Indium — Indochiny.

851

dotinctoria (Indye, Jawa, Ameryka środowika), hodowany w celu otrzymywania barwnika błękitnego, zwanego indygo. W hodowli indyga, przy umiejętnościem obchodzeniu się, otrzymuje się trzy i cztery sprzęty do roku. Sprzęt dokonywa się w początkach kwietnia; krzewy się ścina do wysokości około 12 cm. nad ziemią. Liście i łodygy ścięte, poddane fermentacyi w kadziach z wodą, dostarczają barwnika. I. Dosusia Ham. z Himalajów i niektóre inne gatunki są u nas hodowane jako krzewy ozdobne.

Indium, pierwiastek chemiczny, ob. Ind.

Indochiny—półwysep południowo-wschodniej Azyi. I. Położenie, uksztaltowanie poziome. Najwschodniejszy i najbardziej rozwinięty z trzech południowych półwyspów Azyi wyrasta z ładowego pnia na linii, poprowadzonej od uścia Bramaputry do zatoki Tonkińskiego. Północna jego granica (z Chinami), przecinająca wopoprzek góry, wkraczającą z wnetrza ladu na półwysep, jest pod względem fizyczno-geograficznym nieokreślona; pod względem politycznym granice Indochin na północy sięgają w części wschodniej do zwrotnika Raka, w części zaś zachodniej—poza 27° szerokości. Na południu, między zatokami Martabańską i Siamską, wyrasta z głównej masy półwyspu drugi półwysep, Malakka, wązki i długi, sięgający prawie równika (1½° szer. pn.). Całkowita długość półwyspu Indochińskiego z północy na południe wraz z Malakką wynosi 2 860 km.; największa długość głównej ma sy z północo-zachodu na południo-wschód 2 175 km., największa szerokość od uścia Bramaputry do zatoki Tonkińskiej— 1 620 km. Obszar półwierzchni wynosi około 2 120 000 km. []. Półwysep Indochiński jest oblany z zachodu zatoką Bengalską, ze wschodu morzem południowo-Chiniskiem; od sąsiedniej wyspy Sumatry jest oddzielony cieśniną Malakka, łączącą oba oblewające go morza. Nazwa I-in nadana półwyspowi przez geografa francuskiego Malte-Bruna jest, jak wizdizimy, złożona: pochodzi od Indostanu, z którymi półwysep zrasta się na północo-zachodzie i od Chin, z któremi zrasta się na północy, to jest więc pod względem fizycznym kraj przejściowo między temi dwoma, a ta przejściowość fizyczna sprowadziła pomieszanie się tutaj dwóch wpływów pod względem etnograficznym i kulturalnym.

II. Uksztaltowanie powierzchni, stosunki geologiczne, wody. Góry, wyrastające ze wschodniej krawędzi Tybetu, między wschodniemi krańcami właściwego Kuen-Lunu i Himalajów, skręcają ku południu i, ściśnięte między wschodnim krańcem Himalajów i t. zw. systematem Synijskim Chin południowych, włączają na półwysep Indochiński; tutaj, w miarę posuwania się ku południu, rozchodzą się wachlarzowato, warunkując rozszerzanie się zawartych między niemi dolin, wzdłuż których płyną wielkie rzeki, rozchodzące się, również jak góry, wachlarzowato ku południu.

Najzachodniejszy z łańcuchów górskich występuje na wschód od wyłomu Bramaputry; najwschodniejszy—pod Jaczoufu w zachodnim Szczuanie oraz w Junnanie; dopiero na wschód od głównego miasta tej prowincy, Junnanfu, zaczyna się systemat Synijski. W Junnanie najwschodniejszy łańcuch systematu Indochińskiego wznosi się bezpośrednio na zachodnim brzegu rzeki Kinszakiang (górny bieg Jang-Tse-Kiangu) ponad granicę wiecznych śniegów; jest to łańcuch Taijangcziao (t. j. most słoneczny); na zachód od niego wznoszą się również śniegiem pokryte łańcuchy Lungtouszan i Taljangszan, zamieszkane przez niepodległe góralskie plemiona Lolo. Te, jak i dalej na północ w zachodnim Szczuanie wznoszące się, śnieżne góry są porozdzielane głębokiemi wąwozami, w których szumią obfite w wodę rzeki; przejścia przez te góry są bardzo wysokie i bardzo uciążliwe. Idąc wpoprzek całego systematu Indochińskiego, spotykamy 15—20 takich równolegle biegących górskich łańcuchów; między niemi płyną wielkie rzeki południowo-wschodniej Azyi: prócz Kinszakiang, któryśmy już poznali, płyną tutaj górne części Mekongu i Saluenu, mianowicie Lantsankiang i Lutsekiang albo Lukiang. Odległość sąsiednich łańcuchów wynosi nieraz tylko 4 lub 5 a nawet tylko 2 lub 3 dni drogi; okolice te są mało znane. Gdzie pobliżu północnej granicy półwyspu te równoległe łańcuchy zaczynają się wachlarzowato rozchodźie, tam na zachodzie między łukiem Bramaputry i górnym Saluenem, albo Lukiangiem, spotykamy góry Patkoi, ciągnące się ku połud.-zachodowi wzdłuż Bramaputry, wznoszące się do 2 600 m., po stronie południowo-zachodniej przypierają do nich góry Naga, a dalej Khasia, po stronie południowo-wschodniej—Saramethi, wznoszące się blizko na 3 830 m.; między temi ostatnemi i garami Naga dalszy ciąg gór Patkoi skręca łukowato ku południu aż do uścia Irawadi, jako góry Arakanu. Drugi z wachlarzowato rozchodzących się łańcuchów ciągnie się w części po zachodniej, w części po wschodniej stronie Saluenu, jako główny grzbiet półwyspu, wkraczający na półwysep Malakka; trzeci łańcuch ogranicza od zachodu dolinę Mekongu, czwarty wreszcie ogranicza tę dolinę od wschodu. Wskutek rozhodzenia się łańcuchów górskich, rozhodzą się też i dzielące je rzeki: Kinszakiang płynie na wschód do Chin; Lautsankiang — na południo-wschód do wschodniej części I-in; Lukiang — na południe do zachodniej części półwyspu; wreszcie Bramaputra, płynąca na granicy systematu Indochińskiego—na południo-zachód, na nizinę Gangesu. To rozhodzenie się rzek wielkich spo wodowało, iż między niemi gają słę rozwinąć drobniejsze systematy rzeczue, mianowicie na zachodzie między Bramaputrą i Saluenem znalazła miejsce birmańska rzeka Irawadi; w środku między Saluenem i Mekongiem—siamska rzeka Mynam; nakoniec na wschodzie, między Lantsan-

852

Indochiny.

kiangiem — Mekongiem i Kinszakiangiem — tonkińska rzeka Songka. — Stosunki geologiczne Indochin są bardzo urozmaicone. Na wschodzie oraz w wyżej wspomnianym głównym grzbiciecie półwyspu występują skały archaiczne; w dorzeczu Mekongu na wybrzeżu wschodniem i w Tonkinie przypierają do nich skały paleozoiczne, mianowicie łupki i piaskowce; w okolicach zaś uścia Saluenu i Irawadi dołączają się do tego skały jurajskie. Prócz tego doliną Irawadi wkraczają głęboko we wnętrze kraju osady trzeciorzędowe; z osadów tych składają się również góry Tenasserimu. Osady czwartorzędowe występują na uściach rzek Irawadi, Menamu, Mekongu i Songka, a także na wybrzeżu Malakki; wreszcie na wybrzeżu zachodniem i w dolinie Irawadi występuje szereg wygasłych kraterów i wulkanów błotnych: wyspa Barren Island, na wschód od Andamanów, była jeszcze w XIX studentu czynnym wulkanem; na wybrzeżu wschodniem oraz w zatoce Siamskiej wznoszą się też wygasłe wulkany. Bogactwo skarbów mineralnych jest znaczne, zwłaszcza na zachodzie, w Birmie; znajdują się tu: złoto, srebro, cyna, węgiel kamieniowy, rubiny, nefryty, a w niektórych miejscach sól kamienna i nafta. Z powodu urozmaiconego uksztaltowania powierzchni Indochiny składają się, podobnie jak europejska Grecya, z licznych, mniej-więcej odosobnionych, krain: na północo-wschodzie spotykamy krainę Tonkin, ojmującą dorzecze Songka, na południe od Tonkinu ciągnie się wązka i długa kraina nadbrzeżna Annam, oddzielona od dorzecza Mekongu górami Annamikiemi; na zachód od tych gór rozciąga się dolina Mekongu, którego obszar uściowy nosi miano Kambodży i Niższej Kochincheny. Przeszedłszy przez góry ograniczające dolicę Mekongu z zachodu, znajdziemy się w nowej krainie, Siamie, błogosławionej dolinie Menamu. Ku zachodowi wznosi się znyan już nam główny grzbiet półwyspu, który wkracza na półwyse Malakka, gdzie w zwężeniu (100 km.) zwanem Krah, nieco na północ 10° szerokości północnej, zniża się do kilkudziesięciu metrów nad powierzchnią morza (stąd projekt kanału). Następnie Malakka znów się rozszerza lancetowato i góry znów się wznoszą, przerzynając kraj wzdłuż równoległemi łańcuchami; rzeki płynące w doli nachod podłużnych między temi górami dosięgają dość znacznych rozmiarów, mimo nieznacznej szerokości kraju. Ku zachodowi od głównego grzbietu półwyspu I., mianowicie na zachód od Siamu, rozciąga się kraina dwóch dolin rzecznych, Saluen i Irawadi — Birma. Wreszcie najzachodniejjszy łańcuch gór wraz ze swym stokiem ku Bra maputrze i zatoce Bengalskiej wypełnia krainy Assam i Arakan. Dalszy ciąg tych gór ku południu tworzy wyspy Andamańskie i Nikobarskie.

### III. Klimat, flora i fauna.
Pod względem klimatycznym Indochiny są krajem zwrotnikowym,

który pozostaje, podobnie jak Indostan, pod wpływem peryodycznej zmiany monsunów: w lecie wieje wilgotny monsun południowo-zachodni i południowy, w zimie — suchy, północno-wschodni. Temperatura jest wysoka, zwłaszcza, naturalnie, na południu, gdzie przytem wahania są nieznaczne: w Akyab średnia roczna jest 26°, średnia najzimniejszego miesiąca, stycznia, 22°, najcieplejszego, maja, 29°; w łangunie roczna 26°, najzimniejszego miesiąca, stycznia, 24°, najcieplejszego, kwietnia, 28 ½°, średnie temperatury krańcowe 35 ½° i 15 ½°; w Mandalai roczna 27°, najzimniejszego miesiąca, stycznia, 22°, najcieplejszego, kwietnia, 33°, średnie temperatury krańcowe 29° i 17°. Deszcze są bardzo obfte, zwłaszcza w pasie zachodnim, wystawionym na monsun południowo-zachodni: w Assamie na sto-kach gór Khassia, spada największa znana ilość deszczów na ziemi, przeszło 12 m., w Akyab — przeszło 5 m.; we wsch., suchszej, części półwyspu, jak w Bangkoku — około 1 ½ m.; wyspy Nikobar-skie i Andamańskie posiadają bardzo jednostajny klimat zwrotnikowy. Pod względem flory półwyse, podobnie jak pod względem klimatycznym, w szczególności pod względem opadów, dzie- li się na dwie części: wschodnią i zachodnią; pierw-sza obejmuje Siam, Annam i Tonkin, druga Birmę i t. d.; w pierwszej części, jako suchszej, znaczne obszary zajmują sawanny, w części zachodniej — lasy z palmami, tak, iż ta część półwyspu jest, wraz z Malakką, podobniejsza do wysp Archipelagu Indyjskiego, niż do wschodniej części półwyspu. Na górach zachodu rosną niżiej lasy wiecznie zielone, a wyżej drzewa z liściem opadającym, mianowicie drzewo tekowe (Tectona grandis) wyborne do budowy okrętów; jeszcze wyżej rosną sosny: Pinus Mercusii, Pinus Cassya; na wybrzeżu — lasy mangrowiowe. W niższych częściach wnętrza występują też prawdziwe lasy zwrotnikowe z palmami, pandanusem i bambusem, który często stanowi tam całe lasy. W suchszej — wschodniej — części rosną drzewa pomarańczowe (Citrus medica i Citrus aurantium); z roślin uprawnych zasługują na uwagę morwy, na błotnistych nizinach ryż. Pod względem fanu Indochiny należą, wraz z Indostanem i Południowemi Chinami oraz wyspami Archipelagu Indyjskiego, do regionu wschodniego (oryentalne-go); charakterystycznemi zwierzętami są tutaj: gibbon, słoń, nosorożec, tapir (Tapirus malay-nus) i t. d.; owady odznaczają się wspaniałością barw.

### IV. Człowiek.
Pominąwszy drobne plemiona Malajskie, zamieszkujące głównie Malakke, mie-szkańcy Indochin należą do rasy Mongolskiej, nie bez przymieszki krwi malajskiej i indyjskiej; różne stopnie przymieszki, jako też i fizyczny zróżniczkowanie kraju, podzielonego górami na odosobnione krainy, wywołały tutaj znaczne różnici- ce etnograficzne. Tak, między innymi, Annamici, zamieszkujący oddzielony górami wschodni pas nad-

Indochiny.

853

brzeźny, wydzielają się wyraźnie z całej masy ludności; dalej wnętrze półwyspu zamieszkują ludy Thai, które sięgają na północ nieco poza granicę państwa Siamskiego; na zachód Saluenu mieszkają Birmani, w Kambodży — Khmerowie. Pośród tych, mniej lub więcej cywilizowanych, ludów zamieszkują, zwłaszcza w górach, plemiona pierwotne, na najzimkim stopniu rozwoju stojące, jak: Moi, Kha, Lamla — w górach granicznych między Siamem i Annamem, jak: Szan na północ od Thai, Katjiu nad górnicą Irawadi, Semang we wnętrzu Malakki i t. d. Pominięszy jednak te dzikie górskie ludy, reszta mieszkańców półwyspu posiada, mimo różnic, tyłe cech wspólnych, że można je objąć pod jedynie ogólne miano: Indochiniczyków. W pobliżu granicy chińskiej, śród Indochiniczyków, występuje najwybitniej typ mongolski, w miarę zaś posuwania się ku południu, a także ku zachodowi, typ ten coraz bardziej się zaciera. Tonkin posiada ludność ničem prawie nieróżniącą się od Chińczyków, o żółtawej barwie skóry; im bardziej zaś posuwamy się stąd ku południu, tembardziej barwa skóry ciemnieje. Charakter Indochiniczyków jest mieszaniną pierwiastków dzikich i cywilizowanych; gdy bowiem w Tonkinie i Annamie ludność odznacza się pracowitością, Siamczycy i Birmanie są leniwi, pozbawieni energii, tak, iż rolnictwo, przemysł i handel przechodzą tu coraz więcej w ręce kolonistów chińskich. Do złych stron charakteru Indochiniczyków należą: obłuda, przebiegłość, służalczość i okrucieństwo; dzieje Birmu i Siamu są własne krwawych przewrotów i morderstw, które zwykle towarzyszyły zmianom tronu. Pod względem odzieży widać też przejściowość od mody chińskiej do indyjskiej i malajskiej. Osady ludzkie bywają sposobem malajskim otaczane palisadami, stoją zwykle nad wodami, lub są nawet na wodach zbudowane, bądź na palach, bądź pływające. Główne pożywienie stanowią ryby i ryż; żucie betelu jest w powszechnym zwyczaju. Pod względem ustroju społecznego — na zachodzie i na południu, w Kambodży, widać wpływ indyjski z jego kastowością; rządy są despotyczne, prawa okrutne, tak, iż zajęcie większej części Indochin przez Europejczyków: Anglików na zachodzie, Francuzów na wschodzie, jest dla ludności wypadkiem bardzo korzystnym. Niezawisłym pozostał tylko Siam i niektóre części Malakki. Stosunki polityczne i statystyczne Indochin przedstawia następująca tablica:

<table><thead><tr><th></th><th>Obszar<br>w klm. kw.</th><th>Ludność</th></tr></thead><tbody><tr><td>Birma z Arakanem i Te-<br>nasserimem (angiel.)</td><td>687 000</td><td>7 700 000</td></tr><tr><td>Manipur (angiel.)</td><td>19 500</td><td>125 000</td></tr><tr><td>Plemiona górskie na wscho-<br>dzie i na połud. Assa-<br>mu (niepodl.)</td><td>65 500</td><td>200 000</td></tr><tr><td>Siam (niepodl.)</td><td>726 800</td><td>5 700 000</td></tr></tbody></table>

<table><tbody><tr><td>Annam, Tonkin, Kochin-<br>china (franc.)</td><td>430 000</td><td>18 300 000</td></tr><tr><td>Kambodża (franc.)</td><td>100 000</td><td>900 000</td></tr><tr><td>Państwa niezależne półwy-<br>spu Malakka</td><td>81 500</td><td>300 000</td></tr><tr><td>Kolonie angielskie w ciem-<br>śninie Małakka</td><td>3 700</td><td>400 000</td></tr><tr><td>Razem</td><td>2 114 000</td><td>33 625 000</td></tr></tbody></table>

Ważniejsze miasta Indochin: 1) w Birmie — Mandalé (-ay) 65 000 m-ców, Rangun 134 000, Maulmeñ 53 000; 2) w Siamie: Bangkok 600 000, Ayutthia 50 000; 3) w Laos: Lakhon 25 000, Hieng-Maï 50 000; 4) w Kambodży: Pnom Penh 30 000; 5) w Kochinchinie: Saigon 65 000; 6) w Annamie i Tonkinie: Hanoï 100 000, Hué 50 000, Nam-Dinh 50 000. Haï Dzuong 50 000; 7) na półwyspie Malakka: Singapur 100 000, Georgetown 60 000, Malakka 20 000. — Źródła: Sivers „Asien”; Schrader „Atlas de Géographie Moderne” i t. d.

### V. Indochińskie ludy.
Półwysep Indochiński roi się od drobnych ludów, pomiędzy któremi jest wiele bardzo mało znanych, Góry, obficie uposażone w niewielkie doliny, są jakby muzeum etnograficznem i w najwyższym stopniu sprzyjają rozstrzeleniu plemiennemu, a siedzą tam ludy, wycieśnione z urodzajnych dolin wielkich rzek przez późniejsze najazdy. Peal pisze o Nagach: „Istnieje około 30 rozmaitych języków, najmniejsze wzgórze, wawóz lub rzeczutka wystarczają, ażeby wyodrębnić język. Zdaje się, każda osada posiada własne narzecze”; u Nagów sąsiadujące z sobą wioski nie wiedzą o swojem istnieniu, podróżnik angielski przez lunetę widiął osady, o których w wiosce, go podejmującej, nigdy nie słyszano. Spotkały się na półwyspie Indochińskim trzy odmienne typy: negrycki, który w postaci oaz, tak zwanych „dzikich ludzi”, istnieje w lasach Malakki; indonezyjski, który znalazł schronienie w górach Indochin, a częściowo pozostawił ślady swoje zwłaszcza u ludności Kambodży (prosty, orli nos Khmerów), wreszcie południowo-mongolski. Zdaje się, Negryci byli pierwotnymi tubylcami Malakki i południowych dzielnic Indochin, chociaż w dzisiejszym stanie nauki niepodobna nic bliższego powiedzieć o rozległości ich dawnych siedzib. Mongołoksztaltne typy przybyły najpóźniej, ruchując Indonezyjczyków w góry, a ich najazdy szły dolinami wielkich rzek. Thajowie przybyli w pierwszym wieku przed nar. Chr., a raczej od tego czasu możemy śledzić ich fale, kolejno szukające uścia w kierunku na południe z okolic Yunanu. Zajęli przestrzeń pomiędzy 14º a 26º szer. półn., zakładając różne państwa, z których Siamskie było najgłówniejszym. Rozpadają się na cztery grupy: Thos - Muongów w Tonkinie, Szanów w górnej Birmanii, Loatyjczyków w Laosie francuskim i Siamczyków w Siamie, przy-

854

Indoeuropejskie ludy.

czem pod temi nazwami zbiorowemi ukrywa się
wiele plemion. Ostatnie dwie grupy silnie prze-
siąkuły domieszkę hinduską, indonezyjską i ma-
lajską. Inna fala, annamicka, pokrewna ludom
thajskim, zajęła Tonkin, wybrzeże Annamu
i znaczną część Kochinchiny, kolonie zaś Anna-
mitów znajdują się w Kambodży, w Laosie i po-
między Mojami. Annamici, pomimo licznych
skrzyżowań, przedstawiają typ dość jednolity,
mongołokształtny. Mojów wyrugowali oni w gó-
ry, Khmerów zaś, lud znajdujący się na wyso-
kim poziomie kultury, wypędzili z Kochinchiny;
lud, ten dzisiaj zajmuje Kambodzę, sąsiednie
części Siamu i najniezdrowsze miejscowości Ko-
chinchiny południowej, kształzać zaś nosa i kę-
dzierzawe włosy świadczą, iż wehłońał on sporo
krwi indonezyjskiej. Prawdopodobnie w tym sa-
mym czasie co Annamici, Birmańczycy (czyli
Mramma) spuścili się z południowo- wschodnich
dzielnic Tybetu; zajmują dzisiaj górną Birmanię,
Pegu i Arakan. O ile Annamici ulegali wpływ-
wom Chin, z których fale wychodźców wciąż
pomiędzy nimi adiadają, o tyle Birmańczycy
przyjęli cywilizację Indostanu i prawdopodobnie
wchłoślię sporą dozę krwi hinduskiej, co ujaw-
nia się w ich mezocefalizmie. Birmańczycy ru-
gowali przed sobą Monów czyl Palengów, któ-
rzy zajmowali ongi całą dołną Birmanię, dzisiaj
zaś zaludniają niezdrowe okolice delt Irawaddi
i Saluenu. I ludy kareńskie, około miliona głów,
zaludniające górzyste dzielnice Tenasserimu,
Arakanu i Pegu, pomiędzy Saluenem i Sitton-
giem, przybyły z północy; tradycyje ich wyznac-
zają wiek V po Chr. na czas ich wędrowki
i wyprowadzają ich z Yunnanu. W liczbie roz-
bitków znajdują się i Sziamowie v. Ciamowie,
około 130 000 głów, w południowym Annamie,
Kochinchinie i Kambodży: niegdyś byli oni pana-
mi państwa, które obejmowało cały Annam; czar-
niawa cera, wełniaste lub kędzierzawe włosy,
orli nos—wyróżniają ich od Annamitów; pismo,
pochodzenia indostańskiego, wyznanie muzułmań-
skie wymownie świadczą o wpływach cywiliza-
cyi indostańskiej, która ongi również oddziały-
wała i na Khmerów. Prócz tych ludów, które
zachowały tradycyje swego pochodzenia lub prze-
szłości, a przynajmniej znajdują się na wyższem
poziomie kultury, istnieją jeszcze grupy inne,
jak oto: Mojowie, Kujowie, Nagowie. Mojowie,
t. j. „dzikie ludy”, siedzą na płaskowzgórzu po-
między rzeką Mekongiem a wybrzeżem anna-
mickiem, od Yunnanu do Kochinchiny. Nazwa
Mojów jest zbiorową nazwą dla wielu plemion,
przyczem w Laosie zamiast nazwy Mojów po-
ślują się dla ich oznaczenia nazwą Kha,
w Kambodży—Penongów, jednak typ jest dość
jednolity, a prosto osadzone oczy, biała cera,
podłużna budowa czaszki, kędzierzawe włosy—
wykazują ich pochodzenie indonezyjskie; utrzy-
mują się z polowania i bardzo pierwotnego rol-
nictwa. Kujowie, dzisiaj prawie wynarodowieni

(posługują się bowiem językiem kambodzyjskim),
już bardziej zbliżają się do typu mongolskiego;
przebywają w południowo-wschodnich dzielnicach
Siamu i północno-zachodnich Kambodży. Nago-
wie, rozpadający się na liczne plemiona, w rzu-
niu swojem są Indonezyjcykami, zarówno pod
względem fizycznym jak i zwyczajów; zajmują
góry Manipuru i pasma idące z północ. Jest
to najogólniejszy obraz stosunków etnicznych
w Indochinach, dający zaledwie przybliżone po-
jęcie o panującej tam różnorodności. Nawet
znajomość języków większości ludów tamjejszych
nie jest o tyle posuniętą, ażeby pozwolić mogła
na jakąkolwiek klasyfikację, studya zaś antropologicz-
ne są także w stanie zarodkowym. Jedno nie
ulega wątpliwości, a mianowicie: ludy indonezyj-
skie poprzedziły istnieniem swojem najazdy
mongolskie, które w pierwszej epoce wylewu
swego wydały ze zmieszania się z Indonezyjczyka-
mi Malajów, Khmerów, Sziamów. Dopiero Tha-
jowie, Birmańczycy i Annamici utrwalili tutaj
przewagę typu mongolskiego, a po Annamitach
dzisiaj odbywa się na wielką skalę najście
Chińczyków. Annamici również pierwsi wyzwo-
lili wschodnie dzielnice Indochin od wpływów
cywilizacyjnych Indostanu, które aż tam się
przedostawały i oddziaływały na monarchie Szia-
mów i Kmerów, dawnych panów Kochinchiny
i częściowo Annamu. Co do półwyspu Malakki,
ob. Malakka.—Francuzom głównie zawdzięcza-
my tę nieznaczną znajomość etnograficzną i antro-
pologiczną rozbitków indochińskich, jaką posia-
damy. Z pośród tych badaczy wymienimy na
pierwszym miejscu Aymoniera; Anglicy zaś do-
starczyli wiadomości o Nagach i Karenach. L. K.

Indoeuropejskie ludy. (Obecny stau „kwestyi aryjskiej”). Nasłępujące grupy składają rodzinę lingwistyczną, która zuana jest pod nazwą indoeuropejskiej: hinduska (ob. Indostan), irańska (ob. Iran, Irańskie języki), grecka (ob. Greece), albańska (ob. Albania, języki), romańska (ob. Romanische języki), celtycka (ob. Celowie), germańska, litewsko, słowiańska. Ludy mówiące językami rodzinny indoeuropejskiej znajdują się na bardzo odmiennym poziomie kultury: tacy Kurdowie i Kafirowie nie wyszli jeszcze ze stanu barbarzyńskiego. Również wpływy kulturalne wyszczególnionych grup i ich liczebność są bardzo różne: językami grupy hinduskiej posługuje się około 160 mil. osób, albańskiej zaledwie 2 mil., co zaś do celtyckiej istnieje ona w postaci coraz bardziej malejących oaz, i zaledwie kilkaset tysięcy osób używa języków celtyckich wyłącznie i nie zna żadnej innej mowy. Kiedy po raz pierwszy sporzeżono pokrewienstwo pomiędzy różnemi grupami (ob. Aryjczykowie), wywnioskowano, iż wyszły one wszystkie z jednego pnia; w języku sanskryckim, który dał początek dzisiejszym językom hinduskim w liczbie kilkunastu, widziano najbliższego przedstawiciela pra-mowy indoeuro-

Indoeuropejskie ludy.

855

pejskiej, czyli aryjskiej, a to między innemi na
tej podstawie, iż miał zawierać w sobie formy
gramatyczne najstarożytniejsze. Szukano w dal-
szym ciągu kraju, który był siedzibą pra-Aryj-
czyków i z którego ich różne odłamy rozeszły
się po świecie; nadto usiłowano skreślić drzewo
rodowodowe języków indoeuropejskich, z któ-
rych jedne miały być bliźsze drugich i rozwinąć
się ze wspólnego odłamu, co opuścił pra-oj-
czyznę aryjską, jeszcze jednolity pod względem
swojej mowy. W okresie snucia tych teoryj an-
tropologia i archeologia przedhistoryczna nie
istniały; również dane etnologiczne, rzucające

się ów przełom. Poddano w wątpliwość staro-
żytność form sanskryckich, a przynajmniej wy-
kazano, iż istnieją niemniej pierwotne formy
gramatyczne w języku islandzkim i ormiańskim,
a nawet próbowano przyznać pomimo oporu
Maxa Müllera wyższość pod tym względem ję-
zykom litewskim. Schmidt wypowiedział po-
wątpiewanie nawet o możliwości zbudowania
drzewa rodowodowego języków aryjskich z wy-
znaczeniem szczegółowem pokrewieństwa wa-
jemnego, a Delbrück poszedł jeszcze dalej w swo-
im sceptycyzmie (por. Mapę punktów stycz-
ności pomiędzy językami aryjskiemi; Indo-

Fig. 167.

między innemi światło na dzieje tworzenia się
języków, były bardzo szczupłe. Rozwój tych
wszystkich gałęzi nauki oddziałał na teorye, wy-
łonione jedynie na podstawie lingwistycznej,
a nawet podważył najbardziej zasadnicze zało-
żenia dawnych badaczy. Przełom nastąpił w tak
prędkim odstępie czasu, iż trudno wskazać, w za-
kresie studyów nad Indoeuropejczykami, chociaż
jedną powszechnie przyjętą przed laty 20 — 25
teoryę, która dzisiaj nie musiałaby odpierać za-
rzutów bardzo poważnych (teorye te przedstawio-
no w art. Aryjczykowie). Nawet w szrankach
teoryj wyłącznie lingwistycznych daje spostrzedz

stan: Ludy). Ich zarzuty znalazły oparcie w fak-
tach, wydobytych przez lingwistów amerykańskich
w zakresie rozwoju języków Czerwonoskórców:
te badania wykazały, iż rozpadanie się rodzin
lingwistycznych na języki pochodzi nie tyle z na-
turalnego różniczkowania się mowy, ile z zalewu
przez nią ludów innych rodzin i zmieszania się
odmiennych języków. W tym razie twierdzenie
Delbrücka, iż niema rodowodowego pokrewień-
stwa pomiędzy grupami indoeuropejskiemi, posia-
dałoby podstawę faktyczną: pojedyńcze grupy
powstałyby wskutek zmieszania się języków, dzi-
siaj nieistniejących, z mową aryjską i jej już

Enc. powsz. ilustr. Zesz. 268. T. XXX.

108