380

Horváth Baltazar — Horwicz Adolf.

steryum wyznań i oświaty w rządzie Kossutha, a po upadku sprawy przebywał za granicą, w Pa-
ryżu, Brukselli, we Włoszech i Szwajcaryi, zaj-
mując się pracami historycznemi z zakresu dzie-
jów swego narodu. Wrócił do ojczyzny w r.
1866, był deputowanym z Szegedinu, potem
z Pesztu; należał do partyi Deaka. H. zostawił
duże ciekawych i ważnych prac historycznych.
Oprócz kilku monografij, z których najważniej-
sze poświęcone są historyi handlu i dziejom
zaprowadzenia chrześciaństwa na Węgrzech, na-
pisał trzy wielkie dzieła: Dzieje Węgier do r.
1815, po węgiersku (Peszt 1871, nowe wydanie
w 8-u tomach); Lat 25, od roku 1823 do 1848,
po węg. (przekład niemiecki p. t. „Fünfundzwan-
zig Jahre aus der Geschichte Ungarns” Lipsk
1866, 2 tomy); wreszcie Dzieje wojny o niepod-
ległość w r. 1848 i 1849 (po węg., Peszt 1871,
wyd. nowe w 3 tomach).

Horváth Baltazar, minister węgierski (* 1822 r. w Steinamager, był starszym notaryuszem w mieście rodzinnem, które obrało go r. 1848 na deputowanego do Pesztu. Po amnestyi, otrzymanej r. 1850, zajmował się adwokaturą i brał ważny udział w naradach nad reformą sądownictwa r. 1860. Przyłączywszy się do stronnictwa Deaka, pozyskał takie zaufanie, iż w r. 1867 zamianowano go ministrem sprawiedliwości i na tem stanowisku H. dokonał zupełnie reorganizacyjną sądownictwa, odzielił je od władz politycznych, przeprowadził prawo o niezależności stanu sądowniczego, zniósł kary ciele스, i, jako prawdziwie liberalny minister, nowe prawa miejskie ułożył. Lecz gdy, skutkiem braku jednomyślności w gabinecie, prawa municipalne nie zostały przeprowadzone zgodnie z jego życzeniem, a projekt dotyczący reformę sądu pierwszej instancy odrzucono, podał się do dymissyi d. 16 maja 1871. Wkrótce potem został prezesem ziemskiego akcyjn. towarz. kredytowego. Jako pisarz, czynny wielostronnie, w r. 1861 był członkiem-korrespondentem, a później członkiem honorowym Akademii węgierskiej. R.

Horwat, herb polski.
Na tarczy, w polu błękitnem — podkowa srebrna; na jej barku takiż krzyż kawalerski. Nad hełmem, w koronie szlachcieiej, pół srebrnego gryfa. Odmiana herbu Pobóg (ob.), powstała w XVII wieku. Pieczętują się nią potomkowie Jana Horwata, rodem z Węgier, który przybył w połowie XVII wieku jako instruktor wojska Radziwiłłowskiego, a po zgonie księcia Bogusława kupił wieś Zalesie

Fig. 71. Horwat (herb).

w województwie Mińskiem. On-to począł używać tej odmiany Poboga, z którą Horwatowie wylegitymowali się w 1837 roku przed deputacją wywodową gubernii Mińskiej. — Źródła: „Dyplom Horwatów z roku 1837”; Wilczyński „Herbarz”; „Notaty heraldyka Chrzańskiego”.

Horwat Jerzy, ob. Czarnowska Marya.

Horwatowicz Jerzy, generał serbski (* 29
stycznia 1835 r. w Gradisce), służył w 18-ym
pułku piechoty austryackiej, odbył kampanię
włoską r. 1859, w roku zaś 1862 wstał do
armii serbskiej, w której r. 1872 został majo-
rem, a w r. 1875 podpułkownikiem. Podczas
wojny serbsko-tureckiej 4 sierpnia r. 1876 po-
rażił Turków pod Kniażewacem; lecz najwyż-
niejszym jego czynem był pochód górami i ude-
rzenie na Turków pod Aleksinacem (25 sierpnia),
przez co zapobiegł zupełnie zgubie Czernajewa.
Za to dano mu stopień pułkownika i powierzono
reorganizację wojska. W drugiej wojnie (1877—
78) zdobył Nisz i zawładniał całem porzeczem
od Morawy do Wranii. R. 1880 był posłem
nadzwyczajnym w Petersburgu, skąd podczas
wojny serbsko-bulgarskiej powołano go do głow-
nego sztabu i zamianowano wodzem naczelnym
całej armii. Widząc, że zwycięstwo było nie-
możliwem, doradzał pokój; potem został mini-
strem wojny z tym obowiązkiem, aby przepro-
wadził zupełnie reorganizację armii; ale kiedy
na sejmie odmówiono mu żadanego podwyż-
szenia budżetu wojskowego, podał się do dy-
missyi.

R.

Horwich, miasteczko w Anglii północno-zachodniej, w hrabstwie Lancaster, o 10 km. na zachodni północo-zachód od Boltononu, stacya kolei żelaznej z Boltononu do Prestonu; fabryki W. N.

Horwicz Adolf, spółc:esny filozof i psycho-
log niemiecki. Należy do tego kierunku filozofii
niemieckiej, który nosi miano psychologizmu
dlatego, że psychologię doświadczną zakłada
u podstawy wszystkich działań filozofii, w szcze-
gólności zaś teoryę poznania i logikę usiłuje
rozwinąć z podstaw psychologicznych, w prze-
ciwstawieniu do transcendentalnej metody Kan-
ta. Prócz prac mniejszego znaczenia, jak „Mo-
ralische Briefe” (Magdeburg 1878), „Wesen und
Aufgabe der Philosophie” (1875), H. ogłosił
dzieło wybitnej i nieprzedawnionej wartości „Psy-
chologische Analysen auf physiologischer Grund-
lage. Ein Versuch zur Neubegründung der Seeleu-
lehre” (Erster Theil, Magdeburg 1872; zweiter
Theil, erste Hälfte 1875, zweite Hälfte 1878).
W dzięle tem H. roztrząsa główne podstawy
teoretyczne psychologii fizyologicznej, ładzie
szczególny nacisk na tak zwane bezwiedne
życie psychologiczne, w krytyce teoryi kojarze-
nia podkreśla jako podstawowe kojarzenie przez
kontrast, wszędzie usiłuje zdać sobie sprawę

Horyci — Hosemann Teodor.

381

z warunków fizyologicznych jako podścieiska zjawisk i spraw psychicznych; najoryginalniejszą wszakże i najbardziej wpływową jest ta część jego dzieła (tom III), w której rozwija swoją teoryę uzuć (Analyse der quantitativen Gefühle). Uczucie H. uważa za podstawowe zjawisko psychiczne, za pierwotny fakt w rozwoju psychicznym, i z tego usiłuje wynsłu umysłowość i wola, jako pochodne. Główny ten pogląd H-a znalazł zwolenników, zwłaszcza w kołach psychologów opierających się na ewulucyonizmie biologicznym, ale z drugiej spotkał stanowczy opór w krytyce Wundta, która dała powod do nauczającej polemiki w „Vierteljahrsschrift der wissenschaftlichen Philosophie” (1878 — 1879). Wszechstronną charakterystykę psychologii H-a znajdzie czytelnik w książce E. v. Hartmanna „Die moderne Psychologie” (Lipsk 1891). Ad. M.

Horyci (po hebr. Chorim), imię narodu, który pierwotny zamieszkował wzgórze Seir, pożone na południu od Ziemi sw., aż przyslizjume (ob. Deut. 2, 12). Słowo „chōr” oznacza po hebr. podziemie, a więc H. znaczyłoby tyle co mieszkańcy pieczar. Niektórzy atoli utożsamiają tę nazwę z egipskim „Chāru”, które na niektórych napisach oznacza pewną prowincję palestyńską.
Dr S. P.

Horyń, rzeka systematu Dniepru, prawy wpływ Prypeci; wypływa na północnej pochyłości wyżyny Podolskiej (Wołyńskiej), niedaleko granicy Galicyi i źródeł Ikwy (prawy dopływ Styru), na południo-wschód od Brodów; płynie z początku ku północo-wschodowi, następnie (poniżej Zasławia) zygzakami ku północo - zachodowi; w obu tych kierunkach dolina H. przypada śród formacyi kredowej. Wstapiwszy w napływową kotlinę Polesia, H. skręca ku północo-północo-wschodowi, dzieli się na liczne odnogi i wreszcie dwoma ramionami wpada do Prypeci, przy miasteczku Dawidgródku, przebiegłszy około 100 mil. W biegu swym na wyżynie H. płynie często śród brzegów wysokich, stromych, małowniczych, zwłaszcza po stronie prawej, podczas gdy po stronie lewej występują często szerokie obszary łakowe. Na H-u znajdują się liczne stawy z młynami (zwłaszcza pod wsią Borsuki, miastem Zasławiem i t. d.); na wybrzeżach napotyka się wiele kurhanów (niedaleko miasteczka Bereśnicy). Po H-u spławiają drzewo i zboże. Dopływy H-a (Świętocha, Wilica, Słucz, Horynka, Zyzak, Berezówka, Ustja, Stubło, Ościanica, Zbytenka, Trościanka) są nieznaczne, z wyjątkiem Słuczy, płynącej pośród granitów.
W. N.

Horyńgród, miasteczko na Wołyniu, w powiecie Rówieńskim, założone pod nazwą Krupy przez książąt Sołomereckich, przeszło później do Radziwiłłów, a w końcu do Czetwertówńskich; obecną nazwę nosi od r. 1777.
W. N.

Horyzont, ob. Poziom i Widnokrąg. Horyzontalny, poziomy — kierunek równoległy do poziomu danego miejsca, zatem prostopadły do pionu w temże miejscu. Wahadło horyzontalne, ob. Wahadło. S. K.

Horzowice, miasteczko powiatowe w Czechach o 52 klm. na południo - zachód od Pragi, na lewym brzegu Litawki, prawego dopływu Beraunu (lewy dopływ Mołdawy), posiada kościół gotyki, zamek księcia Hanau z parkiem, browar, fabrykę zapałek, gisernię; około 4 000 mieszkańców.
W. N.

Hosain, powszechniej Husein (†680 r.), drugi syn kalifa Alego i Fatimy, córki pror. Mahometa. Aż do śmierci swego brata starszego, Hasana (669), który zrzekł się praw do kalifatu na rzecz Moawii, H. nie mógł myśleć o zagarnięciu władzy najwyższej, ale od tej chwili powtarzała zaczął swym stronnikom, że w chwili odpowiedniej chętnie stanie na ich czele. W r. 680, przychylając się do życzeń mieszkańców Kufy, którzy byli przyrzekli uznać go za kalifa i dostarczyć mu 30 000 wojska, H. opuścił Mekkę i wyruszył z orszakiem 72 zbrojnych, by się połączyć ze swymi stronnikami. Pod Kerbelą, niedaleko od Eufratu, napadnięty został przez 4 000 ludzi Omara ben Raada i zginął, broniąc się mężnie, wruz ze wszystkimi towarzyszami (11 października 680). Ta śmierć wnuka prokora rozniosła się żałobnem echem po całym świecie muzułmańskim, zwłaszcza wśród Szyitów, którzy pomteków Alego uważali za jednych prawych następców Mahometa. Dziś jeszcze w rocznicę bitwy pod Kerbelą wśród Szyitów odprawiane są na pamiątkę śmierci H-a ceremonie, urządzane według rytuałów spisanego w t. zw. „taazieh”. Wierni okazują żal swój płaczem i krzykami, a nieraz nawet ranią się i kaleczą. Głowa H-a złożona jest w jednym z meczetów Kairu, a ciało pochowane we wspaniałem mauzeoleum w Kerbeli, dokąd Persowie odprawiają liczne pielgrzymki.— „Grande Encyclopédie” Lamiraulta.

Hosanna, z hebrajskiego, oznacza wyraz wesela, okrzyk radości i dosłownie przetłomaczyć się nie da. Ś. Hieronim wykłada znaczenie tego słowa: *salva nos qui habitas in excelsis* (zbaw nas, który mieszkasz na wysokościach). Okrzykiem H. witano Zbawiciela wjeżdżającego do Jerozolimy (Ewang. ś. Mat. XXI 9). H. albo Hoszana rabba (wielka) nazywają się u Żydów święta kuczek czyli namiotów; H. = hozana, modlitwy odmawiane podczas tych świąt dnia siódmego. — Porów. „Encyklop. Kościelna”.
S. P.

Hosemann Teodor, malarz (* 24 września 1807 w Brandenburgii — † 15 października 1875 w Berlinie). Od r. 1813 studyował w Düsseldorfie. Uczeń Corneliusa i Schadowa; wyborny ilustrator pism dla dzieci. Jest to charakterystyczny odtwórca małomieszczaństwa berlińskie-

382

Hoser Józef — Hoser Piotr, syn.

go z piątego lat dziesiątka. Tworzył typy i we-
sołe sceny obyczajowe.

Hoser Józef Karol Edward (* d. 30-go
czerwca r. 1770 w Ploszkowicach pod Litomie-
rzycami — † w Pradze d. 22 sierpnia r. 1848),
lekarz zajmujący się przeważnie naukami innemi.
Początkowo zapisał się w Pradze na wydział
prawny, nie skończywszy go, przeszedł na le-
karski i w r. 1798 dyplom doktorski uzyskał.
W r. 1800 został lekarzem przybocznym arcy-
księcia Karola (ob.) i stanowisko to zajmował
do r. 1844, towarzysząc wszędzie arcyksięciu,
zarówno na wojnie, jak podczas podróży. Poza
tem nie zatrudniał się wykonawstwem sztuki le-
karskiej, lecz wszystek czas wolny, a miał go
nemało, poświęcał geologii, ludoznawstwu, geo-
grafii i sztukom pięknym. Opisał umiejętności
do Badenie pod Wiedniem, zbadał i opisał Góry
Olbrzymie, oddzielające Czechy od Szląska. Pi-
sywał też o towarzystwach opieki nad zwierzę-
tami, o urządzaniu galeryi obrazów i o różnych
innych rzeczach jeszcze. Własny swój, piękný
zbiór obrazów za życia jeszcze podarował mia-
stu Pradze. Spis prac jego znaleźć można w
Callisena „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T.
IX str. 175 i T. XXIX str. 59). — Por. v.
Wurzbach „Biograph. Lex. des Kaiserthum
Oesterreich etc.” (T. IX str. 337). Dr J. P.

Hoser Piotr, ogrodnik polski (* 1818 roku w Szwice pod Czeską Lipą). Ogrodnicতwa zaczął się uczyć tak wчеśnie, że już w 18-ym roku życia otrzymał miejsce pomocnika w ogrodzie słynnego w swoim czasie młóśnika, barona Hugla, w Hietzingu pod Wiedniem. Pracując usłinie nad sobą, pod względem wykształcenia ogólnego, wyrobił w sobie smak estetyczny i upodobanie do piękna. W styczniu roku 1846 przybył do Warszawy na starszego ogrodnika do ogrodu Saskiego, gdzie go poprzedzili: Ulrich, Babicki, Frej i Budziński. Został ogród w tak optakanym stanie, że chciał zaraz uciekać do Wiednia, lecz radzica Wenzel namówił go do pozostania, czego też H. nigdy nie żałował. Ukochał później kraj nasz, jak drugą swą ojczyzną, a dzieci swe na dobrych Polaków wychował. W Ogrodzie Saskim urządził pierwsze szklarnie, w których własnem staraniem zebrał mnóstwo rzadkich i nieznanych roślin i wystawił je w półkolistej altanic, przy swem mieszkaniu. Kupowano je chętnie i to były początki tego upodobania do roślin doniczkowych, które dziś w Warszawie doznacznych doszło rozmiarów. — W r. 1851, przy pomocy materyalnej Sacchettiego, dekoratora teatrów, nabył kawałek ziemi przy ulicy Nowogrodzkiej, który w lat parę powiększył od alei Jerozolimskiej. Tu zaczęli pracować dwaj bracia H-owie, Paweł i Wincenty; drugi z nich,

dzielyny ogrodnik i znawca roślin, a nadzewszyst-
ko owoców, od lat kilkunastu jest prezesem
kommissyi owocowej Towarzystwa Ogrodniczego
Warszawskiego. Tak powstał istniejący do dziś-
dnia zakład ogrodniczy B-ci Hoserów, na które-
go czele w r. 1854 stanął H.—Tu wespół z ro-
dziną rozwinał H. całą swoją energię, umiejętności
i talenty i talent organizatorski, które przyniosły
wielorakie korzyści i jemu i krajowi. Bracia Ho-
serowie rozpowszechnili hodowlę doborowych róż,
gwoździków i georginij. Mnóstwo wypróbowa-
nych odmian owocowych, oraz wiele pięknych
drzew i krzewów wprowadzili do krajów i ogro-
dów krajowych. H. hodował u siebie w szklar-
niach i na gruncie wiele roślin rzadkich (oweł-
kowate, wrzoswate, mięsiste) jedynie z zamiło-
wania. Co się tylko pojawiło nowego w świecie
ogrodniczym, to wszystko sprowadzali i próbo-
wali bracia Hoserowie. Między innemi rozpó-
wieszchnił też H., przez sprzedź nasion, dobre
waryby. Był wreszcie wybornym przewodnikiem
w pracy dla kształcących się w jego zakła-
dzie kandydatów do tego zawodu. On-to wy-
kształcił takich ogrodników, jak J. Poznański,
St. Siwecki, J. Górski i wielu innych. Należał
do grona założycieli Towarzystwa Ogrodniczego
Warszawskiego, był jego pierwszym wicepreze-
sem od r. 1884. Urząd ten wszakże przed laty
kilku złożył z powodu podeszłego wieku. Przez
wiele lat zasilał „Ogrodnika Polsk.” swemi wy-
bornemi artykułami, pisanemi po niemiecku,
a młómaczonemi przeważnie przez Edmunda Jan-
kowskiego. W roku 1901 krzepki starzec, po-
mimo swych 83 lat wieku, na małym ziemi ka-
wałku, który sobie zachował przy ul. Wolskiej,
hodował z zamiłowaniem swe piękne georginie
i pacioreczniki, swe ulubione rośliny doniczk-
we, słusznie za jednego z seniorów ogrodnicłtwa
polskiego w drugiej połowie XIX wieku uw-
żany.
E. J.

Hoser Piotr, syn poprzedzającego (* 1857
roku w Warszawie). Po ukończeniu gimnazyum
VI w Warszawie, wstąpił na wydział ogrodniczy
do akademii w Pruszkowie (Szląsk), który ukoń-
czył w roku 1877, pod kierunkiem ówczesnego
dyrektora Stohła, przyjaciela Polaków. Następ-
nie przez 2 lata praktykował w Lipsku, w Bel-
gii (u Lindena i De Smeta), wreszcie w Anglii
(u Veitcha). Powróciwszy do kraju zaczął zaraz
pracować w zakładzie ogrodniczym ojca swego,
i zajął się głównie hodowlą roślin szklarnio-
wych i gruntowych. Zamiłowany w badaniach,
a obdarzony umysłem spostrzegawczym, H. czyni
doświadczenia nad krzyżowaniem odmian, nad
szczepieniami zielnemi, nad wpływem podkładki
na szczep i odwrotnie. Niektóre wyniki tych
badań podawał w „Ogrodniku Polskim”. Dzia-
łałność społeczną rozwija w Towarzystwie Ogrod-
niczem Warszawskiem. Pełnił w nim od zało-
żenia przez wiele lat wzorowo urząd skarbnika,
poczem wybrany na wiceprezesa, zajmuje to

Hoser Paweł — Hospital Franciszek.

383

stanowisko do chwili obecnej (grudzień 1901 r.). W roku 1896, wraz z bratem, Wincentym, objął kierownictwo zakładu Bci Hoserów, a w roku 1897 założył w Żbikowie pod Warszawą nowy ogród, przeznaczony głównie na szkółki drzew owocowych i ozdobnych. Zakład ten w krótkim czasie, przy umiejętności, nakładanie i pracy, stał się jedną z tych wzorowych instytucji, ktoremi możemy się pochlubić nawet przed innemi narodami. Pilną w nim uwagę zwrócono na ścisłe określenie zbiorów posiadanych, pomiędzy którymi są i wielkie rzadkości.
E. J.

Hoser Paweł, budowniczy polski (* duia 24 sierpnia 1864 roku w Warszawie), syn Piotra H-a, znanego ogrodnika polskiego; ukończył w r. 1885 szkołę realną w Warszawie, wstał do Politechniki w Rydze na wydział budowlany i ukończył go z odznaczeniem w roku 1889. Później udał się do Berlina z praktyką budowlaną, którą odbył w biurze architekta Krógera, opracowując projekt i detale synagogi w Głogowie Dolnej na Szląsku pruskim, oraz projekt konkursowy kościoła Trynitarzy w Dreźnie. Po wróciwszy do Warszawy, brał udział w wystawie architektonicznej, ogłoszonej przez komitet Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskiem w roku 1891 i otrzymał nagrodę III za ogół prac wystawionych. W tymże roku otrzymał nagrodę IV za konkursowy projekt dworca drogi Warszawsko-Wiedeńskiej w Warszawie. Później pracował lat kilka w biurze budowniczego Dzieckońskiego, pod którego kierunkiem między innemi opracowywał projekt i detale domu Wawelberga i Rotwanda na ulicy Kotzebuego Nr 6/612 C. W r. 1897 rozpoczął samodzielną praktykę budowlaną. Między innymi projektował i budował kościół ewangeliicki w Żyrardowie w stylu ceglano-gotyckim w roku 1898.
J. H-ch.

Hosmer Harriet, rzeźbiarka amerykańska (* 6 października 1830). Kształciła się u Stevensona w Bostonie. W r. 1852 uczyła się w Rzymie u Gibsona. Energiczne męskie jej kompozycye miały powodzenie, np.: Puk na grzybie; Królowa Zenobia w więzach, traktowana realistycznie. Mieszka w Rzymie.

Hospenthal, wieś w Szwajcaryj, w kantonie Uri, w dolinie Reussu, o 1 klm. powyżej Andermattu, na wysokości 1 480 m. nad powierzchnią morza, na przecięciu dróg, prowadzących przez przejście Św. Gottarda i przez przejście Furka. Nazwa tej miejscowości pochodzi od szpitala (Hospital) dla ubogich podróžnych, założonego tu w XIII w.; w H. znajduje się wieża z czasów Longobardów.
W. N.

Hospital Michał de L'H., mąż stanu francuski (* w Aigueperse 1507 r. — † w Bellébat 1573 r.). Był synem lekarza konnetabela z Bourbon; wpadł w niełaskę wraz z innymi jego stronnikami; czas jakiś w r. 1522 czy 1523 przesie-

dział w więzieniu, udał się następnie do Włoch na studya prawne, i był audytorem roty na dworze papieskim. Po powrocie do Francyi (1537) ożenił się z córką Morina, sędziego krymentalnego Paryża (lieutenant - criminel). Był to początek jego fortuny. Jako radzca parlamentu paryskiego wysłany został w r. 1547 z missyą do soboru Trydenckiego. Po powrocie do Francyi, Małgorzata, córka Franciszka I, mianowała go prezesem swej rady, potem kanclerzem Berry; później został referendarzem (maître des requêtes), nadintendentem finansów i wreszcie kanclerzem Francyi (w marcu 1560). H. doszedł do władzy dzięki poparciu Katarzyny Medycej skiej, która toczyła wtedy walkę z Gwizyszami; starał się prowadzić politykę tolerancyj i pojednania. Jednym z pierwszych jego czynów na tem polu była odmowa podpisania wyroku śmierci na księcia Condé z powodu spisku amboazyjskiego. Dzięki jego wpływom zwołano notablów de Fontainebleau, potem Stany Generalne do Orleanu i Saint-Germain. Opierając się na życzeniach, wypowiedzianych na tych zgromadzeniach, zredagował słynny ordonans Orleański (w styczniu 1561), rodzaj kodeksu, reformującego stosunki kościoła i wymiar sprawiedliwości; głownemi rozporządzeniami tego ordonansu było odwołanie konkordatu Franciszka I, zniesienie urzędu sędziów ziemskich (bailli) i starostów (sénechal), to jest zastąpienie w trybunałach ludzi ze stanu rycerskiego prawnikami. Po wstąpianiu na tron Karola IX H. wymógł na nim przywrócenie wolności osobom uwieszonym z powodów religijnych; przyniżył się następnie do wydania edyktu, który zawiesił wszelkie prześladowania religijne aż do zwołania wielkiego wiecu, który miał w tych sprawach postanowić. Wym wiecem, na którym H. miał nadzieję skłonić teologów ze stron obu, na drodze ustęstwstw wzajemnych, do porozumienia, było collegium w Poissy (1561). Narady te, wbrew intencyom H-a, nietylko nie przyniosły pożadanego pojednania, ale sprowadziły jeszcze większe zabopólne rozdrażnienie. Pomimo wojny domowej, H. kroczył dalej na drodze reform: w 1566 wymógł ogłoszenie wielkiego ordonansu w Moulins, który zakażał zbywania dóbr królewskich, starał się ograniczyć niedogodności wynikające ze sprzedawania urzędów, przez oznaczenie sposobu miłownania urzędników, ustalił nadto procedurę, ustanowił zależność niższych trybunałów od wyższych. W dwa lata potem H. popadł w niełaskę; upadł pod brzemieniem nienawiści Gwizyszów i katołików. Opuścił dwór w r. 1568, w 1573 zrzekł się urzędu kanclerskiego. — Zupełny zbiór prac literackich H-a wydał Dufey (1824, 5 tomów). Jedyna córka H-a wyszła za Mikołaja Huraulta, pana na Bellébat; potomkowie ich przybrali nazwisko H-a.

Hospital Franciszek de L'H., hrabia du Hallier, marszałek Francyi (* 1583 r. —

384

L'Hospital Wilhelm Franciszek — Hospodar.

† w Paryżu 1660). Pochodził ze starej rodziny
włoskiej, był synem Ludwika, markiza de Vi-
try. Przeznaczony pierwotnie do stanu duchow-
nego, zaciągnął się w r. 1611 do żandarmów
gwardyi pod nazwiskiem du Hallier. W 1617
aresztował marszałka d'Ancre, wraz z bratem
swym starszym, markizem de Vitry, za co ten-
je brat mianowany został marszałkiem Francyi.
H. awansował szybko: w 1622 był już marsza-
likiem polnym. Pod Roszellą odparł kilkanaście
wycieczek obleżonych i 28 października 1628 podpi-
sał warunki kapitulacyi tej twierdzy. Walczył,
pod marszałkiem de La Force, we Włoszech
i Lotaryngii, służył w armii Szampańskiej pod
hrabią de Soissons. W 1637 został generałem-
porucznikiem. Walczył następnie w Niemczech
pod księciem Wejmarskim; w 1639 był guber-
natorem Lotaryngii. W 1640 przyczynił się do
zdobycia Arras. W 1643 mianowano go mar-
szałkiem Francyi; otrzymał też godność radzcy
 honorowego z prawem zasiadania i głosu w par-
lamencie. H. odznaczył się w bitwie pod Roc-
roy, z której wyszedł z ręką złamaną. Był później
gubernatorem Paryża (1649) i gubernatorem ge-
neralnym Szampanii (1655).

L'Hospital (L'Hópital) Wilhelm Fran-
ciszek (1661 — 1704), matematyk francuski,
człouek Akademii paryskiej, pozostawał w stosun-
kach z Huygensem, Leibnizem i Janem Bernoul-
lim. Poznawszy zasady rachunku różniczkowe-
go, głównie z rozpraw Leibniza, postanowił uło-
żyć dzieło w tym przedmiocie do praw-
wszechnego. Wydał je w r. 1696 p. t. „Ana-
lyse des infiniment petits pour l'intelligence
des lignes courbes”. Książka ta, obejmująca
wykład zasad różniczkowania najprostszych funk-
cyj algebraicznych oraz zastosowań tego rachun-
do teoryj krzywych płaskich i do obliczania war-
tości wyrażeń nieoznaczonych (reguła L'Hos-
pitala), była pierwszym i przez długi czas je-
dynym prawie podręcznikiem do nauki rachunku
różniczkowego; to też doczekała się trzech jesz-
cze wydań: w r. 1715, 1729, 1738. Prócz te-
go H. napisał traktat o stożkowych („Traité ana-
lytique des sections conniques et de leur usage
pour la résolution des équations etc.”, dwa wy-
dania 1707, 1720). Ogłosił pewną liczbę roz-
praw matematycznych w pismach Akademii pa-
ryskiej i w lipskich „Acta eruditorum”. S. D.

Hospital Paweł Galluccio, markiz de
Châteauneuf i de L'H., generał porucznik
francuski, inspektor generalny jazdy. W 1740
mianowano go ambasadorem w Neapolu, w 1757
w Petersburgu; kawaler d'Eon towarzyszył mu
prawie przez cały czas trwania missyi. Zada-
niem H-a było skłonienie cesarzowej Elżbiety
do nowej polityki, zainaugurowanej przez trak-
taty Wersalskie i do wysłania wojsk przeciwko
królowi pruskiemu. Missya ta, pomimo przy-
chylności kanclerza Woroncowa, była trudna.
W 1757 H. skłonił cesarzową do przystąpienia

do przymierza austro-franko-szwedzkiego, a w r.
1760 do drugiego traktatu Wersalskiego. W marcu
1761 H. opuścił Petersburg.

Hospodar, po białorusku: *haspadár*, tak-
samo jak „gospodarz" oznaczał pana domu, do-
minus; podobne znaczenie miały wyraz z pra-
starej pieśni polskiej „hospodyn" Słowackiego
i „gospodyn" Marcina Bielskiego (ob. „Słownik
jez. polsk.” J. Karłowicza, Ad. Kryńskiego i W.
Niedźwiedzkiego), dziś utrzymuje się w języku
rossyjskim tylko „gospodin" (господинъ), jako
spospolitowana forma grzeczności, odpowiadająca
polskiemu: pan. W ciągu wieków wyraz H.
podlegał znakomitym przeobrażeniem treści i for-
my. W pismach duchowieństwa i pomnikach
prawa ruskiego, w „Ruskiej Prawdzie", w aktach
nowogrodzkich i pskowskich, wyraża pojęcia ze
sfery prawa cywilnego, oznacza bowiem właści-
ciela gruntów, ruchomości i niewolników wszel-
kiego rodzaju. Używa się i w Sudiebnikach
moskiewskich z lat 1497, 1551 w temże zna-
czeniu; ale w pałacu wielkoksiążęcym z Mo-
skiej już wszedł w wyższe przekształcony z H-a
wyraz „Hosudar", który nabrał znaczenia wła-
dzy monarszej nieograniczonej. Tak przynaj-
mniej rozumiał go w. kniaż Iwan III w 1477 r.
gdy, podnosząc ten wyraz, wymówiony pomył-
kowo przez posła Nowogrodu Wielkiego, zażadał
od Nowogrodzian wyjaśnienia: jakiego chcą ho-
sudarstwa? Odpowiedź ich stała się powodem
wojny, nieszczęsnej dla nich, bo zakończonej
utratą niepodległości. Iwan III kazał też wybi-
jać na pieczęci i na monetach tytuł „Hosudara
wszystkiej Rusi". Więc prawodawstwo moskiew-
skie XVI i XVII w. unika użycia wyrazu H.
w stosunkach cywilnych, zastępując go wyra-
zami: bojar, bojarski i t. d. Ślad skromnego
pochodzienia od gospodarstwa pozostało wszakże
do dziśdnia w mowie potocznej i w listach ro-
syjskich, które się zwykle zaczynają od wyra-
zów: „miłostiywy hosudar". Ale w W. Księ-
stwie Litewskiem H. stał się tytułem mo-
narchy, używanym przez Jagiełłę, Witolda, przez
wszystkich Jagiellonów i Wazów, dopóki z kan-
celary królewskiej wychodziły pisma w języku
ruskim. Obok tytułu króla polskiego pisano li-
terami słowiańskiemi: „H. Wielikoho Kniażstwa
Litowskoho" Nawet przy łómaczonym na ję-
zyk polski Statucie Litewskim, kanclerz Sapieha
pisze dedykacje: „Najjaśniejszy Miłościwy Hos-
podaru Królu". W artykułach zaś używane są
wyrażenia: „My, Hospodar", „Majestat Nasz Hos-
podarski" itp. Kaznodzieja Birkowski pisał: „Kró-
lowa, jako hospodaryni, ma wiedzieć, co się w domu
jej dzieje". Najciekawszem zjawiskiem jest uży-
wanie wyrazu H. w Rumunii jako tytułu woj-
wodów mołdawskiego i multańskiego, co się łóma-
czy nie teby znaczną liczbą Słowian, zamieszkała
wśród ludności rumuńskiej, ile wpływem Kościo-
la wschodniego, ksiąg liturgicznych stara-bulgar-
skich, a najbardziej używaniem abecadła sło-