ABDOLLATIPHI BAGDADENSIS

VITA,

AUCTORE IBN ABI OSAIBA.

E CODICIBUS MSS. BODLEIANIS DESCRIPSIT, ET LATINE VERTIT,

JOHANNES MOUSLEY, A. M.

COLLEGII BALLIOLENSIS SOCIUS.

OXONII,

E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO.

MDCCCVIII.

PRÆFATIO AD LECTOREM.

PAUCIS abhinc annis in lucem prodiit liber vere aureus,
cui titulus a BODOLLATIPHI Hiftoriæ Ægypti Compendium,
edente b Viro omnigena eruditionis laude cumulatiffimo,
mihique ſemper amiciffimo: rem igitur Literarum Orienta-
lium ſtudioſis haud ingratam, nec prorfus fortaſſe inutilem,
me aggreſſurum exiftimavi, ſi Auctoris Vitam e Codd. MSS.
descriptam publici juris facerem.

Quum vero in variis Codd. manu exaratis Auctoris Noſtri
mentionem aliquam inveniſſem, IBN ABI OSAIBÆ Hiftoria
Medicorum maxime occurrebat, quam hac in parte cæteris

a Libri hujufce, ſingularis prorfus et quantivis pretii, unicum exſtat ex-
emplar MS. in Bibl. Bodl. idque accuratiffime exaratum, punſtifque Voca-
libus inſtructum, quod ita defcribit Cl. URI in Cat. MSS. Bibl. Bodl.
“Codex Bombycinus, autographus, anno Hegiræ 600, CHRISTI 1203,
Cairi exaratus, cui folia 65. Ibi reperitur Liber bipartitus, et ita inſcrip-
tus: *Documentum et Exemplum de Rebus viſu perceptis, et accidentibus coram
ſpeclatis, in terra Ægypti &c.*

—*Titulus:* in the اعتبار في كتاب الافادة والاعتبار في
الأمور المشاهدة والحكوادث المعاينة بارض مصر؛

b J. White, S. T. P. Ædis Chriſti Canon. Ling. Heb. Prof. Reg. et Arab. Laudian.

a 2

iv

anteponerem; utpote quæ multo plura, atque commemoratu
digniora, quam reliqui omnes contineret.

Ad OSAIBAM ipfum quod attinet, de eo apud auctores nihil
fere aliud invenias, quantum ſcio, quam quod *Hiftorïæ Me-
dicorum* fuerit auctor c. Illum vero ipſi ABDOLLATIPHO pene
coæqualem fuifc, vel exinde apparet, quod de eo differens hæc
habeat. “ Arctiffima inter eum et avum meum intervenerat
amicitia, qui, cum in Ægypto una effent, ſumma erant fami-
liaritate conjuncti; pater etiam et patruus meus eo in ſtudiis
humanioribus magiftro ſunt uſi. Mihi autem contigit illum
videre, quum Damaſci, ultima vice quo illuc profectus eſt,
moraretur.” *Abdollatiphi Vit.* p. 5.

Porro alia etiam de cauſa ABI OSAIBÆ Hiftoriam Medi-
corum præ cæteris ſelegi; quia operis hujusce exempla-
ria ſint rariffima, ac præfertim quod ea quæ in Bibliotheca
Parifienſi reperiantur valde ſint mutila, et hac parte prorfus
careant. Ita ſcilicet teſtatur d Vir Cl. SILVESTER DE SACY,
Lutetiæ Parifiorum Linguæ Arabicæ Proſeffor, cujus perſpi-

c De eo ita ſuccinete D'Herbelotius, in Bibl. Orient. "ABOU-OSAIBA.
Ben Abi Oſſaiba, auteur de l'hiſtoire de Médecins, intitulée, *Oiun al anba f
thabecat al atheba.*" P. 31.

d Comme nous ne poſſédons ici que des fragmens de l'hiſtoire des méde-
cins de Mouwaffek-eddin Abou'labbas Ahmed ben Abi'lkafem ben Khalifa
Khazradji, furnommé Abou-Oſaiba, et que la vie d'Abdallatif, qui ſe
trouve dans le quinzième livre de cet ouvrage, ne fait pas partie de ces
fragmens, je fuis ici uniquement l'extrait fait par M. White. Je ne connois

V

caciffimum ingenii acumen, et multifaria in literis Orientali-
bus eruditio, apud doctos omnes jampridem ita claruerunt,
ut nullis indigeant præconiis.

In Bibliotheca autem Bodleiana duo reperiuntur Codices
MSS. qui ABI OSAIBÆ opus integrum continent: alter inter
Codices Pocockianos numero 356, alter inter Huntianos nu-
mero 171. insignitus. Horum priori, utpote longe limatiori,
quamvis a rudi manu exarato, potissimum ufus fum, poſte-
rioris auxilio, qui καλλιγραφία præſtat, non nifi quibufdam in
locis difficilioribus adhibito. Horum vero Codd. priorem fic
defcribit Cl. URI in Catal. Codd. MSS. Arab. Bibl. Bodl.

“Codex Bombycinus anno Hegiræ 869, CHRISTI 1464,
transcriptus, folia 280 efficiens. Librum exhibet
*Fontes Perennes* e nuncupatum, in quindecim clasſes ſeu ſectiones
diftributum, quo Medicorum celebriorum, qui nimirum in
Græcia, Ægypto, Syria, Arabia, Perſia, Meſopotamia, aliſſ-
que regionibus, doctrinæ et ingenii laude floruerunt, vita et
elogia referuntur, auctore AHMED IBN ABILCASEM, Medico,
qui vulgo IBN ABI OSAIBA ᵈ vocatur. *Catal*. p. 157.

que trois manuscrits de la Bibliothèque nationale qui contiennent des
parties de l'ouvrage d'Abou-Ofaïba. Ce font les manuscrits Arabes
Nºs. 756 et 757, du catalogue imprimé, et le N°. 157. parmi ceux de Saint-
Germain. *Magasin Encyclopédique*, N°. 23.

e *Titulus*: كتاب عيون الانبا في طبقات الاطبا

f Autör: تاليف الطبيب الفاضل احمد ابن ابي القسم المعروف بابن
ابي اصبهة

vi

Sed Cod. MS. posterioris descriptionem ideo pluris æstitionandam puto, quod *Hiftoriæ Medicorum* Sectiones, five Capita, exhibeat, ac totius operis rationem fufius explicet.

“Codex bombycinus, anno Hegiræ 1075, CHRISTI 1664, exaratus, foliis 296 contans. Eo continetur Liber de Classibus Medicorum, in capita quindecim diffinctus, inſcriptuſque, Fontes Perennes. Caput primum agit de Medicinæ origine; ſecundum de primis Medicis; tertium, de Medicis, qui ex ÆSCULAPII nati proſapia funt; quartum, de Medicis ex HIPPOCRATIS Schola exortis; quintum, de Medicis, quos GALENUS produxit; ſextum, de Medicis Chriſtianis, qui ante MOHAMMEDEM Alexandriæ floruerunt; ſeptimum, de Medicis, qui inter Arabes in Iflamiſmi principio excelluerunt; octavum, de Medicis Syris, qui Abbafidarum tempore claruerunt; nonum, de Medicis, qui Libros Græcos in ſermonem Arabicum converterunt; decimum, de Medicis, qui in Iraka et Meſopotamia famam ſibi pepererunt; undecimum, de Medicis Perſicis; duodecim de Medicis, qui in India eniterunt; tertium decimum, de Medicis Africanis; quartum decimum, de Medicis, qui in Ægypto eluxerunt; quintum decimum, de Medicis Syris.” *Catal*. p. 158.

Reperitur etiam in Bibl. Bodl. Codex MS. qui hujusce operis partem tantum continet; “incipit a ſectione decima,

g MARSH. 419.

vii

terminatur in quinta decima h;" at Abdollatiphi Vitam non
habet.

Denique in eadem Bibliotheca adfervatur Cod. MS. re-
centioris ævi, OSAIBÆ opus integrum, exceptis quinque
fecionibus prioribus, continens, a WILDIO Anglo exaratus,
qui ex collatione duorum MSS. Pocock. 356, et Hunt. 171,
conflatus esse videtur.

Ad Versionem autem Latinam quod attinet, si Auctoris ob
miram plane brevitatem difficillimi scopum quibusdam in
locis aliquando non fatis attigerim, ab iis omnibus, qui revera
literis Orientalibus probe instructi sunt, veniam me impetra-
turum, facile inducor ut sperem.

Interim minime pigebit in opusculum hoc leidense me
tantum contulisse studii, et mea qualicunque opera pro virili
elaboravisse, uti quam limatisimum in lucem prodiret; scili-
cet ne torpecat manus, et quo tandem ad majora, si modo
facultas data fuerit, paratior aliquando possim accedere.

h Vide URI Catal. p. 170.

J. M.

MOWAFFEKEDDIN ABDOLLATIPH

BEN YUSEF BAGDADENSIS.

IPSE eſt Doctor, Antiftes egregius Mowaffekkeddin Abu Mohammed Abdollatiph Ben Yuſef Ben Mohammed Ben Ali Ben Abi Saad, qui et Ibn'ollabad cognominatus eſt; ſtirpe Maufelenſi oriundus, Bagdadi natus. Scientiarum laude celeberrimus erat, virtutibus egrediis imprimis ornatus; eloquentiæ facultate excellens, auſtor copioſus. Grammaticæ et linguae Arabicæ peritia maxime excelluit, nec non Theologia Scholaſtica et Medicina. Quum Damaſci commoraretur, πραδημία medicinæ ſedulo incubuit, ſolidamque ejus ſibi acquifivit ſcientiam. Multi mortales ad eum, cum diſcipuli, tum medici alii, qui ei prælegenti adeſſent, ventitare ſolebant.

Porro ineunte ætate, animum ejus traditione ſacra imbuedum curaverat pater, multis ei præceptorum munere fungentibus, inter quos connumerandi ſunt Abulfatah Mohammed Ben Abdolbaci, Ibn'ol Bati cognominatus, Abu Zaraa Taher Ben Mohammed, Hieroſolymitanus, et Abu'lcaſem Yahya Ben Thabet, præfectus.

In ſtudio traditionis ſacræ multum impendebat operæ pater ejus Yuſef; vir, qui in iis quæ ad Coranum ejusque lectionem pertinent optime erat verſatus; quoad ſectam vero, tum orthodoxam, tum hæreticam, et fundamenta religionis, celebris evaſit, cum jam ſcientiis intelleſtualibus mediocriter tantum eſſet imbutus. Avunculus ejus Soliman juris rerumque divinarum ſcientia excelluit.

B 2

5

Porro adeo insigni erat diligentia Mowaffekkeddin Abdol-
latiph, ut nullo omnino cestaret tempore, quin aliquid vel lege-
ret, vel componeret, vel scriberet. Scripta autem quæ ejus
manu exarata inveni permulta sunt: quippe non tantum plura
ex sui ipfius operibus fed etiam ex libris antiquorum ex-
emplaria descripserat. Arctiffima inter eum et avum meum
intervenerat amicitia, qui, cum in Ægypto una essent, summa
erant familiaritate conjuncti; pater etiam et patruus meus eo
in ftudiis humanioribus magiftro funt ufi: quorum pofterior
in libris Ariftotelis legendis eum fecutus eft, utpote qui in eum
auctorem multum impenderet ftudii, et fenfum ejus penitus
perfpectum haberet. Relicta Ægypto Damaſcum proficifceba-
tur, ubi aliquandiu moratus eft. Ibi ex doctrina ejus et fauſto
adventu multum utilitatis perceperunt homines. Mihi autem
contigit illum videre, quum Damaſci, ultima vice qua illuc
profectus eft, moraretur. Gracili erat corpore, ſtatura me-
diocri, blando fermone præditus, animi ſui ſenſa eleganter ex-
primens. Scripta ejus magis perfpicua erant, quam quæ viva
voce edebat. Sæpen numero modum exceſsit in fermone propter
copiam ac multitudinem eorum, quæ ipſe animo ſuo complec-
teretur. Homines præſtantes, qui ei æquales erant, et multos
quoque ex antiquis, parvi pendebat. Præcipue vero in doctos
Perſas, eorumque opera, invehere ſolebat; et imprimis in
Doctorem ſummum Avicennam, et eos qui illum ſequeban-
tur. Hoc in loco viſum eſt narrare quæ de vita ejus ſua
manu conſcripta inveni; quorum exemplar ſequitur.

“ Natus eram in domo avi mei apud plateam Alfaludhg dic-

7

tam, anno (Hejræ ſcil.) quingentesimo quinquagesimo septimo, et in gremio Doctiffimi Abulnajeb educatus; apud quem, omni ludo jocoque longe a me remotis, tempus fere omne in ſacra traditione audienda terebam. Multum etiam utilitatis e claris hominibus Bagdadi, Choraſini, Syriæ, et Ægypti perci-piebam. Tandem die quodam dixit mihi pater, Jam te, fili mî, ſcientia rerum nobilium Bagdadi erudiendum, et doctrina hominum præclari ingenii imbuendum curavi. Hoc tempore, didici ſcripturam, et Alcoranum, et Alfaſih (ſive Diſertum) et Almocamat (vel Conſeffus;) et Divan τῇ Motanabbi aliaque hujusce generis memoriæ mandabam: ad hæc, juris et rerum divinarum ſcientiæ et grammaticæ compendium.

Quum vero jam adultus eſſem, adduxit me pater ad Ca-
maloddin Abdorrahman Alanbarienſem, virum doctum im-
primis, et tunc temporis Bagdadi commorantem. Ei cum
patre meo amicitia erat pervetuſta, ab eo uſque tempore, in
quo juris peritiam rerumque divinarum ſcientiam ex ejus ore
cum ſociis haurire ſolebat. Apud eum igitur legebam oratio-
nem Alfaſih: quæ quum longior eſset, et in res conſecutive
cohærentes dilatata, quamvis diſcipuli circumſtantes ad admi-
rationem uſque redacti eſſent, ego tamen de auſtoris ſcopo
nihil prorfus intelligebam. Quo animadverſo, Res mihi, in-
quit, indigna viſa eſt, uti pueros docere aggrederer. Deducite
eum ad diſcipulum meum Alwagiah Alwaſti, qui eum doceat,
quod ille, poſteaquam cum illo familiaritate eſſem con-
junctus, lubenter fecit. Apud cujuſdam primarii filium com-
moratus eſt Alwagiah: vir oculis captus, magno excelſoque
præditus animo. Hic mihi, prehenſis duabus manibus, ab
aurora uſque ad ſolis occaſum præcepta tradere, variis ad-
hibitis adblandimentis, non deſiit. Cætui ejus intereſſe ſole-

9

bam in Delubro cui Altafriat nomen, ubi mihi commentaria
omne genus exponebat, et ipse de iis differebat. Tandem
vero, peracta prælectione, me solum adhibuit apud quem
commentarium ejus exponeret. Deinde e Delubro egreffus,
mihi dum una in via effemus, hæc omnia in memoriam revocabat.
Quum vero ad domum ejus perventum effet, propositis libris iftis,
quibus ipse incumbere solebat, eos memoriæ mandabat, me quoque
una memoriæ mandante. Deinde ad Camalloddin profectus, exercitiis
ejus præfuit, et commentaria exposuit. Ego interim audire, et progresſus
pedentim facere non defií, donec ipfum memoriæ facultate et
intelligentia præverterem; majori parte noſtis ea quæ didiceream
in memoriam revocando repetendoque consumpta. Huic
inſtituto aliquantulum temporis incubui, donec ad quaſcunque
tandem res applicita erat memoria mea, valde adacta et perfecta
effet, perceptio mea corroborata et perſpicua reddita, et
ingenium meum perpolitum et ſubactum. Doctori autem
illuſtriffimo, uſque ad ætatem ejus proveſtam, adhærere solebam.
Liber autem, quem primo memoriæ mandare cœpi,
dictus erat Allamih, cujus interpretationem, ſingulis fere diebus,
per octo menſium ſpatium, ab aliis exaudivi. Tunc ad
domum meam reverſus inſpexi Commentarium Althemani, et
Commentarium Al Sharif Omar Ben Hamzah, et Commentaria
Ibn Borhan; et quicquid ex eorum Commentariis didiceram
propriis meis diſcipulis explicavi; quæ, quamvis in ſectiones
varias dilatata effent, minime tamen ea omnia complectebantur,
quæ jam didiceram, et memoria firmiter tenebam. Tunc
ſumma cura ac ſtudio memoriæ mandavi librum dictum Adeb
Alcateb, auſtore Ibn Cotaiba; partem quidem primam menſibus
paucis, partem autem Tacwimallifan dictam quatuordecim
diebus; quippe quæ quatuordecim ſectiones contineret.

c

11

Poſtea memoriæ mandavi Moſhcal Alcoran, et Garib Al-
coran, eodem auſtore, brevi temporis ſpatio. Tunc vero in-
cubui libro Alizah dicto, auſtore Abu Ali Alfarſi, quem
multos poſt menſes tandem memoria ſum complexus, ſenſum
ejus penitus perſpexi, omniaque quæ de eo continerent Com-
mentatores collegi: et Altacmilla paucis diebus compre-
hendi, ſingulas ſectiones diebus ſingulis diſcens. Inſpexi etiam
libros, tam prolixe magis ſcriptos, quam qui in compendium
redacti eſſent. Curam etiam diligentem adhibui in libro Al-
moctazib legendo, auſtore Almobrib, et libro Ebn Dariftoui.
Interea temporis non neglexi traditionem ſacram, et juris re-
rumque divinarum ſcientiam ex ore Ibn Fazlan exhaurire apud
Daroldheb, quod gymnaſium eſt Almoallacat dictum, a Phac-
roddin Ebn Almotalleb exædificatum."

Dixit, “ Compoſuit Doctor Camalloddin centum et tri-
ginta libros, quorum plures ſunt de Grammatica; pauci tamen
de juris rerumque divinarum ſcientia, de fundamentis religio-
nis, de Sophorum inſtitutis, et mundi renunciatione; quorum
librorum majorem partem vel audiendo, vel legendo, didici,
et memoriæ mandavi. Porro auſtor iſte libros duos permagnos,
quorum alter de vocum ſignificatione, alter de juris rerum-
que divinarum ſcientia traſtat, componere aggreſſus eſt; quos
tamen imperſectos reliquit. Poſt hoc librum Sibwiæ memoriaæ
mandavi, tum libro Almoſtazeb ſtudium impendi, eumque
firmiter comprehendi. Mortuo tandem Doctore, me totum
dedidi libro Sibwiæ, et Commentario ejus, auſtore Siraſi.
Deinde libros multos apud Ibn Obeidam Alcorchi legebam, e
quibus erat liber Aluſoul dictus, auſtore Ibno’l Saraj, cujus ex-
emplar collegio ab Almamune condito dicavit Ibno’lchoſhaib.

C 2

13

Apud eum quoque legebam Alfaraez, et Alharouz, auëtore
Alchotaib Altabrizi, qui unus erat ex intimis discipulis Ibn'ol
Segri. Verum ad Ibno'lchofshaib quod attinet, prælectionem
ejus audivi in librum Mohani Alzojaj dictum. Ex eo etiam
audivi traditionem Almofulfel dictus, quæ ita infit, ' Qui
fint misericordes, eorum miserebitur misericors (Deus ;)
miseremini ejus qui est in terra, vestri miserebitur qui est in
cœlis."

Dixit etiam Mowakkefiddin, " Ex illorum numero de qui-
bus fructum percepi, fuit Walid Amin'oddoul Ibno'ltalmidh."
Multus est in hoc laudando, non aliam ob caufam, quam
quod Erakenfes fummo in contemptu habuit: quum revera
Walid Amin'oddoul nihil minus quam talem meruerit lau-
dem.

Dixit etiam, “ Ad Bagdadum acceſſit vir quidam occidenta-
lis, ſtatura procera, in Sophorum habitu, ſummum ſplendorem
ac eloquentiam præſe ferens, forma minime indecora, religio-
nis pene expers, more jaſtabundo, Ibn Botli nomine, cujus ex
aſpectu aliquis minime conjecturam faceret, quinam eſſet, pri-
uſquam eum alloqueretur. Almolthimitis ortum ſeſe jaſtabat,
et ab Occidente profectum, quum in poteſtatem Abdo'lmou-
men redigeretur. Quum igitur Bagdadi ſedem habuit, multi ex
magnatibus et viris illuſtribus ad eum congregati ſunt; inter
quos adfuit et Alrazi Alcazwini, et Doctor celeberrimus Ben
Sacini. Ipſe quoque ad eum adii, et mihi explicavit Intro-
ductionem ad Arithmeticam, et Introductionem Ibn Babſhid
ad Grammaticam. Porro ei in docendo erat ratio plane mi-
randa, ita ut adſtantes ſumma eum doctrina penitus imbutum
exiſtimarent, quum partes ejus aliquot tantum attigerit. In

15

Alchemia autem, arte Talismitica, aliisque ejusdem farinæ,
longe erat provectus. Acceſſit etiam ad libros Giabar univer-
ſos, et ad libros Ibn Wafihi. Formæ autem dignitate, ſuavilo-
quentia, et ſalfis opinionibus, hominum mentes ad ſe allicere
ſolebat; et me quoque flagranti ſcientiarum univerſarum amore
incendebat. Adfuit quoque Antiftes Alnaſeroddin Allah, quem
ad admirationem movebat: tum denique peregrinatus eſt.

Ipſe vero ſumma diligentia ac ſtudio ufus ſum, ſomnum et
voluptates effugiens, et libris Algazali, Almocafed, Almiar,
Almizan et Mohiccalnathar, legendis ſedulo incubui. Deinde
ad libros Avicennæ tum parvos tum magnos ſummo me con-
tuli ſtudio. Librum Alnajat memoriæ mandabam, et Alſhaſeh
transſcribebam. Librum quoque Altaſil diligenter perlegi,
auctore Biyar, Avicennæ diſcipulo. Multum quoque deſcripſi,
et ad ufum meum redegi, e libris Giabar Ben Hiyan Alſophi,
et Ibn Wafihih, et artem inanem lubens traſtavi, ac in errore
maximo peritiſſimus evaſi.

Sed inter omnes qui me in errorem perduxerunt, præcipue
adnumerandus eſt Avicenna, in libro ſuo Alſanah, ſive de
Arte bene curandi; ubi ſcilicet elucet confummata ejus phi-
loſophia; quæ quo magis ad completionem vergit, eo magis
pro damno exiſtimanda eſt.”

Dixit, “Ineunte anno quingentefimo octogefimo quinto,
quum Bagdadi nullus eſſet omnino, qui mihi cordi eſſet, aut
defiderium meum expleret, et nodos difficiliores diffolveret;
hac urbe relicta, Maufelam ingreſſus ſum. Neque hic, quod
maxime peterem, conſequi potui. Inveni tamen Alcamal Ibn
Yunes, auctorem in philofophia morali et juris rerumque divi-
narum ſcientia quantivis pretii, ſed in cæteris doctrinæ partibus

17

minime verſatum; quippe cujus ſtudium et tempus eo uſque
ad Alchimiam et ejus ὀρατοι dedita eſſent, uti cætera omnia
præ his parvi penderet.

Quum vero confessus multos frequentitarem, oblata ſunt
mihi loca multa, e quibus ſelegi Gymnafium Ibn Mohager
Almoallacat dictum, et domum traditionis ſacræ ſubter poſi-
tam. Annum unum Mauselæ confumpſi, indefinenter ſtudiis
nocte dieque incumbens. De me autem dixerunt Mausſe-
lenſes, ſe nunquam antea vidiffé aliquem, qui vel præſtanti
adeo gauderet memoria, vel animo concepta magis apte ex-
primeret, vel qui denique tantam præ ſe ferret gravitatem.
Audivi etiam homines magnopere laudantes traditionem Sha-
hab Alſahourdi, philofophi ſpeciem præ ſe ferentis, quem
auctoribus tum veteribus tum recentioribus præponere non du-
bitabant; pro comperto habentes, opera ejus antiquorum ope-
ribus longe præſtare. Quum igitur ejus viſendi deſiderio flagra-
bam, oblata occafione, petii ab Ibn Yunes, qui et ipſe fuit hujus
auctoris valde ſtudioſus, uti mihi partem aliquam ejus ope-
rum exhiberet. Commonſtravit ille mihi libros ejus dictos
Altalwihat, Allameh, et Almoharej; quibus viſis, hominum
hujuſce ætatis ignorantiam penitus perſpiciebam: mihi igitur
ſtudia illa, quibus omnino deditus eſſem, et quæ tamen non
omnino probarem, magis placebant, quam plumbei iſtius
fermones. Solebat autem inter ſermones ejus literas quaſdam
disjunctas ante oculos proponere, quibus homines hujuſce fa-
rinæ divini aliquid myſterii inefſe ſæpius arbitrantur.”

Dixit, “Ingreſſus autem Damaſcum, ibi viros illuſtres ex
Bagdado et regionibus aliis inveni, quorum magnam multitu-
dinem congregaverat Salahoddini munificentia; inter quos erat

D

19

Gemalleddin Abdollatiph, pater Doctoris Abulnajeb, et qui
relieti essent e domo antiftitis fummi, et Ibn Taleh Alcateb,
et Ibn Attar, piæ memoriæ, Alvizier, et Ibn Hobeira Alvizier.
Conveni etiam Alcendi Bagdadenfem Grammaticum, quocum
multas disputationes inivi. Vir erat fumma præditus gravi-
tate, acris ingenii, opibus abundans, familiaritate cum Sultano
conjunctus, fui autem ipfius plus quam fatis admirator, et
fodalibus permoleftus. Cum autem in variis hifce disputatio-
nibus a D. O. M. fæpenumero victoria mihi conceffia effet,
eum in neglectu tandem habere cœpi; quod ille multo ægrius,
quam alii illius confuetudinem, ferebat.

Libros autem, dum Damaſci commorabar, permultos com-
poſui, et inter alios unum de mirandis traditionis magnæ,
in quo Garib Abi Obaid Alcaſem Ibno'ſalam, et Garib
Ibn Cotaib, et Garib Alchatabi in unum collegi. Hunc
librum Maufelæ inceperam, et ejus compendium ſcripſi, quod
Almogrid nominavi. Condivi etiam librum Alwazeh dictum,
de explicatione vel enunciatione Alfatih, i. e. capitis primi Co-
rani, viginti ſere ſectiones compleſtentem; et librum de
litera Lamalif, et librum Rab dictum, et librum de eſſentia
divina et attributis in modum Theologorum conſcriptum, in
qua diſquifitione Alcendi refutatio mihi erat propoſita.

Porro Damaſci conveni Doctorem Abdalla Ibn Botli in arce
occidentali commorantem. Ei multi mortales operam dede-
runt, et ad eum turmatim confluxerunt, tam qui pro eo, quam
qui contra eum eſſent. Adverſus eum erat Alchotab Aldouli,
vir illuftris, qui villam et hortos poſſidebat. Tum Ibn Botli,
quum in animi perturbationem incidifſet, odium hominum in ſe
contraxit. Cœpit etiam verba de Alchimia et philofophia pro-

D 2

21

ferre, a quibus dedecus ejus adauſtum eſt. Quum eum con-
veniſſem, me interrogavit de rebus quas ego viles prorfus ac
nugas meras eſſe duxi, ipſe tamen magni æſtimavit, et dignas
in quas operam ſtudiumque conferret. Reſponſiones de his a
me datas ſcripturæ mandabat. Qualis igitur eſſet pro certo
habui; quippe quem reperiebam longe diverſum ac opinatus
fueram; ita ut tum virum tum inſtitutum ejus omnino parvi
penderem. Deinde diſputatione de ſcientiis inita, hae in parte
eum leviter tantum inſtruſtum eſſe cognovi. Ei autem die
quodam dicebam, ſi tempus quod in hujus artis diſquifitione
miſere perdidiſti, in ſcientiam aliquam legalem vel intelleſtua-
lem contuliſſes, ſeculi tui Phœnix jam jam evaſiſſes, ſummo
habitus in honore, dum vita ſuppeteret; quod vero ad Alchi-
miam iſtam pertinet, non eſt cur eam perſequaris. Perſpecctum
igitur habui ſtatum ejus, et a malo ejus inſtituto abhorrui.
Felix eſt qui longe diverſum ab eo commonuerit! Magna igi-
tur ex parte, et non penitus, ab hoc errore liberatus ſum. Poſtea
ad Salahoddin intra urbem Accam commorantem profectus eſt
Ibn Botli, uti apud eum de Aldouli conquereretur; hinc autem
morbo laborans reverſus eſt, et in Nofocomium invectus, ibi
tandem diem obiit ſupremum. Libri ejus ad Prætorem Da-
maſci, qui apud Sanaam commorabatur, delati ſunt.

Poſt hæc ad viſitationem Hieroſolymitanam peragendam
peregrinatus ſum; deinde ad Salahoddin extra Accam pro-
ſectus, conveni Bohaddin Ibn Shodad, qui tunc temporis exer-
citui præerat, et ad quem nominis mei celebritas, dum Mau-
felæ commorarer, jam antea pervenerat. Lætus ille me et
vultu exporrecto accepit; et me aſpiciens, neceſſe eſt, inquit,
uti Scribam Amaddin convenires. Eo iter tetendimus; erat
autem tentorium ejus juxta tentorium Bohaddin. Eum de-

23

prehendebam Epiftolam ſcribentem ad Divanum illuſtrem,
Sulſi charaſtere ſine exemplari; et hæc, inquit, Epiftola ad ci-
vitatem tuam mittenda. Mihi autem quæſtiones multas Theo-
logicas propoſuit; tum dixit, proficifcere nobiſcum ad Alcadi
Alfazel; quo cum ventum eſſet, doctorem vidi exili corpore,
qui capite et corde omnino conſtaret. Vultus autem et labra
ejus diversiſmodo, dum ipſe ſcriberet, et duobus aliis diſtaret,
agitabantur, ob ſtudium intenſum, quo ſermones divinos pro-
ferre laborabat, et quaſi omnibus membris ſcribere videba-
tur. Me etiam interrogavit Alcadi Alfazel de eo quod dicit
D. O. M. (in Corano ſcil.) "Ad quam urbem ubi convene-
rint, et apertæ ſint portæ ejus, et dicent eis cuſtodes ejus &c."
Ubinam eſt reſponſio, ubinam, inquit, eſt reſponſio, niſi in verbo
Dei, "Et quamvis aliquis Coranus demiſſus effet per quem
transferrentur montes &c." De his et multis aliis quæſtioni-
bus me interrogavit; nec interea temporis ſcribere et diſtare
deſinebat; et mihi dixit, Ad Damaſcum revertere, ubi tibi ra-
tum ſtipendium præbebitur. Mihi, inquiebam, in animo eſt,
Ægyptum proficifci. Reſpondit ille, Cor Sultani mœrore
conſectum eſt, eo quod Franci Accam ceperint, et fideles,
qui in ea eſſent, letho dederint. Mihi, inquiebam, omnino
neceſſe eſt ut Ægyptum proficifcar. Parvam igitur mihi
conſcripſit ſchedulam ad præfectum ejus deferendam. Quum
vero Cahiram ingreſſus eſſem, venit ad me præfectus, nomine
Ibn Sona Almalec, vir ſumma auſtoritate, et rerum publica-
rum maxime peritus. Is mihi domum aromatibus perfuſam,
pecuniam, et ſervos præbuit. Deinde ad magnates Imperii
accedens, hic, inquit, hoſpes eſt Alcadi Alfazel. Tum vero
munera et ſalutationes mihi undique accumulari. Solebat

25

autem Alcadi Alfazel monita ad Divanum Ægypti de summa Imperii conscribere, spatio dierum viginti non longius interposito. His mandata aliqua quæ ad me spectabant semper adjunxit; uti mihi scilicet pro dignitate tribueretur. Commoratus autem sum apud Delubrum præfecti Lulu, hominibus prælegens.

Porro uti Ægyptum peterem, trium virorum videndi causa sum adductus; scilicet Yasen, Magi, et Doctoris Mofis Ibn Maimon, Judæi, (Maimonidis) et Abulcafem Shareenfis, qui omnes ad me venerunt.

Ad Yasen vero quod attinet, præstigiatorem eum ac mendacem omnino comperi: is teftimonium perhibuit τῷ Sacani tanquam Alchimiæ perito, qui viciflim et illum Magia præpollere teftabatur. Jaftitabat is, se ea efficere posse, quæ Mofis filii Amrami vires excederent; quodque aurum signatum, quo tempore vellet, qualibet quantitate et typo produceret. Dixit etiam se aquas Nili ſuper caput quasi tentorium erigere posse, ſubter quas ipse ſimul et ſodales ejus ſederent. Hicce vir humili erat ſtatu.

Venit etiam Mofes, i. e. Maimonides, ad me; quem deprehendi inſignem; mediocriter tamen. Prænituit in eo principatus ſtudium, ac magnatum obſequium. Librum in medicina compoſuit, quem ex libris ſexdecim Galeni, et quinque aliis collegit. In hoc ſibi propoſuit, ut ne literam quidem, exceptis conjunctionibus Wa, Fa, et Alef Unionis, mutaret; atque eas tantum ſectiones, quas ei libitum eſset, verteret. Compoſuit etiam librum, quem Ductorem Dubitantium nominavit, in ufum Judæorum, adjecto anathemate in illum quicunque librum iſtum alio quam Charaſtere Hebraico ſcribere aggrederetur. Librum ipſum perlegi, et malum eſſe deprehendi;

E

27

utpote qui radices religionis corrumpat, et fundamenta illa,
quæ fibi emendanda arroganter affumpserit.

Accidit autem die quodam, ut, quum in Delubro essem,
multis coram adstantibus, intraret Doctor quidam, veste trita,
fsplendido vultu, gravitate decorus. Reverentiam ei adhibu-
erunt omnes qui aderant, et illum in loco superiore colloca-
runt. Quum vero sermonem absolvissim, et confessus dimissus
eſset, venit ad me præfectus Delubri et dixit, num cognoscis
iſtum Doctorem? Ipse est Abulcaſem Alſhareenſis. Tum ego
eum (ſcil. Abulcaſem) complexus, tu es, inquam, quem quæ-
rebam. Deinde eum ad domum meam perduxi, ubi ſimul edi-
mus, et de traditione ſacra inter nos mutuo differuimus. Eum
vero tandem deprehendi talem, qualem animæ concuperent,
et oculi lubenter contemplarentur: mores ejus mores ſapien-
tium et intelligentium fuerunt. Eodemque prorsus modo ratio
vitæ ejus ſeſe habebat; parvo contentus, nullis rebus munda-
nis uſque adeo addictus, uti a virtute adipiscenda ſubduceretur.

Quum vero cum eo familiaritate esset conjunctus, fatis
pro comperto habui eum in veterum ſcriptis, et præcipue in
Abulnaſr Alfarabi libris probe verſatum eſſe; horum vero
nemini ſum confiſus, ob opinionem quod ſcientiam univerſam
jure quodam proprio fibi vendicaret Avicenna, et in libris ſuis
completeretur.

Cum autem invicem disputaverimus de traditione ſacra, me
viribus decertandi facultateque eloquendi vicit; ego contra
argumenti viribus, et modo ratiocinandi perſpicuo, illi ſu-
perior evaſi. Interim argumentis ejus minime cedebam; ne-
que a firmo animi propoſito receſſi, ſed portione aliqua ſcientiæ
contentus, eam pro ſufficienti habebam. Ille autem partes
aliquas e libris Abulnaſr, Alexandri, et Thameſtii ſenſim et

E 2

29

gradatim mihi propoſuit; eo ſcilicet confilio ut me, tanquam
jumentum, familiarem magis redderet, et velut ſternacis equi,
animum meum ſubigeret: donec tandem eo ventum eſſet, uti
dum altero pede verſus eum accederem, alterum tamen eo-
dem tempore ſubducerem.

Vulgatum autem erat Salahoddin, induciis cum Francis
faſtis, Hieroſolymam eſſe reverſum. Ad eum igitur profiſiſci
neceſſe habui; et collectis veterum libris quot fas eſſet, eo
iter tendebam. Vidi ibi regem magnum, qui terrore oculos
hominum, amore autem animos impleret, ſive propinqui eſſent,
ſive longe remoti; leni ac perfacili erat indole: virtutes ejus
æmulati ſunt comites illius, in iſque colendis alii aliis præver-
tere diligenter ſtudebant, fecundum id quod dicit Deus in
Corano, “Extrahemus e pectoribus eorum quod inefſt ſimul-
tatis.” Prima autem qua ei adſtabam nocte, doctorum homi-
num frequentem deprehendi conſeſſum, qui de variis ſcientiis
diſſerebant; eo interim facilem præbente aurem, et confortii
vicibus fungente.

Cogitabat autem de muris ædificandis, fossilisque fodendis;
multum de hoc diſſerebat, totamque rei rationem coram pro-
poſuit. Porro adeo ſollicitus erat ut murum Hieroſolymæ
ædificaret, fossilisque circumdaret, ut ipſe operi adeſſe non de-
dignaretur; cervice ſua lapides transferens, et omnes mortales
præſentia ſua ad patientiam excitans, tam pauperes, quam di-
vites, ab Amad Scriba uſque ad Alcadi Alfazel. Hanc ob
caufam, ab ortu ſolis uſque ad tempus meridianum equitabat;
tum domum ſe recepit, ubi aliquantulo cibi comparato, paullu-
lum ſeſe quieti dedit; tunc veſperi iterum equitabat, et tandem
tedarum luce reverſus eſt. Noctis autem partem majorem
confuſpſit deliberando quid inſequenti die aggrederetur. Di-
vano autem publico Damasci ſcriptis mandavit ut triginta Di-

31

narios mihi singulis menſibus perſolverent; cui quidem ſti-
pendio filii ejus perpetuo additamenta fecerunt, donec tandem
ad centum Dinarios menſibus ſingulis perventum eſet.

Ego autem Damaſcum reverſus totum me ſtudiis dedidi;
et hominibus in Delubro diligenter prælegi; interea quo
magis in veterum libros intentus fui, eo magis eorum amore
flagravit animus. Libros autem Avicennæ jam parvi æſtimare
cœpi, et Alchimiæ ſtudium inane prorfus eſſe penitus cognovi;
quis autem rei ſtatus eſſet, et quomodo ſefe veritas haberet,
perſpexi, tum etiam qui ad ejus normam, qui ſecus, ageret,
et quid ſibi in hoc proponeret. Igitur liberatus ſum a duobus
erroribus maximis et pernicioſis; pro quo gratias Deo O. M.
conduplicavi: quippe mortales multos peſſundedederunt libri
Avicennæ, et Alchimia.

Poſtea Damaſcum ingreſſus eſt Salahoddin, et deinde ad
Peregrinatores Meccanos ſalutandos egreſſus. In reditu autem
febri correptus imperito cuidam venam præbuit ſecandam.
Ab illo uſque tempore vires ejus decreſcere cœperunt, donec
mortuus eſt ante diem decimam quartam. Luxerunt ſuper
eum homines, haud ſecus ac ſuper Prophetas. Mihi autem
nullum regem præter illum videre contigit, cujus interitu ho-
mines ita mœruerunt; quippe valde dilectus erat: dilexit
eum tam probus, quam improbus, tam fidelis, quam infidelis.

Poſt hæc paſſim diſperſi ſunt filii ejus, ac in diverſas regio-
nes penitus diſſipati. Plures autem eorum Ægyptum peti-
erunt cum ob telluris ubertatem, tum ob regis liberalitatem.
Ego autem Damaſci ſum commoratus, cui tunc temporis im-
peravit Almalec Alfazel, qui filiorum (Salahoddin) natu major
erat, donec acceſſerit Almalec Alaziz cum exercitu Ægyp-
tiaco ad fratrem ejus apud Damaſcum obſidendum; fruſtra

33

autem rem aggreſſus eſt. Deinde ad planitiem Safar dictam
ſeceſſit, ob dolorem colicum, quo laborabat. Cum autem
convaleſceret, ad eumque accederem, deceſſus poteſtatem
mihi fecit, ſtipendio ex ærario collato, quod abunde ſuffi-
ceret. Permanſi autem apud Doctorem Abulcafem, qui
a confortio meo nec mane, nec veſperi, unquam diſcederet,
donec mortuus eſt. Quum autem ingraveſceret morbus ejus,
quæ pleuritis erat cum effluxione capiti obveniente, et ei
medicinam aliquam præſcriberem, reſpondit metrice,

Non abigam volucres ab arbore,
De cujus fructu ſapor jam consumptus eſt.
Tum de dolore ejus interrogatus, reſpondit,
Vulneri mortifero nihil eſt doloris quod ultra accedat,
Neque crimini infidelitatis ulla eſt ſalus.

Porro hoc tempore mihi in more erat hominibus in De-
lubro Alazhar dicto, a prima parte diei fere ad horam quar-
tam prælegere; meridie venerunt qui medicinam et alia lege-
rent; die autem decreſcente rurſus in Delubrum Alazhar me
contuli, ubi alii legebant; tandem nocte accedente ipſe me-
cum ſum meditatus. Neque in hac confuetudine perſeverare
defii, donec mortuus eſt Almalec Alaziz. Erat ille juvenis,
generoſus, fortis, maxime verecundus, nullique petitioni lu-
bens aurem præbere non voluit. Porro in illo cum paucitate
annorum et ardore juventutis ſumma abſtinentia a divitiis et
voluptatibus conjuncta erat."

Dico, Deinde manſit Mowakkeſſeddin apud Cahiram
longo tempore, ſtipendijs ad eum confluentibus a filiis Al-

F

35

malec Alnafr Salahoddin, quo tempore aggræsa eſt Ægyptum caritas illa magna et peſtilentia, quarum ſimile aliquid nemo unquam viderat. De his librum compoſuit Auctor noſter, in quo commemorat et quæ ipſe coram ſpectaverat, et quæ ab hominibus intelligentibus, qui ipſi vidiffent, acceperat. Hunc autem nominat librum utilitatis et monitionis de rebus teſtatiffimis, et mirandis ex ipſa obſervatione comprobatis in terra Ægypti.

Deinde imperante Soltano Almalec Aladel Saiffoddin Ben Iyob regionibus Ægyptiacis, et Syriæ aliarumque orientis regionum parti majori, (diſperſis fratris ſui Almalec Alnafr Salahoddini filiis, ac regno eorum divulſo,) Hierofolymam profectus eſt Mowakkeſſeddin, atque ibi aliquandiu moratus. Ventitare autem ſolebat ad Delubrum magnum, ubi ei in ſcientiis variis operam dederunt homines, ibique libros multos compoſuit.

Poſt hoc, anno ſcilicet ſexcentefimo quarto ad Damaſcum reversus in Gymnaſio quod condidit Alaziz commoratus eſt, ibique docendo ſtudendoque diligenter incubuit, multis mor talibus ad eum confluentibus, qui apud eum ſtudebant, et *libros* de variis ſcientiis legebant. Damaſci etiam in *ωραξει* medicinæ maxime excelluit, ac de ea multos condidit libros, celebrifque evaſit: ante hoc enim tempus, in Grammaticæ ſcientia celebritatem ſibi præcipue conquifiverat. Aliquandiu Damaſci, in magnam hominum utilitatem commoratus eſt: deinde Halebum profectus eſt, et in regiones Græcas iter tendebat; ibique multos annos terebat. Non deſiit autem ope ram dare Almalec Aladdin David Ben Bahram, Arzinjani

F 2

37

Domino, in cujus uſum libros permultos conſcripſit, ab eodem interea ſummo in honore habitus, et magnis ſtipendiis ac numeribus locupletatus. Erat autem rex ille animo excelſo, maxime verecundus, pectore admodum generoſo; ſcientiis aliquantum imbutus. Ei minifterium præbere non deſiit, donec regnum ejus occupavit Soltan Caicabad Ben Cai Cofru Ben Calej Orſlan, Dominus Arzerroum; et quid de eo poſtea factum fuerit, non comparuit.

Dixit Mowakkeſſeddin Abdollatiph, “Ineunte die decimo ſeptimo menſis Dhulkaadæ, anno ſexcentefimo vigefimo quinto, profectus ſum ad Arzerroum; undecimo autem menſis Safar proximo anno, ab Arzerroum ad Arzenjan ſum reverſus. In medio autem menſis Rabiah prioris, ad Cimakh profectus ſum, unde menſe Jomaada priore ad Dairci contendi, quo relicto, menſe Rajeb ad Malatiam veni, et tandem ad Halebum ſub finem menſis Ramadan. In feſto autem Ramadan apud Benefiam precati ſumus, et in Halebum ingreſſi die veneris, nono menſis Shawal; quam urbem et habitationibus, et commodis, et ſecuritate conduplicatam jam invenimus, ob probos mores Almalec Shahaboddin; propter cujus amorem illic confluxerunt homines, ut qui ſingulari eſſet in ſubditos juſtitia.”

Dico, Remanſit Mowakkeſſeddin apud Halebum, ubi ei operam dederunt homines, et multos libros compoſuit, Shahaboddin Tograil eunucho, Halebi domino, ſtipendium ei ſatis amplum constituente; ipſe autem medicinæ, aliifque ſcientiis docendis vacavit. Ad Delubrum etiam ventitabat, quo traditionem ſacram audiret, et Arabice prælegeret; ſtudiis ſe-

39

dulo incumbens, et tam ſcriptura quam compositione ſefe ex-
ercens. Quum Halebi permanſit, mihi fuit in animo ad eum
proficifci, quod mihi tamen nunquam contigit. Libri autem
et tractatus ejus mihi ſemper venerunt; quinetiam opera non-
nulla ſui ipſius manu exarata ad me tranſmifit.

Porro ei fuit propoſitum ut Damaſcum proficifceretur, ibi-
que commoraretur, at ſubiit in mentem, uti peregrinationem
ſacram prius abſolveret, et ad Bagdadum iter tenderet, quo
Chalifæ Almoſtanſer Billah ad pedes nonnulla ex operibus
ſuis projiceret. Quum autem ad Bagdadum perveniffet, morbo
interim correptus, mortuus eſt primo die ſeptimanæ, duo-
decimo menſis Moharram, anno ſexcentefimo vigefimo nono,
et ſepultus eſt juxta patrem ſuum in loco Alwardi dicto.
Quinque autem et quadraginta annos abfuerat; tunc rurſus
quafi divinitus reductus, ibi tandem diem obiit ſupremum.

E ſapienter dictis Mowaffekkeddin Abdollatiph
Ben Yufef Bagdadenfis, quæ ex autographo
ejus ipfi tranſcripſimus, hæc funt.

Oportet te omnibus noctibus, priuſquam ſomno te dederis,
animo tuo revolvere, et tecum cogitare, quid boni unoquoque
die effeceris, pro quo Deo gratias agas; et quid mali, pro quo
miſericordiam ejus petas, idemque in poſterum fugias: et
animo tuo ſtatuas, quid boni die proximo effecturus fis, ejus
auxilio propterea invocato.

41

Tibi in mandatum do, ut scientias e libris (solum) non haurias; neque animo tuo ac ingenii viribus confidas. Imo tibi præceptoribus omnino opus est, in omni scientia, in qua excellere velis. Quod si præceptor tuus parum eruditus fuerit, edisce ab illo quantum potueris, donec eruditiorem inveneris. Eum autem in summo honore habere, et commodum ejus promovere decet; et si eum facultatibus tuis opitulari possis, id agas; fin minus, at laude, at commendatione.

Quum librum legendum susceperis, ei summis viribus incumbas, donec eum memoriæ mandaveris, et scopum ejus comprehenderis; ita ut in animo tuo fingere possis, te nihil eo opus habiturum, si modo perderetur, neque propterea doliturum.

Quum libro perlegendo, et senfui ejus eliciendo intentus fis, cave alium cum eo commisceas: tempus autem quod in studia alia consumere velis eo conferas. Cave etiam scientiis duabus eodem tempore incumbas; annum autem unum, vel duos, vel quod Deus voluerit, scientiis singulis des operam; et quum alteri satisfeceris, tum demum ad alteram animum tuum convertas.

Cave putesatis esse, si modo scientiam semel acquisiveris. Minime vero. Imo neceſſe erit eam enutrias, donec matureſcat, et te non fugiat; quod fit commemoratione, et recordatione. Porro tironis exercitatio in his conſtat, ſcilicet, memoriæ mandando, diſcendo, et diſquifitionibus familiaribus; ejus vero qui progreſſum in literis fecerit, docendo et libros componendo. Quum autem scientiam aliquam docere, aut de ea differere ſtatueris, cave commisceas cum ea scientias alias; quippe unaquæque ſcientia fatis est per se, ita ut aliarum confortio non egeat. Etenim alius scientiæ exploratio, quum alii incubu-

G

43

bueris, ne omnibus numeris fit perfecta, præpedit: ut si quis
linguam aliam docens, cum ea aliam conjungat; quum ei
difficilis fit lingua altera, aut parum accurate nofcatur.

Oportet hiftorias perlegere, in mores perquirere, et genti-
bus diverfis quafi familiariter verfari, ita ut in brevitate vitæ
gentes jamdiu extinctas quafi affequaris, iis fias coæqualis,
cum iis ſocietatem ineas, eorumque mores, tam probos quam
pravos, perſpectos habeas.

Decet mores tuos ad normam antiquorum formare. Legas
velim mores prophetæ (Mohammedis ſcil.) et facta ejus, ra-
tioneſque imiteris. Ejus veſtigiis te decet inſiftere, ut, quan-
tum fieri poteſt, et pro viribus tuis, ei ſimilis evadas. Si
autem mores ejus confideraveris, in cibo, in potu, in veſtitu,
in ſomno, in vigiliis, in morbo, in ſtudiis, in obleſtationibus, in
voluptatibus, et quomodo ſe geſſerit erga Dominum ſuum, erga
uxores, erga ſocios, et erga inimicos; moreſque tuos ad ejus
normam formaveris, tum demum omnium mortalium felicifli-
mus evades.

Animum tuum ſuſpectum habere oportet, neque de eo
bonam retinere opinionem; ſtudia autem tua ad doctos, eo-
rumque libros convertas, firmo inſiſtens pedi, omnis feſtina-
tionis expers, tui ipſius minime admirator; ſiquidem cum ad-
miratione eſt damnum, et qui propriis viribus confidat, lapſui
eſt proprior. Porro ille cujus frons ad portas doctorum nun-
quam ſudaverit, in virtute radices non aget: et quem iſti
pudore nunquam affecerint, eum non venerabuntur homines:
et quem iſti nunquam reprehenderint, is non dominabitur: et
qui non tulerit tædium laboris, delicias ſcientiæ nunquam
guſtabit: et qui labores nunquam ſuſtulerit, felix non erit.

G 2

45

Finita autem doctrina tua, et cogitatione, linguam exerceas tuam in Deo O. M. collaudando, præfertim sub omnum, ita ut eum imbibat cor tuum, in imaginationem tuam penitus infixus fit, deque eo in omnio tuo colloquaris. Quum autem gaudium tibi ac lætitia ob rem aliquam mundanam obvenerit, mortis reminiscaris, et quam cito omnia deflorescant, et quam multa sint, quæ vitam turbidam reddant, ingratamque. Sin aliquid triste obvenerit, Deo O. M. considas. Pro negligentia tua veniam petas. Proponas autem mortem ut scopum oculorum, scientiam autem pietatemque ut commeatum tuum pro vita futura. Quod si te Deo immorigerum exhibere velis, omnino tibi locus aliquis est quærendus, ubi te ille non viderit. Scias autem homines quasi oculos Dei super servum suum esse constitutos; quibus probe ejus facta, etiamsi ipse celaverit, et prava ejus facinora etiamsi obtexerit, oſtendit. Etenim intima cordis sui Deo patent, eaque ſervis suis denudabit. Cura autem ut intima cordis tui probiora sint, quam quæ præ te feras; et secreta tua puriora, quam patentia.

Ne doleas, quum vultus hujusmodi mundi tibi adverus fiat; etenim si tibi propensior eſset, utique te a virtutibus acquirendis averteret. Quippe raro uſu venit, ut opibus abundans ſcientiis penitus imbuatur, niſi pectore admodum generoſo fit præditus. Quod si poſt ſcientiæ acquifitionem opulentus evadat, longe abſit a me uti dicam, mundum vultum suum avertere ab eo qui ſcientiam petit; imo ipse potius cenſendus est a mundo vultum suum avertere; utpote cujus ſtudium in ſcientiam, rebus mundanis poſthabitis, conferatur. Mundi autem commoda ſtudio ac ſolicitudine multiplici acquiruntur;

47

quorum si ratio non habeatur, ad eum (sapientem scilicet) nunquam accedunt. Quinetiam ille qui scientiam petit excelsiore est animo, quam ut opificia ignobilia, vel lucra secularia, vel mercimonia diversa persequatur; vel coram magnati-bus terrarum orbis sepe submittat, eorumque januas frequen-titet; uti dixit quidam e fratribus nostris:

> Qui excellit in scientia quærenda,
> Tutus est a lucris sequioribus.

Etenim si commoda hujusce vitæ acquirere velis, ei vacare, eamque ambire, eique tempus tuum impendere omnino est neceste. Contra autem, ei, qui scientiæ dat operam, nihil hujusmodi opus est: expectat enim uti vitæ commoda ipsi obveniant ac illum quærant, licet ipse ea similiter non quæ-rat; quod quidem ipsi turpe et facinus indignum videtur. Quum vero aliquis in scientia firmo conftiterit pede, ac clarus evaserit; laus ejus in omnibus regionibus prædicari, eique vel adversarius propensiori esse animo solet. Tum vero commoda hujusce vitæ parvi pendere cœpit; eaque vultu non admodum exporrecto accipit, vel ab iis, salva religione, faciem suam avertit.

Scias autem scientiæ signum aliquod illustre inesse quod ad dominum ejus viam commonstrabit; lucem etiam, ac splendor-rem ei prælucentem, ipfumque aliis indicantem: eodem pror-fus modo, quo musci venditoris domus latere, vel merces ejus ignorari non poteft; vel ut qui teda perambulat nocte tenebricoflamma. Doctus interim in amore habitus est, ubi-cunque fuerit, et quocunque statu, neque aliquem invenit, qui ei propensus animo non fuerit; vel qui cum eo socie-

49

tate ac familiaritate conjungi non concupierit; neminem qui
amicitiam cum eo colere non voluerit.

Scias etiam, scientias, quasi in terram ut aqua descendere,
rursumque effervescere; est ubi descendunt, est etiam ubi effer-
vescunt, plantarum ritu, vel instar aquarum fontium; et ab
alia in aliam gentem, ab alio in alium locum transferuntur.

Porro e sapienter dictis ejus, quæ sui ipfius manu exarata
inveni, hæc sunt.

In colloquio tuo plurimus fis in definitionibus, quo fermo
tuus compendiosus simul fit, ac disertus, senso quodam gravi
ac eleganti, propofitum firmum ac perſuafionem continens,
five id fit parvum, ſive multum. Cave autem fermone neg-
ligenti, ut vulgi ſermone, utaris; imo eum a pedeſtri loquela
quantum rite fieri poteſt, removeas.

Cave in garrulitatem inanem, ſermoneſque futiles incidas.
Cave etiam taceas, ubi pro vicibus tuis reſpondere debes;
five id fit ad veritatem eliciendam, ſive ad amorem concilian-
dum, ſive ad virtutem prædicandam. Cave rideas inter ſer-
monem tuum; vel longior fit, vel nimis abruptus. Imo fit
fermo tuus bene confertus, gravitatem præ ferens, dignita-
temque; ut palam fiat, multo plus ſubintelligi, quam ipfa
verba ſonant; eaque eſſe quasi ſigna, vel ſpecimina eorum
quæ ſubeſſe videantur.

Quod aſperum et durum eſt in diſquifitionibus evites;
quippe quod ſermonis venuſtatem auferat, utilitatem ejus de-
mat, jucunditatem pervertat, odium ſecum afferat, et ne animi
auditorum in nos ſint propenſiores efficiat. Porro hoc modo
fit, uti orator contemptui fit habitus, utque ſilentium ejus res
fit magis deſiderata apud auditores, quam colloquium ejus,

H

51

utque animi in odium ejus excitentur, in eoque rodendo, et
honore ejus detrahendo, exacuantur linguæ.

Neque ita ſuperbe te geras, ut parvi pendaris; nec ita de-
misſe, ut elegans ſimul habearis, et contemptus.

Sit omnis ſermo tuus ſolidus, neceſtario exiſtens ex eo
quod ad ſenſum, non vero ex eo quod ad confuetudinem ac
compoſitionem pertinet.

Ob confuetudines pueritiæ doleas; et ab iis familiaritati-
bus, quæ natura ſolum (ratione ac confilio non adhibitis) ſint
initæ, te expurges. Sermo tuus quam maxime divinum ali-
quod ſapiat; nec unquam definat, vel circa hiftoriam aliquam
verſari, vel Coranum, vel dictum aliquod ſapiens, vel verſum
elegantem, vel proverbium uſurpatum.

Reprehenſionem adverſus homines evites, et regum con-
vicia, et morum aſperitatem in familiarem, et excandeſcen-
tiam, et ejus exceſſum.

Memoriæ tuæ quam plurima mandare oportet e carminibus
celeberrimis, et ſapienter dictis, et ſententiis reconditis.

Catalogus Librorum quos compoſuit Mowaffekked-
din Abdollatiph Ben Yufef Bagdadendis.

1. Liber *Garib Alhadith* dictus, i. e. Miranda Traditionum;
(in quo *Garib* Abi Obaid Alcaſem Ibno'lsalam, et *Garib* Ibn
Cotaibæ, et *Garib* Alchatabi in unum collegit.)
2. Libri ſupra dicti Compendium, *Almogrid* dictus.
3. Liber *Alwazeh* dic-
tus (ſive de Arabiſmo ṭs *Alfatih* i. e. capitis primi Corani.)

4. Liber de litera *Lamalif*. 5. Difquifitio de verbis D.O.M.

H 2

53

(in Corano ſcilicet.) " Cum protulerit aliquis manum ſuam, non facile erit, ut videat eam." 6. Tractatus Grammaticus. 7. Collectio quæſtionum Grammaticarum, &c. 8. Liber Rab dictus. 9. Commentarium in poema quod ita inſit, Difſeſſit Soad &c. 10. Appendix in librum Alfaſih dictum. 11. Sermo de eſſentia ejuſdemque qualitatibus, ſecundum opinionem Theologorum Scholaſticorum. 12. Commentarium in principium libri Almofſel, ſive diſcernens dictus. 13. Quæſtiones Grammaticæ quinque. 14. Commentarium in Præfationem Babſhad. 15. Commentarium in Orationes Nobaticas. 16. Commentarium in Traditiones Almoſaſal ſive Concatenatas dictas. 17. Explicatio Traditionum ſeptuaginta. 18. Explicatio Traditionum quadraginta ad medicinam pertinentium. 19. Refutatio Expositionis Ibn Chotaib Rohenſis, in Cap. Corani Aloclas i. e. ſincerus cultus Dei dictum. 20. Manifesta injuſtitiæ detectio. 21. Expoſitio poeſeos. 22. Traditiones inter ſinceros diſcuſæ. 23. Liber ſignum glorioſum dictus, qui de traditionibus ſacris tractat. 24. Liber Canonum Eloquentiæ. Apud Halebum compoſuit anno ſexcentefimo decimo quinto. 25. Gloſſa in librum Alchafais i. e. peculiares dictum, auſtore Ibn Jani. 26. Liber Alansaf ſive Dijudicatio inter Ibn Beri et Ibno'l-choſhaib; quorum alter librum contra Almocamat, ſive Hariri Conſeſſus, alter vero ejuſdem libri defenſionem conſcripſit. 27. Difquifitio in formulam illam, "Tu es reputians &c." 28. Expoſitio dicti ejus (Mohammedis ſcili-cet) "Qui ſint miſericordes, eorum miſerebitur miſericors Deus." 29. Liber de Idglani ratione in Grammatica docenda. 30. Compendium libri duarum artium auſtore Alafſeri.

55

31. Compendium libri *Omda* sive *Columna*, auëtore Ibn Raßhic.

32. *Traëtatus de convenientia.* 33. *Liber Algali, sive clarius dictus, de Arithmetica Indica.* 34. Compendium libri *Alnabat, sive Plantarum, auëtore Abu Hanifa Aldinouri.*

35. *Liber alius generis ejuſdem.* 36. Compendium libri cui titulus Materia Durationis, auëtore *Altamimi*. 37. *Liber Aphorismorum &c. tractatibus ſeptem conſtans.* Hunc librum complevit Noſter, menſe Ramadan, anno ſexcentefimo octavo. 38. Expoſitio libri *Alfasoul, sive Aphorifmi, auëtore Hippocrate.* 39. Expoſitio libri cui titulus, Introductio in ſcientias, auëtore Hippocrate. 40. Compendium Expoſitio-nis Galeni in librum qui de morbis calentibus tractat, auëtore Hippocrate. 41. Compendium libri de Animalibus, auëtore Ariftotele. 42. Concinnatio Quæſtionum quarundam, auëtore Ariftotele. 43. *Liber alius generis ejuſdem.* 44. Compendium libri de uſu partium, auëtore Galeno. 45. Compendium libri de dogmatis Hippocratis et Platonis. 46. Compendium libri *Alganem, sive de fœtu.* 47. Compendium libri *Alſout, sive de voce.* 48. Compendium libri *Almani, sive de ſpermate genitali.* 49. Compendium libri de organis reſpirationis. 50. Compendium libri de muſculis. 51. Compendium libri de animalibus, auëtore *Algahith*. 52. *Liber de organis reſpirationis, eorundemque operationibus, ſex conſtans tractationibus.* 53. *Traëtatus de variis ſebrium generibus, e quibus rebus ſingula conſtant, et unde originem ducant.*

54. *Liber Alnachbeh dictus, sive de liberatione a morbis calentibus.* 55. Compendium libri de ſebribus, auëtore Israelita.

56. Compendium libri de urina, auëtore Israelita. 57. Compendium libri de pulſatione, auëtore Israelita. 58. Hiftoria

57

Ægypti; liber magnus. 59. Hiftoria Ægypti; liber compendiarius; et interpretatio libri cui titulus, Liber utilitatis et monitionis de rebus teſtatiffimis, et accidentibus mirandis obſervatione compertiffimis in terra Ægypti. Huic libro finem impoſuit Noſter decimo die menſis Shabani anno ſex-centefimo tertio Hieroſolymæ. 60. *Chronicon*, (*vel hiftoria*) in quo continetur morum ejus deſcriptio: hunc librum compoſuit in ufum filij ſui Shariffoddin Yuſef. 61. Tractatus de ſiti. 62. Tractatus de aqua. 63. Tractatus de ſcopo auctorum comprehendo &c. et quid utilitatis et damni inde eveniet. 64. Tractatus de ſubſtantia et accidentia. 65. Tractatus compendioſus de ſpiritu. 66. Tractatus de motionibus contrariis. 67. Tractatus de confuetudinibus. 68. Tractatus de ſumma poteſtate. 69. Tractatus undecim ſectionibus conſtans, de medicamentis alimentiſque, et quomodo inter ſe ſint conjuncta, et ratio eorum compositionis. 70. Tractatus in ufum tironum in *ωράξει* medicinæ. 71. Tractatus de contrariis contrario curandis. 72. Tractatus de diabete et iis medicaminibus quæ ei ſublevandæ ſunt idonei. 73. Tractatus de rhabarbaro. 74. Tractatus de ſcinco (*lacerta*.) 75. Tractatus de tritico. 76. Tractatus de vino (*vel syrupo*) et vite. 77. Tractatus brevis de morborum crife. 78. Epiſtolæ ad Geometram egregium *ωρακτικόν*, quas ad eum ab Halebo conſcripſit. 79. Epitome libri de medicaminibus ſimplicibus, auſtore Ibn Wafed. 80. Epitome libri de medicaminibus ſimplicibus, auſtore Ibn Samhon. 81. Liber magnus de medicaminibus ſimplicibus. 82. Compendium de ſebribus. 83. Tractatus de temperamento corporis. 84. Liber *Alcafaih* dictus, ſive de anatomia. 85. Refutatio expoſitionis Ali Ibn

I

59

Chotaib in partem introductionis generalis Canonis Avicennæ.
Hunc librum in uſum avunculi mei Raſhiddodddin Ali Ibn
Chalifæ conſcripſit, dum Halebi commoraretur, antequam ad
regiones Alroum progresſus eſſet. 86. Liber Altaaccab dictus.
87. Supplementum appendicis Ibn Gamih in Canonem Avi-
cennæ. 88. Tractatus in quo refutationem ſuſcipit libri Ali
Ibn Rezwan Mefrenſis, de diſcrepantibus Galeni et Arif hotelis
Sententiis. 89. Tractatus de ſenſibus. 90. Liber Alcalimat
et Alcalam (ſive de theologia Scholastica.) 91. Liber Alſii
dictus. 92. Liber cui titulus, ſpei munificentia. 93. Judæo-
rum et Chriſtianorum refutatio. 94. Tractatus duo alii de
ſubjecto eodem. 95. Tractatus de juſto autorum diſtributione.
96. Liber ſapientia manifesta dictus, in quo narrat res ad theo-
logiam pertinentes quas ipſe comprobavit. Librum hunc
compoſuit in uſum Aladdin David Ibn Bâhram Arzinjani
Domini. 97. Tractatus de viæ rectæ inſiſtendo in dialecta.
98. Appendix in librum Alborhan dictus, auctore Alfarabi.
99. Liber de theriaca. 100. Sectiones ſelectæ e ſermone
ſapientium. In hoc libro quaſdam ſolvit difficultates Alrazi in
libros Galeni. 101. Liber cui titulus ſcala qua ascenditur ad
perfectionem humanam, octo tractationibus conſtans. 102. Trac-
tatus de menſura medicamentorum compoſitorum quoad quan-
titatem. 103. Tractatus de relatione mutua inter medicamenta
et morbos quoad qualitatem. 104. Supplementum in librum
de menſura medicamentorum. 105. Tractatus alius de ſyntaxi,
et variis ſimilitudinibus a viris doctis uſurpatis. 106. Tractatus

I 2

61

alius in quo quæſtionibus tribus reſpondit. 107. Tractatus
ſextus compendiarius. 108. Tractatus appendicis loco in
librum de juſta medicamentorum menſura in composiſtionibus.

109. Tractatus alius de ſyntaxi. 110. Tractatus de reſpira-
tione, voce, et ſermone. 111. Epitome libri Galeni de ſanitate
conſervanda. 112. Selecta e libro Dioſcoridis de plantarum
deſcriptione. 113. Tractatus alius de earumdem utilitatibus.

114. Tractatus de re militari; hunc librum compoſuit in
uſum cujuſdam principum ſui temporis, anno ſexcentefimo
vigefimo tertio. Porro hunc librum comperi, ipſius inter-
pretatione adjuncta. 115. Tractatus de regimine ωρακτικῶ.

116. Liber cui Columna titulus, ſive de fundamentis regimi-
nis. 117. Tractatus qui quæſtionis ſibi propoſitæ reſponſio-
nem complectitur, ſcil. de ſacrificandis et occidendis anima-
libus, et num hoc ſit legi naturali et intelleſtuali æque ac
legi ſcriptæ conſentaneum. 118. Tractatus duo de civitate
præcellenti, (ſive de republica.) 119. Tractatus de ſcientiis
pernicioſis. 120. Epiſtola de poſſibili, duabus conſtans traſca-
tionibus. 121. Tractatus de genere et ſpecie, in quo, dum
Damaſci commoraretur, quæſtionibus quibuſlibet reſpondit,
anno ſexcentefimo quarto. 122. Seſtiones quatuor dialeſticæ.

123. Conſinnatio Platonis operum. 124. Liber Scientia ſplen-
dida dictus. 125. Ifagoge generalis. 126. Liber eventuum.

127. De fine et quomodo ad eum pervenitur. 128. Sapien-
tium confirmatio, ſive Tractatus dialecticus, phyſicus, et
metaphyſicus. 129. Tractatus de ſcientia dialecta, quem

63

tranſmifit e regionibus Græcis. 130. Traſtatus de medi-
cinæ finibus. 131. Traſtatus in ufum tironis in medi-
cina. 132. Traſtatus de novem Dialeſticæ partibus; volu-
men magnum. 133. Traſtatus de ſyllogiſmo. 134. Liber
de ſyllogiſmo, quinquaginta conſtans ſectionibus; huic vero
poſtea adjunxit traſtatus dictos Almodkhil, Almocalát, Alabárah,
et Alborhan, donec quatuor volumina tandem compleverit.
135. Quæſtionibus quibufdam reſponſa. 136. Traſtatus natu-
ralis, ab auditu incipiens ufque ad "de ſenſu et ſenſibile," tri-
bus voluminibus conſtans. 137. De auditu naturali, duobus
conſtans voluminibus. 138. Traſtatus alius naturalis, ab au-
ditu ufque ad reſpirationem. 139. Liber Alagib i.e. miranda.
140. Appendix in librum dialecticum, auſtore Alfarabi.
141. Explicatio ſchematum demonſtrativorum quæ in Al-
themani Abi Naſr Alfarabi occurrunt. 142. Commenta-
rium in loca difficiliora libri Alborhan. 143. Traſtatus de
quarta figura logices. 144. Traſtatus in quo Avicennæ
opinionem ſecutus eſt; ſcil. de ſyllogiſmis hypotheticis
a præmiſſis hypotheticis derivandis. 145. Traſtatus de
Syllogiſmis confuſis, eorumque reductione. 146. Περὶ ἑρμε-
νείας, liber non compendiarius. 147. Traſtatus de ſyllogiſmis
hypotheticis, ſecundum Avicennam. 148. Traſtatus alius
generis ejuſdem. 149. Liber monitionum in ufum medico-
rum et philofophorum. 150. Liber dijudicationis inter phi-
loſophum (vel medicum) et alchemiſtam. 151. Epiſtola de
vera origine et vanitate alchimiæ. 151. Traſtatus de ſenfi-
bus. 152. Fœdera ad philofophos. 153. Epitome libri de
animalibus, auſtore Ibn Abi'laſhath. 154. Epitome libri de

65

cholico, auctore Ibn Abi'lafhath. 155. *Traetatus de phrenefi.*
156. *Traetatus de morbis manifestis.* 157. Refutatio Ali
Ibno'lhitham de possibili. 158. Compendium Metaphysices.
159. *Traetatus de Palmis, quern compoſuit* Ægypti anno
quingentefimo nonageſimo nono, et publici juris fecit in civi-
tate Arjinjan menſe Rejeb anno ſexcentefimo vigeſimo quinto.
160. *Traetatus de verbis, eorumque origine.* 161. *Traetatus
de poeſi.* 162. *De præmiffis categoricis.* 163. *Traetatus de
ſato.* 164. *Traetatus de religionibus diverſis.* 165. *Collectio
magna, de dialectica, ſcientia naturali, et Metaphyſicis trac-
tans. Plus viginti conſtat voluminibus hicce liber, quem ad
finem perduxit viginti circiter annorum ſpatio.* 166. *Liber
Almodhaſh dictus, ſive Omnium Creaturarum perfectio; i. e.
de Propheta Noſtro (Mohammede) cui pax.*

Dixit, “Hujuſce libri ſectionem primam Damaſci conſcri-
bere ſum aggreſius, anno ſexcentefimo ſeptimo: et poſtea
ad finem perduxi Halebi quatuor menſium ſpatio, anno ſex-
centefimo vigeſimo octavo, porro centum ſectionibus conſtat
hicce liber.”

De Soli Gloria.

K

NOTÆ.

P. 3. 1. 3. Mowaffekkeddin Abu Mohammed Abdollatiph]
De ejus vita hæc habes apud Gelaleddin Abulfadhl Abdalra-
haman Afloyuti in Hiftoria Ægypti et Cahiræ; cui operi titu-
lus . Bodl. MS. K.讀見 حسن المحاضرة في اخبار مصر والقاهرة Marsh. 293.

كان عالما باصول الدين والنتحو واللغة والطب والفلسفة والتاريخ في غابة
الذكا شافيا محدثا ولد ببغداد سنة سبع وخمسمين وخمسماية وتققه علي
ابن فضلان وصنف التصانيف الكثيرة في انواع من العلوم فمنها شرح
المقامات والكalamع الكببر في المنطق والطبعي والاليه عشر مسجلات اقام
بمصدر مدة ومات ببغداد في ثاني عشر المكرم سنة تسع وعشرين وستماية
“ In iis quæ ad Radices religionis pertinent, nec non in
Grammatica, Linguarum scientia, Medicina, Philosophia, et
Hiftoria, vir erat celeberrimus. Ingenio peracuto præditus ;
quoad factam Shafeensis, Traditionis Sacræ affertor. Natus
est Bagdadi, anno quingentefimo quinquagefimo septimo, et
juris rerumque divinarum scientiæ operam dedit, sub auspiciis
Ali Ibn Fazlan. Multos compofuit libros de diverfis scientiis:
inter quos connumerandi sunt, Commentarius in *Almocamat*,
five (Hariri) *Confeffus*, et liber cui titulus, *Collectio Magna*,
de Dialectica, Hiftoria Naturali, et Metaphyficis tractans,

K 2

68

decem constans voluminibus. Bagdadi diem supremum obiit,
anno sexcentesimo vigesimo nono."

In quibusdam aliis MSS. Arabicis auctoris Nostri men-
tionem invenias; quæ loca tamen ideo non excerpenda duxi,
quia operum omnium MSS. quæ mihi adhuc videre et evol-
vere contigit, hac in parte longe præstantiffima est Abi
Osaibæ Hiftoria Medicorum. Vide Bodl. MSS. Hunt. 428.
Laud. B. 112. Selden 3169, 36. 3171, 38. Vide etiam
D'Herbelot Bibliotheque Orientale in vocem Ketab.

P. 3. 1. 5. Stirpe Mauselenfi] الموصل قاعدة ديار الجزيرة وفي علي دجلة في جانبها الغربي وقبالة الموصل من البر الآخر الشرقي مدينة نينوي الحراب وفي جنوبي الموصل يصب الزاب الاصغر الي دجلة عند مدينة أثور الحراب وعن بعض اهلها الموصل في مستو من الارض ولها سوران قد خرب بعضهما ومسورها أكبر من مسور دمشق والعامر في زماننا نحو ثلثها ولها قلعة من جملة الحراب ومدينة نينوي هذه في البلدة “Mausil (vel Mausela) Metropolis est regionum Meropotamiæ. Impoſita est Tigri a latere ejus occiduo. Ex adverfo a latere Eoo est civitas Nineve ruinis ſepulta. Ad auſtrum Mauselæ effundit ſefe Zebus minor in Tigrim, apud urbem Atur (Aſſur) itidem ruina deletam. Ex quibusdam incolarum ejus intellexi, Mofulam jacere in planitie, atque duos habere muros, quorum pars diruta; atque ambitum mœnium ſuperare circuitum muri Damaſceni: tertiam tamen partem ejus noſtro tempore tantum habitari: ipſamque arcem ejus ruinis eſſe involutam. Ninive hæc eadem illa est, ad quam miſſus fuit Jonas Propheta.” Index Geog. ad vitam Salahod. auctore Bohaddin. Edente viro Cl. Alb. Schultens.

69

الموصل المدينة المشهورة العظيمة احدي قواعد بلاد الاسلام قليلة
النظير كبرا وعظما كثرة الحلق وسعة رفعة باب العراق ومقتاح خراسان
منها يقصد اذربيجان قال وكثبرا سا سمعت ان بلاد الدنیا العظام
ثلثة نيسابور لانها باب المشرق ودمشق لانها باب المغرب والموصل لان
القاصد الي الجهتین قلما لا يمر بها وسمبت الموصل لانها وصلت بين
الجبرة والعراق وقبل ان الملك الذي احدثها كان يسمي الموصل وي
مدينة قديمة الاس علي طرف دجلة ومقابلها من الجانب الشرقي نينوي
وفي وسط مدينة الموصل قبر جرجبس النمی وببنها وبین بغداد اربعة
“El Mausil eſt celebratiffima illa, atque ingens
civitas, quæ una eſt Metropolium Iſlamiticarum regionum;
quæque, ſive magnificentiam ſpectes, ſive magnitudinem, pau-
ciſſimas habet æquales, utpote quæ et frequentia incolarum, et
amplitudine areæ emineat. Eadem Irakæ porta, clavis Cho-
raſanæ; perque eam Adſerbeisjana aditur. Ait Auctor meus,
Sæpenumero audivi urbes orbis terrarum illuſtres tres eſſe,
Nisfabourum, quod porta ſit Orientis; Damaſcum, quod porta
ſit Occidentis: Moſulam, quod qui vel hanc, vel illam in
plagam tendat, non poſſit non eam adire. Mausila eſt appel-
lata, quod conjungat Meſopotamiam cum Iraka. Alii dicunt
regem qui eam condidit Maufili geſſiſſe nomen. Eſt autem
civitas vetuſtæ fundationis ad latus Tigris, in cujus oppoſito
latere Orientali Nineve eſt. In media Moſula extat ſepul-
chrum Georgii Prophetæ. Inter Moſulam Bagdadumque 74.
Paraſangæ intercedunt.” Ibid.

P. 3. 1. 6. *Bagdadi*] Perantiquæ hujus et celeberrimæ civitatis jacta ſunt fundamenta prima ab Almanſor Billah Abu Giaſar Abdallah Ibn Mohammed Ibn Ali Ibn Abdallah Ibn Abbas Ibn Abdo'l Motaleb Chalifa, qui ſua ipſius manu pri-

["70", "mum ſtructuræ dedit initium, injecto lapide, et fufis aufpicii\nloco hifce precibus ſolennibus, “In nomine Dei, et laus\n“In nomine Dei, et laus Deo, et Deo pertinet terra, eamque jure dat hæreditario\npoſſidendum cuicunque voluerit e ſervis fuis; et eventus bo-\nnus eſt piis.”", "Sufceptum eſt hoc opus anno Hejræ centefimo quadrage-\nfimo quinto.", "Quod ad formam civitatis pertinet, rotunda erat, quatuor\ninſtruſta portis, et muris circumdata, ad partem inferiorem\nquinquaginta cubitos, et ſuperne viginti latis. Vide Yacut\nHamat. et Schulten. ubi ſupra.", "“Eſt Bagdad urbs magna, quam ædificavit Almantſar ex\nparte Occidentali Tigridis, diviſitque in portiones loca illi\ncircumjacentia inter amicos, et afſeclas ſuos. Cumque deinde\nfuiſſet in ea dominatus Almodi, collocavit exercitum ſuum in\nlatere Orientali, quod inde vocatam eſt Caſtra Almohdi.”\nGeogr. Nub. p. 204.", "De hujus civitatis origine digna ſunt quæ exſcribantur\nverba Abi'lpharagii in Hift. Dynaſt. Ita vero ille, in\nſt. Abi'lpharagii in Hift. Dynaſt. Ita vero ille, in\nſt.

71

علي بنا بغداد امر بتقض المداين وايوان كسري فنقضه [ونقل نقضه. marg.
ونقله الي بغداد فنقضت ناحية من القصر الابيض وحمل نقضه فنظر وكان مقدار
ما يلزمه له اكثر من ثمن الجديد فاعرض عن الهدم وجعل المدينة مدوره
للا يكون بعض الناس اقرب الي السلطان من بعض وعمل لها سوريين الداخل
اعلا من الخارج وبني قصره في وسطها والمسجد الجامع بجانب القصر
وقبلته غبر مستقبمة يحتاج المصلي ينحرف الي باب البصرة وكانت
الاسواق في مدينة فجاء رسول الملك فامر الربيع قطاف به في
المدينة فقال كиф رايت فقال رايت بنا حسنا الا اني رايت اعداك معك
وهم السوقة فلما عاد الرسول منه امر باخراجهم الي ناحية الكرخ وامر
ان يتجعل في كل ربع من المدينة بقال يبيع البقل والدخل حسب،
Quæ ita vertit Celeb. Pocock. “ Anno centesimo quadra-
gefimo quinto urbem Bagdad extruere cœpit AlManfur; cujus
causa fuit quod AlHaſhemiam, quam in Cufæ ditione ex-
truxerat, poſtquam ſeditionem in ea contra ipſum moverant
Rawandii, colere ipſi eam ob rem haud gratum fuit, nec non
quod vicinos haberet Cufenſes, quos ſibi parum fidos credidit,
quique exercitum ejus corruperant. Profectus eſt igitur
quæſitum locum, ubi cum exercitu ſuo ſedem figeret. Dix-
erunt ergo ipſi Erakenſes, Commodum nobis videtur, O Fi-
delium Imperator, ut ſit juxta Sorat, atque inter fluvios, quo ad
te non accedat hoſtis niſi ponte (trajecto,) quem ſi abſcideris
te adire non poterit; ipſeque in medio ſis inter AlBaſoram,
AlCufam, Wafetum, AlMauſelum, et AlSawadam, ſintque
Tigris, Euphrates, et AlSorat urbis tuæ foſſæ, per quas ad
victum neceſſaria tam e terra quam mari ad te perferantur :
hujus ergo loci incolendi deſiderio flagravit AlManfur. Cum-
que Bagdadum condere ſtatueret, dirui juſſit AlMadayenum
et Coſræ Baſilicam, eamque materiam Bagdadum transferri.
Cum ergo diruta effet Arcis albæ pars, ejuſque materia allata,

72

vidit quod in illam impenſum eſſet novæ pretium ſuperare, a
diruendo igitur deſtitit. Civitatem autem rotundam fecit, ne
propius hominum alii aliis a rege abeſſent: biniſque ipſam
muris cinxit, quorum interior altior fuit: et arcem ſuam in
medio extruxit, ejuſque ad latus templum magnum, cujus
Kebla obliqua fuit, adeo ut opus haberet qui oraret ſe verſus
portam Baſoræ inflectere: fueruntque rerum venalium fora
intra urbem. At cum miſſus ad ipſum ab Imperatore Ro-
mano legatus, quem Rabium circum urbem ducere juſſit, ab
ipſo interrogatus, Quid vidisti? reſpondiſſet, Struſturam ele-
gantem vidi, niſi quod inimicos tuos tecum habitare viderim,
illi ſcil. qui in foro verſantur: poſt legati diſceſſum, ipſos ad
partem AlCorch (dictam) expelli juſſit, et ſingulis ſolum
urbis quartis, collocari olitorem, qui olera et acetum vende-
ret." Hiftor. Dynaſt. p. 141. Porro quod ad vocis Bagdad
ſignificationem genuinam pertinet, valde ſunt doctiſſimorum
hominum inter ſe diſcrepantes ſententiæ. Vide D'Herbel.
Bibl. Orient.

P. 3. 1. 9. Theologia Scholaſtica] Qui plura vult videre de Jurisprudentia, Theologia Scholaſtica, et Traditione Sacra quæ apud Arabes obtinent, adeat Cl. Pocockii Opus vere aureum, cui titulus, Specim. Hift. Arab. p. 199 et ſeqq. Ed. Nov.

دمشق البلدة المشهورة قصبة الشام وفي [Damaſcum] جنة الشام لحسن عمانتها ونفعها وكثرة اشجارها وفواكهاها ومباهها المندقفة في مساكنها واسواقها وجامعها ومدارسها قبل سماحت بذلك لأنهم دمشقوا في بنابها اي اسرعوا وقبل هو اسم واضعها وهو دمشق

73

“ Damascus percelebrata
illa civitas, Syriæ est Metropolis simul, simul Paradifus, ob
pulchritudinem opportunitatemque ædificationis, atque abun-
dantiam arborum, fructuum, aquarum sepe diffundentium per
domos, per fora, per templa, per gymnasia ejus. Nomen hoc
indepta dicitur, quod in ea exædificanda celeritas adhibita.
(Celerare scil. Arab. est Damشق, et Dimefick sonat expedi-
tum.) Alii volunt a conditore ejus Damascó, filio Canaanis,
appellationem ductam. Alii alia adhuc produnt. Est autem
civitas nemini non cognita.”
Vide Schulten. ubi supra.

P. 5. 1. 22. Præcipue vero in doctos Perlas] Vox العجم quam hoc in loco per *Perfas* verti, proprie significat *Barbaros*. Vide Gol. Lexic. Arab. et Pocock. Not. in Carmen Tograi.

P. 5. 1. 24. Doctorem summum Avicennam] “ C’est le nom d’un grand Philosophe et Medecin que les Musulmans appellent ordinairement, Ebn Sina, les Juifs Arabifans, Aben Sina, et nous autres, Avicenne. Il nâquit dans la ville de Bokhara en la province Tranfoxane, l’an de l’Hégire 370, et mourut dans la ville de Hamadan, l’an 428, à l’âge de cinquante-huit ans. — Avicenne a écrit luy-même sa vie ; mais le Docteur Giozgiani nous l’a donnée beaucoup plus ample. Il dit, qu’ Ebn Sina fut fait premier Medecin, et enfuite Vizir de Mag’daldoulat, Sultan de la Race de Bouides ; mais, qu’il fut déposédé de la même charge, parce qu’il étoit fort adonné au vin et aux femmes. Il fut fur la fin de ses jours fort maltraité de la fortune, et obligé de changer fou-vent de lieu et de demeure, pour se mettre en fureté. Il fut

L

74

aufi travaillé de plusieurs maladies, et particulièrement de la
colique, enforte qu'un Poëte, qui fit son épitaphe, a dit, que
fes Livres de Sageſſe, ou de Philosophie, ne luy avoient pas
enſeigné les bonnes mœurs, ni ſes Livres de Medecine, l'art
de conſerver ſa ſanté.

ما نفع الربیس من حکمة للطب ولا حکمة علي النبرات

ما شفاء الشفاء من لم الموت ولا نجاة كتاب النجات

Le grand ouvrage d'Avicenne eſt le livre qui porte le nom
de Canoun, ſur lequel preſque tous les Medecins qui l'ont
suivi, ont travaillé." D'Herbel. Bibl. Orient. et Abulph.
Hift. Dynaſt.

P. 7. 1. 9. Alfaſiḥ] “Fafṣiḥ, Livre qui enſeigne l'élégance de la langue Arabique, compoſé par Aboul Abbas Ahmed Ben Jahia AlScheibani.” D'Herbel. Bibl. Orient.—Hunc vero librum eſſe, de quo hic agitur, pro certo affirmare non auſim; eſt enim Alfaſiḥ titulus apud Arabes valde commu-nis; quod item de titulo Allamih dici poteſt.

P. 7. 1. 10. Almocamat] Opus celeberrimum apud Arabes, quod compoſuit Hariri, et in quinquaginta *confessus*, ſive *Orationes*, digeſſit. Natus eſt Bafforæ anno Hegræ 446, et obiit anno 517, vel 515. D'Herbel. Bibl. Orient. et Pocock. Spec. Hift. Arab. p. 373. Edit. Nov.

P. 7. 1. 10. Divan] De vocis Divan ſignificatione in hoc loco, vide D'Herbel. Bibl. Orient. p. 298.

P. 7. 1. 10. Motanabbi] De poeta hoc omnium inter Arabes

75

longe celeberrimo hæc habes apud Pocock. Spec. Hift. Arab.
fupra citat. ابو الطيب احمد بن الحسيب الجفي الكندي المعروف بالمنتبي
“Abu'l Taieb Ahmed Ebno'l Hosain Al'Jofi AlCendi, notus
nomine AlMotanabbi, hinc illi impofito quod poeti-
cum aliquando furorem pro prophetico venditaverit. Natus
eft in vico quodam Cufæ كندة Cendah appellato, unde et ipfe
AlCendi ſeu Cendenfis, non autem in Cendah quod tribus no-
men, (monente Ebn Chalican,) cum tribu Al'Jofi, ſeu Jofienfis
fuerit.”—Vide etiam Ebn Chal. MS. Laud. A. 104. Bibl.
Bodl.—Interfectus eft Motanabbi una cum filio ſuo ab Arabi-
bus Afladitis dum iter a Perſia ad Cufam tenderet, anno
Hegræ 354. Vide D'Herbel. Bibl. Orient.

P. 7. 1. 14. Camaloddin Abdorrahman Alanbarienſem]
Anbar nomen eſt civitatis ad Euphratem ſitæ, unde plures
auctores ortum ſimul atque appellationem duxerunt. Is vero
de quo hic agitur mortuus eſt (ni fallor) anno Hegræ 577.
Vide Ebn Chal. MS. Bodl. Marſh. 428.

P. 9. 1. 24. Ibn Borhan [ابو الفنح احمد بن مکرمہ الوکبل
&c. المعروف بابی برهان الفقه الشانعی کال متبکرا في الاصول والفروع
Abu'lfatah Ahmed Mohammed Alwacil cognominatus Ibn Bor-
han, Doctor fuit Shafienfis, eorum quæ ad fundamenta reli-
gionis, nec non ad ſectas varias ſcientia penitus erat imbu-
tus &c.—Mortuus eſt Bagdadi anno Hegræ 520. Ibn Cha-
lecan. Bodl. MS. Laud. A. 104.

P. 9. 1. 28. Adeb Alcateb auſtore Ibn Cotaiba] De signi-
ficatione vocis *Adeb vel Adab*, nec non de auſtore *Ibn Cotaiba*,

L 2

76

vel Ebn Catibah, ea habet D'Herbelot, quæ hoc loco tran-
fcribere haud gravabit.

“ADAB. Comme ce mot signifie plufieurs choſes différentes en Arabe, il y a auſſi des livres traitans de différentes matieres qui en porte le nom. L'auteur du Coſthas al-aroudh dit, que lorsqu'il signifie les belles lettres, ou la Philologie, il comprend douze parties principales ; la première eſt la connoiffance des mots d'une langue, leur inflexion, dérivation, étimologie, ſignification, et figures, de plus la verſification, la rime, les divitions, l'écriture, l'art épiftolaire, et les repréſentations qui contiennent les dialogues et narrations hiftoriques : mais parce qu'il signifie auſſi les mœurs et les coutumes, on le prend ſouvent dans les titres des livres, pour un traité de morale, ou pour un livre qui contient les devoirs de certaines gens en particulier —.”

“DEINOURI. Abdallah Ben Maálem Ben Catibah, a pris le
furnom de Deinouri, quoy qu'il ne fût pas natif de Deinour ;
car il étoit né à Bagdet : mais il paſſa la plus grande partie
de ſa vie dans cette ville, où il enſeigna les traditions Ma-
hometanes, comme il avoit fait dans Bagdet même.

On trouve ſouvent cet Auteur qualifié Cateb l'Ecrivain. Il nous a laiffé plufieurs ouvrages : mais le plus fameux de tout eſt l'explication des difficultez et la réſolution des doutes que l'on peut former ſur l'Alcoran. Ce livre eſt intitulé Garib Alcoran u Moschkolha.

On a de lui encore le livre intitulé Adab al Cateb, qui eſt
une inſtruction pour les Ecrivains, et Secrétaires. Ce docteur
mourut de peſte à Bagdet l'an 270 de l'Héjire." Bibliot.
Orient.

77

P. 11. 1. 3. Alizah] Hujuſce libri, auſtore Abi Ali Al-farſi, qui Motanabbi Poetæ coæqualis ſuit, mentionem facit Ibn Chalechan. Vide Bodl. MS. Laud. A. 104.

P. 11. 1. 23. Sibwiæ] Grammatici apud Arabes celeberri-mi, qui mortuus eſt anno Hegiræ 180. Vide D'Herbel. Bibl. Orient.

P. 11. 1. 23. Sirafi] Grammaticus etiam celeberrimus, qui plures compoſuit libros, inter quos imprimis connumerandus eſt Commentarius ejus in Sibwiæ librum Grammaticum. Al-firafi cognominatus eſt ab urbe Alſiraf, unde ortum duxit; Bagdadi mortuus eſt anno Hegiræ 368. Videſis Ibn Chal. Bodl. MS. Laud. A. 104.

P. 13. 1. 4. librum Mohani Alzojaj dictum] i. e. librum de Syntaxi, auſtore Alzojaj.

P. 13. 1. 16. In Sophorum habitu] Vide D'Herbel. Bibl. Orient. in vocem ſoſi.

P. 15. 1. 9. Algazali] ابو حامد مکه بن مکه الغزالی الملقب Abu Hamed Ebn Mohammed Al-Ghazzali, cognominatus Hojjoto'l Eſlam Zaino'ddin AlTufi, ſive Tufenſis. Natus eſt anno Hegiræ 450, vel (ut alii) 451, mortuus 505. Pocock. Spec. Hift. Arab. p. 356.

P. 17. 1. 13. Alſahrourdi] Vide D'Herbel. Bibl. Orient. p. 783.—et Abi Oſaibam. MS. Pocock. 356. Hunt. 171.

78

P. 23. I. 2. Suli character] Character This dictus, literis
majusculis exaratus est, et librorum titulis defignandis accom-
modatus. Hujus specimen invenias apud Gladwin's Persian
Moonhee, p. 106.

P. 33. 1. 16. Delubro Alazhar] Hoc describit Almacrizi.
Vide MS. Bodl. Pocock. 394.

P. 35. 1. 25. Halebum] Vide Schult. Indicem Geogr.

P. 35. 1. 27. Arzinjani] Vide ubi supra.

P. 37. 1. 7. Arzerroum] Vide ubi supra.

P. 37. 1. 17. Benefiam] Vide ubi supra.

P. 53. 1. 11. Orationes Nobaticas] الطبي النباتية, five, Com-
mentarius in sermones Ebn Nobatæ. Erat autem Ebn No-
bata "Homiliaftarum (uti scribit Pocockius Nofter) seu con-
cionatorum apud Mohammediffas facile princeps. Natus
eft anno Hejræ 335, mortuus 374." Vide Pocock. Spec.
Hift. Arab. Edit. Nov. p. 354.

P. 53. 1. 25. " Tu es &c.] Quid fit hujusce loci sententia,
et num scribentis incuria errorem aliquem effuderit, judicet
literarum Orientalium studiofus.

FINIS.