazwisko cessionaryusza oraz samą czynność ustąpienia za pomocą wyrazów: wmeisto mienia takomu-to, albo wmiesto mienia po prikazu takowo-to; 2) stwierdzenie odbioru w authority; 3) datę. W razię braku daty można przeciwko indosowi czynić zarzuty. Indos może być uczyniony in blanco za zgodą kontrahentów i na ich ryzyko. Indos wolno sporządzić przed okazaniem weksłu wystawcy, po takiem okazaniu, a nawet po akceptacyi. Antydatowanie zakazane jest pod nieważnością indosu, a nawet pod odpowiedzialnością karną. Indosanci odpowiadają za należność solidarnie. Odpowiedzialność taka nie istnieje, jeśli w indosie zamieszczono wyrazy: bez obligu—bez oborota na mienia. Dla regresu względem indosantów musi być sporządzony protest, zarówno przeciwko wystawcy weksłu jak i przeciwko żyrantowi. Odpowiedzialność z indosu trwa przez cały czas istnienia mocy obowiązującej weksłu, t. j. przez lat dwa (Ustaw o weksielach). Oprócz żyrowania weksli, prawo i praktyka wprowadziły cedowanie i innych dokumentów za pomocą indosu bez potrzeby doręczania. Takiemi są konosamenty morskie, które art. 281 kod. hand. zezwala wystawiać na zlecenie i akty pożyczki losowej (prix à la grosse), które również według art. 313 mogą być drogą indosu cedowane, gdy je na zlecenie wystawiono. Dalej ustawa kolejowa w art. 78 stanowi, że duplikaty kuponów imienne mogą być ustępowane za pomocą cessyi na dokumencie. I taka również cessya nie wymaga zachowania przepisów o przelewie wierzytelności wogół. — Literaturę ob. pod art. Weksel; z dzień polskich wymienić można tylko: F. Flamm „Rzecz o wekslach i czekach na tle międzynarodowem” (Warszawa 1882); Dominik Zieliński „O wekslach” (Warszawa 1884); z niemieckich: dr H. Rehbein „Allgemeine deutsche

Wechsel-Ordnung” (Berlin 1900); z prac francuskich: „Les codes annotés de Sirey, Code de Commerce” (Paryż 1893—1895; objaśnienia pod art. 136—139 Kod. handl.). H. K.

### INDOSTAN.

I. Geografia fizyczna.

II. Geografia poli., ob. Indyjskie Ces.

III. Ludy indyjskie (antrop. i etnogr.).

IV. Historya.

V. Religia.

VI. Literatura.

VII. Filozofia.

VIII. Matematyka i astronomia.

IX. Medycyna.

X. Sztuki plastyczne.

XI. Muzyka.

XII. Języki.

Indostan. I. Geografia fizyczna. A) Położenie—ukształtowanie poziome. Środkowy z trzech południowych półwyspów Azyi; wyrasta właściwie na linii biegnącej od delty Indusu do wspólnej delty Gangesu i Bramaputry, mniej więcej wzdłuż zwrotnika, wkraczając klinowato między zatokę Bengalską na wschodzie i Omańską na zachodzie i przebłążając się na południe za pomocą jajowatej wyspy Cejlon; lecz pojęcie Indostanu jest obszerniejsze od właściwego półwyspu: obejmuje ono, prócz półwyspu, jeszcze przyległa część lądowego pnia Azyi, sięgającą do wschodniej krawędzi Iranu, Himalajów i dolnej Bramaputry, a nawet nieco po za nią, do zachodniej gałęzi gór Indochińskich; cała rozciągłość tego czworokątnego kraju z północy na południe wynosi około 28° (przylądek Komorin na południu, przeczło 8° sz., i dolina Gilghitu (Dżylgit) na północy, poza 36° szer. pn.). Tym sposobem I. składa się z dwóch części: południowej, półwyspowej, tj. Dekanu, i północnej, lądowej, tj. Indostanu w znaczeniu ściślejszem. Obszar tak ograniczonego kraju wynosi blizko 4 miliony klm. kw., połowę Iądu Australii.

B) Ukształtowanie powierzchni — stosunki geologiczne i hydrograficzne. Obie wyżej zaznaczone części składowe: Dekan i Indostan właściwy, różnią się od siebie pod względem ukształtowania powierzchni i pod względem pochodzenia. Dekan jest wyżyną, składającą się z archaicznego fundamentu, na którym tylko tu i owdzie uchroniły się od spłukania pokrywające go warstwy młodsze; w części północno-zachodniej, występuje tu obszerna pokrywa bazaltowa. Część północna, dorzecza Indusu i Gangesu z dolną Bramaputrą, stanowi nizinę, złożoną z utworów bardzo młodych. Warstwy archaiczne części południowej są sfałdowane; warstwy paleozoiczne, mianowicie łupki, piaskowce i wapienie, leżą na nich niezgodnie i płasko, warstwy mezozoiczne występują rzadko; wschodnie zaś wybrzeże składa się z utworów czwartorzędowych. Od czasu węgla żadne

865

fałdowania nie miały tu miejsca; za to występo-
wały często uskoki, które sprowadziły tu olbrzy-
mie zmiany; podczas bowiem, gdy dawniej De-
kan łączył się z Arabią i Afryką, to wskutek
wielkich zapadnięć na początku jury, stał się
krajem samodzielnym o klinowym kształcie. Po-
czątkowo występował on jako wyspa, ale wsku-
tek utworzenia się niziny Indostańskiej, z napły-
wów rzeczuych, wyspa ta została niejako przykle-
jona do łądu Azyi. Ponieważ podkład tych osadów
rzecznych składa się z osadów trzeciorzędowych
morskich, więc w trzeciorzędzie Dekan był je-
szcze wyspą, lecz już w dilluvium ciesinna mu-
siała być wypełniona osadami rzecznuemi, albo-
wiem grubość ich jest bardzo wielka.

1) Nizina Indostańska. Przez najwschodniej-
szą część tego kraju przepływa Bramaputra,
która, opuściwszy Himalaje (ob.), toczy tu powol-
nie swe bardzo zimne wody, wymijał góry Khasia,
w czasie wezbrań (na wiosnę od topnienia śniegu
w górach i w lecie od deszczów mussonowych)
podmywa brzegi, zmieniał łóżsko, tworzy niezli-
zone wyspy. Po połączeniu z Tistą Bramapu-
tra łączy się z Gangesem i tu, pod Goalandą,
rozpoczyna się wspólna delta, pokryta nieprze-
bytemi zaroślami, zwana w części południowej
Sunderbans, obejmująca obszar 82 595 klm. kw.,
to jest tak wielki jak Portugalia. Poziom kraju
w południowej części delty jest tak nizki, że
wiatr, wiejący w górę rzeki, wywołując nieznacz-
ne jej podniesienie, wystarcza do zalania kraju.
Klimat delty jest w wysokim stopniu niezdro-
wy, do czego przyczynia się masa trupów ludz-
kich i zwierzęcych, składanych tu przekrą
(Indusi mają zwyczaj topienia trupów). Podczas
gdy brzegi Bramaputry przedstawiają po więks-
szej części kraj dziki, to Ganges powyżej delty
w BENGALII przepływa kraj z wysoką kulturą,
a na jego falach odbywa się ożywiona żegluga.
Pod Allahabadem Ganges przyjmuje z prawej
strony, równie jak i on z Himalajów wypływają-
cą, Dżamnę, która płynie równolegle z rzeką
główną; żyzny kraj, ograniczony temi dwiema rz-
kami, poprzerzynany kanałami, nosi miano Du ab.
Pod Dohli nad Dżamną (Jumna) niżina ma już 250 m.
wysokości. Nizkie odgałęzienia Himalajów wpra-
czają z północy, zbliżamy się do suchych
obszarów Pendżabu. Już w okolicach Agry róż-
nica między porą deszczu i suszy występuje tak
ostro, że Schlagintweit, który przybył do tego
miasta w kwietniu, znalazł jego okolice zupełnie
pozbawione roślinności. Grunt, składający
się tutaj z czerwonej gliny, zamienia się na po-
wierzchni podczas pory suchej w pył, który unosi
się w atmosferze i osiada na przedmiotach; w po-
rze deszczowej w stycznii, ten sam grunt pokrywa się świeżą ziełenią. Im dalej posuwamy
się na północo-zachód, tem bardziej pustynnym
staje się kraj; wreszcie, przeszedłszy dział wod-
ny między Gangesem i Indusem - Satledżem, gdzie
w pustyni Tharr niektóre rzeczki giną w pia-

sku, stajemy w Pendżabie, Krainie Pięciu Rzek,
ale zarazem i trąb piaszczystych, tylko smu-
gi nadrzeczne tworzą tu oazy śród pustyn, któ-
re ku południu coraz bardziej przemagają.
Nazwa Pendżabu pochodzi od pięciu rzek: Sat-
ledżu i czterech rzek jego systematu (Bias, Ra-
wi, Czinab i Dżilam); szósta, Indus, nie wchodzi
tu w rachubę. Indus, po połączeniu się z Satle-
dżem, tworzy już tylko jedną nić wodną śród
pustyni: szeroka jego dolina, zalewana w czasie
wezbrań, jest błotnista, rzeka dzieli się tu na
odnogi i tworzy wyspy. Poniżej Haiderabadu za-
czyna się delta, ale już powyżej Haiderabadu,
pod miastem Szikarpur, oddziela się od Indusu
na lewo odnoga Nara, która uchodzi do laguny
Run of Kacz. Laguna ta utworzyła się wskutek
trzęsienia ziemi, naprzód jako kotlina bagnisto-
solna, następnie r. 1827 Indus, przerwawszy ta-
my, wskutek trzęsienia ziemi, zalał tę kotlinę
i zamienił ją w jezioro. Na wschód od Indusu
i Satledżu rozciąga się, jak wspomnieliśmy, pu-
stynia Tharr. W północnej części jest ona pia-
szczysta, w południowej skalista—i tutaj stanowi
już przejście do Dekanu.

2) Wyżyna Dekanu. Fundament tego kraju stanowią, jak wspomnieliśmy, sfałdowane warstwy archaiczne, gnejsy i łupki krystaliczne; na nim spoczywają warstwy zwane Vindhya (od gór tegoż nazwiska), składające się z łupków, piaskowca i wapieni, pozbawione wszelkich szczątków organicznych; na grupie warstw Vindhya leży grupa warstw Gondwana, która swemi triasowemi i jurajskiemi piaskowcami, zawierającymi liczne szczątki roślin i jaszczerów, odpowiadano południowo-afrykańskiej formacyi Karroo; wreszcie jako ostatnie ogniwo występuje tu rozległa pokrywa bazaltowa. Wyżynowa część I-u da się podzielić jeszcze na dwie części: I. Centralny na północy i Dekan Właściwy na południu, rozdzielone rzeką Godawari, od której połączszy ku południu główny dział wodny półwyspu przesuwa się ku zachodowi, ku samemu wybrzeżu, w Ghatta Zachodnie. I. Centralny zaczyna się zaraz na południe Gangesu, pod Patną; występują tutaj mianowicie nagie granitowe masy skalne, które w szczycie Parasnath wznoszą się do 1 370 m., zresztą tworzą kamieniste wyżyny zdatne tylko na pastwiska. We wschodniej części wyżyny, w kraju Ghond, porastają olbrzymie lasy na pochyłościach wyżyn, podczas gdy górne powierzchnie ich są pokryte wysokiemi trawami. Na północo-zachód od Szon leży kraina Bandelkand, słynna z obfłości dyamentów, które znajdują się w czerwonym piaskowcu. Na zachód od Bandelkandu rozciąga się wyżyna Malva, pokryta bazaltem, posiadająca grunta żyżne; za rzeką Czambal (dopływ Dżamny), ograniczającą tę wyżynę z zachodu, wstępujemy w góry Arawali, które według Suessa należą do najwyższych sfałdowań na ziemi, albowiem na ich sfałdowanych warstwach archaicznych war-

866

stwy paleozoiczne (grupa Vindhya) leżą poziomo;
góry Arawali spadają na pd.-w. wzdłuż uskoku,
a na pn.-zachód przechodzą w—znąą już nam—
pustynię Tharr. U południowej krawędzi wyży-
ny Malva ciągnie się łańcuch gór Vindhya, skła-
dający się z piaskowców i łupków; doliny śród
tych gór są bardzo żyzne, posiadają sady owo-
cowe i niwy pszeniczne. Wzdłuż południowych
stóp gór Vhindhya płynie ku zachodowi rzeka
Narbada, której źródła leżą na wyżynie Gond-
wana na wysokości 1100 m. Płynie ona z po-
czątku na granicyкал osadowych i gnejsu,
a następnie wrzyna się w pokrywę bazaltową
i tworzy liczne wodospady. Na południu od
Narbady wznoszą się bazaltowe górы Satpura,
a na południe od nich płynie rzeka Tapti, rów-
noległa do Narbady, lecz o połowę krótsza. Na
południe od Tapti rozciąga się kraina Berar,
dzpie pokrywa bazaltowa dosięga największej
szerokości, mianowicie 650 km. od wybrzeża do
Nagpur. Na północ od uściowej zatoki obu po-
wyszzych rzek, mianowicie zatoki Kambayskiej,
rozciąga się pokwysep Gudżerat, składający się
z gnejsu i pokrywy bazaltowej. Na południe od
krainy Berar rozpoczyna się Dekan Właściwy,
jako wyżyna około 800 m. wniesiona, na po-
wierchni której wznoszą się tu i owdzie łańcu-
chy gór. Najwyraźniej łańcuch taki występuje
na zachodzie wzdłuż wybrzeża; są to Zachodnie
Ghatta i ich przedłużenia południowe. Ghatta
ciągną się i dałej na północ, jako zachodnia
podniesiona krawędź wyżyny, do okolic Tapti;
wznoszą się średnio do 1200 m., a w najwyż-
szych szczytach przeszło 1800 m., na wschód
pochylają się łagodnie, na zachód spadają stro-
mo, schodowato; przejścia, zwłaszcza od zacho-
du, są uciążliwe. Południowe przedłużenie Ghat-
ta, lesiste górny Nilgiri, wznoszą się do 2630
m. Na południu gór te spadają ku zagłębiению
Gap, łączącemu dwa przeciwległe wybrzeża pół-
wyspu (kolej żelazna z Kalikutu do Madrasu),
a oddzielającemu Nilgiri od dwóch górskich łań-
cuchów, stanowiących zakończenie półwyspu,
mianowicie gór Anamali i Cardamum, podobniež le-
sistych, nieco tylko wyższych od Nilgiri. Rzeki,
wypływające do Zachodnich Ghatta: Godawari,
Kriszna (Kistna), Kaweri, przerzynają stepową
wyżynę Dekanu i tworzą przy uściach rozgałę-
zione delty. Liczne kanały i sztuczne stawy
służą do nawodniania suchej wyżyny. Wynio-
słości, ciągnące się wzdłuż wschodniej krawędzi
wyżyny, oznaczane mianem Wschodnich Ghat-
ta, są mniej wyraźne, mniej zwarte, niższe
(najwyżej do 1200 m.) i leżą dalej od brzegu,
pas nadbrzeźny po tej stronie jest więc szerszy,
ale pokryty piaskami lotnemi, jest daleko gorzej
uposażony od zachodniego. Na południu półwy-
spu szereg piaszczystych ławic (Most Adama)
prowadzi na wyspę Ceylon (ob.).

C) Klimat. Pod względem klimatycznym
I. należy do zwrotnikowej krainy mussonów.

Co się tyczy temperatury, to charakterystyczną
jej cechą są przedewszystkiem małe waha-
nia między najzimniejszym i najcieplejszym mie-
siącem: nawet na południowych stokach Hima-
lajów nie dochodzą one 20°, a ku południu
szybko się zmniejszają: Kalkuta ma 11°, Madras
6,5°, a Colombo na Ceylonie tylko 2,3°. Średnia
temperatura najcieplejszego miesiąca na północ-
nej nizinie wynosi przeszło 28°, a w pustyni
Tharr i w Pendźabie, wogół w dolinie Indusu,
przenosi 30°, a nawet 34° (w lipcu). W cen-
tralnym Indostanie na obszarze między Agrą,
Allahabadem i Haidarabadem temperatura naj-
cieplejszego miesiąca (maja) przenosi 33°. Naj-
wyższe absolutne maximum dosięga największego
stopnia, mianowicie 52,8°, w Multanie (Pendźab).
Tutaj też przypadają najniższe zimowe minima:
kiedy na południe od zwrotnika nawet najzim-
niejszych miesiąc, styczeń, posiada temperaturę
jeszcze przeszło 20°, to w Multanie temperatura
spada do 12°, a w Peszawerze nawet prawie
do 9°. W wyjątkowych latach temperatura w zi-
mie może czasami, nawet w gorącym Pendźabie,
spaść poniżej 0°: w Lahore średnie minimum
wynosi 0,1, a absolutne minimum — 1,6, w Mul-
tanie nawet — 1,7; nawet w Benaresie tempera-
tura może spaść do 0,6. Na wybrzeżach jednak
rzecz ma się inaczej: Kalkuta ma średnie mi-
nimum +12°, Madras +16°, Colombo +20,6°.
Roczyń bieg temperatury na północ jest nastę-
pujący: w październiku termometr wszędzie stoj
prawie jednakowo na +27,6; następnie powie-
trze szybko się ochładza do 12°, we wnętrzu
Dekanu do 16—20°; wreszcie w miejscowo-
ściach nadbrzeżnych nawet w styczniu ozię-
bienie jest mniej znaczne: Madras 24,7°, Bom-
bay 22,5°, Colombo blizko 26,5°. Od stycznia
temperaturaaczynastwazrastać, najszybciej od
kwietnia do maja, a to szczególnie w Pendźa-
bie. W marcu dojrzewają tutaj europejskie zbo-
ża, w kwietniu rozpoczynają się już suche,
palące wiatry zachodnie, które trwają do czerw-
ca, czyniąc ten miesiąc najgorętszym w roku;
nawet nad ranem termometr wskazuje nieraz
35°. Dopiero w lipcu następują ożywcze desz-
ce, ale temperatura do października utrzymuje
się ponad 26°. Deszcze w Indyach są sprowa-
dzane głównie przez musson południowo-zacho-
dni, który w Bengalii przechodzi w południowy,
a nawet południowo-wschodni. Obfte deszcze,
sprowadzone przez musson, warunkują żyzność,
ale zarazem i choroby: febrę, dysenteryę i cho-
lerę. Musson letni utastę zwykle około połowy
w Bengalii przechodzi w północny, dalej zaś ku Pen-
dźabowi nawet w północno-wschodni. Przy końcu
wiania mussonu zimowego w lutym i marcu,
przed nastaniem mussonu letniego, również
w czasie po ukończeniu letniego, a przed nasta-

Indostan (III. Ludy indyjskie—antrop. i etnogr.).

867

niem zimowego, powstają gwałtowne burze czyli tajfuny, zwane w Indyach zwykle cyklonami, które najbardziej srozą się w zatoce Bengalskiej. ale dochodzą czasem do zatoki Perskiej. Wstępując na ląd, zwłaszcza na delcie Gangesu, wywołują wielkie zalewy, przy których ginie po kilkadziesiąt tysięcy ludzi; niekiedy i wybrzeże Koromandelski jest nawiedzane przez te cyklony, lecz rzadko się zdarza, by przekroczyły one półwysep ku zachodowi. Rozkład deszczów w Indyach jest bardzo niejednostajny. Największa ilość spada na południowych stokach wschodnich Himalajów, szczególnie już poza Bramaputrą, w górach Khasia (przeszło 12 metrów) oraz na zachodnich stokach Ghatta przeszło 6 i półmetra. Najuboższą w deszце jest pustynia Tharr oraz Pendżab; w pierwszej przechodzą całe lata bez deszczu, w drugim roczna ilość deszczu wynosi tylko około 10 cm. prócz tego w Dekanie, zwłaszcza na wsch. stokach Ghatta Zachodnich, ilość opadów jest też mała, wynosi około 50 cm. Nierówny rozkład deszczu w różnych latach jest wielką klęską dla rolnictwa Indostanu, tak np. w Madrasie w 1847 roku spadło 206 cm, a w r. 1876 tylko 55; inne też stacye wykazują podobne wahania; stosunki takie są przyczyną podobne głodowych w Indyach, występujących szczególnie w tych okolicach, gdzie ilość spadłego deszczu wynosi mniej niż 100 cm. Na Cejlonie, podobnie jak w Dekanie, strona zachodnia jest obfitszą w deszце, niż wschodnia.

D) Flora i fauna. Leśną florę I-u, pobodnie jak i Indochin, charakteryzuje drzewo tekowe (Tectona grandis) i drzewo sandałowe (Santalum album); pewien rys afrykański nadaje krajobrazowi palma deleba (Borassus flabelliformis), obok której znaczne rozpowszechnienie posiada Butea frondosa z ognisto-żółtemi kwiatami. W wielkiej obfitości rośnie Acacia Catechu i Cedrela Toona. Jedną z najosobliwyszych form roślinnych stanowi banian (Ficus Indica), który rozrasta się za pomocą zwisających gałęzi w cały las. Większą jednak część obszarów I-u zajmują sawanny, czem również kraj ten różni się od reszty Indyi, a zbliża do Afryki. Ponieważ w Dekanie deszcz pada tylko trzy miesiące w roku, więc porost drzew na sawan-nach jest bardzo rzadki, zamiast tego obficie występuje bambus. Większa bujność roślinności, przypominająca archipelagu Malajski, występuje na wspólnej delcie Gangesu i Bramaputry; pobodnież na zachodniem wybrzeżu Dekanu (i Cejlonu), gdzie lasy występują na góry aż do najwyższych szczytów; w okolicach niższych ustępują coraz bardziej kulturze (zwłaszcza na Cejlonie).—Pod względem faunistycznym I. staniowi zachodnią część tak zwanego oryentalnego regionu (do którego prócz tego należą Indochiny z Chinami południowemi i wyspy Malajskiego archipelagu), odznaczającego się obfitością świętnie upierzonych ptaków oraz małp i wielkich

gruboskórych. I., jako najzachodniejsza część tego regionu, stanowi przejście do regionu palearktycznego i etyopskiego. Oprócz takich zwierząt o powszechnem rozprzestrzenieniu, jak: zając, lis, mysz, wiewiórka i t. d., występują w I-ie czysto oryentalne różne małpy, cybety, niektóre antylopy, oraz niedźwiedzie i jelenie, wskazujące, iż fauna oryentalna ma więcej pokrewieńswa z północna niż z afrykańską, w któ. i niedźwiedzi i jeleni na południe od zwrotni niemi. Pośród ptaków charakter oryentalny występuje silniej niż śród zwierząt ssący, etyopskie i palearktyczne formy są rzadkie. Iu, t on dem z najciekawszych zwierząt ssących I-u, jak on są słoń, mający tutaj doniołe znaczenie jako dajacy się ułaskawiać i używać jako zwierząc juczeń i wierzchowe. Najstraszniejszem ze zwierząt drapieżnych jest tu tygrys, mający zresztą wielkie rozprzestrzenienie i cerca I-em; natomiast nie ma go w południowo-pschoduim rogu Dekanu i na Cejlonie. Najulubieńszemi miejscanym jego przebywania są porosłe trzciną wybrzeża rzek, nieprzeniknione zarośla bambusowe i inne; jest on tem straszniejszy, że potrafi zarówno przepływać rzeki jak i wdrapywać się na drzewa. W południowym rogu Dekanu i na Cejlonie występują lemury, zwierząta przeważnie nocne, które występują jeszcze tylko na archipelagu Malajskim, na Madagaskarze i w równikowej Afryce wschodniej; w tej również części Indostanu występują strasliwe węże, jak np. okularnik (Naja tripudians). — (Por. Sievers W. N. „Asien”).

II. Geografia polityczna, ob. Indyjskie Cesarstwo.

III. Antropologia i etnografia. Ludność Indostanu rozpada się na mnóstwo grup odrębnych. „Nawiska ras, plemion, kast, sekt, które spoytukamy na każdym kroku, skoro wypadnie przystąpić do poszukiwań nad etnologią Indostanu, wywołują zawrót głowy u największego erudyta. Początkowo miałem nadzieję, iż uda mi się ułożyć coś w rodzaju słownika, w którymi zamieściłbym wszelkie możliwe synonimy, dotyczące historyi ras i plemion Indostanu, lecz po kilku próbach zrozumiałem, iż nie starczyłyby całego życia na dokonanie podobnej pracy.” (Mantegazza). Rozpatrzenie tego mrowiska ludów najlepiej jest rozpocząć od zbadania stosunków językowych. Około 80% ludności Indostanu mówi językami aryjskiemi, wyprowadzającemi się od sanskrytu; a mianowicie znajduje się tam języków tego pochodzenia około kilkunastu, narzeczy zaś około kilkuset; językahindu używa około 61 milionów osób, bengalskiego przeszło 22, mahrati 10 mil.). Języki hinduskie wśród innych aryjskich zajmują miejsce w następującej Mapie punktów styczności między językami aryjskiemi:

Indostan (IV. Dzieje).

869

oddalone od punktów wyjścia, i wreszcie giną
wśród ludności równin. Krew typu czarnego
wogółie silnie zabarwiła sobą ludy Indostanu.
Szczepy drawidyjskie posiadają ciemną cerą i nie-
wątpliwie trzeba je zaliczyć do czarnego odła-
mu rodzaju ludzkiego, ale włosy są gładkie, kę-
dzierzawe, nos wązki i prosty. Natomiast lud-
nośc z nad Gangesu, a zwłaszcza Indusu, przed-
stawia w znacznej mierze typ tak zw. indo-
fgański, pokrewny nadśródziemnomorskiemu.
Zresztą większa obfitość typu indo-afgańskiego,
mniejsza zaś czarnego, a szerokonosego, idzie
w parze z wyższym szczeblem, jakie dane kasta
zajmuje w hierarchii kastowej. Ustrój bowiem
kastowy, jak wskazuje nazwa sanskrycka kasty
varna („barwa”), był w początkach swoich or-
ganizacyją hierarchiczną żywiołów antropologicz-
nych. Risley, jeden z najwybitniejszych bada-
czy stosunków etnicznych Indostanu, ośmieli się
nawet powiedzieć, iż „wskaźnik szerokości nosa
ma się w stosunku prostym do nizkiego stano-
wiska danej kasty”. Stosunki kastowe, rozwa-
żane z punktu antropologicznego, tak samo jak
rozmieszczenie rodzin lingwistycznych, świadczą
o tem, że typy czarne, pokrewne ludom ko-
larskim, ongi w dalekiej przeszłości zaludniały
Indostan w sposób bardziej zwarty. Możliwem
jest, iż stanowiły one łącznik pomiędzy obsza-
rem typów czarnych Malezyi a Międzyrzecza.
Dzisiejsza ludność powstała ze zmieszania ty-
pów czarnych z typami przybyszów: prócz typu
indo-afgańskiego odnajdujemy obecnie na pół-
nocy obfitą domieszkę typu mongolskiego, na
wschodzie indonezyjskiego; arabskiego i assy-
roidalnego na zachodzie, negryckiego w dzielni-
cach środkowych. Usiłowano powiazać typy czár-
ne Indostanu z typami Malezyi i Australii. Zbli-
żano Drawidyjczyków z Australczykami, Kolar-
ów z Negrytami, a nawet odważono się na
zbudowanie ogólnego schematu, wykazującego,
jak miały utworzyć się dzisiejsze stosunki etni-
czne Indostanu. Twierdzono, iż pierwotna lud-
nośc jakoby należała do typów czarnych: jedne-
go negrytokształnego, drugiego australskiego.
Pierwszy, negrytokształtny, miał osieszkiwać
obszary od delty Gangesu wzdłuż wschodniego
wybrzeża (szczątki jego dochowały się najlepiej
u ludów kolarskich), australokształtne grupy
obsiadły wybrzeże południowo-zachodnie, a typ ich
dotrwał najlepiej u Todów (ob. Nilgeryjskie
ludy). Na to podściełisko, bądź czyste, bądź
zmieszane rozmaicie, przyszły najazdy Tybetań-
czyków. Zająwszy porzecze dolnego Gangesu,
rozgałęziły się one na dwa potoki: jeden sześci
w kierunku Indusu, drugi wzdłuż wybrzeża
wschodniego. Fale następuły jeden za drugi-
giemi, mieszając się zwolna z tubylcami lub wy-
pierając ich w góry. Z tego pokrzyżowania się
powstały ludy „proto-drawidyjskie” (Gondowie,
Khondowie i in.). Ale Tybetańczycy ciągle na-
pływają, a mieszając się z proto-Drawidyjczykami

dają początek grupom drawidyjskim. Mieszańcy
pierwszego okresu, proto-Drawidyjcycy, zacho-
wali czystość swoją o tyle, o ile szukali schro-
nienia w górach, w których jeszcze bardziej
śeisnęli pratubycłów. Później rozpoczyna się
wsiąkanie typu mongolskiego przez bramę Ka-
bulską: przybysze rozlewają się po Pendźabie,
Radźputanie i przedstawia się aż do gór Vind-
hya. Ze zmieszania się ich z ludami drawidyj-
skiemi i proto-drawidyjskiemi powstały takie gru-
py, jak Bhilowie, Dzatowie, Mahraci. Wreszcie
pojawiają się Aryjczycy. Zastają one w dolinie
Gangesu ludy o twarzy płaskiej a kwadratowej,
gładkiej skórze, kruczo-czarnych włosach, „bez
nosa” Ostatni najazd aryjski przypad na w.
IV po nar. Chr. (od w. XV przed nar. Chr. mo-
żemy już dość dokładnie śledzić rozpowszech-
nianie się w Indostanie żywiołów aryjskich).
Są to Radźpuci-Aryjczycy; zagarniają władzę, za-
mieniają tubylców na niższe kasty. W czasach
średniowiecznych przez kabulską bramę zdierały
się najazdy mongolskie, złożone z najrozmaitszych
typów. Ale ów schemat przedstawia przeszłość
Indostanu w sposób zanadto uproszczony, a nadto
braknie mu podstawy, której jedynie paleonto-
logia może dostarczyć, a mianowicie znajomości
typów ludzkich w epoce czwartorzędowej. Raczej
trzeba przyznać słuszność słowom Mantegazzy,
który powiada: „Co do pochodzenia i pokre-
wnienia ras Indostanu, dzisiaja da się powie-
dzieć tylko tyle, że Indostan w epoce bardzo
oddalonej był zaludniony przez setkę, a nawet
jakiś tysiąc, ras (t. j. ludów), które pod property
jednak, za sprawą atawizmu, wynurzają się ty-
py staroczesne. Zaledwie kilka plemionek, odo-
sobnionych dzięki wielkim lasom i górom, do-
trało w stanie mogącym świadczyć o wygł-
dzie Indostanu przed Aryjczykami i muzułma-
nami”. Szczegóły ob. w artykułach: Kasty, Ko-
larskie ludy, Nilgeryjskie ludy.—Wostatnich
czasach Anglicy, przebywający w Indostanie, za-
jęli się gromadzeniem materyału antropologicz-
nego i etnologicznego. Z pomiędzy tych prac na
wyróżnienie zasługują: Dalton „Descriptive Ethno-
logy of Bengal” (Kalkuta 1872); Risley „Tribes
and Castes of Bengal” (Kalkuta 1891); W. Crooke
„Tribes and Castes of N. W. Province” (Kalkuta
1896); W. Crooke „The popular Religion and
Folklore of Northern India” (Westminster 1896).
Muzeum Madraskie w swoich „Buletins” ogła-
sza bardzo cenne przyczynki do antropologii
i etnologii Indostanu.
L. K.

IV. Dzieje. Najdawniejsze dzieje Indyj są dotąd
jeszcze tylko zbiorem baśni. Braknie zarówno po-
mników, jak i dokumentów. Literatura wedy-
ska, dzieło, bądź co bądź, dalekj przeszłości,
nie wskazała nam dotąd, z jakiej pochodzi epoki.

870

Indostan (IV. Dzieje).

Kombinaceye astronomiczne, cieszące się wielkiem powodzeniem przed stu laty, później zarzucone, nie tak dawno znów podjęte w I-ach i w Europe, pozwalają odsunąć początek I-yj aryjskich do trzeciego a nawet czwartego tysiąca lat przed Chr. Historya nie dzołała dotąd wydrzeć legendzie starożytnych bohaterów indyjskich, i, o ile ciche być poważną, jest też i daleką od uznania za twarzą podstawę ery Kali-jugi, związanej przez dawne podanie z bitwą, od której bierzepoczątek państwo Pandawów (3100 przed Chr.). Dołąc jak na zdobyto tylko jeden fakt pozytywny, mianowicie przybycie do I-yj narodu, blizko pokrewnego, przez język Irańczyków z Persyi i Baktryany, mieszkańcom Armenii, Grekom, Latyuom, Celtem, Germanom, Litwinom, Słowianom. Hymuy Wed uczą nas, że te plemiona aryjskie osiadły były w Pendźabie, pomiędzy Kabulem a Gangesem, podzielone na drobne państwka. Ciągła walka z barbarzyńcami Dasu skończyła się wytworzeniem dwu wielkich mocarstw: państwa dynastyi księżycowej, ze stolicą w Indraprastha w okolicach obecnego Delhi, i państwa dynastyi słonecznej ze stolicą w Ayodhii nad Saraj. Podania i literatura teologiczna rzucają pewne światło na tę epokę, przypominającą nasze Wieki Srednie; takiż sam jest wtedy zapał do świętnych czynów rycerskich, takie samo zaciekanie się w subtelnościach teologicznych. Rosnąca wciąż przewaga kasty braminów, którą powstrzymać małsi uśluje naprózno rycerska kasta kesztryja, stara się ustanowić ortodoksyę, zarówno dogmetyczną jak i rytualną, i przygotowuje przez to blunt pod przyszłe odzsiepieństwa. W VII w. przed Chr. następuje rozłam: pojawiają się dwie hebrezy jednocześnie: Gautama Buddha (ob). i Mawira Dżaina (ob.), stając się założycielkami dwu nowych religij. Życie intellektualne I-yj przesunęło się tymczasem dalej na wschód z biegiem Gangesu; zdawał od Delhi, na połowie drogi pomiędzy Benaresem a deltą Gangesu wybucha walka religijna, której przyczyn szukać też należy i w stosunkach politycznych. Kraj podzielony był wedy (w. XI) na mnóstwo państwew, księstw, rzeczyspolitycznych oligarchicznych, jak Włochy w w. XV; państwka te są z sobą w ciągłej wojnie. Reforma religijna wywołała przewrót i w stosunkach politycznych; zgodność i karność duchowieństwa buddyjskiego i dżaińskiego pchnęły I. na drogę porządku i centralizacyi. Nad Gangesem powstaje Pataliputra (Palimbothra) i wkróte staje się stolicą wielkiego państwa. Tymczasem bogactwo I-y zwróciło już było na siebie uwagę Zachodu: Fenicyanie, Żydzi za Salomona, Arabowie zjawiają się na brzegach Konkanu i Malabaru po drogie kamienie, kadzidło i korzenie. Semiramis i Cyrus starają się tam dotrzeć drogą ładową, lecz naprózno. Daryusz Achemenida, żądny podbojów, wysyła na początku wieku V Greka Skyla-xa nad rzeki Kabul i Indus i wpisuje kraj „Hendu” na listę swych satrapij. Odtąd już rzucony

jest most pomiędzy I-ami a Zachodem i wieści i legendy o I-ech zaczynają się rozpowszechniać wśród ludów zachodnich. Ktezyasz na dworze Artaxerxesa (V—IV w.) rozpoczyna szereg opowieści cudownych o I-ach. W IV w. Aleksander Macedoński, po zwycięstwie nad Daryuszem Kodomanem, zapuszcza się na Wschód daleki; pomimo śniegów i burz przedziiera się przez prawie nieprzebyte wąwozy Hindu-Kuszu, przebija się z trudnością przez wojownicę plemiona Kabulistanu, przeprawia się przez Indus, usiłuje naprózno zająć Kaszmir, idzie dalej na Wschód, zwycięża Porusa i oddaje mu jego królestwo, przybywa na brzegi Satledźu, gdzie wznosi ołtarze pamiątkowe, wreszcie, na prośby wojska, decyduje się na odwrót. Posuwa się z biegiem Hydaspu (Dżelam), a potem Indu aż do delty Patalejskiej, walcząc wciąż po drodze ze zbuntowanemi plemionami i patryotyzmem hinduskim. Przed opuszczeniem kraju zajął się jednak jego organizacją: zostawił załogi, rezydentów, uregulował stosunki z książętami miejscowymi, poczem zapuścił się w piaski Gedrozyi (325). Dzieło jego nie przeżyło go. Niesnaski pomiędzy władzami wywołały znów anarchię w Pendźabie. Protegowany Aleksandra, Szandragupta, zjawił się w Pataliputrze, strącił z-tauon ród uzupatórów Nanda i założył dynastyę Mauryańską. Dolina Gangesu nie była dla jego ambycyi wystarczająca; rozciągnął posiadłości swe aż do Indu, oparł się uroszczeniom Seleuka, podyktował mu waruiki pokoju i ożenił się z córką dynasty greckiego. Poseł Megastenes przybił na dwór indyjski do Pataliputry bronić interesów greckich i uzupełnił spostrzeżeniami swemi dzieło uczonych, którzy towarzyszyli byli Aleksandrowi. Asioka-Pijadasi, wnuk Szandragupty, wrowadził do zenitu potęgę dynastyi Maurya. Był on w stosunkach z Antyochem, Ptolemeuszem, Antygonem; dyktował rozkazy całym I-om; jako wyznawca nauki Buddhy, starał się ją rozpowszechniać nazewnatrz państwa przez missyonarzy, wewnątrz przez napisy pobożne, wykute w skałach i na słupach we wszystkich punktach swego rozległego państwa, w Oryssie i Gudźeracie, w Majsurze i na granicy Afganistanu. Za jego sła-bych następców potęga grecka zaczyna odzyskiwać grunt stracony. Około 250 Diodot ogłasza się za niepodległego w Baktryanie, Arsaces zaś wyswobadza Partów z pod jarzma Seleucydów. Na obu stokach Hindu-Kuszu i w Pendźabie wyrasta mnóstwo tyranów greckich, którzy trzymają się dzięki sławie imienia greckiego i prze-wadze oreża. Wielu z nich zakłada znaczne królestwa indo-greckie, osobliwe ogniska mieszanej tych dwu ludów cywilizacyji: Eukratyuses, Demetryusz, Agatokles, Menander panują nad Oxusem i Indem, odbijają monety greckie z napisami indyjskiemi, zdobywają sobie nawet przywiazanie pokonanych Indów, i Menander uchodził prawie za świętego wśród swych poddanych

872

Indostan (IV. Dzieje).

tego zaś kronikarze poplątali się z powodu róż-
norodności er i „aby dojść do ładu ze sprzecz-
nemi wiadomościami, poskracali dowolnie lub po-
przedłużali panowania, niekiedy aż do setek
lat”. Niepodobieństwem byłoby tu wyliczać wszyst-
kich znanych dotąd królów indyjskich; zaznaczy-
my tu tylko najważniejsze dynastye, w których
ręku spoczywały rodzaj hegemonii politycznej nad
Indyami. Po dynastyi Saka (Kaniszka, Huwiszka,
Vasudeva), która posiadała Baktryanę, Kabul,
Pendżab, Dżumnę, zjawia się ród Kszatrapa (Na-
hapana, Szasztana, Dżajadaman, Rudradaman)
i obejmuje rządy Guzeratu, Chandeszu i Malwy:
stolicą ich ich jest Udżajinii. Napis Rudramana
w Dźyrnar świadczy o potędze tych władzców
i o kwitnącym stanie literatury sanskrockiej
w tej epoce. Dynastya Kszatrapów, coraz słab-
sza, trwa przez kilka wieków, aż do początku
stulecia V. Ich współzawodnicy, dynastya Sata-
karni lub Andhrabrita (Simuha, Satavahana, Kan-
ha, Gotamiputa, Vasithiputa Pulumadży, Madhari-
puta Sirisera, Vasithiputa Szaturapana, Siry Dżauna
Gotamiputa), założyli stolicę w Pratisztanie; na
dworze ich kwitły uauki bramanieiczne, gramaty-
ka (Sarvavarman), bajki (Gunadhya), poezya lżej-
sza (Hała); ich napisy znajdują się w podziem-
nych świątyniach Ghattów zachodnich (Nasik, Kan-
heri), na stupach w Amrawati i Sanszi. Około
wieku V hegemonia przechodzi w ręce Guptów
(era Guptów: 319 po Chr.). Stolicami ich było kil-
ka miast, m. in. Allahabad i Patna, gdzie sławny
Szandragupta I znajduje godnych następców. Syn
jego, Samudragupta, kazał spisać zwycięstwa
swoje na stupie, na której wyryte już były po-
stanowienia Asioki. Pomiędzy Indem a Brahma-
putrą, Himalajami a Vindhyą, uznano wszędzie,
dobrowolnie lub pod przymusem, zwierzchnictwo
Guptów (Szandragupta II, ok. 400—415, Kuma-
ragupta ok. 415—450, Skandagupta ok. 450—465,
Budhagupta ok. 484). Nowy najazd plemion scy-
tyjskich zagroził władzcom indyjskim. Hunnowie
(Huna) współcześnie zalewają Europę hordami
Attyli i najeżdżają Pendżab i Kaszmir z Torą-
maną i Mihirakulą, podbijają nawet Indye środ-
kowe (ok. 500—530); wreszcie powstrzymuje ich
i odpycha Jasodharman, król Indyj powłudniowych,
i Hunnowie znikają równie prędko, jak się byli
pojawili. Ostatni Guptowie zajęli się przywraca-
niem władzy swej w Bengalu i Magadzie; tym-
czasem wysuwają się naprzód dwie nowe dyna-
stye: królowie Valabhi na półwyspie Kathiawar
i Szalukiowie w Dekanie. Królowie Valabhi, któ-
rzy byli lennikami pierwszych Guptów, odzysku-
ją niepodległość pod Dharaseną II (ok. 570—590);
pierają literaturę (Bhatti), wznoszą klasztor
buddyjskie, czczą Wisznu-Bhagawat i Siwę-Ma-
heswara (Charagraba I, Dharasena III, Dhruwa-
sena II ok. 629, Dharasena IV ok. 640—650).
Druga linia potomków Dharaseny II panowała
w Malwie; wszyscy ci królowie nosili imię dzie-
dziczne Siladitya (600—760). Szalukiowie z Wata-

pi (Pulikesi I, Kirtiwarman, Mangalisa, ok. 500—
610) rządzili w Indyach południowych, gdzie pa-
nowali, jako ich wassale, książęta Pallawa w Kon-
dżeweramie, Kadamba w Banawasi, Pandya w Ma-
durze, Gandze i Majsurze. W wieku VII wielki
król, wojownik i poeta, stara się odbudować pań-
stwo Asioki; jest to Harsza Wardhana Siladi-
tya (607—652), pochodzący z nieznanej rodziny
dla Sthanuiswary. Podbił on cały Indostan, nie mógł
jednak przejść za Narbadę; Pulikesi II z rodu
Szalukija (610—640) zmusił go do odwrotu.
Na dworze swym w Kanodży Harsza otoczył się
pisarzami (Rana, Majura, Matauga, Diwakara),
wystawił w teatrze dramaty przez siebie układa-
ne, ściągał teologów wszelkich wyznąń, przyj-
mował poselstwa od cesarza chińskiego i sza-
cha perskiego. Państwo jego rozpadło się po je-
go śmierci. Dwa państwa, zamknięte dotąd w gó-
rach, Nepal i Kaszmir, zamierzają wyzyskać
anarchię panującą w Indyach, aby odedrać rolę
wybitniejszą. Położone bliżej Chin, wchodzą z nie-
mi w stosunki dyplomatyczne i starają się pozy-
skać ich pomoc. Za dynastyi Karkota (ok. 600—855)
i Varman (857—941) Kaszmir stara się zdobyć
hegemonię w Indyach północnych. W Dekanie
dynastya Szalukia dzieli się w wieku VII na
dwie linie; brat Pulikesego II staje się proto-
plastów rodu Szalukiów powłudniowych, ze stolicą
w Wendży; inni członkowie tego rodu zakładają
drobne państwewa w kraju Broadź w Kathiawa-
roże. Hegemonia dostaje się w wieku VIII daw-
nym ich lennikom, Rasztrakutom z Maniachety,
którzy zakładają szereg państw. Wysuwają się
też naprzód dynastye Silahara w Tannie, Kol-
hapurze i Konkanie (IX i X wiek), Kadamba w
Banawasi i Goa, Pallawa, Szola, Szera, Pandya.
Od śmierci Harszy Indostan rozpada się coraz
dalej na mniejsze państwa, niezgodne i ciągłe
wojujące. Tymczasem napraciw ostabionych In-
dyj wyrastał nowy nieprzyjaciel, z każdym ro-
kiem groźniejszy. Islam rzucił się był wtedy
z niezwykłą energią na podbój świata. W nie-
całe 20 lat po śmierci Mahometa, Arabowie uk-
zali się pod Broaczem i Thaną, zagrażając
brzegom, na które od tak dawna jako kucypy
przybywali. W 662 i 664, gdy kalif rezydowały
jeszcze w Damaszku, oddziały jazdy dotarły do
Sindu. W 711 Mohamuet-ben-kasim, z polece-
nia kalifa Walida, rozpoczął pierwszą kampanię
przeciwko Indyom. Pomimo mędstwa Indów,
którzy przeciwko fanatyzmowi fanatizm stawiali,
odniósł nad nimi zwycięstwo i usadowił się nad
Indusem; śmierć jego powstrzymała dalsze
pobłoje (714), ale Sind został jeszcze przeszło sto
lat (711—828) w rękach muzułmanów. W doli-
nie Kabulu istniało oddawna państwo bramań-
skie; król Dżajapala, chcąc poskromić ciągłe na-
pady Afganów, pomaszerował na Ghazni (977).
Władzca Ghazni, Subuktidżyn, pobił go i zajął Pe-
szawer. Muzułmanie mieli odtąd w ręku klucze
Indyj. Syn Subuktidżyna, M a b m u d (977—1030),