Ilm — Ilmanowski, herb.

771

Oricus i Oricum, dzisiaj Gricho), we wnętrzu krainy, wreszcie Lychnidus (Ochrida albo Achrida), nad jeziorem, według miasta tego zwalem Lychnitis. — Por. Zippel „Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus” (Lipsk S. Drz.

Przy podziale Imperyum Rzymskiego Illi-
ryę przyłączone do Cesarstwa Zachodniego, ale
po jego upadku dostała się w r. 476 Cesarstwu
Byzantyjskiemu. Około r. 550 Słowianie, przy-
byli z Północy, założyli w I-i liczne osady, które
re wkrósće oderwały się od Byzancyum i utwo-
rzyły własne państwa. Oprócz kroacko-serbskiej
Dalmacyi lub Chrobacyi, jak ją nazywano w By-
zancyum, wyłoniły się wkrósće Stara Serbia,
also Raza, Rascya (tak zwana od stolicy Ra-
zy, obecnie Nowy Bazar), Divolna i Trebu-
nia (Trebinje) z Kanalią (południowa część obec-
nej Hercegowiny), Zachlumia (Hercegowina) i Na-
rentania (Neretva); Bośnia zaś (Bosna) powstała
ze wschodniej części dawnej Kroacyi. Wszyst-
kie te kraje były wcześniej pod obcą władzą.
Węgrów, Byzantyjczyków i Wenecyan, — wcześniej,
w wieku XII i później, za czasów rozkwitu po-
tęgi Serbii, pod słowiańskimi książątami, którzy
jednak nieraz uznawać musieli zwierzchnictwo
Węgrów, a w wieku XIV dostali się pod pano-
wanie tureckie. W wieku XV Wenecyanie zajęli
pas nadbrzeźny nad Adryatykiem; Turcy odebrali
im część tego kraju, jednak po pokoju Passa-
rowickim (1718) rozszerzyły się znów posiadło-
ści weneckie. Nazwa „Illiryjczyków” nabrała
w wieku XVII i XVIII znaczenia wyznaniowego,
obemjując Słowian wyznania greciego, nie-unic-
kiego. Od czasów Maryi Teresy mówiono w tem
znaczeniu o „illiryjskiej nacyi” Węgier. Pokój
w Campo Formio (1797) oddał wenecką I-ę
Austriy, za której rządów nazwa I-i ustąpiła
miejsce Dalmacyi. Dopiero Napoleon I w 1809,
po pokoju w Schönbrunn, wskrzesił nazwę I-i,
rozciążając ją na ziemie ustawione przez Austrę
Francyi; utworzył z nich oddzielne państwo, za-
leżne od Francyi, i nazwał „Prowincyami Illi-
ryjskiemi”. Zawierały one hrabstwo Gorycyi
z ziemią Monfalcone, Krainę, Tryest, karyntyj-
ski powiat Villach, Rjekę, Istryę i większą część
Kroacyi, później i dawną rzeczpospolitą Raguzy;
Sawa tworzyła większą część granicy z Austrą.
Podług ostatecznej organizacyi z r. 1811 pań-
stwo to podzielone zostało na sześć prowincyj
cywilnych (Krainę, Karyntyę, Istryę, Kroacyę
cywilną, Dalmacyę i Raguzę) i jedną wojskową.
W prowincyach cywilnych zaprowadzono kodeks
Napoleona. Po upadku Napoleona ziemie te do-
stały się Austry; nazwa została i z krajów
Krainy, Karyntyi, Gorycyi, Gradiski i Istryi
utworzono Królestwo Illiryjskie. W r. 1849 po-
dzielono to niehistoryyczne królestwo na ziemie
koronne: Karyntyę, Krainę, Gorycyę z Gradiską
i Istryę. W nowszych czasach, po raz pierw-
szy w 1835 usiłowano nazwie I. lub „narydy

illiryjskie” nadać znaczenie narodowe, aby przez
utworzenie królestwa Illiryjskiego, które miało
objąć oprócz Kroacyi, Stryryę południową, Ka-
ryntyę, Krainę, Istryę, Gorycyę, Gradiskę, Dal-
macyę, słowiańską część Węgier, Bośnię i Her-
cegowinę, wzmocnić potęgę Słowian południo-
wych. Próby te jednak nie były uwieńczone
powodzeniem. Ob. Illiryzm.

Ilm: 1) lewy dopływ Saali, powstaje na pół-
nocnym stoku Thüringerwaldu, pomiędzy Finster-
bergiem i Schneekopfem, pod wioską Stützerbach,
z połączenia trzech leśnych strumieni: Freibach,
Taubach i Lengwitz; pod Ilmenau opuszcza po-
grze i, przebiegłszy 120 km., wpada pod Gross-
heringen do Saali. Dolina jej, po większej
części ścieśniona lesistemi wzgórzami, przedsta-
wia nader małownieze widoki, szczególnie w oko-
licy Berka. Park w Weimarze oraz w Tifurcie
I-owi są winne większą część swej piękności. —
2) I. prawy dopływ Dunaju w Wyższej Bawaryi,
wytryska na północny od Altmünster, płynie
w kierunku północ. - zachod., potem w północ-
nym i wpada do Dunaju pod Vohburgiem. R.

Ilmak, ob. Wiąz.

Ilmanowski, herb polski z nadania. Na tar-
czy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem—
trzy kopie złote w gwiazdę, z nich środkowa
ostrzem na dół (herb Jelita); w lewem, błękit-
mem—jeleń wsięty, barwy naturalnej. Nad heł-
mem, w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła orle,
przebite każde ukośnie do siebie strzałą; między
ich barkami, pod trzema sześciopromienniemi
gwiazdami złotemi, róża srebrna. Labry z pra-
wej strony błękitne, z lewej czerwone, podbite

Fig. 161. Ilmanowski (herb).

złotem. Nadany Krzysztofowi Ilmanowskiemu,
ze straży przybocznej Zygmunta Augusta, wraz
z przywróceniem szlachectwa utraconego przez
oddanie się zajęciom plebejuszowskim, przy adop-
tacyi przez kanclerza Zamoyskiego—w obozie
pod Pskowem d. 19 listopada 1581 r. — Z ród-

772

Ilmarynen — Ilmenorutyl.

ła: Pawiński „Źr. Dz.” (t. XI str. 210); Piekosiński (str. 212); Ostrowski. D.

Ilmarynen, postać mityczna w podaniach Finnów; jest on biegłym kowalem; wysłany przez Wäjnämöjnena do Pohjoli (krainy północnej) do pięknej córki władzcy tej krainy, Luhi’ego, kuje cudowny młyn talizman, zwany Sampo, przynoszący szczęście, za co Wäjnämöjnen ma otrzymać rękę córki Luhi’ego; ale ta przenosi nad niego I-a, lecz wkrósce ginie pod kłami wilków i niedźwiedzi. Wtedy I. wykuwa sobie żonę ze złota i srebra, ale żyć z nią nie może; więc pragnie poślubić drugą córkę Luhi’ego, a gdy mu jej odmówiono, uwozi ją; lecz w drodze ona go zdradza i zostaje zamieniona za to w mewę a I. powracą do domu. Poemat fiński „Kalewala” (ob.) opowiada barwnie i szczęślewo dzieje I a. — Patrz: „Le Kalewala” przez Léouzon le Duc’a (Paryż 1867) i D. Comparotti’ego „Der Kalewala” (Halla 1892). J. K.

Ilmenau (Elmenau), lewy dopływ Elby, powstaje w górach Lüneburger Heide z wielu strumieni, które pod Bodenteich przybierają nazwę I. Od Lüneburga żeglowny, przebiegłszy 105 km., wpada pod Hoopse.

Ilmenau, miasto w W. Ks. Sasko-Wejmarskiem, 473 m. nad poziomem morza, w pięknym położeniu północnym stoku Thüringerwaldu, nad rzeką Ilmem, przy linii dróg żelaznych Neudietendorf-I. i I.-Grossbreitenbach. Jest siedzibą sądu, urzędu górniczego, izby obrachunkowej, inspektoratu leśnego, probierni termometrów oraz szklanych narzędzi, podległej państwowemu instytutowi fizycznemu w Charlottenburgu. Począ, telegraf, dwa kościół ewangelickie, politechnika, szkoła reakna, państwowa szkoła przemysłowa, szkoła wyrabiaczy narzędzi szklanych, instytut żeński, pomniki: Fryderyka Hoffmanna i Scheffla, fabryka narzędzi fizycznych, głównie termometrów i barometrów, towarów z masy papierowej, farb drukarskich, rękawiczek, zabawek, kleju. Mieszkańców przeszło 7 000. Jest tu zakład hydropatyczny, nowy dom kąpielowy, sanatorym chorób nerwowych, kąpiele iglicowe, zakład wód sztucznych, mineralnych i terapeutyczny. Gości kąpielowych bywa tu po 5 do 6 000. Miasto pierwotnie było w posiadaniu hrabstwa na Käfenburgu, których gród r. 1290 kazał zbu rzyć Rudolf Habsburski. Od r. 1343—1583 na leżało do Hennebergu, w 1631 zostało przyłą czone do elektorstwa Saskiego, a w 1660 do Księstwa Wejmarskiego. I. był ulubionem miejscm pobytu w. ks. Karola Augusta i Goethego, którego domek na Kichelhahnie zgorzał r. 1870, lecz go potem obudowano. — Porów. Eckhardt „Historisch-statist. Beschreibung der Stadt Ilmenau” (1891). R.

Ilmenit, minerał romboedryczny (klasa romboedru) składu FeTiO₃ (= Fe O·FiO₂)ytanian żelazawy). Co do kątów i utworów bliżniejszych

podobny hematytowi (Fe₂O₃ krystalicznemu tlenkowi żelazowemu), ale w istocie należy do klasy romboedryczno-ćwiartkowej. Skutkiem tego ściany skalenoadru i piramidy wotřey ukazują się często tylko w liczbie połowicznej. Kąt romboedru chwiejny: od 93° 50' do 94° 29'. Twarodźoć od 5 do 6. Barwa żelazno-czarna. Rysczarna albo brunatna, czem się różni od hematytu, dającego rysę wiśniowo-czerwoną. Ciężar właściwy od 4.3 do 4.9. Zazwyczaj całkiem magnetyzmu pozbawiony lub tylko w stopniu nieznacznym własność tę wykazujący, niekiedy jednak silnie magnetyczny. W kwasie solnym rozkłada się bardzo trudno, przez co znów wyróżnia się od podobnego do niego z pozoru magnetytu (FeO·Fe₂O₃). W płomieniu dmuchawki nietopliwy, ogrzany ze stężonym kwasem siarkowym zabarwia się na niebiesko. Wedle podanego na początku wzoru chemicznego zawiera 47.4 tlenku żelazawego i 52.6 dwutlenku tyt nowego. Wzór ten odpowiada jednak tylko końcowemu wyrazowi szeregu, np. I-om Miaskim lub Egersundzkim, gdy inne zdają się być mięszaniną równopostaciową związku wymienionego wyżej z tlenkiem żelazowym. Oprócz tego niektóre I-ty zawierają tytanian magnowy MgTiO₃ (MgO·TiO₂), jak np. tak zw. pikrotytanit z Warwick. Ta zatem domieszka izomorfowa upoważnia do zaliczenia I-tu do tytanianów, po mimo dość blizkiego pokrewnictwa krystalograficznego z hematytem. Odróżniamy następujące gatunki I-tu: 1) kryształy narosłe: z kwarcem, albitem, anatazem i. t. d. w szczelinach łupków krystalicznych, up. w Delfinacie. 2) Kryształy zawieszone (wrosłe) — w miascycie gór Ilmeńskich, w łupkach krystalicznych koło Kragerő wraz z apatytem, na Ingelsbergu pod Gasteinem z talkiem i dolomitem. 3) Tabliczki zawieszone, jako część składowa skał wybuchowych, takich jak dyoryt, dyabaz i in. 4) Ziarna nieforemne, występujące koło Egersund w Norwegii. Na miejscu wtórnom w postaci drobnych głazików (izeryn) nad Izerą w Karkonoszach, jako piasek (menakanit) w Kornwalii koło Menaccan i u nas w Dunajcu przy Czerwonym Klasztorze pod Pie ninami. Większe ilości piasku żelazisto-tytanowego występują nad lewemi dopływami rzeki Św. Wawrzyńca w Kanadzie i innych miejscach. Produktem rozkładowym I-tu osadowego w skatach bywa niekiedy tytanit, leukoksen, tytanomorfit. Nazwa I-tu, wprowadzona przez Kupffera, pochodzi od jeziora Ilmen na Uralu. Najbardziej utartą polską nazwą tego minerału jest żelazia k tytan a nowy Łabędzkiego. Synonimy I-tu są następujące: nigryn, pikrotytanit (od πχρδηγλος = gorzki, aluzya do zawartości magnezyi), kibdelofan (κιβδηγλος = nieczysty, wskutek obecności hematytu), krychtonit, waszyngtonit. z. w.

Ilmenorutyl, minerał—jest to właściwie występujący w miascytach (syenitach eleolitowych gór Ilmeńskich), obficie żelazem zanieczyszczony,

778

Ilość (w matem.) — Ilow Krystyan.

ściowione, t. j. wzięte w określonym zakresie, np. $(a+b)^2=a^2+2ab+b^2$ można wyrazić: $a^2+2ab+b^2=(a+b)^2$. Gdybyśmy jednak sąd „wszystkie metale są ciążami elementarnemi” wyraził w postaci „wszystkie metale są niektóremi ciążami elementarnemi”, to sąd ten w tej postaci byłby wprost odwracalny: „niektóre ciała elementarne są metalami”. Stąło się to dzięki uilościowieniu orzeczenia. Stosując pouśten ten sądów i uwzględniając ich I. i jakość logiczną (ob.), Hamilton otrzymał ośm postaci sądu, z których cztery twierdzące: 1) wszystkie X są wszystkiemi Y; 2) niektóre X są niektóremi Y; 3) wszystkie X są niektóremi Y; 4) niektóre X są wszystkiemi Y; i cztery przeczące: 5) żadne X nie jest żadnym Y; 6) niektóre X nie są niektóremi Y; 7) żadne X nie jest niektóremi Y; 8) niektóre X nie są żadnemi Y. Już przed Hamiltonem logik angielski George Bentham podał był tę samą tablicę ośmiu sądów możebnych, chociaż specyalnie nie zaznaczył uilościowania orzeczenia (G. Bentham „Outline of a new system of logic”, Londyn 1827). We wszystkich powyższych ośmiu sądach zarówno podmioty jak orzeczenia są uilościowione bądź poszfechnie, bądź szczególnie, i wszystkie te sądy są wprost odwracalne. Ponieważ dzięki uilościowieniu orzeczeń sądy przybrały charakter równań, więc na tym gruncie rozwinęła się t. zw. logika matematyczna, opierająca wnioskowanie jakościowe i ilościowe na wspólnych podstawach, oraz nowa ogólna teorya wnioskowania, obejmująca w sobie dedukcyę Arystotelesa jako tylko szczególny przypadek. — Ob. Logika, Syllogizm, Wniosek. — Głównymi przedstawicielami tego kierunku, prócz Benthamama i Hamiltona, są: George Boole „The mathematical analysis of logic” (Cambridge 1847); tenże „An investigation of the laws of thought” (Londyn 1854); A. de Morgan „Syllabus of a proposed system of logic” (Londyn 1860); John Venn „The logic of Chance” (Londyn i Cambridge 1866); W. Stanley Jevons „The substitution of similars” (Londyn 1869); tenże „The principles of science” (Londyn 1874). — Literatura: Louis Liard „Les logiciens anglais contemporains” (Paryż 1892, wyd. 3-e); Lubomir Nedić „Ueber die Quantification des Predicats” w redagow. przez Wundt „Philosophische Studien” (tom III str. 157–194). Ad. M.

Ilość. Wyraz ten w matematyce używa się w kilku znaczeniach. Niekiedy bywa stosowany w znaczeniu wielości lub mnogości, a więc zamiast liczby całkowitej (Anzahl), np. ilość mieszkaniów, ilość dni i t. p. Lepiej wszakże w takich razach mówić: liczba mieszkańców, liczba dni, zachowując wyraz ilość w wyrażeniami takich, jak ilość żelaza, ilość deszczu spadłego, gdzie pozostawiamy nieoznaczoną jednostkę miary, a więc gdzie wynikiem mierzenia może być liczba niekoniecznie już

całkowita; zresztą wyrażenia: liczba żelaza, liczba deszczu spadłego byłyby pozbawione znaczenia. Używa się nieraz wyrazu ilość w terminach takich, jak ilość ułamkowa, ilość ujemna, ilość niewymierna, ilość urojona i t. d., ale w tych znowu razach, gdy obchodzą nas zwłaszcza własności arytmetyczne tych form, lepiej używać terminów: liczba ułamkowa, ujemna, niewymierna, urojona i t. p., gdzie pojęcie liczby jest uogólnieniem i obejmuje w sobie pojęcie liczb całkowitych (naturalnych). Wyrażenie „ilość algebraiczna”, jako oznaczące wogóle formy, które są przedmiotem badań algebry, można by zatrzymać dla odróżnienia od pojęcia specyalnego „liczby algebraicznej”, t. j. liczby czyniącej zadość równaniu algebraicznemu o spółczynnikach wymiernych. Używa się też wyrazu „ilość” w wyrażeniach: ilość nieskończenie mała, ilość nieskończenie wielka. Pojęciem pokrewnem z ilością (quantitas), niekiedy tożsamem, jest pojęcie wielkości (ob.) (Grösse, grandeur), używane przeważnie do oznaczenia różnych form jakościowych w geometryi, mechanice, fizyce i t. p. (np. odcinki, kąty, łuki, pola, prędkości, siły, przyśpieszenia i t. d.), ale używane też i w znaczeniu ogólniejszem, obejmującem w sobie formy oderwane, które są przedmiotem badań arytmetycznych. W tem znaczeniu i liczby są pewnym rodzajem wielkości. S. D.

Ilow (Illo) Krystyan, baron, feldmarszałek astryacki w wojnie Trzydziestoletniej, powiernik Wallensteina († 1634 r.). Pochodził pobdobno z rodziny szlacheckiej w Nowej Marchii, walczył w wojsku cesarskiem już na początku wojny Trzydziestoletniej; na czele pułku kirasysyerów rozstrzygnął zwycięstwo. Tillego pod Stadtlohn (1623) i od r. 1625 dowodził pod Wallensteinem pułkiem jazdy; odznaczał się:mestwem, był jednak mściwym egoistą i osławił się wkrótce przez bezwzględny łupiestwo. Przez małżeństwo z wdową po szlachcicu czeskim pomnożył znacznie swój majątek; w r. 1627 został baronem Rzeszy, a w r. 1631, po bitwie pod Breitenfeld—generalem—majorem. Był później znów pod kommendą Wallensteina, operował przeważnie na Szląsku i Łużycach, zdobył sobie łaskę i zaufanie swego wodza. W r. 1632 mia-nowo go feldmarszałkiem—porucznikiem, w r. 1633 feldmarszałkiem. Z powodów samolubnych popychał Wallensteina do zerwania z cesarzem. Był jednym z promotorów zobowiązania wierności, jakie oficerowie wystawili w Pilznie Wallensteinowi (12 stycznia 1634); po przybyciu Wallensteina do Chebu zamordowany został wraz z Trečką, Kińskim i rotmistrzem Niemanem na uczcie w samку chebskim przez przysiężonych

Ilsemanit — Ilustracye.

779

przeciwwo swemu wodzowi pułkowników: Butlera, Gordona i Lieslego.

**Ilsemanit**, minerał kryptokrystaliczny, barwy czarnej lub błękitno-czarnej, w wodzie rozpuszczalny, dający rozquotar barwy błękitnej. Rozótór ten wykazuje zawartość tlenku molibdenowego i kwasu molibdenowego. Po odparowaniu daje kryszały błękitne, składu $MoO_3 \cdot 4MoO_3$, skąd wniosek, że i sam minerał ten sam skład posiada. Występuje on jako produkt rozkładu molibdenianów. Znajduje się wraz z barytem i wulfenitem około Bleiberga w Karytyni. Z. w.

**Ilsenburg**, miasteczko w hrabstwie i powiecie Wernigerode, w obwodzie regencyjnym Magdeburskim, o cztery km. od granicy brunswickiej, nad rzeką Ilse, na wysokości 238 stóp, u północno-wschodniego podnóża Brockenu i przy bocznej linii Heudeber-I. oraz I.-Harburg, pruskiej państwowej drogi żel., w okolicy bardzo malowniczej; mieszkańców ma około 4 000 (ewangielików). Poczt, telegraf, zamek książęcy Bothobau, kościół, założony r. 1087, przebudowany 1120—29; huty żelazne i hamernie, gisernie, fabryka machin, walcownie, druciarnie, tartaki, młyny, miedziorytnia, stacya klimatyczna, miewająca przeszło po 2 000 gości. Zamek, założony r. 998, jako opactwo benedyktyńskie, zburzony r. 1525 podczas wojny chłopskiej, w XVII w. odbudowany, a w roku 1862 przebudowany.

**Ilsginger**, herb polski z in-dygienatu. Na tarezy świętej, w polach: górnem błękitnym, a dolnem złotem—gryf w połowie górnej złoty, a w dolnej czarny. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwoma czarnemi rogami bawolemi — pół złotego gryfa. Nadany Pawłowi Ilsgingerowi w Pradze d. 20 czerwca 1573 roku przez Maksymiliana II., cesarza. Potomstwo tego Pawła osiedliło się w początkach XIX stulecia w Galicyi i spolszczyło zupełnie.— Źródła: Ostrowski; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”.

Fig. 162. Ilsginger (herb).

**Ilszna**, dopływ Buga, ob. Lśna.

**Ilustracye** (łac. *Illustratio* — oświecenie, objaśnienie) są to obrazki służące do objaśnienia i unaocznienia tekstu i umieszczone albo wśród niego, albo na osobnych kartkach dodane. O ile druk czeionkowy rozwinął się z pisma obrazowego, I. są najdawniejszym środkiem wyrażania myśli i już w najstarszych napisach egipskich zwykle tekstowi hieroglificznemu towarzysząfgury rozmaite. Później Grecy zaczęli zaopatrywać

swoje pisma farmaceutyczne rysunkami roślin; Rzymianie zaś naśladowali ich, ilustrując nawet i dzieła historyczne. Dotąd się jeszcze zachowały urywki rękopisów: Iliady (z V w.), Eneidy (około IV w.), oraz dzieła Dioskorydesa (VI w.) — z rysunkami. W dobie Karolińskiej znowu się ukazały rękopisy ilustrowane i trwały przez całe Sredniowiecze, w którym iluminowanie i zdobienie miniaturami różnych kodeksów, uprawiane z zamiłowaniem i wielką starannością przez benedyktynów, doszło było do artyzmu niezrównanego (słynny jest między innemi „Hortus deliciarum” ksieni Herad z Landsbergu [z wieku XII]). Po wynalezieniu drzeworytnictwa (przy początku wieku XIV) I-e były zazwyczaj części jednokartowemi drukami, częścią z kart takich złóżonemi książkami; krótki tekst objaśniający był również rytowany na drzewie, lub też dopisywa-ny. Najdawniejsze księgi z I-ami, drukowane w Bamberdze (1461—62) przez Alberta Pfistera, były: 1) Bonera „Edelstein” (2 wydania); 2) „Die vier Historien”; 3) „Biblia pauperum”, po niemiecku (2 wydania) i po łacinie; 4) „Klage gegen Tod”. I-e ówczesne były dalekie od artyzmu, a rozpowszechnienie tych grubych drzeworytów domyślać się pozwala wielkiej naturności tak drukarzy, jako też i czytelników. Tak np. w wydanej przez Piotra Scheffera r. 1492 Kronice Saskiej znajdują się wrzekomo wszystkie wielkie miasta oraz liczne portrety; a tymczasem jest tu zaledwie kilka miast i parę portretów rycerzy, dam i biskupów, powtarzających się wielokrotnie coraz z innemi podpisami: ten sam drzeworyt figuruje jako Rzym i Salzwedel, inny znów jako Halberstadt i Münster. Sławny w tem wyjątku stanowi „Breydenbachs Reise in das gelobte Land”, g阶de drzeworyty (widoki i osoby) są oryginałami, wykonanemi przez malarza Rewicha. W wieku XV drzeworytnictwo znacznie się udoskonaliło i rozszerzyło, a posługiwały się niem następujący drukarze: Günther Zainer, Jan Bäuster i Jan Schönsperger w Augsburgu, Antoni Kolberger w Norymberdze (założył on tam szkołę drzeworytniczą, na której czele stali Michał Wohlgemuth, nauczyciel Dürera, i Wilhelm Pleidenwulf); Ludwik Hohenwang, Leonard Hol i Jan Zainer w Ulmie; Bartłomiej Ghotan w Lubece; Marcin Schott i Jan Grüningen w Sztrasburgu; Antoni Bérard i Szymon Vostre w Paryżu. Obok drzeworytów w tychże czasach zaczęto do ilustrowania używać miedziorytów, a niekiedy obadwa te rodzaje występują w tych samych księgach. Sweynheym rytował klisze do „Ptolomäusa”, które po jego śmierci Arnold Bucking wykończył; również „Monte Santo di Dio” Lorenza (1477) ilustrowane jest miedziorytami. Osobliwie artyści weneccy odznaczali się piękniem ilustracyami w stylu Odrodzenia; słynna jest „Hypnoteromachia” Columnacha z rycinami (1499 u Alda Manutiu-

780

Ilustracye.

sa). W wieku następnym I-e doszły do spawaniałego rozkwitu. W Niemczech znakomici malarze: Dürer, Cranach, Holbein robili I-e lub przynajmniej rysunki do drzeworytów; oprócz nich odznaczyli się także: Hieronimus w Norymberdze, Jost Amman, Jan Schäufelin i Jost Dinecker, ilustrator dzieła „Theuerdank” (1517—1519), Jan Burkmaur w Norymberdze, Daniel Hopfer w Augsburgu, Bernard Jobin w Sztrasburgu, Jakób Lucius, Mikołaj Nerlich, Marcin Schöve, Wirgil Solis. Uczyniona w Sztrasburgu próba drukowania drzeworytów farbami nie udało się, gdyż ani prasy, ani klisze nie były odpowiednio przystosowane. We Francyi odznaczył się jako ilustrator Geofroy Tory. We Włoszech zaś przeciwnie: w wieku tym kunszt ilustracyjny podupadł, a w następnym również i w Niemczech, zaczęto bowiem zdobić księgi miedziorytami, a drzeworyty, grubo, rzemieślniczo robione, utrzymyły się tylko w kalendarzach i książkach przeznaczonych dla ludu. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku Tomasz Bewick podniósł znowu drzeworytnictwo na stopień prawdziwego artyzu i odtąd Anglia stała się jego pięLAGNIARNIA. W Niemczech na początku wieku XIX po mistrzowsku uprawiali drzeworytnictwo ilustracyjne dwaj Ungrowie (ojciec i syn), a po nich F. W. Gubitz i F. W. Umelmann. Następnie E. Kretzshmar, jako pionier, i Henryk Knöfler w Wiedniu, jako niedościgniony w ksylografiі barwnej. Obecnie piśmiennictwo ilustrowane rozpowszechniło się po wszystkich krajach a niezmiernie liczne drukarnie i litografie wypuszczają w świat, oprócz prostych, czarno odbijanych ilustracyj, także i kolorowe, odznaczające się niemarzoną dawniej doskonałością. Ze względu na swe przeznaczenie I-e dzielą się na liczne kategory: znajdujemy je w dziełach matematycznych, fizycznych, przyrodniczych, geologicznych, lekarskich, w traktujących o archeologii, numizmatyce, sfragistyce, architekturze itd. We wszystkich tych gałęziach oddają one usługi niezrównane; lecz, uwzględniając przedewszystkiem cele naukowe, mniej się troszczą o stronę artystyczną. Inaczej rzecz się ma z takiem pisami, w których rycina raczej ku odzobie niż ku objaśnieniu służyć powinna; mamy na myśli mianowicie arcydzieła literatury i w ogólę utwory znakomitych poetów, dramaturgów i powiesciopisarzy, gdzie I. powinny być wcieleniem ich kreacyj i podnosić przyjemność, jakie się przy czytaniu doznaje. Do takich I-j we wszystkich krajach najcelniejsi malarze i rysownicy chętnie dostarczają rysunków; we Francyi np.: bracia Deveria, Johannot, Gavarni, Grandville, Meissonier, Raffet, Bretal, Doré, Horacyusz Vernet i in.; w Niemczech: Ludwik Richter, Adolf Menzel, Schnorr von Carolsfeld, Hosemann, Neuereuther, Kaulbach, a ostatniemi czasy: Thumanu, Vautier, Burger, Diez, Grot Johann i in. My w tym zakresie dość sporo pięknych rzeczy po-

siadamy, że wspomnimy tu: „Pamiętniki Paska” Lewickiego; „Zachwycenie i Błogosławioną”, „Konrada Wallenroda”, „Grażynę”, „Pamiętniki Paska” A. Zaleskiego; „Mohorta”, „Rok myśliwa”, „Wiesława”, „Dyaryusz z wyprawy Wiedeńskiej” Dyakowskiego — J. Kossaka; „Legendy o Matce Boskiej” Stachiewicza; „Tatry” Witkiewicza. Najwięcej wszakże zawdzięczamy Andriollemu, który był prawdziwym mistrzem w tym rodzaju i obdarzył nas tak piękniemi I-mi, jak do „Maryi” Malczewskiego, „Pamiętników kwestarza” Chodźki, „Pana Tadeusza” Mickiewicza, „Lilli Wenedy” Słowackiego, „Dęboroga” Syrokomli, „Branek w jassyrze” Deotymy, „Meira Ezofowicza” i „Dziurdziów” Orzeszkowej, „Starej baśni” i „Kunigasa” Kraszewskiego i in. O ile w ilustrowaniu książek obok drzeworytów utrzymują się jeszcze miedzioryty, staloryty i litografie, o tyle pierwsze, do niedawna przynajmniej, prawie wyłącznie nowały w czasopismach ilustrowanych; ale w nich w końcu przeszłego wieku zaczęły coraz częściej ukazywać się cynkotypy, czyli tak narrowe trawionki, które u nas szczególnie, obok obniżenia wartości I-j, ledwie że nie do zupełnie upadku ksylografię doprowadziły (ob. Drzeworyty).—Pierwsze czasopisma ilustrowane powstały w Anglii, gdzie „Penny Magazin” (1832), oraz przez powiel czas „Illustrated London News” (od r. 1842) stały się pierwszowzorem dla wszystkich, jakie zdziebądź później się pokazały. W Niemczech najpierw (1833) wystąpił „Pfeunig - Magazin”, potem (1843) „Illustrite Zeitung”, „Gartenlaube”, „Daheim”, „Vom Fels zum Meer”, „Zur Guten Stunde” i inne. Do najwybitniejszych pod względem artystycznym należą: „Kunst für Alle” (Monachium), „Die Kunst unserer Zeit” (tamże) i „Moderne Kunst” (Berlin). We Francyi produją: „L’Illustration” i „Le Monde Illustré”, „L’Art moderne”, „Le journal illustré”, „La revue illustrée à la plume” (modernistyczne); we Włoszech „Illustrazione Italiana”, „Illustrazione popolare”, „La tribuna illustrata”; w Hollandi: „Hollandsche Illustratie” i „Nederlandsche Illustratie”; w Daniij: „Illustrerer Tidende” i „Illustrerer Familie Journal”; w Szwecyi: „Ny illustrerad Tiding”; w Hiszpanii: „Illustracion Española y Americana” i „Illustracion nacional”; w Czechach „Zlata Praha” i „Swetozor”; w Rossyi „Wsiemirnaja Ilustracija i Niwa”.

U nas w nowszych czasach popęd ku ilustracyom dały humorystyczne „Wolne Żarty”, założone przez Lewestama i Gregorowicza; później powstał „Przyjaznie dzieci”, jednocześnie „Postęp” (w Wiedniu); dalej „Tygodnik Ilustrowany” (1859), „Wieniec”, „Kłosy” (1865), „Wędrowiec”, „Biesiada literacka”, „Opiekun domowy”, „Tygodnik powszechny”, „Wieczory rodzinne”, „Echo Muzyczne i Teatralne”, „Kuryer niedzielny” (Chełmońskiej), przemianowany później na „Tygodnik Polski”, „Wisła”, „Zorza”, oraz naj-

Imaeus — Imam.

787

czas nakładania szwów. Są to po większej części szczypczyki mniej lub więcej złożone, najprostsze bywają w użyciu zwykle najdogodniejsze, a w wielu razach t. zw. szczypczyki Péanowskie (ob. Péan) zastażyć je mogą zutętnie. I. dobrze sporządzone powinno igłę trzymać mocno, nie pozwalając jej przekręcać się na bok, ani też cofać się w tył, nadto musi otwierać i zamykać się łatwo za pomocą ręki prawej, bez udziału lewej. Do nakładania szwów niektórych, w jamach ciała, nieraz bywają konieczne I-a umyślnie w tym celu zrobione. Do-wcip chirurgów niektórych, oraz wyrabiaczów na-rzędzi chirurgicznych wysiłał się oddawań już nieraz na wynalezienie I-a igielnego, doskonałego, odpowiadającego wymaganiom wszelkim; dławego też istnieje ich bardzo wiele, o postaciach bardzo różnych. Na dołączonej rycinie podajemy wyobrażenia kilku z nich, częściej używanych.

Dr J. P.

**Imaeus**, greckie Ἱμαζος, θανξου γορ ὁ Azyi
środkowej. Historycy starożytni nie określają
zgodnie ich granic i położenia. Najprawdopodob-
niej były to Himalaje, co sama nazwa staro-
aryjska Himavāt = „śnieżny”, urobiona przez
Greków w Ἱμαζος, Ἠμοδόδς, a jednoznaczna z pó-
żniejszą, ale również swoistą, Himalāja = „mie-
sce śniegów”. Inni utrzymują, że był to łančuch
ciągający się od Kaukazu do oceanu Lodowatego
i dzielacy Scytyę azytycką na dwie części. Po-
dług Strabona I. nazywali barbarzyńcy góry,
zwane przez Macedończyków Kaukazem; gdzie-
indziej mówi Strabon, że nazwę tę nosiła część
gór Taurus. Aleksander, a po nim col Me-
nander doprowadził mieli wojska swe do gór
Imaeusu, t. j. do Himalajów.— Por. Kiepert H.
„Lehrbuch der alten Geographie” str. 33.

Imaginacya, ob. Fantazya i Wyobrażnia.

Imago, ob. O w a d y.

Imagines (wyraz łaciński w liczbie mnogiej od rzeczownika *imago*—wyobrażenie, obraz) oznacza pomalowane, z wosku wyrobione wyobrażenia albo maski woskowe (cerae, expressi cera vultus) zmarłych, które, prawdopodobnie na biustach przymocowane, w tyłnej części atrium (ob.) w małych, otwartych szafkach (armaria), w formie małej kapliczki zrobionych, szlachetne rody rzymskie na ścianach wieszały (Plin. Nat. Hist. 35, 2, 1), a liniami namalowanymi albo też wieńcami i girlandami, z liści uwitemi, w taki porządku pomiędzy sobą łączyły, że całość przedstawiała genealogiczne drzewo (stemma) dotyczącej rodziny. Wieńce owe odnawiano podczas dni uroczystych, maski zaś wieńczono gałazkami wawrzynowemi. Umieszczone pod nieniemi napisy (tituli, elogia) głosily całkowite nazwiska, wszystkie dostojenstwa i sławne czyny zmarłych (Ovid. Fast. 1, 591). Głęboka myśl kryje się w tym odwiecznym zwyczaju rzym-

skiej rodziny patrycyuszowskiej. Dlaczego bo-
wiem takie atrium właśnie w tym celu wybra-
no, objaśnia Valerius Maximus (5, 8 3) w ten
sposób, że w ojej głównej, centralnej części
domostwa potomkowie wszelkich rodów nietyłko
czytać mieli krótkie zapiski o cnotach, zasłu-
gach i dzielności swych znakomitych przodków,
lecz także ciągle je przed oczyma mieć i za
wzór sobie brać winni (ut majores virtutes po-
steri non solum legerent, sed etiam imitaren-
tur). W późniejszych dopiero czasach zbytku
większego nastał zwyczaj stawiania, zamiast
owych woskowych masek, kosztowniejszych po-
dobizn, ze spiłu lub srebra ulanych albo z mar-
muru wykutych (clipei; clipeatae imagines; Plin.
l. c.). Osobny przywilej, tak zwane ius imagi-
num, posiadały tylko te rody, których przodko-
wie jedną albo więcej godności kuralnych pias-
towali, a więc przynajmniej urząd kuralnego
edyła sprawowali (Polyb. 6, 33; Sen. de ben.
3, 28; Plin. Nat. Hist. 35, 2, 2; Juven. 8, 1
i nast.). Otóż na uroczystych pogrzebach (funus
indictivum, funus publicum) tuż przed samym
karawanem (lectus) kroczyły osoby mające na
twarzy owe przodków reprezentujące I. maiorum,
wyraźnie w tym tylko celu najęte, nawet co
do wzrostu i całej postawy zmarłych przypomi-
nające, przybrane w ich kompletne, ściśle hi-
storyczne kostiumy, ozdobione nawet oznakami
godności (insignia), jakie przedstawiani przez
nie dygnitarze piastowali. Niekiedy też, celem
większego przepychu, przysyłyły jeszcze pokrew-
ne rody na pochód żaloby (pompa funebris) I.
swoich przodków. Tak świetne, drastyczne uo-
sobienie dziejów całego rodu sprawiać musiało
istotnie imponujące wrażenie na wspaniałych po-
grzebach rozgałęzionych prastarych rodów pa-
trycyuszowskich; rody młodszej arystokracii ro-
dowej i urzędniczej zadowalać się musiały krót-
szym szeregiem swych przodków; tylko parwe-
niusze, próżną nadęci dumą, paradowali i na
pogrzebach maskami woskowemi przodków, któ-
rych sami sobie fantastycznie dokomponowali
(Hor. Epod. 8, 11; Plin. Nat. Hist. 35, 2, 2;
Tac. Annal. 3, 37). — Por. Eichstaedt „Disser-
tationes de imaginibus Romanorum” (1805); Dry-
gas A. ogłosił podobnej treści rozprawę doktor-
ską w r. 1872.
S. Drz.

Imam. Wyraz ten arabski oznacza zrazu zwierzę, przyuczone do prowadzenia stada; później wogóle osobę, pod której kierunkiem, lub za której przykładem postępują inni. Obecnie muzulmanie używają go w znaczeniach następujących: 1) jako synouim tytułu kalif, tj. świeckiego i duchownego władzcy, który teologowie i prawnicy przypisują prawie wyłącznie Mahometowi. Sprawa wyboru I-a była powodem wielkiego rozłamu wśród mahometan: sunnici utrzymują, że ogół wiernych ma prawo oddać godność duchownego i świeckiego władzcy temu, którego uzna za najgodniejszego, szyici zaś uwa-

788

Imandra — Imbabura.

żają za prawych I ów tylko członków rodziny Proroka. Niektórzy teologowie utrzymują, że istnienie I-a nie jest koniecznie potrzebne, według innych jest on niezbędny i może być ich kilku na raz. Według sunnitów, aby zostać I-em należy posiadać warunki następujące: być uczonym i prawym, mieć zdolności potrzebne do pełnienia funkcji właściwych i posiadać wszystkie zmysły w stanie normalnym, t. j. nie być głuchym, ocienniałym i t. d. Niektórzy teologowie żądają jeszcze, aby I. pochodził z plemienia Korejszytów, do którego należał Mahomet. Choć w zasadzie I. powinien łączyć w swych ręku władzę duchowną i świecką, wiadomo jednak, że ostatni kalifowie z dynastyi Abasydów posiadali już tylko władzę duchowną i byli czemś w rodzaju papieżów muzułmańskich. Obecnie nosi tytuł I-a sułtan turecki i wielu książąt arabskich, np. I. Maskatu. Podług szyitów jej-dnym prawnym następcą Mahometa był Ali, i tylko jego potomkowie mogą być I-mi. Oto dwunastu I-ów, uznawanych za prawdziwych przez szyitów: Ali, zięć Mahometa; synowie jego Hasan i Husein; Ali Zein-ul-Abidin, syn Huseina i następní potomkowie jego w prostej linii: Mohammed-al-Bakir, wnuk; Dża'far as-Sadik; Musa al-Kasim; ar-Rida; Mohammed at-Taki; Ali an-Naki; Hasan al-Askari, wreszcie Mohammed, zwany Imam al-Mahdi (przewodnik), który żyje do dziś-dnia, tylko się ukrywa, ale w dniu ostatecznym znów się jako Mahdi pojawi. I.-Zadeh (synowie I-ów) nazywają w Persyi licznych potomków 12-u I-ów; ich groby, zdobione zielonemi kopułami, są celem pobożnych pielgrzymek. Szyici uważają wszystkich kalifów, z wyjątkiem tych dwunastu, za nieprawych; niektórzy z nich (zeidyci) uznają trzech pierwszych (Abu-Bekra, Omara i Osmana); pogłąd ten jednak walcząją gorąco I-i. 2) Tytuł I-a nie jest wyłącznym atrybutem głowy Kościoła i państwa; nadawany też bywa wybitnym teologom i prawnikom, którzy zaznaczyli swą działalność jako założyciele nowych systematów i twórcy nowych doktryn. I-mi nazywają zwłaszcza Abu Hanifę, twórcę doktryny Hanafitów, Szafijego, Malika i Ibn Hanbała, twórców trzech innych doktryn sunnickich (Szafi'ije, Malakija i Hanbalija). 3) Wreszcie I-em nazywają teologa, który w meczetach przewodniczy modlitwie. Umieszcza się on w rodzaju chóru, zwanym mihrab, tak, aby go dobrze widzieli pobożni, którzy powtarzają wszystkie jego słowa i ruchy. I. nie spełnia właściwych czynności kapłańskich i urząd jego nie jest za boski uważany. Nawet obecność jego nie jest konieczna przy modlitwie; jest on właściwie czemś w rodzaju administratora meczetu i przodownikiem w modlitwie. I, dopełnia obrzezania, pogrzebów i śladów (jako aktu cywilnego); pod jego rozkazami znajdują się niżsi słudzy meczetu, jak nprz. muezzinowie. W Turcyi I-owie noszą długie szaty zwierzchnie,

zw. „dżubbe”, z białemi rękawami, i biały turban; wybierają ich tam parafianie, a rząd zatwierdza. Kandydaci zdać muszą egzamin; wymażają od nich nie wiele; wyżej wykształceni teologowie mogą bowiem zająć lepsze stanowiska kadich i muftich. Otrzymują przeważnie liche wynagrodzenie z fundacyj przy meczetach i zwykle zmuszeni są szukać sobie jeszcze innych środków utrzymania.
Ig. P.

Imandra (po lapońsku Awerjawr), jezioro w rossyjskiej guberni Archangielskiej, na półwyspie Koła, zajmuje przestrzeni 852 klm. kw. (15.5 mil kw.). Przez większą część roku lód je pokrywa. I. połączone jest przez szereg rzek i jezior z zatoką Kantalachci na morzu Białem. Na jeziorze znajduje się wyspa, zajmująca 48 klm. kw. Latem odwiedzają je licznie Lapończycy i łowią tam ryby; na wybrzeżach, długości 230 kilometrów, znajduje się tylko pięć stałych osad.

### Imantophyllum miniatum, ob. Clivia.

Imaos (po grecku το 'Ιμασον ὁρος albo το 'Ιμασον ὁρος), wyraz powstały z indyjskiego Himalaja (=miejsce śniegu), oznaczał według pojmowania wielu Starożtynych, a szczególnie geografa Ptolemeusza, nietyłych zachodnią część owego obrzyszmiego, wiecznym śniegiem pokrytego pasma górskiego, na północ od Indyj, dla odróżnienia od gór Emodyjskich, więcej ku wschodowi się piętrzących, lecz także góry, zwane dzisiaj Mustagh i Tianczan, a takim sposobem wyszczególniono ziemie owe, zresztą mało znane, których pasmo główne w istocie wcale nie przerynało, jako Scythia intra i extra Imaum. — Por. Plin. Nat. Hist. 6, 17, 21; Strab. 11, 519; 15, 689 i Ptolem. 6, 13, 1; 12, 4; 14, 1, 8 i nast.; 16, 1. ob. Imaeus. S. Drz.

Imatra, wodospad w Finlandiy, utworzony przez rzekę Wuoxen, wypływającą z połud.-wschodniego końca jeziora Sajmy a wpadającą do jeziora Ładogi, leży o 6 km. od Sajmy a 65 km. od Wiborgu. Jest to najwspanialszy wodospad w Europie. Rzeka, 400 m. szeroka, zwęża się przed nim na 177 m. a na długości 325 m. poziom zniża się o 20 m. a z tych 10 zajmuje spadek prostopadły, którego huk daje się słyszeć z odległości 11 km. Brzegi utworzone ze skał granitowych porasta las jodłowy i brzozowy, dochodzący do samej wody. Nad wodospadem przerzucony przez rzekę most łańcuchowy. Dla turystów I. bywa oświecana elektryznością, co sprawia wrażenie czarujące. Dojazd z miejscowości nadbrzeżnych ułatwia dobra droga żelazna.

Imbabura, prowincya w rzeczypospolitej Ecuador, na pograniczu Kolumbii, przerznięta dwoma łańcuchami Kerdzylerów; przestrzeń 10700 klm. kw., 68 000 mieszkańców (1892), którzy przeważnie zajmują się rolnictwem i hodowlą bydła, owiec i mułów. Imię swoje wzięła prowincya od wyrzucającego błoto wodę gorącą wulkanu I.

Imbramowice.

791

brama. Wraz z kościołkiem przeszły do uposa-
żenia Norbertanek także i właściwe dziesięciny
z Dłubni, Tczycy, Lenartowic i Michałówka, oraz
dochody inne, należące przedtem do kościołka
(j. w.). Zdaje się, że nie będziemy dalecy
od prawdy, przypuszczając, że nie kto inny, je-
no ów właśnie domniemyam potomek Lasoty
a najdawniejszy dobroczyńca klasztoru Norberta-
nek w Dłubni, komes Imbram, był jego założo-
cielem.—Po śmierci Imbrama, d. 29 września
1228 r., biskup krakowski, Iwo Odrowąż, za-
twierdził nadanie swego wuja, powiększając je
darowizną dziesięcin ze wsi Iwanowice (?), oraz
z nowizn Trzyciąża i Przegini, które już przed-
tem starianiem Norbertanek wykarczowane zosta-
ły. Świadczyło to o niepospolitej ich energii,
że właśnie ostatnia ta wiadomość, zawarta w przy-
wileju biskupa Iwona („Kod. Kat. Krak.” j. w.)
a objaśniająca, że karczunku, o jakim mowa, do-
kenały Norbertanki zarówno nakładem własnym,
jakoteż i z pomocą Niemców (kolonistów), do-
wodzi, że administracya dóbr klasztornych, pro-
wadzona przez postępowe „pracowniczki w polu
i ogrodzie”, uczyniła okolice Dłubni - Imbramo-
wic jednym z najdawniejszych u nas (przed r.
1228) punktów tego połęznego ruchu, jaki, zwię-
kszony później po najedźzie tatarskim, a znaný
pod nazwą „kolonizacyi niemieckiej”, wywrócić
miał wpływy dziejowy na stosunki agrarne, eko-
nomiczne i socialne Polski średniowieczne.—
Z przywileju, udzielonego klasztorowi d. 4 lute-
go 1256 r. przez Bolesława Wstydliwego, który
właściwe nadania swych poprzedników potwier-
dił (Rzyszcz. Muczk. „Kod. dypl. Pols.”, III
Nr 32), wynikałoby, że już Kazimierz Sprawiedli-
wy (!) i Leszek Biały uwolnili kolonistów klaszto-
nych (qui vulgariter Zalassi vocantur) od cię-
żarów publicznych: stróży, srzeznego i pod-
wód; immunitet ten powiększył Bolesław Wsty-
dliwy, zwalniając mieszkańców posiadłości klasz-
tornych od sądownictwa polskiego. Nadanie
Kazimierza Spr. nie wytrzymuje krytyki wobec
wykazanych wyżej dziejów klasztoru, założonego
pomiędzy r. 1198—1228. Utrzymuje się je-
dynie i to w całej pełni, t. j. zarówno w zakre-
sie domniemanego przywileju z lat 1177—1194,
jak również nadania Leszka i Bolesława Wsty-
dliwego, przywilej tego ostatniego, zatwierdzony
w r. 1369 przez Kazimierza W-go (j. w. Nr
153).—Norbertanki długieńskie rosły w dostatki
i wpływy. Już jedna z pierwszych ich przeło-
żonych, o której wspomina wzmiankowana bulla
Grzegorza IX z r. 1229 („Kod. Kat. Krak.” Nr
22) mianuje się wbrew, zalecającym skromność
i pokorę, regułom zakonnym, opatką (abbatissa),
a papież, zatwierdzając na jej prośbę przywile-
je klasztoru, miano takie przyznaje jej w pi-
śmie swojem. Mimo to, jak wynika z wywo-
dów historyka Imbramowic, ks. Władysława Kna-
pińskiego (ob. dzieło tegoż autora „Święty Nor-
bert i jego Zakon. Początki Norbertańskich

klasztorów w cyrkaryi Polskiej i nieco z ich
dziejów", Warszawa 1885, str. 206—212),—„mi-
mo «księństwa» przeorysze imbramowickie były
pokorniejsze i uleglejsze od innych. W innych
klasztorach bywało, że wszelkie akta, odnoszą-
ce się do zarządu majątkowego, dokonywały się
zwykle przez proboszcza i przeoryską wspólnie,
a czasem tylko przez przeorysze w imieniu kon-
wentu;—tu nic podobnego niema: przeorysza jest
zupełnie ignorowana” Kiedy Bolesław Wsty-
dliwy nadał d. 4 paźdz. 1279 r. prawo niemiec-
kie wsi klasztornej Tarnawie, w przywileju
swoim (Rzyszcz. Muczk. I Nr 62) wymienił tyl-
ko proboszcza z siostrami. Toż samo miało
miejsce w późniejszych dyplomatach Jana Grota,
biskupa krakowskiego („Kod. Kat. Krak.”, I Nr
151 z r. 1333) i Kazimierza W-go (Rzysz. Muczk.
Nr 153 z r. 1369), dotyczących klasztoru w Im-
bramowicach. Dwóch najdawniejszych probos-
czów klasztoru, Mikołaja (1293) i Jakóba (1327),
wymienia Franc. Piekosiński („Cod. dipl. Min.
Pol.” str. 539).— Jak twierdzi Długosz („Lib.
Benef.” III, 106) biskup Iwo Odrowąż, hojny
fundator kościołów i klasztorów, zbudował (na
miejscu dawniejszych, zapewne drewnianych, za-
budowań klasztornych) w I-ach klasztor z ce-
gły, którego wykończenie pozostawione było na-
stępnym pokoleniom; otoczył murem mieszkanie
zakonnic i postawił dom dla „braci”. Zapewne
pod wpływem pamięci tych dobrodziejstw, zwasz-
cza, że Iwo nadał klasztorowi i dziesięciny, za-
nikła wiadomość o pierwotnej przed-Iwonowej
fundacyi. Do dziś-dnia przechowuje się w ko-
ściele w I-cach obraz starożytny, przedstawiają-
cy scenę wręczenia kluczów i dyplomu erekcyj-
nego pierwszej przeoryszy Norbertanek imbra-
mowickich przez Iwona.—W r. 1279 Bolesław
Wstydliwy nadał wszystkim posiadłościom klasz-
tornym prawo niemieckie (Rzyszcz. Muczk. I,
Nr 55).—Prawie przez 200 lat przebywały Nor-
bertanki w I-cach pod zwierzchnietwem „pro-
boszcza”. Dopiero w r. 1418, kiedy zniszczony
w XIII w. przez Tatarów klasztor zapadł w rui-
nę, przeniesiono je do Buska; w I-cach pozosta-
ła tylko prepozytura młska. Długosz ogładał
jeszcze budynki i mur klauzurowy, jako zabyt-
ki po mniszkach; osobno był dom „proboszcza”,
któremu dodawano jednego lub dwóch i trzech
zakonników. Długosz opowiada z oburzeniem,
że darmo zjadają oni to, co niegdyś obficie dla
zakonnic i zakonników starczyło, a nie robią nic
dla kościła. Żeby pobożnej intencji fundatora
uczynić zadość, chciał Długosz pod Krakowem
założyć klasztor Kartuzów i wyjednał dla nich
(1477) dziesięciny, należące do I-c (Knapiński
211, Grabowski «Kraków» 233; Łętowski «Ka-
talog». II, 37), ale śmierć przeszkodziła mu
w tym zamiarze. Ks. Knapiński nie zdołał wy-
kryć, jak długo trwała w I-cach sama prepozy-
tura młska. Pono, wedle tradycji klasztornej,
w 70 lat po przeniesieniu mniszek do Buska

Encykł. Powsz. Ilustr. Zesq. 287. T. XXX.

100

Imbriani-Poerio Matteo — Imeretya.

793

ną siłę ekspressyi oraz ciętość ironii. Niemniej silnym i oryginalnym był w swoich pismach polemicznych oraz krytycznych, jak np. w „Fame usurpate” (1877), gdzie ostro krytykuje Aleariego, Zanellę, „Fausta” Goethego oraz jego tlómacza, Maffeiego; w broszurze „Quando nacque Dante?” (1879), gdzie mówi o babskiej paplaninie, jaką poeta swojej „Divina Comedia”, według niego, napełnia i t. p. Napisał także kilka fantastyczno-realistycznych nowelli, poczęsi w dyalekcie swojej ojczyzny, i wydał książkę p. t. „Alessandro Poerio; lettere e documenti del 1848” (Neapol 1884). Wespół z Talwarigo ułożył wyśmienitą chrestomatyę starowłoską (Neapol 1882). Jego, poczęsi ważne, studya o Dancie, w jednym tomie zebrane, wyszły p. t. „Studi danteschi” (Florencyja 1890). *

Imbriani-Poerio Matteo Renato, polityk włoski (* 1843 r. w Neapolu). Uczeszczał do szkoły kadetów w Turynie, w r. 1861 wstałł do wojska; w r. 1866 był adjutantem generała Cosenz, ale po bitwie pod Mentaną podał się do dymissyi. W r. 1878 wraz z Bovio i innymi założył Irredentę (ob. Irredentyści) i zaczął wydawać czasopismo „L’Italia degli Italiań”. Jako odpowiedź na „Italicae Res” pułkownika Haymerle wydał wraz z Boviem i generatem Mezzacapo książkę „Pro Patria”. Pod tym samym tytułem wydawał 1881 — 84 w Neapolu gazety, której głownym celem było zwalczenie Austryi. W r. 1889 zasiadł w Izbie poselskiej, gdzie rozwijał swoje zasady z wielką bezwzględnosścią i nieraz ostro ucierał się z rządem. W r. 1892 otrzymał w kilkunastu okręgach wyborczych znaczną ilość głosów, nigdzie jednak większości. W czerwcu 1893 r. Izba unieważniła jednak wybór w Izbie.

Imbricaria Schret. (Parmelia Ach.), rodzaj porostów liściastych (Lichenes Phylloblasti) z rodziny Parmeliaceae. Należą tu porosty o plesze spłaszczonej, jedynie za pomocą chwytników słało bo do podłoża przyrostej, rozmaicie po brzegach powykrawanej, koloru żółło-zielonego, szarego lub brunatnego. Osadzeniem miseczek (apothecya) bezpośrednio na warstwie gonidyalnej, różni się ten rodzaj porostów od bardzo podobnego rodzaju Parmelia Ach. Mieszczace się w miseczce woreczki (asci) zawierają każdy po 8 jednokomórkowych zarodników. Rodzaj ten obejmuje koło 50 gatunków, zamieszkujących przeważnie Europę i Amerykę Północną i porastających kamienie, płoty i pnie drzewne. Do najpospolitszych należą gatunki: I. physodes Dc., o plesze szarego koloru, po brzegach widlasto lub wielokrotnie zatokowo powykrawanej, o miseczkach brunatnych, rzadko bardzo zresztą rozwijających się. Równie pospolitym jest gatunek, rosnący w tych samych miejscach, co i poprzedni (I. saxatilis Kbr.), który niekiedy napotkać można, prócz tego, na nawpół zwietrzałych

kościach. Egzemplarze tego porostu, zebrane na czaszkach ludzkich, były dawniej bardzo cennione i pod nazwą Museus craniis humani jako wielce skuteczny środek w różnych chorobach, np. w epilepsyi, stosowane. Inny gatunek: I. tiliacea Kbr., również szarego koloru, o plesze prawie kolistej, spotyka się tylko na drzewach liściastych, głównie na lipie. Do gatunków o plesze żółło-zielonej lub żółtej należą: I. cuperata Dc. i I. conspersa Dc., brunatną lub oliwkową barwę posiadające, oraz I. olivacea Dc., o bardzo szerokiem rozpowszechnieniu geograficznem; napotyka się bowiem po całej Europie, Azyi, Ameryce i Fryce w pólnocnej. Inne dwa gatunki: I. stygia Kbr., I. falunensis Dc.—właściwe są okolicom górskim, gdzie porastają kamienie i skały. J. Trz.

Imbricatus, po łac. dachówkowaty, używa się w botanicę, gdy mowa o organach rosłinnych, ułożonych na podobiznę dachówek lub łuski rybiej, np. łuski owocowe w szyszkach iglastych.

Imbripolis, nazwa średniowieczna łacińska Ratyzbony (Regensburg). W Starożytności Ratisbona, Augusta Tiberii.

Imbros (po grecku Ἱμβρος, dzisiaj Imoros), grecka wyspa na morzu Egejskiem, na powłudnio-wschód od Samothraki, na zachód od trackiego Chersonesu położona, pięć mil w obwozie licząca, piętrzyła się wysokiemi górami (παιπαλόεσσα), bogata w lasy, wszakże i dolin urodzajnych nie była pozbawiona, a równie jak Samothraka słynęła kultem Kabirów (ob.) i bożka Hermesa. Leżące w wschodniem wybrzeżu ruiny miasta, równe noszącego miano, dochowały się do dzisiaj. Ateński wódź Miltiaedes zdobył tę wyspę, yruszywszy na tę wyprawę z trackiego Chersonesu, a od tego czasu, podobnie jak wyspa Lemnos, I. stanowiła wieczystą posiadłość Ateńczyków. — Porów. Homer II. 13, 33; 24, 78; Herod. 5, 26; Mela 2, 7; 8; Płin. Nat. Hist. 4, 12, 23; Liv. 33, 30; 35, 43. S. Drz.

Imer (mitol. skandyn.), ob. Imer.

Imer Edward, malarz francuski (* 1820 w Awinionie — † 1881 w Haarlemie), uprawiał przeważnie malarstwo pejzażowe. Jego Widoki stawów w Soumabre i Brzegi Rodanu zwróciły powszechną uwagę na artystę podczas pierwszej wystawy paryskiej, w 1855 r. I. się następnie na Wschód, zwiedził Egipt, Nubię i Abissynię; z jego widoków wschodnich najbardziej znane są Sykomory w Gizeh i Wyspa Philae (1857). Po powrocie ze Wschodu Imer z większem jeszcze zamiłowaniem otwarzał krajobrazy okolie rodzinnych, i te miały największe powodzenie, jak np., bardzo cenione w swoim czasie, Ruiny w Crozaut (1865) i Dąb w Voulliers (1873). S. S.

Imeretya była pierwotnie częśćią królestwa Georgijskiego; w wieku XIII stała się państwem

Imeretyński Aleksander, ks. — Imhoof-Blumer Fryderyk.

795

królowi Aleksandrowi, który był zawładniał tro-
nem Imeretyi. W r. 1697 towarzyszył Piotrowi
W. w pierwszej jego podróży za granicę i uczył
się sztuki artyleryjskiej w Hadze, a wróciwszy,
został zamianowany prokuratorem urzędu puszkar-
skiego. W wybuchłej r. 1700 wojnie ze Szwecyą
dowodził całą artyleryą (145 armat, 28 haubic)
i razem z nią przy obłęzeniu Narwy dostał się
do niewoli. Uprowadzony do Sztokholmu, tam
był trzymany aż do zgonu, pomimo starań Pio-
tra o jego wykupienie albo zamianę. Nawet
zwłok jego nie wydano rządowi rossyjskiemu.—
Chryncow „Pierwyj gienierał feldcehmiejster
A. A. I.” („Artillerijskij Żurnał”, 1865 № 1). R

Imeretyński Aleksander Konstantyno-
wicz, książę, syn królewicza Imeretyi (* w gub.
Moskiewskiej r. 1837 — † w Warszawie 1900 r.
dnia 30 listopada). Wychowywał się w kor-
pusie paziów i w Mikołajewskiej akademii szta-
bu generalnego. Służbę rozpoczął r. 1855 w dy-
wizyonie pionierów konnych lejbwardyi i nie-
bawem znalazł sposobność do rozwinięcia swych
zdolności wojskowych; odkomenderowany bowiem
na Kaukaz, brał udział w rozmaitych potyczkach
oddziału Kordonu lezgińskiego, jako też w zdo-
byciu aułu „Chitry” i wioski „Chupro”. Od r.
1863, w którym uczestniczył w działaniu prze-
ciwko powstaniu polskiemu, do 1867 był naczel-
nikiem sztabu gwardyi warszawskiego okręgu
wojskowego; od r. 1869 do 1873 pomocnikiem
naczelnika sztabu tegoż okręgu; od r. 1873 do
1875 naczelnikiem pomienionego sztabu.
W 1876 został zamianowany pomocnikiem inspe-
ktera batalionów frontowych, w 1877 naczeln-
kiem drugiej dywizyi piechoty; w wojnie rossyj-
sko-tureckiej 1877 i 1878 był naczelnikiem szta-
bu armii czynnej, a równocześnie na czele dru-
giej dywizyi piechoty odznaczył się obok gene-
rała Skobelewa przy zdobyciu Łowczy i obłęze-
niu Plewny. Mianowany generał-lejtenantem
i nagrodzony orderem św. Jerzego 3-ej klasy,
został naczelnikiem sztabu wojsk gwardyi i peters-
burskiego okręgu wojskowego, a w 1881 naczel-
nikiem głównego zarządu sądów wojskowych
i naczelnym prokuratorem wojskowym. W tymże
roku jeszcze otrzymał nominacyję na generała
piechoty, a r. 1892 na członka rady państwa;
a nareszcie d. 13 stycznia r. 1897 został gene-
rał-gubernatorem warszawskim i dowodzącym
wojskami okręgu warszawskiego. Objąwszy rzą-
dy, ażeby poznać osobiście kraj i jego potrzeby,
zwiedzał niejednokrotnie różne jego gubernie
i zasięgał potrzebnych informacyj nietyłko od
przedstawicieli władz, lecz i od wybitniejszych
przedstawicieli społeczeństwa polskiego, i pilnie
śledził głosy prasy, która też dzięki jemu mogła
niekiedy nieco szerzej i śmielej roztrząsać kwe-
stye dotyczące potrzeb miejscowych. Główną
zaś cechą jego działalności była dążność do
ekonomicznego rozwoju kraju, dlatego I. był prze-
ciwnikiem wszelkich w tym względzie ograniczeń.

popierał sprawę uregulowania serwutitów, obsta-
wał za przyznaniem właścicielom dóbr ziemskich
wynagrodzenia za zniesienie propinacyj wiej-
skich, dopomógł do powstania wielu stowarz-
szeń ekonomicznych i społecznych, jak: towa-
rzystwa rolnicze, kasy pożyczkowe i zapomo-
gowo-oszczędnościowe, kasa literacka, towarzyst-
wyo artystyczne, towarzystwo hygieneiczne, po-
gotowie ratunkowe, towarzystwo opieki nad umy-
ślowo chorymi i wiele innych. Jego również
poparciu kraj zawdzięcza kolej kaliską oraz wie-
le dróg podjazdowych, polit technikę i inne szkoły
specyalne; on też wyjednał u cesarza Mikołaja II
pozwolenie na wzniesienie pomnika Mickiewicza
w Warszawie. Nadto jeszcze ustanowił przy
generał-gubernatorze radę specyjalną i dwie kom-
missye — kodyfikacyjną i do opracowania projektu
reformy przepisów o włóścianach; zreformował
ubezpieczenia wzajemne, nadał ulgi włóścianom
przy otrzymywaniu paszportów zagranicznych,
zreorganizował policyę, zaprojektował reformę
straży ziemskiej, kazał opracować i wprowadził
w czyn przepisy o kasach górniczych. Starając
się o pozyskanie ludu dla rządu, wprowadziwszy
kuratorye trzeźwości, połączył z niemi urządzenia
zabaw i odczytów dla ludzi i kazał pozakładał
czytelnie polsko-rossyjskie na prowincyi, a w War-
szawie, prócz zabaw w parku praskim, teatr lud-
dowy polski, nadto zaś założył czasopismo ludo-
we w języku polskim, p. t. „Oświała”, mające
na celu zapoznanie i zbliżenie ludu polskiego
z Rossyą*

Imerina, prowincya Madagaskaru, ob. Mad-
gaskar.

Imhetěp (z grecka Imuthes), bóstwo egip-
skie, którego nazwa znaczy „przychodzący w po-
koju”; Grecy utożsamiali je ze swoim Asklepio-
sem, czyli Eskulapem. Przypisywano mu wiel-
ką mądrość i uczeność oraz poczytywano za le-
karza i czarodzieja. Wyobrażano go w postaci
siedzącego młodzieńca, ze zwojem papirusów na
kolanach; czeczone przeważnie w czasach różniej-
szych Egiptu starożytnego. — Por. Wiedemann
„Die Religion der alten Aegypter” (str. 77). J. K.

Imhof Henryk Maksymilian, rzeźbiarz
swzajcarski (* 1795 lub 1798 w Bürgleń — †
1869 w Rzymie). Uczeń Danneckera, a następnie
Thorwaldsena, podczas pobytu jego w Rzymie,
gdzie też I. stale niemal przebywał. I.
uprawiał przeważnie rzeźbę religijną, większa
część dzieł jego znajduje się w pałacu stanów
rzeszy swzajcarskiej w Bernie, jak oto: Ewa,
Agara z Ismaelem, Dawid, Rebekka i Jakób,
Jezus nauczający w świątyni, Ruth i wiele in-
nych.

Imhoff Amelia, ob. Helvig.

Imhoof-Blumer Fryderyk, numizmatyk nie-
miecki (* 1838 r. w Winterthur). W starszym
już nieco wieku zajął się studyami klasycznemi
i numizmatyką. W roku 1871 podarował swój